<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">8VcxzV3K5x63rmjhqkStT4b</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2012000400014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(12)09800414</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2012000400014</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Trombose coronariana como primeira complica&#231;&#227;o da a&#237;ndrome antifosfol&#237;pide</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Miranda</surname>
            <given-names>Carlos Henrique</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gali</surname>
            <given-names>Lu&#237;s Gustavo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Marin-Neto</surname>
            <given-names>Jos&#233; Ant&#244;nio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Louzada-J&#250;nior</surname>
            <given-names>Paulo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pazin-Filho</surname>
            <given-names>Ant&#244;nio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Ribeir&#227;o Preto</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Ribeir&#227;o Preto</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Divis&#227;o de Cardiologia Divis&#227;o de Imunologia Divis&#227;o de Emerg&#234;ncias Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
      <volume>98</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>e66</fpage>
      <lpage>e69</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>12</day>
          <month>02</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>04</day>
          <month>07</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>01</day>
          <month>07</month>
          <year>2011</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A s&#237;ndrome do anticorpo antifosfol&#237;pide (SAF) &#233; uma trombofilia autoimune, caracterizada pela presen&#231;a de anticorpos plasm&#225;ticos contra fosfol&#237;pides, associada a epis&#243;dios recorrentes de trombose venosa e/ou arterial e morbidade gestacional (especialmente abortamento de repeti&#231;&#227;o). Reportamos o caso de uma paciente feminina, jovem, com diagn&#243;stico de l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico (LES), associado &#224; presen&#231;a de anticorpos antifosfol&#237;pide de longa data, com apresenta&#231;&#227;o de infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM) por trombose proximal da art&#233;ria descendente anterior como primeira complica&#231;&#227;o cl&#237;nica da SAF.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Lupus eritematoso sist&#234;mico</kwd>
        <kwd>s&#237;ndrome antifosfolip&#237;dica</kwd>
        <kwd>trombose coron&#225;ria</kwd>
        <kwd>infarto do mioc&#225;rdio</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>21</day>
        <month>06</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Trombose coronariana como primeira complica&#231;&#227;o da a&#237;ndrome antifosfol&#237;pide</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Carlos Henrique Miranda<sup>I</sup>; Lu&#237;s Gustavo Gali<sup>I</sup>; Jos&#233; Ant&#244;nio Marin-Neto<sup>II</sup>; Paulo Louzada-J&#250;nior<sup>II</sup>; Ant&#244;nio Pazin-Filho<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Unidade Coronariana da Unidade de Emerg&#234;ncia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo, Ribeir&#227;o Preto, SP; Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Divis&#227;o de Cardiologia - Divis&#227;o de Imunologia e Divis&#227;o de Emerg&#234;ncias Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo, Ribeir&#227;o Preto, SP, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A s&#237;ndrome do anticorpo antifosfol&#237;pide (SAF) &#233; uma trombofilia autoimune, caracterizada pela presen&#231;a de anticorpos plasm&#225;ticos contra fosfol&#237;pides, associada a epis&#243;dios recorrentes de trombose venosa e/ou arterial e morbidade gestacional (especialmente abortamento de repeti&#231;&#227;o). </p>
    <p> Reportamos o caso de uma paciente feminina, jovem, com diagn&#243;stico de l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico (LES), associado &#224; presen&#231;a de anticorpos antifosfol&#237;pide de longa data, com apresenta&#231;&#227;o de infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM) por trombose proximal da art&#233;ria descendente anterior como primeira complica&#231;&#227;o cl&#237;nica da SAF.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Lupus eritematoso sist&#234;mico, s&#237;ndrome antifosfolip&#237;dica / complica&#231;&#245;es, trombose coron&#225;ria, infarto do mioc&#225;rdio.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>S&#237;ndrome do anticorpo antifosfol&#237;pide (SAF) &#233; uma entidade cl&#237;nica caracterizada por dois componentes fundamentais. Primeiro, a presen&#231;a de anticorpos s&#233;ricos direcionados contra fosfol&#237;pides ou prote&#237;nas ligantes a fosfol&#237;pides, denominados anticorpos antifosfol&#237;pides. Entre os anticorpos antifosfol&#237;pides, os mais conhecidos s&#227;o: anticoagulante l&#250;pico, anticorpos anticardiolipina e anti-&#946;2-glicoprote&#237;na I. Segundo, pelo menos uma de v&#225;rias manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas, sendo as mais comuns: tromboses venosas e arteriais, morbidade gestacional e plaquetopenia<sup>1</sup>.</p>
    <p>Essa s&#237;ndrome pode apresentar-se como condi&#231;&#227;o prim&#225;ria, mas tamb&#233;m &#233; secund&#225;ria a outras doen&#231;as, particularmente ao l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico (LES)<sup>2</sup>. </p>
    <p>Embora a trombose acometa mais segmentos venosos profundos dos membros inferiores, tamb&#233;m pode ocorrer trombose arterial. Vasos cerebrais s&#227;o o s&#237;tio mais comum de trombose arterial, que, mais raramente, pode acometer art&#233;rias coronarianas<sup>2</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Relato de caso</bold>
    </p>
    <p>Mulher, 37 anos, com diagn&#243;stico de LES h&#225; 14 anos, com os seguintes crit&#233;rios de classifica&#231;&#227;o diagn&#243;stica do Col&#233;gio Americano de Reumatologia<sup>3</sup>: artrite, serosite, fotossensibilidade e sorologia positiva para anticorpos antinucleares (FAN). Em seguimento ambulatorial usando prednisona, cloroquina, carbonato de c&#225;lcio e vitamina D, apresentava anticorpos antifosfol&#237;pide positivos no plasma (anticorpo anticardiolipina e inibidor l&#250;pico) na &#233;poca do diagn&#243;stico de LES, mas, como n&#227;o apresentava qualquer das manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas da SAF &#224; &#233;poca, n&#227;o foi confirmado esse diagn&#243;stico. Iniciada apenas profilaxia prim&#225;ria com &#225;cido acetilsalic&#237;lico (AAS).</p>
    <p>Apresentou epis&#243;dio de dor tor&#225;cica at&#237;pica cerca de dois meses antes da interna&#231;&#227;o atual, &#224; &#233;poca investigada com cintilografia mioc&#225;rdica com <sup>99m</sup>TC-sestamibi associado a estresse farmacol&#243;gico por dipiridamol endovenoso, observando-se normalidade perfusional.</p>
    <p>Foi admitida com hist&#243;ria de dor precordial de moderada intensidade, em aperto, com irradia&#231;&#227;o para o dorso h&#225; cerca de 18 horas, sem outros sintomas associados. Inicialmente, havia procurado uma unidade b&#225;sica de sa&#250;de, onde foi medicada com analg&#233;sicos, com melhora parcial da dor, sendo liberada para sua resid&#234;ncia. Ap&#243;s cerca de 12 horas da primeira avalia&#231;&#227;o, procurou novamente atendimento m&#233;dico na mesma unidade, em virtude de manuten&#231;&#227;o da dor tor&#225;cica, sendo, nessa ocasi&#227;o, encaminhada para avalia&#231;&#227;o hospitalar, chegando ao nosso servi&#231;o j&#225; com 18 horas do in&#237;cio da sintomatologia. Negava antecedentes de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica, dislipidemia, diabete melito, tabagismo e hist&#243;ria familiar de coronariopatia. Ao exame cl&#237;nico, observou-se apenas taquicardia (FC: 110 bpm), sem outras altera&#231;&#245;es relevantes.</p>
    <p>No eletrocardiograma, observaram-se taquicardia sinusal, zona eletricamente inativa em parede &#226;ntero-septal, supradesnivelamento do segmento ST em parede lateral alta (DI e aVL) e infradesnivelamento do segmento ST em parede inferior (<xref ref-type="fig" rid="a14fig01m">Figura 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a14fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e66-00014-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Durante evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica, observou-se eleva&#231;&#227;o s&#233;rica de troponina I (4,10 mcg/L; percentil 99: 0,01) e dos valores da curva temporal de CK-MB (186, 121, 110, 28 U/L; admiss&#227;o, 6, 12 e 48 horas ap&#243;s, respectivamente).</p>
    <p>Confirmado diagn&#243;stico de infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM). Como o tempo de evolu&#231;&#227;o dos sintomas &#233; superior a 12 horas, n&#227;o se realizou nenhuma terap&#234;utica de reperfus&#227;o mioc&#225;rdica. Houve medica&#231;&#227;o com dupla antiagrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria (AAS e clopidogrel), heparina de baixo peso molecular e captopril.</p>
    <p>No segundo dia de interna&#231;&#227;o, foi submetida a um ecocardiograma transtor&#225;cico, que evidenciou desempenho sist&#243;lico global do ventr&#237;culo esquerdo deprimido em grau moderado, com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de 36%, e acinesia dos segmentos: septal anterior basal, septal anterior m&#233;dio, septal apical, anterior basal, anterior m&#233;dio, &#226;ntero-apical e hipocinesia dos segmentos: septal inferior m&#233;dio e l&#225;tero-apical. Peric&#225;rdio com aspecto normal, sem derrames.</p>
    <p>Foi submetida &#224; angiografia coronariana no quarto dia de interna&#231;&#227;o, que evidenciou padr&#227;o obstrutivo uniarterial, com oclus&#227;o tromb&#243;tica proximal da art&#233;ria descendente anterior (DA), presen&#231;a de circula&#231;&#227;o colateral inter e intracoron&#225;ria, ventr&#237;culo esquerdo com dist&#250;rbio contr&#225;til regional em parede anterior e fun&#231;&#227;o global moderadamente deprimida, al&#233;m de imagem sugestiva de trombo mural (<xref ref-type="fig" rid="a14fig02m">Figura 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a14fig02m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e66-00014-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Foi realizada cintilografia mioc&#225;rdica com T&#225;lio-201 em repouso para avalia&#231;&#227;o de viabilidade mioc&#225;rdica no s&#233;timo dia de interna&#231;&#227;o, demonstrando-se viabilidade associada &#224; fibrose n&#227;o transmural em grande extens&#227;o do territ&#243;rio da DA. Nessas condi&#231;&#245;es, procedeu-se &#224; angioplastia coronariana transluminal percut&#226;nea no dia seguinte, com implante de stent n&#227;o farmacol&#243;gico na art&#233;ria DA, fazendo-se sua recanaliza&#231;&#227;o sem intercorr&#234;ncias.</p>
    <p>Foi repetida a dosagem de anticorpo anticardiolipina (ACA) com IgG de 33,8 GPL/mL (positivo &gt; 14 GPL/mL) e IgM de 3,7 MPL/mL (negativo &lt; 7 MPL/ml) e anti-&#946;2-Glicoprote&#237;na I (anti-&#946;2GP I) com IgG de 38,22 (positivo &gt; 8 U/mL) e IgM 3,17 (negativo &lt; 5.0 U/mL). Desse modo, com a ocorr&#234;ncia de trombose arterial associada a anticorpos antifosfol&#237;pides (ACA e anti-&#946;2GP I), definiu-se o diagn&#243;stico de SAF, conforme consenso internacional de 2006<sup>1</sup>.</p>
    <p>Paciente evoluiu assintom&#225;tica, sem instabilidade hemodin&#226;mica ou sinais de congest&#227;o pulmonar (Killip I). Recebeu alta hospitalar ap&#243;s 14 dias de interna&#231;&#227;o, com prescri&#231;&#227;o de tr&#234;s agentes antitromb&#243;ticos (AAS, clopidogrel e warfarina) e medica&#231;&#245;es antiremodelamento (captopril e betabloqueador). Foi programada a manuten&#231;&#227;o desses tr&#234;s agentes antitromb&#243;ticos por um m&#234;s e, ap&#243;s esse per&#237;odo, o clopidogrel seria suspenso, com a manuten&#231;&#227;o de AAS e warfarina.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O LES pode causar dor tor&#225;cica devido a pleurite, pericardite, pneumonia, tromboembolismo pulmonar, artrite e coronariopatia. Estudos demonstram que pacientes com LES apresentam risco 2 a 50 vezes maior de doen&#231;a card&#237;aca ateroscler&#243;tica, o que representa uma causa importante de mortalidade prematura nesta doen&#231;a<sup>4</sup>. </p>
    <p>Pacientes com LES, na maior parte das vezes, s&#227;o mulheres jovens, que, habitualmente, s&#227;o consideradas de baixo risco para doen&#231;a ateroscler&#243;tica coronariana. Al&#233;m disso, a dor tor&#225;cica associada &#224; coronariopatia obstrutiva pode ser at&#237;pica nesses doentes. Tais caracter&#237;sticas acabam retardando o diagn&#243;stico correto de IAM como causa de dor tor&#225;cica nesses indiv&#237;duos, o que pode aumentar a morbimortalidade, devido &#224; perda de janelas temporais de oportunidade de tratamento adequado, como observado no caso relatado.</p>
    <p> O mecanismo respons&#225;vel pelo processo de aterosclerose acelerada em pacientes com LES deve ser multifatorial e ainda n&#227;o totalmente esclarecido. Verifica-se alta preval&#234;ncia de fatores de risco tradicionais para aterosclerose, como diabetes, dislipidemia, hipertens&#227;o, os quais podem ser, em parte, secund&#225;rios a efeitos adversos do uso prolongado de corticoides, e o pr&#243;prio processo inflamat&#243;rio intr&#237;nseco dessa doen&#231;a deve desempenhar papel central neste processo<sup>5,6</sup>. </p>
    <p>Al&#233;m dos fatores citados, h&#225; associa&#231;&#227;o de LES com SAF. Observa-se alta preval&#234;ncia de anticorpos antifosfol&#237;pide nos pacientes com LES: cerca de 12% a 30% apresentam anticorpos anticardiolipina e de 15% a 34%, anticoagulante l&#250;pico. Em torno de 50% a 70% desses pacientes com LES e anticorpos antifosfol&#237;pide desenvolvem SAF, com manifesta&#231;&#227;o cl&#237;nica evidente, durante seguimento cl&#237;nico de 20 anos<sup>2</sup>. Al&#233;m disso, quando a SAF se desenvolve no contexto do LES, h&#225; alta preval&#234;ncia de trombose, principalmente venosa profunda de membros inferiores, ocorrendo em 29% a 55% dos pacientes durante seguimento de seis anos<sup>7</sup>. Tamb&#233;m pode ocorrer trombose arterial nesses pacientes, 50% das vezes em vasos cerebrais, manifestando-se como acidente vascular encef&#225;lico ou ataque isqu&#234;mico transit&#243;rio; em 23% dos casos, s&#227;o envolvidas art&#233;rias coronarianas, manifestando-se como IAM ou angina, e os 27% restantes correspondem aos mais diversos leitos arteriais, tais como: art&#233;rias renais, subcl&#225;via, retiniana etc<sup>2</sup>. </p>
    <p>A an&#225;lise de 59 pacientes acompanhados em nosso hospital com SAF (27 SAF prim&#225;ria e 32 com SAF secund&#225;ria ao LES) mostrou que trombose arterial &#233; mais prevalente na SAF prim&#225;ria e que n&#227;o houve nenhum caso de envolvimento coron&#225;rio nessa s&#233;rie<sup>8</sup>. </p>
    <p>Embora a trombose aguda <italic>in situ</italic> seja o mais prov&#225;vel mecanismo de oclus&#227;o coron&#225;ria que provocou o IAM nessa paciente, n&#227;o se pode descartar a possibilidade de embolia a partir de vegeta&#231;&#245;es tromb&#243;ticas n&#227;o infecciosas que podem acometer esses pacientes (endocardite tromb&#243;tica n&#227;o infecciosa de Libman Sacks). No entanto, esse tipo de emboliza&#231;&#227;o ocorre preferencialmente para vasos cerebrais, e o ecocardiograma n&#227;o detectou qualquer ind&#237;cio dessa anormalidade.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224; abordagem cr&#244;nica desses pacientes com SAF, a anticoagula&#231;&#227;o oral com warfarina associada ao uso de AAS &#233; recomendada nos casos de trombose arterial, e a maior parte dos especialistas orienta o uso por tempo prolongado e indefinido devido &#224; alta taxa de recorr&#234;ncia desses eventos tromb&#243;ticos (93% para tromboses arteriais e 76% para tromboses venosas). Em nosso caso, essa indica&#231;&#227;o de anticoagula&#231;&#227;o oral foi refor&#231;ada pelo trombo mural intraventricular<sup>9</sup>. </p>
    <p>N&#227;o h&#225; evid&#234;ncia cient&#237;fica para a utiliza&#231;&#227;o de clopidogrel como profilaxia secund&#225;ria nesses pacientes e seu uso somente foi justificado em nossa paciente devido &#224; realiza&#231;&#227;o de angioplastia coronariana transluminal percut&#226;nea com implante de stent. </p>
    <p>Nos pacientes com LES e anticorpos antifosfol&#237;pides, mas sem manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas de SAF, deve-se considerar o uso de AAS como profilaxia prim&#225;ria<sup>9</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O diagn&#243;stico definitivo da causa de dor tor&#225;cica em pacientes com LES &#233; sempre um desafio para o m&#233;dico, mas a possibilidade de uma doen&#231;a arterial coronariana deve ser considerada sempre entre as hip&#243;teses diagn&#243;sticas.</p>
    <p>A SAF &#233; uma doen&#231;a autoimune associada a um elevado risco de trombose, principalmente em territ&#243;rios venosos profundos, mas tamb&#233;m pode atingir art&#233;rias coron&#225;rias.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Carlos Henrique Miranda </p>
        <p> Rua Bernardino de Campos, 1000 - Centro </p>
        <p> 14015-130 - Ribeir&#227;o Preto, SP, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="chmirand@cardiol.br">chmirand@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="chmirand@yahoo.com.br">chmirand@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 12/02/11; revisado recebido em 01/07/11; aceito em 04/07/11.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Miyakis S, Lockshin MD, Atsumi T, Branch DW, Brey RL, Cervera R, et al. International consensus statement on an update of the classification criteria for definite antiphospholipid syndrome (APS). J Thromb Haemost. 2006;4(2):295-306.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>International consensus statement on an update of the classification criteria for definite antiphospholipid syndrome (APS)</article-title>
          <source>J Thromb Haemost</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>295</fpage>
          <lpage>306</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Miyakis</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lockshin</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Atsumi</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Branch</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brey</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cervera</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Levine JS, Branch DW, Rauch J. The antiphospholipid syndrome. N Engl J Med. 2002;346(10):752-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The antiphospholipid syndrome</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>752</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>346</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Branch</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rauch</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Hochberg MC. Updating the American College of Rheumatology revised criteria for the classification of systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheum. 1997;40(9):1725.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Updating the American College of Rheumatology revised criteria for the classification of systemic lupus erythematosus</article-title>
          <source>Arthritis Rheum</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1725</fpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hochberg</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Manzi S, Meilahn EN, Rairie JE, Conte CG, Medsger TA Jr, Jansen-McWilliams L, et al. Age-specific incidence rates of myocardial infarction and angina in women with systemic lupus erythematosus: comparison with the Framingham Study. Am J Epidemiol. 1997;145(5):408-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Age-specific incidence rates of myocardial infarction and angina in women with systemic lupus erythematosus: comparison with the Framingham Study</article-title>
          <source>Am J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>408</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>145</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Manzi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meilahn</surname>
              <given-names>EN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rairie</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Conte</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Medsger Jr</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jansen-McWilliams</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Petri M, Perez-Gutthann S, Spence D, Hochberg MC. Risk factors for coronary artery disease in patients with systemic lupus erythematosus. Am J Med. 1992;93(5):513-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors for coronary artery disease in patients with systemic lupus erythematosus</article-title>
          <source>Am J Med</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>513</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Petri</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perez-Gutthann</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spence</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hochberg</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Bruce IN, Gladman DD, Urowitz MB. Premature atherosclerosis in systemic lupus erythematosus. Rheum Dis Clin North Am. 2000;26(2):257-78.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Premature atherosclerosis in systemic lupus erythematosus</article-title>
          <source>Rheum Dis Clin North Am</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>257</fpage>
          <lpage>78</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bruce</surname>
              <given-names>IN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gladman</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Urowitz</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Cervera R, Piette JC, Font J, Khamashta MA, Shoenfeld Y, Camps MT, et al.; Euro-Phospholipid Project Group. Antiphospholipid syndrome: clinical and immunologic manifestations and patterns of disease expression in a cohort of 1,000 patients. Arthritis Rheum. 2002;46(4):1019-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antiphospholipid syndrome: clinical and immunologic manifestations and patterns of disease expression in a cohort of 1,000 patients</article-title>
          <source>Arthritis Rheum</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1019</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cervera</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Piette</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Font</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khamashta</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shoenfeld</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Camps</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Freitas MVC, Silva LM, Petean FC, Carvalho IF, Franco RF, Donadi EA, et al. S&#237;ndrome do anticorpo antifosfol&#237;pide: estudo comparativo entre a forma prim&#225;ria e secund&#225;ria ao l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico. Rev Bras Reumatol. 2003;43(3):153-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>S&#237;ndrome do anticorpo antifosfol&#237;pide: estudo comparativo entre a forma prim&#225;ria e secund&#225;ria ao l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico</article-title>
          <source>Rev Bras Reumatol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>153</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Freitas</surname>
              <given-names>MVC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Petean</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>IF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franco</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Donadi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Khamashta MA, Cuadrado MJ, Mujic F, Taub NA, Hunt BJ, Hughes GR. The management of thrombosis in the antiphospholipid-antibody syndrome. N Engl J Med. 1995;332(15):993-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The management of thrombosis in the antiphospholipid-antibody syndrome</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>993</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>332</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Khamashta</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cuadrado</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mujic</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taub</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hunt</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hughes</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Trombosis coronaria como primera complicaci&#243;n del s&#237;ndrome antifosfol&#237;pido</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>El S&#237;ndrome del Anticuerpo Antifosfol&#237;pido (SAF), es una trombofilia autoinmune, caracterizada por la presencia de anticuerpos plasm&#225;ticos contra fosfol&#237;pidos, asociada a episodios recurrentes de trombosis venosa y/o arterial y morbilidad gestacional (especialmente aborto de repetici&#243;n). Reportamos aqu&#237;, el caso de una paciente del sexo femenino, joven, con diagn&#243;stico de lupus eritematoso sist&#233;mico (LES), asociado a la presencia de anticuerpos antifosfol&#237;pido hac&#237;a ya mucho tiempo, presentando infarto agudo del miocardio (IAM), por trombosis proximal de la arteria descendente anterior como primera complicaci&#243;n cl&#237;nica de la SAF.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Lupus eritematoso sist&#233;mico</kwd>
        <kwd>s&#237;ndrome antifosfolip&#237;dico</kwd>
        <kwd>trombosis coronaria</kwd>
        <kwd>infarto del miocardio</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body2">
          <label>
            <bold>Trombosis coronaria como primera complicaci&#243;n del s&#237;ndrome antifosfol&#237;pido </bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Carlos Henrique Miranda<sup>I</sup>; Lu&#237;s Gustavo Gali<sup>I</sup>; Jos&#233; Ant&#244;nio Marin-Neto<sup>II</sup>; Paulo Louzada-J&#250;nior<sup>II</sup>; Ant&#244;nio Pazin-Filho<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Unidade Coronariana da Unidade de Emerg&#234;ncia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo, Ribeir&#227;o Preto, SP, Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Divis&#227;o de Cardiologia - Divis&#227;o de Imunologia e Divis&#227;o de Emerg&#234;ncias Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo, Ribeir&#227;o Preto, SP, Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>El S&#237;ndrome del Anticuerpo Antifosfol&#237;pido (SAF), es una trombofilia autoinmune, caracterizada por la presencia de anticuerpos plasm&#225;ticos contra fosfol&#237;pidos, asociada a episodios recurrentes de trombosis venosa y/o arterial y morbilidad gestacional (especialmente aborto de repetici&#243;n).</p>
      <p>Reportamos aqu&#237;, el caso de una paciente del sexo femenino, joven, con diagn&#243;stico de lupus eritematoso sist&#233;mico (LES), asociado a la presencia de anticuerpos antifosfol&#237;pido hac&#237;a ya mucho tiempo, presentando infarto agudo del miocardio (IAM), por trombosis proximal de la arteria descendente anterior como primera complicaci&#243;n cl&#237;nica de la SAF.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Lupus eritematoso sist&#233;mico, s&#237;ndrome antifosfolip&#237;dico / complicaciones, trombosis coronaria, infarto del miocardio.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El S&#237;ndrome del Anticuerpo Antifosfol&#237;pido (SAF), es una entidad cl&#237;nica que se caracteriza por dos componentes fundamentales. Primero, la presencia de anticuerpos s&#233;ricos dirigidos contra los fosfol&#237;pidos o prote&#237;nas ligadoras a fosfol&#237;pidos, denominados anticuerpos antifosfol&#237;pidos. Entre los anticuerpos antifosfol&#237;pidos, los m&#225;s conocidos son: anticoagulante l&#250;pico, anticuerpos anticardiolipina y anti-&#946;2-glicoprote&#237;na I. Segundo, por lo menos una de estas varias manifestaciones cl&#237;nicas, siendo las m&#225;s comunes: trombosis venosas y arteriales, morbilidad gestacional y plaquetopenia<sup>1</sup>.</p>
      <p>Ese s&#237;ndrome puede aparecer como condici&#243;n primaria, pero tambi&#233;n es secundaria a otras enfermedades, particularmente al lupus eritematoso sist&#233;mico (LES)<sup>2</sup>. </p>
      <p>Aunque la trombosis afecte a m&#225;s segmentos venosos profundos de los miembros inferiores, tambi&#233;n puede sobrevenir la trombosis arterial. Los vasos cerebrales son el sitio m&#225;s com&#250;n de trombosis arterial que, con menos frecuencia, puede afectar a las arterias coronarias<sup>2</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Caso Cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Mujer de 37 a&#241;os, con diagn&#243;stico de LES hace 14 a&#241;os, con los siguientes criterios de clasificaci&#243;n diagn&#243;stica del Colegio Norteamericano de Reumatolog&#237;a<sup>3</sup>: artritis, serositis, fotosensibilidad y serolog&#237;a positiva para los anticuerpos antinucleares (FAN). Con seguimiento ambulatorial usando prednisona, cloroquina, carbonato de calcio y vitamina D, presentaba anticuerpos antifosfol&#237;pido positivos en el plasma (anticuerpo anticardiolipina e inhibidor l&#250;pico), en el momento del diagn&#243;stico de LES, pero al no tener ninguna de las manifestaciones cl&#237;nicas de la SAF en ese momento, no se le confirm&#243; ese diagn&#243;stico. Se inici&#243; solamente la profilaxis primaria con &#225;cido acetilsalic&#237;lico (AAS).</p>
      <p>Present&#243; un episodio de dolor tor&#225;cico at&#237;pico cerca de dos meses antes del ingreso actual, y en ese momento fue investigada con cintilograf&#237;a mioc&#225;rdica con <sup>99m</sup>TC-sestamibi asociado al estr&#233;s farmacol&#243;gico por dipiridamol endovenoso, y se observ&#243; una normalidad perfusional.</p>
      <p>Se le admiti&#243; con historial de dolor precordial de moderada intensidad, opresivo, con irradiaci&#243;n al dorso hac&#237;a aproximadamente 18 horas, sin otros s&#237;ntomas asociados. En un primer momento, la paciente fue a un servicio de salud donde fue medicada con analg&#233;sicos, not&#225;ndose una mejor&#237;a parcial en el dolor, siendo autorizada a volver a su casa. Despu&#233;s de cerca de 12 horas de la primera evaluaci&#243;n, de nuevo busc&#243; atenci&#243;n m&#233;dica en el mismo centro de salud pues continuaba con dolor tor&#225;cico, y en ese momento se le deriv&#243; a evaluaci&#243;n hospitalaria, llegando a nuestro servicio de atenci&#243;n ya con 18 horas de iniciada la sintomatolog&#237;a. Negaba antecedentes de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica, dislipidemia, diabetes mellitus, tabaquismo e historial familiar de coronariopat&#237;a. Al examen cl&#237;nico, se observ&#243; solamente taquicardia (FC: 110 lpm), sin otras alteraciones relevantes.</p>
      <p>En el electrocardiograma, vimos taquicardia sinusal, zona el&#233;ctricamente inactiva en la pared &#225;ntero-septal, supradesnivelaci&#243;n del segmento ST en la pared lateral alta (DI y aVL) e infradesnivelaci&#243;n del segmento ST en la pared inferior (<xref ref-type="fig" rid="es_a14fig01m-body2">Figura 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a14fig01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e66-00014-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Durante la evoluci&#243;n cl&#237;nica, se observ&#243; la elevaci&#243;n s&#233;rica de troponina I (4,10 mcg/L; percentil 99: 0,01) y de los valores de la curva temporal de CK-MB (186, 121, 110, 28 U/L; admisi&#243;n, 6, 12 y 48 horas despu&#233;s, respectivamente).</p>
      <p>Confirmado el diagn&#243;stico de infarto agudo del miocardio (IAM). Como el tiempo de evoluci&#243;n de los s&#237;ntomas es superior a 12 horas, no se hizo ninguna terap&#233;utica de reperfusi&#243;n mioc&#225;rdica. Se aplic&#243; medicaci&#243;n con doble antiagregaci&#243;n plaquetaria (AAS y clopidogrel), heparina de bajo peso molecular y captopril.</p>
      <p>Al segundo d&#237;a del ingreso, fue sometida a un ecocardiograma transtor&#225;cico, que mostr&#243; un desempe&#241;o sist&#243;lico global del ventr&#237;culo izquierdo deprimido en un grado moderado, con fracci&#243;n de eyecci&#243;n de un 36%, y acinesia de los segmentos: septal anterior basal, septal anterior medio, septal apical, anterior basal, anterior medio, &#225;ntero-apical, e hipocinesia de los segmentos: septal inferior medio y l&#225;tero-apical. El pericardio se encontraba con aspecto normal, sin derrames.</p>
      <p>Fue sometida a la angiograf&#237;a coronaria al cuarto d&#237;a del ingreso, lo que mostr&#243; un est&#225;ndar obstructivo uniarterial, con la oclusi&#243;n tromb&#243;tica proximal de la arteria descendente anterior (DA), presencia de circulaci&#243;n colateral inter e intracoronaria, ventr&#237;culo izquierdo con disturbio contr&#225;ctil regional en la pared anterior, y funci&#243;n global moderadamente deprimida, adem&#225;s de una imagen que indicaba trombo mural (<xref ref-type="fig" rid="es_a14fig02m-body2">Figura 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a14fig02m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e66-00014-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Se hizo la cintilograf&#237;a mioc&#225;rdica con Talio-201 en reposo para la evaluaci&#243;n de la viabilidad mioc&#225;rdica al s&#233;timo d&#237;a del ingreso, y qued&#243; demostrada la viabilidad asociada a la fibrosis no transmural en una gran extensi&#243;n del territorio de la DA. Bajo esas condiciones, se procedi&#243; a la angioplastia coronaria transluminal percut&#225;nea al d&#237;a siguiente, con el implante del stent no farmacol&#243;gico en la arteria DA, haci&#233;ndose su recanalizaci&#243;n sin intercurrencias.</p>
      <p>Se repiti&#243; la dosis de anticuerpo anticardiolipina (ACA) con IgG de 33,8 GPL/mL (positivo &gt; 14 GPL/mL) e IgM de 3,7 MPL/mL (negativo &lt; 7 MPL/ml) y anti-&#946;2-Glicoprote&#237;na I (anti-&#946;2GP I) con IgG de 38,22 (positivo &gt; 8 U/mL) e IgM 3,17 (negativo &lt; 5.0 U/mL). As&#237;, con la aparici&#243;n de la trombosis arterial asociada a anticuerpos antifosfol&#237;pidos (ACA y anti-&#946;2GP I), se defini&#243; el diagn&#243;stico de SAF, conforme al consenso internacional de 2006<sup>1</sup>.</p>
      <p>La paciente evolucion&#243; asintom&#225;tica, sin inestabilidad hemodin&#225;mica o signos de congesti&#243;n pulmonar (Killip I). Recibi&#243; el alta despu&#233;s de 14 d&#237;as de ingreso, con una prescripci&#243;n de tres agentes antitromb&#243;ticos (AAS, clopidogrel y warfarina), y medicaciones antiremodelaci&#243;n (captopril y betabloqueante). Se le program&#243; el mantenimiento de esos tres agentes antitromb&#243;ticos durante un mes, y despu&#233;s de ese tiempo, se le suspender&#237;a el clopidogrel manteni&#233;ndose AAS y warfarina.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El LES puede causar dolor tor&#225;cico debido a la pleuritis, pericarditis, neumon&#237;a, tromboembolismo pulmonar, artritis y coronariopat&#237;a. Algunos estudios han venido demostrando, que pacientes con LES tienen un riesgo de 2 a 50 veces mayor de adquirir la enfermedad card&#237;aca arterioscler&#243;tica, lo que representa una causa importante de mortalidad prematura en esa enfermedad<sup>4</sup>. </p>
      <p>Pacientes con LES, en la mayor parte de los casos, son mujeres j&#243;venes que, habitualmente, son consideradas de bajo riesgo para la enfermedad arterioscler&#243;tica coronaria. Adem&#225;s de eso, el dolor tor&#225;cico asociado a la coronariopat&#237;a obstructiva, puede ser at&#237;pico en esos enfermos. Esas caracter&#237;sticas acaban retardando el diagn&#243;stico correcto de IAM como causa de dolor tor&#225;cico en esos individuos, lo que puede aumentar la morbimortalidad debido a la p&#233;rdida de ventanas temporales de oportunidad para un tratamiento adecuado, como se ve en el caso relatado.</p>
      <p>El mecanismo responsable del proceso de arteriosclerosis acelerada en los pacientes con LES, debe ser multifactorial y todav&#237;a no est&#225; totalmente aclarado. Verificamos una alta prevalencia de factores de riesgo tradicionales para la arteriosclerosis, como diabetes, dislipidemia, hipertensi&#243;n, que pueden ser, en parte, secundarios a los efectos adversos del uso prolongado de corticosteroides, y el propio proceso inflamatorio intr&#237;nseco de esa enfermedad debe desempe&#241;ar un papel central en ese processo<sup>5,6</sup>. </p>
      <p>Adem&#225;s de los factores citados, existe una asociaci&#243;n de la LES con la SAF. Constatamos una alta prevalencia de anticuerpos antifosfol&#237;pidos en los pacientes con LES: cerca de un 12% a un 30% presentan anticuerpos anticardiolipina y entre un 15% y un 34%, anticoagulante l&#250;pico. Cerca de 50% a 70% de esos pacientes con LES y anticuerpos antifosfol&#237;pidos desarrollan SAF con manifestaci&#243;n cl&#237;nica evidente durante el seguimiento cl&#237;nico de 20 a&#241;os<sup>2</sup>. Adem&#225;s, cuando la SAF se desarrolla en el contexto del LES, existe una alta prevalencia de trombosis, principalmente venosa profunda de los miembros inferiores, ocurriendo en 29% a 55% de los pacientes durante el seguimiento de seis a&#241;os<sup>7</sup>. Tambi&#233;n puede ocurrir trombosis arterial en esos pacientes, 50% de los casos en vasos cerebrales, manifest&#225;ndose como un accidente cerebrovascular o un ataque isqu&#233;mico transitorio. En 23% de los casos, est&#225;n involucradas las arterias coronarias, manifest&#225;ndose como IAM o angina, y los 27% restantes corresponden a los m&#225;s diversos lechos arteriales, tales como: arterias renales, subclavia, retiniana, etc<sup>2</sup>. </p>
      <p>El an&#225;lisis de 59 pacientes acompa&#241;ados en nuestro hospital con SAF (27 SAF primaria y 32 con SAF secundaria al LES), prob&#243; que la trombosis arterial es m&#225;s prevalente en la SAF primaria y que no hubo ning&#250;n caso de involucraci&#243;n coronaria en esa serie<sup>8</sup>. </p>
      <p>Aunque la trombosis aguda <italic>in situ</italic> sea el m&#225;s probable mecanismo de oclusi&#243;n coronaria que provoc&#243; el IAM en esa paciente, no se puede descartar la posibilidad de embolia a partir de vegetaciones tromb&#243;ticas no infecciosas, que pueden afectar a esos pacientes (endocarditis tromb&#243;tica no infecciosa de Libman Sacks). Sin embargo, ese tipo de embolizaci&#243;n ocurre preferentemente, en los vasos cerebrales, y el ecocardiograma no detect&#243; ning&#250;n indicio de esa anormalidad.</p>
      <p>Con relaci&#243;n al abordaje cr&#243;nico de esos pacientes con SAF, la anticoagulaci&#243;n oral con warfarina asociada al uso de AAS, est&#225; recomendada en los casos de trombosis arterial, y la mayor parte de los especialistas orienta el uso por tiempo prolongado e indefinido debido a la alta tasa de recurrencia de esos eventos tromb&#243;ticos (93% para trombosis arteriales y 76% para trombosis venosas). En nuestro caso, esa indicaci&#243;n de anticoagulaci&#243;n oral estuvo reforzada por el trombo mural intraventricular<sup>9</sup>. </p>
      <p>No hay pruebas cient&#237;ficas que sustenten la utilizaci&#243;n del clopidogrel como profilaxis secundaria en esos pacientes, y su uso solamente se justific&#243; en nuestra paciente debido a la realizaci&#243;n de angioplastia coronaria transluminal percut&#225;nea con implante de stent. </p>
      <p>En los pacientes con LES y anticuerpos antifosfol&#237;pidos, pero sin manifestaciones cl&#237;nicas de SAF, debemos considerar el uso de AAS como profilaxis primaria<sup>9</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El diagn&#243;stico definitivo de la causa del dolor tor&#225;cico en los pacientes con LES, siempre es un reto para el m&#233;dico, pero la posibilidad de una enfermedad arterial coronaria debe ser considerada a todo momento entre las hip&#243;tesis de diagn&#243;stico.</p>
      <p>La SAF es una enfermedad autoinmune asociada a un elevado riesgo de trombosis, principalmente en los territorios venosos profundos, pero tambi&#233;n puede llegar a las arterias coronarias.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Coronary thrombosis as the first complication of antiphospholipid syndrome</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>The antiphospholipid syndrome (APS) is an autoimmune thrombophilia, characterized by the presence of plasma antibodies against phospholipids, associated with recurrent episodes of venous and/or arterial thrombosis and gestational morbidity (especially recurrent miscarriage). We report the case of a young female patient diagnosed with systemic lupus erythematosus (SLE) associated with the presence of antiphospholipid antibodies for a long time, presenting with acute myocardial infarction (AMI) due to proximal thrombosis of the anterior descending artery as the first clinical complication of APS.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Lupus erythematosus, systemic</kwd>
        <kwd>antiphospholipid syndrome</kwd>
        <kwd>coronary thrombosis</kwd>
        <kwd>myocardial infarction</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body3">
          <label>
            <bold>Coronary thrombosis as the first complication of antiphospholipid syndrome</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Carlos Henrique Miranda<sup>I</sup>; Lu&#237;s Gustavo Gali<sup>II</sup>; Jos&#233; Ant&#244;nio Marin-Neto<sup>II</sup>; Paulo Louzada-J&#250;nior<sup>II</sup>; Ant&#244;nio Pazin-Filho<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Unidade Coronariana da Unidade de Emerg&#234;ncia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo, Ribeir&#227;o Preto, SP, Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Divis&#227;o de Cardiologia - Divis&#227;o de Imunologia e Divis&#227;o de Emerg&#234;ncias Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo, Ribeir&#227;o Preto, SP, Brazil</p>
      <p>Mailing Address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>The antiphospholipid syndrome (APS) is an autoimmune thrombophilia, characterized by the presence of plasma antibodies against phospholipids, associated with recurrent episodes of venous and/or arterial thrombosis and gestational morbidity (especially recurrent miscarriage).</p>
      <p> We report the case of a young female patient diagnosed with systemic lupus erythematosus (SLE) associated with the presence of antiphospholipid antibodies for a long time, presenting with acute myocardial infarction (AMI) due to proximal thrombosis of the anterior descending artery as the first clinical complication of APS.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Lupus erythematosus, systemic; antiphospholipid syndrome / complications; coronary thrombosis; myocardial infarction.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Antiphospholipid antibody syndrome (APS) is a clinical entity characterized by two fundamental components: first, the presence of serum antibodies against phospholipids or phospholipid-binding proteins, called antiphospholipid antibodies, of which the best known are lupus anticoagulant, anticardiolipin and anti-&#946;2-glycoprotein I; second, at least one of the several clinical manifestations, of which the most common are venous and arterial thromboses, gestational morbidity and thrombocytopenia<sup>1</sup>. </p>
      <p>This syndrome can be present as the primary condition, but is also secondary to other diseases, particularly systemic lupus erythematosus (SLE)<sup>2</sup>. Although the thrombosis more often affects deep venous segments of the lower limbs, arterial thrombosis may also occur. Brain vessels are the most common site of arterial thrombosis, which, more rarely, can affect the coronary arteries<sup>2</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Case Report</bold>
      </p>
      <p>We report on a 37-year-old female patient, diagnosed with SLE 14 years before with the following criteria of diagnostic classification by the American College of Rheumatology<sup>3</sup>: arthritis, serositis, photosensitivity and positive serology for antinuclear antibodies (ANA). The patient is undergoing outpatient follow-up, receiving prednisone, chloroquine, calcium carbonate and vitamin D. She had positive antiphospholipid antibodies in plasma (anticardiolipin antibody and lupus inhibitor) at the time of diagnosis of SLE, but as she had no clinical manifestations of APS at that time, this diagnosis was not confirmed. Primary prophylaxis was started with acetylsalicylic acid (ASA). She had an episode of atypical chest pain about two months before the current hospitalization, at the time investigated through myocardial scintigraphy with <sup>99m</sup>Tc-sestamibi associated to pharmacological stress testing with intravenous dipyridamole and normal perfusion was observed.</p>
      <p>She was admitted with a history of precordial pain of moderate intensity, with chest tightness, irradiating to the back for about 18 hours, with no other associated symptoms. Initially she had sought a basic health unit, where she was treated with painkillers, with partial pain improvement, and was released to go home. Approximately 12 hours after the first assessment, she once again sought medical care in the same unit due to chest pain persistence, and at this time she was referred for hospital evaluation, arriving at our service 18 hours after symptom onset. She denied a history of systemic arterial hypertension, dyslipidemia, diabetes mellitus, smoking and family history of coronary artery disease. At the clinical examination, she had only tachycardia (HR: 110 bpm) without any other significant alterations. </p>
      <p>The electrocardiography showed sinus tachycardia, electrically inactive area in the antero-septal wall, ST-segment elevation in the high lateral wall (DI and aVL) and ST segment depression in the inferior wall (<xref ref-type="fig" rid="en_a14fig01m-body3">Figure 1</xref>). </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a14fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e66-00014-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>During the clinical evolution, elevated serum troponin I levels were observed (4.10 mcg/L, 99<sup>th</sup> percentile: 0.01) and high values in the CK-MB time curve (186, 121, 110, 28 U/L; at admission and after 6, 12 and 48 hours, respectively). </p>
      <p>The diagnosis of acute myocardial infarction (AMI) was confirmed. As the time of symptom evolution was &gt; 12 hours, no myocardial reperfusion therapy was performed. She received dual antiplatelet aggregation therapy (aspirin and clopidogrel), low molecular weight heparin and captopril. </p>
      <p>On the second day of hospitalization, she underwent an echocardiogram, which showed moderately depressed global left ventricular systolic performance, with ejection fraction of 36%, and akinesis of segments: basal anterior septal, mid-anterior septal, apical septal, basal anterior, mid-anterior, antero-apical and hypokinesis of the segments: mid-inferior septal and lateral-apical. The pericardium was normal, without effusions. </p>
      <p>She underwent a coronary angiography on the fourth day of hospitalization, which disclosed a one-vessel obstruction, with proximal thrombotic occlusion of the anterior descending artery (DA), presence of inter and intracoronary collateral circulation, left ventricular anterior wall regional contraction disorder and moderately depressed global function, as well as an image suggestive of mural thrombus (<xref ref-type="fig" rid="en_a14fig02m-body3">Figure 2</xref>). </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a14fig02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-04-0e66-00014-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Myocardial scintigraphy with thallium-201 at rest was performed to evaluate myocardial viability on the 7<sup>th</sup> day of hospitalization, demonstrating viability associated with non-transmural fibrosis in a large extension of the AD artery territory. She was submitted to percutaneous transluminal coronary angioplasty on the following day, with non-pharmacological stent implant in the AD artery, resulting in arterial recanalization without complications. </p>
      <p>The anticardiolipin antibody (ACA) measurement was repeated with IgG of 33.8 GPL/mL (positive&gt; 14 GPL / mL) and IgM of 3.7 MPL/mL (negative &lt; 7 MPL/ ml) and anti-&#946;2-Glycoprotein I (anti-&#946;2GP I) with IgG of 38.22 (positive &gt; 8 U/mL) and IgM of 3.17 (negative &lt; 5.0 U/mL). Thus, the presence of arterial thrombosis associated with antiphospholipid antibodies (ACA and anti-&#946;2GP I) defined the diagnosis of APS, according to the international consensus of 2006<sup>1</sup>. </p>
      <p>Patient evolution was asymptomatic, without hemodynamic instability or signs of pulmonary congestion (Killip I). She was discharged after 14 days of hospitalization, with prescriptions for three antithrombotic agents (aspirin, clopidogrel and warfarin) and anti-remodeling medications (captopril, and beta-blocker). These three antithrombotic agents were scheduled to be taken for a month and after that, clopidogrel would be discontinued, while maintaining aspirin and warfarin. </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>SLE may cause chest pain due to pleuritis, pericarditis, pneumonia, pulmonary thromboembolism, arthritis and heart disease. Studies have shown that patients with SLE have a 2 to 50-fold higher risk of atherosclerotic heart disease, which is a major cause of premature mortality in this disease<sup>4</sup>. </p>
      <p>SLE patients are, in most cases, young women who are usually considered at low risk for coronary atherosclerosis. Furthermore, the chest pain associated with obstructive coronary artery disease in these patients may be atypical. These characteristics may delay the correct diagnosis of AMI as a cause of chest pain in these individuals, which may increase morbimortality due to loss of temporal windows of opportunity for appropriate treatment, as observed in our case. </p>
      <p>The mechanism responsible for the accelerated atherosclerosis process in SLE patients is multifactorial and not fully understood. There is high prevalence of traditional risk factors for atherosclerosis such as diabetes, dyslipidemia, hypertension, which may be partly secondary to adverse effects of the prolonged use of corticosteroids, and the intrinsic inflammatory process of the disease must play a central role in this process<sup>5,6</sup>. </p>
      <p>In addition to the aforementioned factors, there is an association of SLE with APS. There is high prevalence of antiphospholipid antibodies in SLE patients: approximately 12% to 30% have anticardiolipin antibodies and 15% to 34%, lupus anticoagulant antibodies. About 50% to 70% of these patients with SLE and antiphospholipid antibodies develop APS with clear clinical manifestations, during a follow-up period of 20 years<sup>2</sup>. Additionally, when APS develops in the context of SLE, there is high prevalence of thrombosis, especially deep venous thrombosis of the lower limbs, which occurs in 29% to 55% of patients during a six-year follow-up<sup>7</sup>. </p>
      <p>Arterial thrombosis can also occur in these patients, 50% of the time in brain vessels, presenting as stroke or transient ischemic attack; in 23% of the cases, coronary arteries are involved, presenting as AMI or angina, and the remaining 27 % correspond to other diverse arterial beds, such as renal, subclavian, retinal arteries, etc<sup>2</sup>. </p>
      <p>The analysis of 59 patients followed in our hospital with APS (27 primary APS and 32 with APS secondary to SLE) showed that arterial thrombosis is more prevalent in primary APS and that there were no cases of coronary involvement in this series<sup>8</sup>. </p>
      <p>Although acute <italic>in situ</italic> thrombosis is the most likely mechanism of coronary occlusion causing AMI in this patient, we cannot rule out the possibility of embolism from noninfectious thrombotic vegetations that can affect these patients (thrombotic non-infectious Libman Sacks endocarditis). However, this type of embolization occurs preferentially in brain vessels, and the echocardiography did not detect any sign of this abnormality. </p>
      <p>Regarding the chronic approach of these patients with APS, oral anticoagulation with warfarin associated with aspirin use is recommended in cases of arterial thrombosis, and most specialists advise the extended and indefinite use due to the high recurrence rate of thrombotic events (93% for arterial thrombosis and 76% for venous thrombosis). In our case, the indication for oral anticoagulation was reinforced by the presence of the intraventricular mural thrombus<sup>9</sup>.</p>
      <p>There is no scientific evidence for the use of clopidogrel as secondary prophylaxis in these patients and its use was justified only in our patient due to the performance of percutaneous transluminal coronary angioplasty with stent implant.</p>
      <p>In patients with SLE and antiphospholipid antibodies, but no clinical manifestations of APS, one should consider the use of aspirin as the primary prophylaxis<sup>9</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The definitive diagnosis of the cause of chest pain in patients with SLE is always a challenge for the physician, but the possibility of a coronary artery disease should always be considered among the possible diagnoses. APS is an autoimmune disease associated with an increased risk of thrombosis, especially in deep venous territories, but it also can affect the coronary arteries.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
