<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">VkPGgMwTzGt3hQknvhydLDy</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2012000400015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(12)09800415</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2012000400015</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Efeito de um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico em portador da S&#237;ndrome Marfan com disfun&#231;&#227;o ventricular</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Medeiros</surname>
            <given-names>Wladimir Musetti</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Peres</surname>
            <given-names>Paulo Alberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Carvalho</surname>
            <given-names>Ant&#244;nio Carlos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gun</surname>
            <given-names>Carlos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>De Luca</surname>
            <given-names>F&#225;bio Augusto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de S&#227;o Paulo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de Santo Amaro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
      <volume>98</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>e70</fpage>
      <lpage>e73</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>18</day>
          <month>03</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>18</day>
          <month>05</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>25</day>
          <month>04</month>
          <year>2011</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A S&#237;ndrome de Marfan (SM) &#233; uma desordem autoss&#244;mica dominante que afeta m&#250;ltiplos &#243;rg&#227;os e sistemas. Diversas altera&#231;&#245;es card&#237;acas est&#227;o presentes, sendo as principais a dilata&#231;&#227;o da raiz da aorta e da aorta ascendente, o Prolapso de Valva Mitral e a dilata&#231;&#227;o do Ventr&#237;culo Esquerdo (VE). O exerc&#237;cio aer&#243;bico tem-se mostrado um recurso terap&#234;utico n&#227;o medicamentoso, por promover efeito de antirremodelamento em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca. Este relato de caso descreve as altera&#231;&#245;es ecocardiogr&#225;ficas de um paciente com S&#237;ndrome de Marfan durante quatro anos de um programa de fisioterapia cardiovascular.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>S&#237;ndrome de Marfan</kwd>
        <kwd>exerc&#237;cio</kwd>
        <kwd>cardiomegalia</kwd>
        <kwd>disfun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>21</day>
        <month>06</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Efeito de um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico em portador da S&#237;ndrome Marfan com disfun&#231;&#227;o ventricular</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Wladimir Musetti Medeiros<sup>I,II</sup>; Paulo Alberto Peres<sup>I</sup>; Ant&#244;nio Carlos Carvalho<sup>I</sup>; Carlos Gun<sup>II</sup>; F&#225;bio Augusto De Luca<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Universidade Federal de S&#227;o Paulo - UNIFESP; Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade de Santo Amaro - UNISA, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A S&#237;ndrome de Marfan (SM) &#233; uma desordem autoss&#244;mica dominante que afeta m&#250;ltiplos &#243;rg&#227;os e sistemas. Diversas altera&#231;&#245;es card&#237;acas est&#227;o presentes, sendo as principais a dilata&#231;&#227;o da raiz da aorta e da aorta ascendente, o Prolapso de Valva Mitral e a dilata&#231;&#227;o do Ventr&#237;culo Esquerdo (VE). O exerc&#237;cio aer&#243;bico tem-se mostrado um recurso terap&#234;utico n&#227;o medicamentoso, por promover efeito de antirremodelamento em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca. Este relato de caso descreve as altera&#231;&#245;es ecocardiogr&#225;ficas de um paciente com S&#237;ndrome de Marfan durante quatro anos de um programa de fisioterapia cardiovascular.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> S&#237;ndrome de Marfan, exerc&#237;cio, cardiomegalia, disfun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A S&#237;ndrome de Marfan (SM) &#233; uma desordem autoss&#244;mica dominante que afeta m&#250;ltiplos &#243;rg&#227;os e sistemas. Relativamente frequente (1:10.000), &#233; causada por uma muta&#231;&#227;o no gene que codifica a fibrilina-1 e 2, um importante constituinte da matriz extracelular. Ocorre em todas as ra&#231;as e grupos &#233;tnicos e distribui-se igualmente entre ambos os sexos. Diversas altera&#231;&#245;es card&#237;acas est&#227;o presentes, e as principais s&#227;o: dilata&#231;&#227;o da raiz da aorta e da aorta ascendente, prolapso de valva mitral e dilata&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (VE), habitualmente secund&#225;ria &#224; insufici&#234;ncia mitral ou a&#243;rtica<sup>1</sup>. SM com dilata&#231;&#227;o de VE apresenta mais frequentemente morte s&#250;bita, altera&#231;&#245;es de repolariza&#231;&#227;o e arritmias ventriculares fatais. Na SM, tamb&#233;m est&#227;o presentes altera&#231;&#245;es musculoesquel&#233;ticas que, somadas &#224;s outras disfun&#231;&#245;es, reduzem a capacidade funcional, tornando a prescri&#231;&#227;o do exerc&#237;cio f&#237;sico (EF) um desafio nessa popula&#231;&#227;o<sup>1</sup>.</p>
    <p>O treinamento f&#237;sico aer&#243;bico, quando realizado por longos per&#237;odos, promove efeito de antirremodelamento em pacientes com hipertrofia cardiaca e disfun&#231;&#227;o ventricular<sup>2,3</sup>, assim como na insufici&#234;ncia card&#237;aca<sup>4</sup>, destacando-se o <italic>Leipzig Heart Failure Training Trial</italic> (LHFTT)<sup>5</sup>. Essas altera&#231;&#245;es s&#227;o obtidas com exerc&#237;cios de moderada intensidade (60% VO<sub>2pico</sub>)<sup>2-4</sup>. Entretanto, n&#227;o se encontram, na literatura, pesquisas que abordem o impacto de um programa de exerc&#237;cios sobre o remodelamento card&#237;aco na SM.</p>
    <p>Este relato de caso descreve o hist&#243;rico ecocardiogr&#225;fico de um paciente com SM apresentando dilata&#231;&#227;o e hipertrofia do VE e a revers&#227;o dessas altera&#231;&#245;es no curso de um programa de fisioterapia cardiovascular durante quatro anos.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso</bold>
    </p>
    <p>Paciente do g&#234;nero masculino, 33 anos, sem altera&#231;&#227;o de perfil lip&#237;dico e hematol&#243;gico. Ap&#243;s quadro de angina em 1999, recebeu diagn&#243;stico de SM e realizou cirurgia para a coloca&#231;&#227;o de endopr&#243;tese na aorta tor&#225;cica e abdominal, tratamento medicamentoso &#224; base de beta-bloqueador (Atenolol 50 mg/dia), inibidor de ECA (Enalapril 20mg/dia) e antagonista de c&#225;lcio (Nifedipina 10 mg 2/dia), sem altera&#231;&#245;es nos &#250;ltimos tr&#234;s anos.</p>
    <p>No per&#237;odo pr&#233;-fisioterapia, o paciente evoluiu com dispneia aos pequenos esfor&#231;os e altera&#231;&#245;es na geometria e fun&#231;&#227;o card&#237;aca (<xref ref-type="table" rid="a15tab01m">Tabela 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a15tab01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e70-00015-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Encaminhado &#224; fisioterapia em janeiro de 2005, apresentou peso de 65kg; altura de 202cm; IMC de 15,9kg/cm<sup>2</sup>; percentual de gordura de 17,9%; peso gordo de 11,63kg; peso magro de 53,3kg e reduzida capacidade f&#237;sica ao Teste Ergom&#233;trico (Modifed Bruce; sintoma limitado): VO<sub>2</sub>m&#225;x de 21ml/kg/min estimado (VO<sub>2</sub> = vel x 0,1 + vel x incl x 1,8). Iniciou fisioterapia cardiovascular 3 vezes por semana em fevereiro de 2006, realizando exerc&#237;cios aer&#243;bicos com 50% a 75% da frequ&#234;ncia card&#237;aca de reserva e exerc&#237;cios resistidos com 60% da carga m&#225;xima. Durante os exerc&#237;cios f&#237;sicos, press&#227;o arterial, frequ&#234;ncia card&#237;aca e auscultas card&#237;aca e pulmonar mantiveram-se dentro do esperado. Os quatro anos do programa de EF foram supervisionados pelo mesmo fisioterapeuta, com car&#225;ter crescente e interrompido apenas nos meses de julho e dezembro.</p>
    <p>A geometria card&#237;aca e a fun&#231;&#227;o do VE foram avaliadas por Ecocardiografia Doppler, Marca GE, modelo Ving Med SFM 800, transdutor de 3,5 MHz. A fun&#231;&#227;o e as medidas card&#237;acas foram obtidas em repouso (<xref ref-type="fig" rid="a15fig01m">Figura 1</xref>). Avalia&#231;&#245;es foram realizadas pelo mesmo ecocardiografista, diminuindo o efeito de variabilidade, e obtidas nas seguintes datas e intervalos de tempo em rela&#231;&#227;o ao TTO fisioterap&#234;utico:</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a15fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e70-00015-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>(A) - 15/01/2003 - 2 anos pr&#233;; (B) - 18/12/2003 - 1 ano pr&#233;; (C) - 11/12/2004 - 1 m&#234;s pr&#233;; (D) - 06/11/2006 - 1 ano e 10 meses p&#243;s; (E) - 10/09/2008 - 3 anos e 8 meses p&#243;s; (F) - 01/05/2009 - 4 anos e 4 meses p&#243;s.</p>
    <p>Na &#250;ltima avalia&#231;&#227;o, observou-se peso de 78kg; altura de 202cm; IMC de 19,1kg/cm<sup>2</sup>; percentual de gordura de 16,8%; peso gordo de 13,1kg; peso magro de 64,9kg e capacidade f&#237;sica normal para a faixa et&#225;ria (VO<sub>2</sub> m&#225;ximo de 30,7ml/kg/min).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O remodelamento card&#237;aco &#233; definido como altera&#231;&#245;es revers&#237;veis ou n&#227;o das estruturas e dos fen&#244;menos bioqu&#237;micos dos compartimentos musculares e/ou intersticiais do mioc&#225;rdio, sendo de car&#225;ter adaptativo, por&#233;m seguido de deteriora&#231;&#227;o funcional<sup>6</sup>.</p>
    <p>O efeito dos betabloqueadores sobre o remodelamento cardiaco j&#225; &#233; conhecido, prevenindo a hipertrofia e a dilata&#231;&#227;o do VE. Entretanto, &#233; importante salientar que o paciente j&#225; fazia uso dessa op&#231;&#227;o terap&#234;utica dois anos antes de iniciar o tratamento fisioterap&#234;utico, e os efeitos da terapia betabloqueadora sobre a revers&#227;o do remodelamento cardiaco j&#225; podem ser observados com dois meses de tratamento<sup>7</sup>.</p>
    <p>Os inibidores ECA promovem antirremodelamento card&#237;aco principalmente quando administrados nas fases iniciais do p&#243;s-IAM. Esses efeitos talvez sejam secund&#225;rios &#224; redu&#231;&#227;o da atividade neuro-humoral, efeito antiisqu&#234;mico e redu&#231;&#227;o das metaloproteinases 2 e 9, fatores que, isolados ou associados, contribuem para a ocorr&#234;ncia de hipertrofia card&#237;aca<sup>8</sup>.</p>
    <p>O efeito dos antagonistas de c&#225;lcio sobre a hipertrofia card&#237;aca se mostra dependente da redu&#231;&#227;o da hipertens&#227;o arterial<sup>9</sup>. No presente relato, o paciente n&#227;o apresentava hist&#243;rico de hipertens&#227;o arterial, n&#227;o se justificando, assim, um efeito da terapia com antagonistas de c&#225;lcio sobre a redu&#231;&#227;o da hipertrofia card&#237;aca. Soma-se a isso o fato de que a hipertrofia card&#237;aca decorrente da HA &#233; de car&#225;ter coc&#234;ntrico e, no presente relato, o paciente apresentava hipertrofia exc&#234;ntrica.</p>
    <p>O remodelamento pode ser explicado pelas altera&#231;&#245;es tr&#243;ficas nos cardiomi&#243;citos. Por&#233;m, uma popula&#231;&#227;o de mi&#243;citos seria capaz de reingressar ao ciclo celular e replicar-se quando exposta a est&#237;mulos espec&#237;ficos, dentre os quais se destaca o EF, em que os efeitos sobre o antirremodelamento card&#237;aco v&#234;m ganhando aten&#231;&#227;o em diferentes doen&#231;as, com aumentos significativos da FE e redu&#231;&#227;o de massa, espessura e di&#226;metros ventriculares<sup>2-5</sup>. </p>
    <p>O efeito de antirremodelamento na IC atrav&#233;s do EF parece depender do tempo de interven&#231;&#227;o, um m&#237;nimo de seis meses<sup>2-5,10</sup>. O antirremodelamento card&#237;aco induzido pelo EF parece ser fortemente influenciado pela s&#237;ntese/atividade do &#243;xido n&#237;trico<sup>11</sup>, por&#233;m a produ&#231;&#227;o de NO encontra-se normal nos pacientes com SM. Outros poss&#237;veis mecanismos por meio dos quais o EF desencadeia antirremodelamento &#233; o efeito antiadren&#233;rgico, menor duplo produto e melhora do barorreflexo, desencadeados pela melhora da efici&#234;ncia contr&#225;til. Uma an&#225;lise retrospectiva mais recente do <italic>Leipzig Heart Failure Training Trial</italic> (LHFTT) atribui, em parte, a redu&#231;&#227;o da hipertrofia card&#237;aca ao aumento do volume sist&#243;lico em repouso (observado no presente relato) e durante o exerc&#237;cio f&#237;sico, assim como &#224; redu&#231;&#227;o da p&#243;s-carga por redu&#231;&#227;o da resist&#234;ncia vascular perif&#233;rica<sup>12</sup>. O EF promove melhora na velocidade de relaxamento e encurtamento da musculatura card&#237;aca, atrav&#233;s do aumento da s&#237;ntese da prote&#237;na transportadora de c&#225;lcio (SERCA-2), do aumento da concentra&#231;&#227;o de c&#225;lcio e da sensibilidade ao c&#225;lcio pelos cardiomi&#243;citos, contribuindo significativamente para a melhora da fun&#231;&#227;o ventricular<sup>13</sup>. Dessa forma, o antirremodelamento card&#237;aco parece depender da melhora da fun&#231;&#227;o ventricular, que, por sua vez, depende de diversos fatores.</p>
    <p>O EF vem-se revelando uma op&#231;&#227;o terap&#234;utica de m&#250;ltiplos aspectos, e sua efici&#234;ncia e sua seguran&#231;a na SM j&#225; foram investigadas. In&#250;meras pesquisas demonstram o efeito do antirremodelamento card&#237;aco promovido pelo EF, principalmente em pacientes com disfun&#231;&#227;o ventricular, por&#233;m n&#227;o est&#227;o devidamente esclarecidos os mecanismos envolvidos, principalmente em pacientes com SM.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Na S&#237;ndrome de Marfan, h&#225; uma recomenda&#231;&#227;o expressa, de Diretrizes, de se evitarem esfor&#231;os f&#237;sicos. Esse fato, com frequ&#234;ncia, &#233; confundido com o comportamento de n&#227;o se fazer exerc&#237;cio algum. Este relato de caso &#233; extremamente interessante porque situa o benef&#237;cio de um programa de EF em um paciente com S&#237;ndrome de Marfan em uma situa&#231;&#227;o ainda mais desfavor&#225;vel, em que o remodelamento card&#237;aco com hipertrofia &#233; sobejamente delet&#233;rio. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Wladimir Musetti Medeiros </p>
        <p> Av. Sgt. Geraldo Santana, 660 / 212-C - Jardim Marajoara </p>
        <p> 04674-225 - S&#227;o Paulo, SP, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="wmusettimedeiros@hotmail.com">wmusettimedeiros@hotmail.com</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="wmm.d.ed@epm.br">wmm.d.ed@epm.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 18/03/11; revisado recebido em 25/04/11; aceito em 18/05/11.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Motro M, Fisman EZ, Tenenbaum A. Cardiovascular management of Marfan syndrome. Isr Med Assoc J. 2008;10(3):182-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular management of Marfan syndrome</article-title>
          <source>Isr Med Assoc J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>182</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Motro</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fisman</surname>
              <given-names>EZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tenenbaum</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Giannuzzi P, Temporelli PL, Corr&#224; U, Tavazzi L. Antiremodeling effect of long-term exercise training in patients with stable chronic heart failure: results of the Exercise in Left Ventricular Dysfunction and Chronic Heart Failure (ELVD-CHF) Trial. Circulation. 2003;108(5):554-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antiremodeling effect of long-term exercise training in patients with stable chronic heart failure: results of the Exercise in Left Ventricular Dysfunction and Chronic Heart Failure (ELVD-CHF) Trial</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>554</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Giannuzzi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Temporelli</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corr&#224;</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tavazzi</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Giannuzzi P, Temporelli PL, Corr&#224; U, Gattone M, Giordano A, Tavazzi L. Attenuation of unfavorable remodeling by exercise training in postinfarction patients with left ventricular dysfunction: results of the Exercise in Left Ventricular Dysfunction (ELVD) trial. Circulation. 1997;96(6):1790-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Attenuation of unfavorable remodeling by exercise training in postinfarction patients with left ventricular dysfunction: results of the Exercise in Left Ventricular Dysfunction (ELVD) trial</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1790</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Giannuzzi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Temporelli</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corr&#224;</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gattone</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giordano</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tavazzi</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Belardinelli R, Georgiou D, Ginzton L, Cianci G, Purcaro A. Effects of moderate exercise training on thallium uptake and contractile response to low-dose dobutamine of dysfunctional myocardium in patients with ischemic cardiomyopathy. Circulation. 1998;97(6):553-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of moderate exercise training on thallium uptake and contractile response to low-dose dobutamine of dysfunctional myocardium in patients with ischemic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>553</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Belardinelli</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Georgiou</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginzton</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cianci</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Purcaro</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Hambrecht R, Gielen S, Linke A, Fiehn E, Yu J, Walther C, et al. Effects of exercise training on left ventricular function and peripheral resistance in patients with chronic heart failure: a randomized trial. JAMA. 2000;283(23):3095-101.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of exercise training on left ventricular function and peripheral resistance in patients with chronic heart failure: a randomized trial</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>3095</fpage>
          <lpage>101</lpage>
          <issue>23</issue>
          <volume>283</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hambrecht</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gielen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linke</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fiehn</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walther</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Nadal-Ginard B, Kajstura J, Leri A, Anversa P. Myocyte death, growth, and regeneration in cardiac hypertrophy and failure. Circ Res. 2003;92(2):139-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocyte death, growth, and regeneration in cardiac hypertrophy and failure</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>139</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nadal-Ginard</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kajstura</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leri</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anversa</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Chizzola PR, Freitas HF, Caldas MA, Da Costa JM, Meneghetti C, Marinho NV, et al. Effects of carvedilol in heart failure due to dilated cardiomyopathy: results of a double-blind randomized placebo-controlled study. Arq Bras Cardiol. 2000;74(3):233-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of carvedilol in heart failure due to dilated cardiomyopathy: results of a double-blind randomized placebo-controlled study</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>233</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chizzola</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freitas</surname>
              <given-names>HF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caldas</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Da Costa</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meneghetti</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marinho</surname>
              <given-names>NV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Okada M, Kikuzuki R, Harada T, Hori Y, Yamawaki H, Hara Y. Captopril attenuates matrix metalloproteinase-2 and -9 in monocrotaline-induced right ventricular hypertrophy in rats. J Pharmacol Sci. 2008;108(4):487-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Captopril attenuates matrix metalloproteinase-2 and -9 in monocrotaline-induced right ventricular hypertrophy in rats</article-title>
          <source>J Pharmacol Sci</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>487</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Okada</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kikuzuki</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harada</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hori</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamawaki</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hara</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Takeda T, Otsu K, Hori M. [Calcium channel blocker and cardiac hypertrophy]. Clin Calcium. 2005;15(10):1645-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Calcium channel blocker and cardiac hypertrophy</article-title>
          <source>Clin Calcium</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1645</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Takeda</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Otsu</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hori</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Klecha A, Kawecka-Jaszcz K, Bacior B, Kubinyi A, Pasowicz M, Klimeczek P, et al. Physical training in patients with chronic heart failure of ischemic origin: effect on exercise capacity and left ventricular remodeling. Eur J Cardiovasc Prev Rehabil. 2007;14(1):85-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physical training in patients with chronic heart failure of ischemic origin: effect on exercise capacity and left ventricular remodeling</article-title>
          <source>Eur J Cardiovasc Prev Rehabil</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>85</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Klecha</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kawecka-Jaszcz</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacior</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kubinyi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pasowicz</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klimeczek</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. De Waard MC, Van Haperen R, Soulli&#233; T, Tempel D, de Crom R, Duncker DJ. Beneficial effects of exercise training after myocardial infarction require full eNOS expression. J Mol Cell Cardiol. 2010;48(6):1041-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Beneficial effects of exercise training after myocardial infarction require full eNOS expression</article-title>
          <source>J Mol Cell Cardiol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>1041</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>De Waard</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Haperen</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soulli&#233;</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tempel</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Crom</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duncker</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Erbs S, Linke A, Gielen S, Fiehn E, Walther C, Yu J, et al. Exercise training in patients with severe chronic heart failure: impact on left ventricular performance and cardiac size: a retrospective analysis of the Leipzig Heart Failure Training Trial. Eur J Cardiovasc Prev Rehabil. 2003;10(5):336-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training in patients with severe chronic heart failure: impact on left ventricular performance and cardiac size: a retrospective analysis of the Leipzig Heart Failure Training Trial</article-title>
          <source>Eur J Cardiovasc Prev Rehabil</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>336</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Erbs</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linke</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gielen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fiehn</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walther</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. St&#248;len TO, H&#248;ydal MA, Kemi OJ, Catalucci D, Ceci M, Aasum E, et al. Interval training normalizes cardiomyocyte function, diastolic Ca2+ control, and SR Ca2+ release synchronicity in a mouse model of diabetic cardiomyopathy. Circ Res. 2009;105(6):527-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Interval training normalizes cardiomyocyte function, diastolic Ca2+ control, and SR Ca2+ release synchronicity in a mouse model of diabetic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>527</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>St&#248;len</surname>
              <given-names>TO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>H&#248;ydal</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kemi</surname>
              <given-names>OJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Catalucci</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ceci</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aasum</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. &#194;ngelo LC, Vieira ML, Rodrigues SL, Morelato RL, Pereira AC, Mill JG, et al . Valores de refer&#234;ncia de medidas ecocardiogr&#225;ficas em amostra da popula&#231;&#227;o brasileira adulta assintom&#225;tica. Arq Bras Cardiol. 2007;89(3):184-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Valores de refer&#234;ncia de medidas ecocardiogr&#225;ficas em amostra da popula&#231;&#227;o brasileira adulta assintom&#225;tica</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>184</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>&#194;ngelo</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vieira</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodrigues</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morelato</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mill</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Effect of a physical exercise program in a patient with Marfan Syndrome and ventricular dysfunction</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Marfan syndrome (MS) is an autosomal dominant disorder that affects multiple organs and systems. Several cardiac alterations are present, with the main ones being aortic root and ascending aorta dilatation, mitral valve prolapse and left ventricle (LV) dilatation. Aerobic exercise has not shown to be a non-drug therapy that promotes anti-remodeling effect in patients with heart failure. This case report describes the echocardiographic changes in a patient with Marfan syndrome during four years of cardiovascular physical therapy.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Marfan Syndrome</kwd>
        <kwd>exercise</kwd>
        <kwd>cardiomegaly</kwd>
        <kwd>ventricular dysfunction, left</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body2">
          <label>
            <bold>Effect of a physical exercise program in a patient with Marfan Syndrome and ventricular dysfunction</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Wladimir Musetti Medeiros<sup>I,II</sup>; Paulo Alberto Peres<sup>I</sup>; Ant&#244;nio Carlos Carvalho<sup>I</sup>; Carlos Gun<sup>II</sup>; F&#225;bio Augusto De Luca<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal de S&#227;o Paulo - UNIFESP; Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade de Santo Amaro - UNISA, S&#227;o Paulo, SP, Brazil</p>
      <p>Mailing Address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>Marfan syndrome (MS) is an autosomal dominant disorder that affects multiple organs and systems. Several cardiac alterations are present, with the main ones being aortic root and ascending aorta dilatation, mitral valve prolapse and left ventricle (LV) dilatation. Aerobic exercise has not shown to be a non-drug therapy that promotes anti-remodeling effect in patients with heart failure. This case report describes the echocardiographic changes in a patient with Marfan syndrome during four years of cardiovascular physical therapy.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Marfan Syndrome; exercise; cardiomegaly; ventricular dysfunction, left.</p>
      <p>Marfan syndrome (MS) is an autosomal dominant disorder that affects multiple organs and systems. It is relatively frequent (1:10,000) and it is caused by a mutation in the gene encoding fibrillin-1 and 2, an important constituent of the extracellular matrix. It occurs in all races and ethnic groups and is equally distributed between the sexes. Several cardiac alterations are present, with the main ones being aortic root and ascending aorta dilatation, mitral valve prolapse and left ventricle (LV) dilation, usually secondary to mitral or aortic regurgitation<sup>1</sup>. MS with LV dilatation more often results in sudden death, repolarization alterations and fatal ventricular arrhythmias. Musculoskeletal alterations are also present in SM which, together with other disorders, reduce functional capacity, making the prescription of physical exercise (PE) a challenge in this population<sup>1</sup>. </p>
      <p>Aerobic exercise training, when carried out for long periods, promotes the anti-remodeling effect in patients with cardiac hypertrophy and ventricular dysfunction<sup>2,3</sup>, as well as in those with heart failure<sup>4</sup>, as demonstrated in the Leipzig Heart Failure Training Trial (LHFTT)<sup>5</sup>. These alterations are obtained with moderate-intensity exercises (60% VO<sub>2peak</sub>)<sup>2-4</sup>. However, there have been no studies in the literature that evaluated the impact of an exercise program on cardiac remodeling in patients with MS. </p>
      <p>This case report describes the echocardiographic history of a patient with MS with LV dilatation and hypertrophy and the reversal of these alterations throughout a cardiovascular physical therapy program carried out for four years.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>The patient was a 33-year-old male, with no alterations in lipid profile and blood count. After developing angina in 1999, he received a diagnosis of MS and underwent surgery for stent implantation in the thoracic and abdominal aorta, drug treatment with beta-blocker (atenolol 50 mg/day), ACE inhibitor (Enalapril 20mg/day) and calcium antagonist (nifedipine 10 mg 2x/day), with no changes in the last three years.</p>
      <p>At the pre-physical therapy period, the patient developed dyspnea on mild exertion and changes in cardiac geometry and function (<xref ref-type="table" rid="en_a15tab01m-body2">Table 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a15tab01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e70-00015-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>He was referred to physical therapy in January 2005. His weight was 65 kg, height 202cm, BMI of 15.9 kg/cm<sup>2</sup>; body fat percentage of 17.9%, 11.63 kg of fat weight, lean weight of 53.3 kg and reduced capacity physical at the exercise test (symptom-limited Modified Bruce): estimated 21ml/kg/min of VO<sub>2</sub>max (VO<sub>2</sub> = vel x 0.1 + vel x incl x 1.8). He started a cardiovascular physical therapy three times a week in February 2006, performing aerobic exercises at 50% to 75% of reserve heart rate and resistance exercises with 60% of the maximum load. During the physical exercises, blood pressure, heart rate and cardiac and pulmonary auscultation remained within the expected. The four-year PE program was supervised by the same physical therapist; the program, which was carried out with increasing intensity, was interrupted only in the months of July and December.</p>
      <p>The cardiac geometry and LV function were assessed by Doppler echocardiography in a GE equipment, model SFM Ving Med 800, with a 3.5 MHz transducer. Cardiac function and measurements were obtained at rest (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig01m-body2">Figure 1</xref>). The assessments were performed by the same echocardiographist, reducing the variability effect, and were obtained on the following dates and time intervals in relation to the physical therapy treatment: </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a15fig01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e70-00015-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>(A) - 01/15/2003 - 2 years before; (B) - 12/18/2003 - 1 year before; (C) - 12/11/2004 - 1 month before; (D) - 11/06/2006 - 1 year and 10 months after; (E) - 09/10/2008 - 3 years and 8 months after; (F) - 05/01/2009 - 4 years and 4 months after.</p>
      <p>At the last assessment, the patient's weight was 78kg; height: 202cm; BMI: 19.1kg/cm<sup>2</sup>; body fat percentage: 16,8%; fat weight: 13.1kg; lean weight: 64.9kg and normal physical capacity for the age range (VO<sub>2</sub><sub>max</sub> of 30.7ml/kg/min).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Cardiac remodeling is defined as reversible alterations or not of the structures and biochemical phenomena of muscle and/or interstitial compartments of the myocardium, being of adaptive nature, but followed by functional deterioration<sup>6</sup>. </p>
      <p>The effect of beta-blockers on cardiac remodeling is well known, preventing LV hypertrophy and dilation. However, it is important to emphasize that the patient had been using this therapy for two years before starting the physical therapy, and the effects of beta-blocker therapy on the reversal of cardiac remodeling can be observed as early as two months after the treatment has been initiated<sup>7</sup>. </p>
      <p>ACE inhibitors promote the cardiac anti-remodeling effect, mainly when administered in the early stages of post-AMI. These effects may be secondary to the reduction in neurohumoral activity, anti-ischemic effect and reduction of matrix metalloproteinases 2 and 9, factors that either isolated or in combination, contribute to the occurrence of cardiac hypertrophy<sup>8</sup>.</p>
      <p>The effect of calcium antagonists on cardiac hypertrophy depends on the decrease in arterial hypertension<sup>9</sup>. In this report, the patient had no history of arterial hypertension, and thus, an effect of therapy with calcium antagonists on cardiac hypertrophy reduction is not justified. Moreover, the cardiac hypertrophy caused by arterial hypertension is the concentric type, and in the present report, the patient had eccentric hypertrophy. </p>
      <p>The remodeling effect can be explained by trophic alterations in cardiomyocytes. However, a population of myocytes would be able to reenter the cell cycle and replicate when exposed to specific stimuli and among those is PE, in which the effects on cardiac anti-remodeling have been drawing attention in different diseases, with significant increases in EF and decrease in ventricular mass, thickness and diameter<sup>2-5</sup>. </p>
      <p>The anti-remodeling effect in HF through PE seems to depend on the time of the intervention, a minimum of six months<sup>2-5,10</sup>. The cardiac anti-remodeling effect induced by PE seems to be strongly influenced by the synthesis/activity of nitric oxide (NO)<sup>11</sup>, but NO production is normal in patients with MS. Other possible mechanisms by which PE triggers the anti-remodeling effect is the anti-adrenergic effect, lower double product and improved baroreflex, triggered by the improvement in contractile efficiency. A more recent retrospective analysis of the Leipzig Heart Failure Training Trial (LHFTT) attributes, in part, the reduction in cardiac hypertrophy to the increase in stroke volume at rest (observed in this report) and during physical exercise, as well as the decrease in post-load through the reduction in vascular peripheral resistance<sup>12</sup>. The PE promotes improvement in relaxation velocity and shortening of the cardiac muscle by increasing the synthesis of the calcium transport protein (SERCA-2), increasing the calcium concentration and sensitivity to calcium by cardiomyocytes, significantly contributing to the improvement of ventricular function<sup>13</sup>.</p>
      <p>Thus, the cardiac anti-remodeling effect seems to depend on ventricular function improvement, which, in turn, depends on several factors.</p>
      <p>Physical exercises have shown to be a therapeutic option of multiple aspects and their effectiveness and safety in MS have already been investigated. Several studies have shown the effect of cardiac anti-remodeling promoted by PE, especially in patients with left ventricular dysfunction, but the mechanisms involved are yet to be fully clarified, especially in patients with MS. </p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>Regarding Marfan syndrome, there is a clear recommendation in the guidelines to avoid physical exertion. This fact is often mistaken for not exercising at all. This case report is extremely interesting as it demonstrates the benefits of a PE program in a patient with MS in an even worse situation, in which in cardiac remodeling with hypertrophy is quite deleterious.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Efecto de un programa de ejercicio f&#237;sico en portador del S&#237;ndrome Marfan con disfunci&#243;n ventricular</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>El S&#237;ndrome de Marfan (SM) es un desorden autos&#243;mico dominante que afecta m&#250;ltiples &#243;rganos y sistemas. Diversas alteraciones card&#237;acas est&#225;n presentes, siendo las principales la dilataci&#243;n de la ra&#237;z de la aorta y de la aorta ascendente, el Prolapso de V&#225;lvula Mitral y la dilataci&#243;n del Ventr&#237;culo Izquierdo (VI). El ejercicio aer&#243;bico ha mostrado ser un recurso terap&#233;utico no medicamentoso, por promover efecto de antirremodelado en pacientes con insuficiencia card&#237;aca. Este relato de caso describe las alteraciones ecocardiogr&#225;ficas de un paciente con S&#237;ndrome de Marfan durante cuatro a&#241;os de un programa de fisioterapia cardiovascular.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>S&#237;ndrome de Marfan</kwd>
        <kwd>ejercicio</kwd>
        <kwd>cardiomegalia</kwd>
        <kwd>disfunci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body3">
          <label>
            <bold>Efecto de un programa de ejercicio f&#237;sico en portador del S&#237;ndrome Marfan con disfunci&#243;n ventricular</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Wladimir Musetti Medeiros<sup>I,II</sup>; Paulo Alberto Peres<sup>I</sup>; Ant&#244;nio Carlos Carvalho<sup>I</sup>; Carlos Gun<sup>II</sup>; F&#225;bio Augusto De Luca<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal de S&#227;o Paulo - UNIFESP, Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade de Santo Amaro - UNISA, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>El S&#237;ndrome de Marfan (SM) es un desorden autos&#243;mico dominante que afecta m&#250;ltiples &#243;rganos y sistemas. Diversas alteraciones card&#237;acas est&#225;n presentes, siendo las principales la dilataci&#243;n de la ra&#237;z de la aorta y de la aorta ascendente, el Prolapso de V&#225;lvula Mitral y la dilataci&#243;n del Ventr&#237;culo Izquierdo (VI). El ejercicio aer&#243;bico ha mostrado ser un recurso terap&#233;utico no medicamentoso, por promover efecto de antirremodelado en pacientes con insuficiencia card&#237;aca. Este relato de caso describe las alteraciones ecocardiogr&#225;ficas de un paciente con S&#237;ndrome de Marfan durante cuatro a&#241;os de un programa de fisioterapia cardiovascular.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> S&#237;ndrome de Marfan, ejercicio, cardiomegalia, disfunci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El S&#237;ndrome de Marfan (SM) es un desorden autos&#243;mico dominante que afecta m&#250;ltiples &#243;rganos y sistemas. Relativamente frecuente (1:10.000), es causado por una mutaci&#243;n en el gen que codifica la fibrilina-1 y 2, un importante constituyente de la matriz extracelular. Ocurre en todas las razas y grupos &#233;tnicos y se distribuye igualmente entre ambos sexos. Diversas alteraciones card&#237;acas est&#225;n presentes, y las principales son: dilataci&#243;n de la ra&#237;z de la aorta y de la aorta ascendente, prolapso de v&#225;lvula mitral y dilataci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (VI), habitualmente secundaria a insuficiencia mitral o a&#243;rtica<sup>1</sup>. SM con dilataci&#243;n de VI presenta m&#225;s frecuentemente muerte s&#250;bita, alteraciones de repolarizaci&#243;n y arritmias ventriculares fatales. En el SM, tambi&#233;n est&#225;n presentes alteraciones musculoesquel&#233;ticas que, sumadas a las otras disfunciones, reducen la capacidad funcional, volviendo la prescripci&#243;n de ejercicio f&#237;sico (EF) un desaf&#237;o en esa poblaci&#243;n<sup>1</sup>.</p>
      <p>El entrenamiento f&#237;sico aer&#243;bico, cuando es realizado por largos per&#237;odos, promueve efecto de antirremodelado en pacientes con hipertrofia cardiaca y disfunci&#243;n ventricular<sup>2,3</sup>, as&#237; como en la insuficiencia card&#237;aca<sup>4</sup>, destac&#225;ndose el <italic>Leipzig Heart Failure Training Trial</italic> (LHFTT)<sup>5</sup>. Esas alteraciones son obtenidas con ejercicios de moderada intensidad (60% VO<sub>2pico</sub>)<sup>2-4</sup>. Entre tanto, no se encuentran, en la literatura, investigaciones que aborden el impacto de un programa de ejercicios sobre el remodelado card&#237;aco en el SM.</p>
      <p>Este relato de caso describe la historia ecocardiogr&#225;fica de un paciente con SM presentando dilataci&#243;n y hipertrofia de lo VI y la reversi&#243;n de esas alteraciones en el curso de un programa de fisioterapia cardiovascular durante cuatro a&#241;os.</p>
      <p>
        <bold>Relato del caso</bold>
      </p>
      <p>Paciente del g&#233;nero masculino, 33 a&#241;os, sin alteraci&#243;n de perfil lip&#237;dico y hematol&#243;gico. Despu&#233;s de cuadro de angina en 1999, recibi&#243; diagn&#243;stico de SM y realiz&#243; cirug&#237;a para la colocaci&#243;n de endopr&#243;tesis en la aorta tor&#225;cica y abdominal, tratamiento medicamentoso a base de betabloqueante (Atenolol 50 mg/d&#237;a), inhibidor de ECA (Enalapril 20mg/d&#237;a) y antagonista del calcio (Nifedipina 10 mg 2/d&#237;a), sin alteraciones en los &#250;ltimos tres a&#241;os.</p>
      <p>En el per&#237;odo pre fisioterapia, el paciente evolucion&#243; con disnea a los peque&#241;os esfuerzos y alteraciones en la geometr&#237;a y funci&#243;n card&#237;aca (<xref ref-type="table" rid="es_a15tab01m-body3">Tabla 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a15tab01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e70-00015-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Encaminado a fisioterapia en enero de 2005, present&#243; peso de 65kg; altura de 202cm; IMC de 15,9kg/cm<sup>2</sup>; porcentual de grasa de 17,9%; peso gordo de 11,63kg; peso magro de 53,3kg y reducida capacidad f&#237;sica al Test Ergom&#233;trico (Modifed Bruce; s&#237;ntoma limitado): VO<sub>2</sub>m&#225;x de 21ml/kg/min estimado (VO<sub>2</sub> = vel x 0,1 + vel x incl x 1,8). Inici&#243; fisioterapia cardiovascular 3 veces por semana en febrero de 2006, realizando ejercicios aer&#243;bicos con 50% a 75% de la frecuencia card&#237;aca de reserva y ejercicios de resistencia con 60% de la carga m&#225;xima. Durante los ejercicios f&#237;sicos, presi&#243;n arterial, frecuencia card&#237;aca y auscultaci&#243;n card&#237;aca y pulmonar se mantuvieron dentro de lo esperado. Los cuatro a&#241;os del programa de EF fueron supervisados por el mismo fisioterapeuta, con car&#225;cter creciente e interrumpido apenas en los meses de julio y diciembre.</p>
      <p>La geometr&#237;a card&#237;aca y la funci&#243;n del VI fueron evaluadas por Ecocardiograf&#237;a Doppler, Marca GE, modelo Ving Med SFM 800, transductor de 3,5 MHz. La funci&#243;n y las medidas card&#237;acas fueron obtenidas en reposo (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig01m-body3">Figura 1</xref>). Evaluaciones fueron realizadas por el mismo ecocardiografista, disminuyendo el efecto de variabilidad, y obtenidas en las siguientes fechas e intervalos de tiempo en relaci&#243;n al TTO fisioterap&#233;utico:</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a15fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e70-00015-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>(A) - 15/01/2003 - 2 a&#241;os pre; (B) - 18/12/2003 - 1 a&#241;o pre; (C) - 11/12/2004 - 1 mes pre; (D) - 06/11/2006 - 1 a&#241;o y 10 meses post; (E) - 10/09/2008 - 3 a&#241;os y 8 meses post; (F) - 01/05/2009 - 4 a&#241;os y 4 meses post.</p>
      <p>En la &#250;ltima evaluaci&#243;n, se observ&#243; peso de 78kg; altura de 202cm; IMC de 19,1kg/cm<sup>2</sup>; porcentual de grasa de 16,8%; peso gordo de 13,1kg; peso magro de 64,9kg y capacidad f&#237;sica normal para la franja et&#225;rea (VO<sub>2</sub> m&#225;ximo de 30,7ml/kg/min).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El remodelado card&#237;aco es definido como alteraciones reversibles o no de las estructuras y de los fen&#243;menos bioqu&#237;micos de los compartimientos musculares y/o intersticiales del miocardio, siendo de car&#225;cter adaptativo, aunque seguido de deterioro funcional<sup>6</sup>.</p>
      <p>El efecto de los betabloqueantes sobre el remodelado cardiaco ya es conocido, previniendo la hipertrofia y la dilataci&#243;n del VI. Entre tanto, es importante destacar que el paciente ya hac&#237;a uso de esa opci&#243;n terap&#233;utica dos a&#241;os antes de iniciar el tratamiento fisioterap&#233;utico, y los efectos de la terapia betabloqueante sobre la reversi&#243;n del remodelado cardiaco ya pueden ser observados con dos meses de tratamiento<sup>7</sup>.</p>
      <p>Los inhibidores ECA promueven antirremodelado card&#237;aco principalmente cuando son administrados en las fases iniciales del post-IAM. Esos efectos tal vez sean secundarios a la reducci&#243;n de la actividad neurohumoral, efecto antiisqu&#233;mico y reducci&#243;n de las metaloproteinasas 2 y 9, factores que, aislados o asociados, contribuyen a la ocurrencia de hipertrofia card&#237;aca<sup>8</sup>.</p>
      <p>El efecto de los antagonistas del calcio sobre la hipertrofia card&#237;aca se muestra dependiente de la reducci&#243;n de la hipertensi&#243;n arterial<sup>9</sup>. En el presente relato, el paciente no presentaba historia de hipertensi&#243;n arterial, no justific&#225;ndose, as&#237;, un efecto de la terapia con antagonistas del calcio sobre la reducci&#243;n de la hipertrofia card&#237;aca. Se suma a eso el hecho de que la hipertrofia card&#237;aca resultante de la HA es de car&#225;cter conc&#233;ntrico y, en el presente relato, el paciente presentaba hipertrofia exc&#233;ntrica.</p>
      <p>El remodelado puede ser explicado por las alteraciones tr&#243;ficas en los cardiomiocitos. Sin embargo, una poblaci&#243;n de miocitos ser&#237;a capaz de reingresar al ciclo celular y replicarse cuando fuese expuesta a est&#237;mulos espec&#237;ficos, entre los cuales se destaca el EF, en que los efectos sobre el antirremodelado card&#237;aco vienen ganando atenci&#243;n en diferentes enfermedades, con aumentos significativos de la FE y reducci&#243;n de masa, espesor y di&#225;metros ventriculares<sup>2-5</sup>. </p>
      <p>El efecto de antirremodelado en la IC a trav&#233;s del EF parece depender del tiempo de intervenci&#243;n, un m&#237;nimo de seis meses<sup>2-5,10</sup>. El antirremodelado card&#237;aco inducido por el EF parece ser fuertemente influenciado por la s&#237;ntesis/actividad del &#243;xido n&#237;trico<sup>11</sup>, sin embargo la producci&#243;n de NO se encuentra normal en los pacientes con SM. Otros posibles mecanismos por medio de los cuales el EF desencadena antirremodelado es el efecto antiadren&#233;rgico, menor doble producto y mejora del barorreflejo, desencadenados por la mejora de la eficiencia contr&#225;ctil. Un an&#225;lisis retrospectivo m&#225;s reciente del <italic>Leipzig Heart Failure Training Trial</italic> (LHFTT) atribuye, en parte, la reducci&#243;n de la hipertrofia card&#237;aca al aumento del volumen sist&#243;lico en reposo (observado en el presente relato) y durante el ejercicio f&#237;sico, as&#237; como a la reducci&#243;n de la postcarga por reducci&#243;n de la resistencia vascular perif&#233;rica<sup>12</sup>. El EF promueve mejora en la velocidad de relajaci&#243;n y acortamiento de la musculatura card&#237;aca, a trav&#233;s del aumento de la s&#237;ntesis de la prote&#237;na transportadora de calcio (SERCA-2), del aumento de la concentraci&#243;n de calcio y de la sensibilidad al calcio por los cardiomiocitos, contribuyendo significativamente a la mejora de la funci&#243;n ventricular<sup>13</sup>. De esa forma, el antirremodelado card&#237;aco parece depender de la mejora de la funci&#243;n ventricular, que, a su vez, depende de diversos factores.</p>
      <p>El EF se viene revelando una opci&#243;n terap&#233;utica de m&#250;ltiples aspectos, y su eficiencia y su seguridad en el SM ya fueron investigadas. Inn&#250;meras investigaciones demuestran el efecto del antirremodelado card&#237;aco promovido por el EF, principalmente en pacientes con disfunci&#243;n ventricular, sin embargo no est&#225;n debidamente aclarados los mecanismos envueltos, principalmente en pacientes con SM.</p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>En el S&#237;ndrome de Marfan, hay una recomendaci&#243;n expresa, de Directrices, de evitar esfuerzos f&#237;sicos. Ese hecho, con frecuencia, es confundido con el comportamiento de no hacer ejercicio alguno. Este relato de caso es extremamente interesante porque sit&#250;a el beneficio de un programa de EF en un paciente con S&#237;ndrome de Marfan en una situaci&#243;n aun m&#225;s desfavorable, en que el remodelado card&#237;aco con hipertrofia es sumamente delet&#233;reo. </p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
