<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">GL4TvLNMy7Bxrx9jfhCSdPq</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2012000300003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(12)09800303</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2012000300003</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Tend&#234;ncia de mortalidade por infarto agudo do mioc&#225;rdio em Curitiba (PR) no per&#237;odo de 1998 a 2009</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Baena</surname>
            <given-names>Cristina Pellegrino</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Olandoski</surname>
            <given-names>M&#225;rcia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Luhm</surname>
            <given-names>Karin Regina</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Costantini</surname>
            <given-names>Constantino Ortiz</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guarita-Souza</surname>
            <given-names>Luiz C&#233;sar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Faria-Neto</surname>
            <given-names>Jos&#233; Rocha</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Paran&#225;</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225;</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Curitiba</named-content>
          <named-content content-type="state">Paran&#225;</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Cardiol&#243;gico Costantini</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Curitiba</named-content>
          <named-content content-type="state">PR</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Secretaria Municipal da Sa&#250;de de Curitiba</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Centro de Epidemiologia </institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Paran&#225;</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Paran&#225;</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Departamento de Sa&#250;de Comunit&#225;ria </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>03</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
      <volume>98</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>211</fpage>
      <lpage>217</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>04</day>
          <month>08</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>21</day>
          <month>10</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>18</day>
          <month>10</month>
          <year>2011</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O Infarto Agudo do Mioc&#225;rdio (IAM) &#233; a principal causa isolada de &#243;bito entre as doen&#231;as cr&#244;nicas n&#227;o transmiss&#237;veis no Brasil. O conhecimento das tend&#234;ncias de mortalidade &#233; necess&#225;rio para o planejamento de estrat&#233;gias de preven&#231;&#227;o. OBJETIVO: Avaliar a tend&#234;ncia de mortalidade por infarto do mioc&#225;rdio no per&#237;odo de 1998 a 2009 na cidade de Curitiba (PR), sua distribui&#231;&#227;o por g&#234;nero, faixa et&#225;ria e seu impacto na redu&#231;&#227;o do n&#250;mero absoluto de mortes por essa doen&#231;a nesse per&#237;odo. M&#201;TODOS: Dados demogr&#225;ficos foram obtidos do Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica e dados de &#243;bitos foram obtidos no Sistema de Informa&#231;&#227;o de Mortalidade do Minist&#233;rio da Sa&#250;de, considerando g&#234;nero, faixa et&#225;ria e resid&#234;ncia. A partir do ajuste de um modelo de Regress&#227;o de Poisson foram estimadas taxas de mortalidade e n&#250;mero de mortes esperadas que n&#227;o foram observadas. RESULTADOS: Foi encontrada tend&#234;ncia de decl&#237;nio significativa (p &lt; 0,001) no per&#237;odo. A estimativa da redu&#231;&#227;o m&#233;dia na taxa de &#243;bito por IAM a cada ano foi de 3,8% (IC 95%: 3,2% - 4,5%). N&#227;o houve diferen&#231;a significativa entre os g&#234;neros (p = 0,238); entretanto, a evolu&#231;&#227;o das taxas padronizadas espec&#237;ficas por idade diferiu significativamente entre as faixas et&#225;rias (p = 0,018). Estima-se que a redu&#231;&#227;o anual de 3,8% na taxa de mortalidade tenha resultado em 2.168 mortes aqu&#233;m do n&#250;mero esperado, considerando a taxa de mortalidade observada em 1998 e projetando esse n&#250;mero sobre o crescimento populacional ocorrido no per&#237;odo estudado. CONCLUS&#195;O: Embora permane&#231;a como causa importante de &#243;bito, a mortalidade por IAM apresentou queda significativa no per&#237;odo avaliado</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Infarto do mioc&#225;rdio</kwd>
        <kwd>mortalidade</kwd>
        <kwd>epidemiologia</kwd>
        <kwd>mortalidade</kwd>
        <kwd>tend&#234;ncias</kwd>
        <kwd>dados demogr&#225;ficos</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>23</day>
        <month>04</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO ORIGINAL</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Tend&#234;ncia de mortalidade por infarto agudo do mioc&#225;rdio em Curitiba (PR) no per&#237;odo de 1998 a 2009</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Cristina Pellegrino Baena<sup>I</sup>; M&#225;rcia Olandoski<sup>I</sup>; Karin Regina Luhm<sup>III,IV</sup>; Constantino Ortiz Costantini<sup>II</sup>; Luiz C&#233;sar Guarita-Souza<sup>I,II</sup>; Jos&#233; Rocha Faria-Neto<sup>I,II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225; </p>
    <p><sup>II</sup>Hospital Cardiol&#243;gico Costantini, Curitiba </p>
    <p><sup>III</sup>Departamento de Sa&#250;de Comunit&#225;ria da Universidade Federal do Paran&#225; </p>
    <p><sup>IV</sup>Centro de Epidemiologia da Secretaria Municipal da Sa&#250;de de Curitiba, Curitiba, PR, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="not">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> O Infarto Agudo do Mioc&#225;rdio (IAM) &#233; a principal causa isolada de &#243;bito entre as doen&#231;as cr&#244;nicas n&#227;o transmiss&#237;veis no Brasil. O conhecimento das tend&#234;ncias de mortalidade &#233; necess&#225;rio para o planejamento de estrat&#233;gias de preven&#231;&#227;o. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar a tend&#234;ncia de mortalidade por infarto do mioc&#225;rdio no per&#237;odo de 1998 a 2009 na cidade de Curitiba (PR), sua distribui&#231;&#227;o por g&#234;nero, faixa et&#225;ria e seu impacto na redu&#231;&#227;o do n&#250;mero absoluto de mortes por essa doen&#231;a nesse per&#237;odo. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Dados demogr&#225;ficos foram obtidos do Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica e dados de &#243;bitos foram obtidos no Sistema de Informa&#231;&#227;o de Mortalidade do Minist&#233;rio da Sa&#250;de, considerando g&#234;nero, faixa et&#225;ria e resid&#234;ncia. A partir do ajuste de um modelo de Regress&#227;o de Poisson foram estimadas taxas de mortalidade e n&#250;mero de mortes esperadas que n&#227;o foram observadas. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Foi encontrada tend&#234;ncia de decl&#237;nio significativa (p &lt; 0,001) no per&#237;odo. A estimativa da redu&#231;&#227;o m&#233;dia na taxa de &#243;bito por IAM a cada ano foi de 3,8% (IC 95%: 3,2% - 4,5%). N&#227;o houve diferen&#231;a significativa entre os g&#234;neros (p = 0,238); entretanto, a evolu&#231;&#227;o das taxas padronizadas espec&#237;ficas por idade diferiu significativamente entre as faixas et&#225;rias (p = 0,018). Estima-se que a redu&#231;&#227;o anual de 3,8% na taxa de mortalidade tenha resultado em 2.168 mortes aqu&#233;m do n&#250;mero esperado, considerando a taxa de mortalidade observada em 1998 e projetando esse n&#250;mero sobre o crescimento populacional ocorrido no per&#237;odo estudado. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Embora permane&#231;a como causa importante de &#243;bito, a mortalidade por IAM apresentou queda significativa no per&#237;odo avaliado</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Infarto do mioc&#225;rdio/mortalidade, epidemiologia, mortalidade/tend&#234;ncias, dados demogr&#225;ficos.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>As Doen&#231;as Cardiovasculares (DCV) permanecem como principal causa de morte nos pa&#237;ses desenvolvidos e nos em desenvolvimento<sup>1</sup>, embora se observe nas &#250;ltimas d&#233;cadas um decl&#237;nio nessa taxa de mortalidade<sup>2,3</sup>. H&#225;, entretanto, evid&#234;ncias de diferen&#231;as importantes nessa queda em rela&#231;&#227;o &#224; distribui&#231;&#227;o geogr&#225;fica, faixa et&#225;ria, g&#234;nero, etnias e n&#237;vel socioecon&#244;mico<sup>4,5</sup>. </p>
    <p>No Brasil, as taxas de mortalidade por DCV apresentaram uma eleva&#231;&#227;o que acompanhou a industrializa&#231;&#227;o no pa&#237;s a partir da d&#233;cada de 1930. Dentro do grande grupo de DCV, as Doen&#231;as Isqu&#234;micas do Cora&#231;&#227;o (DIC) s&#227;o as causas de &#243;bito mais ocorrentes, sendo o Infarto Agudo do Mioc&#225;rdio (IAM) a causa isolada de morte mais comum em homens e mulheres<sup>6</sup>. Entretanto, observa-se queda do risco de &#243;bito por DCV ajustado por idade a partir da d&#233;cada de 1990 nas Regi&#245;es Sul, Sudeste e Centro-Oeste e algumas capitais do Norte e Nordeste, com algumas diferen&#231;as entre g&#234;neros<sup>7</sup>.</p>
    <p>A manuten&#231;&#227;o de tend&#234;ncia de decl&#237;nio, no entanto, parece ser question&#225;vel, uma vez que a preval&#234;ncia de alguns fatores de risco, como obesidade e diabete melito, tem aumentado<sup>8,9</sup>. Estudos com grandes popula&#231;&#245;es demonstram que o risco atribu&#237;do a esses fatores &#233; significativo<sup>10,11</sup>. Por sua vez, a an&#225;lise do impacto exercido pelo controle de outros fatores de risco, seja em preven&#231;&#227;o prim&#225;ria, seja em secund&#225;ria, demonstra que o controle desses fatores &#233; determinante para a redu&#231;&#227;o da mortalidade cardiovascular que tem sido observada<sup>3,12,13</sup>. Nos Estados Unidos, metade da redu&#231;&#227;o da mortalidade cardiovascular em duas d&#233;cadas p&#244;de ser explicada por um melhor controle dos fatores de risco, enquanto a outra metade foi atribu&#237;da aos tratamentos espec&#237;ficos das doen&#231;as espec&#237;ficas<sup>14</sup>.No munic&#237;pio de Curitiba (PR), o infarto agudo do mioc&#225;rdio tem sido a principal causa de morte isolada nos &#250;ltimos 10 anos<sup>15</sup>, por&#233;m a taxa de mortalidade ajustada por idade e g&#234;nero no mesmo per&#237;odo n&#227;o &#233; descrita. Estudo pr&#233;vio sobre doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o nessa localidade durante o per&#237;odo de 1980 a 1998 evidenciou diferen&#231;as significativas entre os g&#234;neros e idades<sup>16</sup> em rela&#231;&#227;o &#224; mortalidade por IAM. Neste sentido, a avalia&#231;&#227;o local da evolu&#231;&#227;o na tend&#234;ncia de mortalidade nos anos subsequentes &#233; fundamental para o planejamento de pol&#237;ticas p&#250;blicas de sa&#250;de e planejamento de a&#231;&#245;es de promo&#231;&#227;o e preven&#231;&#227;o a serem executadas por entidades p&#250;blicas e privadas.</p>
    <p>O objetivo deste estudo foi avaliar a evolu&#231;&#227;o da taxa de mortalidade por infarto agudo do mioc&#225;rdio no per&#237;odo de 1998 a 2009 na cidade de Curitiba, bem como a distribui&#231;&#227;o da mortalidade por g&#234;nero, faixa et&#225;ria e seu impacto no n&#250;mero absoluto de mortes por IAM nesse per&#237;odo.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Neste estudo do tipo observacional ecol&#243;gico, os dados sobre causas de mortes no per&#237;odo de 1998 a 2009 foram obtidos do Sistema de Informa&#231;&#227;o de Mortalidade (SIM) do Departamento de Inform&#225;tica do Sistema &#218;nico de Sa&#250;de (Datasus)/Minist&#233;rio da Sa&#250;de (MS).</p>
    <p>Para a extra&#231;&#227;o de dados sobre causa de mortalidade considerou-se a Causa CID BR-10 com c&#243;digo 068.1 equivalente ao c&#243;digo I-21 da CID-10<sup>17</sup>. As faixas et&#225;rias analisadas foram de 20 a 49 anos, 50 a 59 anos, 60 a 69 anos, 70 a 79 anos e 80 anos ou mais. Os dados de &#243;bito foram coletados por local de resid&#234;ncia<sup>6</sup>.</p>
    <p>Os dados demogr&#225;ficos foram obtidos do Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica (IBGE)<sup>18</sup>, sendo os denominadores dos c&#225;lculos de taxa correspondentes &#224; popula&#231;&#227;o por g&#234;nero e faixa et&#225;ria de acordo com os dados do per&#237;odo de 1998 a 2009.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Para avalia&#231;&#227;o das taxas de mortalidade, ajustou-se um modelo de Regress&#227;o de Poisson considerando-se como vari&#225;vel-resposta o n&#250;mero de &#243;bitos e como vari&#225;vel-explicativa o tempo correspondente aos anos observados. Como vari&#225;vel de exposi&#231;&#227;o foi considerada a popula&#231;&#227;o em cada ano avaliado. A fun&#231;&#227;o de liga&#231;&#227;o foi a exponencial e, para avalia&#231;&#227;o do ajuste, foi considerada a fun&#231;&#227;o <italic>deviance. </italic></p>
    <p>O teste de Wald foi usado para avalia&#231;&#227;o da import&#226;ncia do efeito do tempo sobre a taxa de &#243;bito. Esse mesmo teste foi considerado para avalia&#231;&#227;o do paralelismo entre grupos em rela&#231;&#227;o &#224; varia&#231;&#227;o da taxa de mortalidade ao longo do tempo. Quando da identifica&#231;&#227;o dessa import&#226;ncia, estimou-se a taxa de varia&#231;&#227;o m&#233;dia dos anos consecutivos pelo modelo, com o respectivo intervalo de 95% de confian&#231;a.</p>
    <p>A partir do ajuste do modelo de Poisson e considerando-se a linha de base (1998), foi estimado o n&#250;mero de mortes por IAM que seriam esperadas para o per&#237;odo de 1999-2009, mas que n&#227;o ocorreram.</p>
    <p>Valores de p &lt; 0,05 indicaram signific&#226;ncia estat&#237;stica. A an&#225;lise foi realizada com o programa computacional SPSS v.14.0.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>O infarto agudo do mioc&#225;rdio permanece como primeira causa isolada de &#243;bito entre as doen&#231;as cr&#244;nicas n&#227;o transmiss&#237;veis, apresentando mortalidade proporcional de 9,1% em 1998 e 6,7% em 2009. Por&#233;m, ressalta-se que, a partir de 2003, o IAM n&#227;o configura a primeira causa isolada, tendo sido superada pelas mortes por causas externas.</p>
    <p>Os resultados do modelo geral de mortalidade por IAM no per&#237;odo de 1998 a 2009 indicaram decl&#237;nio significativo na taxa de mortalidade por IAM no per&#237;odo avaliado (p &lt; 0,001) e a estimativa da redu&#231;&#227;o m&#233;dia nessa taxa a cada ano foi de 3,8% (IC 95%: 3,2% - 4,5%).</p>
    <p>Na <xref ref-type="fig" rid="a03fig01m">figura 1</xref> s&#227;o apresentadas as taxas de mortalidade/100.000 indiv&#237;duos observados e as taxas estimadas pelo ajuste do modelo de Poisson com respectivos intervalos de 95% de confian&#231;a.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a03fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Taxa de &#243;bito por IAM: an&#225;lise por g&#234;nero</bold>
    </p>
    <p>Ao longo do per&#237;odo estudado, a raz&#227;o entre a taxa de &#243;bito do g&#234;nero masculino e a taxa para o g&#234;nero feminino &#233; 1,46.</p>
    <p>Para o g&#234;nero masculino, evidenciou-se uma tend&#234;ncia de decl&#237;nio (p &lt; 0,001) com estimativa da redu&#231;&#227;o m&#233;dia na taxa de &#243;bito por IAM a cada ano de 3,5% (IC 95%: 2,7% - 4,3%). Da mesma maneira, para o g&#234;nero feminino houve tend&#234;ncia de decl&#237;nio (p &lt; 0,001) com estimativa da redu&#231;&#227;o m&#233;dia na taxa de &#243;bito por IAM a cada ano de 4,2% (IC 95%: 3,3% - 5,2%).</p>
    <p>Adicionalmente, testou-se o paralelismo entre o g&#234;nero masculino e feminino em rela&#231;&#227;o &#224; evolu&#231;&#227;o das taxas de mortalidade. Os resultados encontrados indicaram que n&#227;o houve diferen&#231;a significativa (p = 0,238) entre os g&#234;neros em rela&#231;&#227;o &#224; tend&#234;ncia, conforme demonstra a <xref ref-type="fig" rid="a03fig02m">figura 2</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a03fig02m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Taxas padronizadas espec&#237;ficas por idade</bold>
    </p>
    <p>As faixas et&#225;rias de 20 a 29, 30 a 39 e 40 a 49 anos foram agrupadas em uma nova categoria de 20-49 anos em raz&#227;o do pequeno n&#250;mero de ocorr&#234;ncias em algumas das faixas et&#225;rias citadas. Nessa categoria, encontrou-se decr&#233;scimo significativo (p &lt; 0,001), com redu&#231;&#227;o m&#233;dia na taxa de &#243;bito por IAM de 7,4% (IC 95%: 5,2% - 9,6%) por ano. Na faixa et&#225;ria de 50 a 59 anos, o decl&#237;nio tamb&#233;m foi significativo (p &lt; 0,001), com estimativa da redu&#231;&#227;o m&#233;dia na taxa de &#243;bito por IAM por ano de 7,0% (IC 95%: 5,5% -8,4%).</p>
    <p>Tamb&#233;m nas faixas et&#225;rias mais elevadas, 60-69, 70-79 e 80 anos ou mais o decr&#233;scimo foi significativo (p &lt; 0,001). A estimativa da redu&#231;&#227;o m&#233;dia na taxa de &#243;bito por IAM a cada ano foi de 6,6% (IC 95%: 5,4%-7,8%) nos indiv&#237;duos de 60-69 anos, de 7,2% (IC 95%: 6,1% - 8,4%) nos indiv&#237;duos de 70-79 anos, e de 4,3% (IC 95%: 3,0% - 5,5%) nos indiv&#237;duos de 80 anos ou mais.</p>
    <p>A compara&#231;&#227;o entre as faixas et&#225;rias de 20-49, 50-59, 60-69, 70-79 anos e 80 anos ou mais em rela&#231;&#227;o ao decl&#237;nio na taxa de mortalidade foi realizada testando-se a hip&#243;tese de paralelismo. A evolu&#231;&#227;o da taxa de mortalidade na faixa de 80 anos ou mais difere significativamente dessa evolu&#231;&#227;o para as demais faixas et&#225;rias (p = 0,018 para 20-49 anos; p = 0,008 para 50-59 anos; p = 0,012 para 60-69 anos; p = 0,002 para 70-79 anos). Entretanto, nas demais compara&#231;&#245;es entre as faixas et&#225;rias, n&#227;o foi encontrada diferen&#231;a significativa quanto &#224; evolu&#231;&#227;o das taxas de mortalidade por IAM (<xref ref-type="fig" rid="a03fig03m">fig. 3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a03fig03m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>N&#250;mero de mortes a menos do que o esperado a partir da linha base de 1998</bold>
    </p>
    <p>A partir do ajuste do modelo de Poisson, o n&#250;mero estimado de mortes por IAM no per&#237;odo de 1998-2009, considerando-se as taxas ajustadas de cada ano, &#233; de 9.065. Entretanto, se a taxa ajustada de 1998 fosse mantida, o n&#250;mero de mortes estimado seria de 11.233. Esses resultados indicam que, mantendo-se o decl&#237;nio m&#233;dio de 3,8% no per&#237;odo de 12 anos, estima-se que 2.168 mortes seriam esperadas, mas n&#227;o foram observadas nesse per&#237;odo (<xref ref-type="table" rid="tab1">tab. 1</xref>). A evolu&#231;&#227;o do n&#250;mero acumulado de mortes esperadas e n&#227;o observadas no per&#237;odo analisado &#233; apresentada na <xref ref-type="fig" rid="a03fig04m">figura 4</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a03fig04m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>O decl&#237;nio da mortalidade por IAM pode ainda ser representado pela diminui&#231;&#227;o do risco de morte usado nas t&#225;buas de vida. Neste estudo, o risco de morte observada por IAM em Curitiba em 2009 foi 38,2% mais baixo do que em 1998.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O estudo da mortalidade &#233; utilizado como medida de par&#226;metros sa&#250;de da popula&#231;&#227;o, e o delineamento de estudo ecol&#243;gico tem como caracter&#237;stica a determina&#231;&#227;o geogr&#225;fica da popula&#231;&#227;o estudada<sup>19</sup>. Sabe-se que esse tipo de estudo n&#227;o se prop&#245;e &#224; an&#225;lise em n&#237;vel individual e nem ao estabelecimento de rela&#231;&#245;es causais. O que se apresenta, portanto, &#233; a linha temporal de uma causa de mortalidade da popula&#231;&#227;o de Curitiba, que n&#227;o deve ser inferida a outras popula&#231;&#245;es, por&#233;m pode ser comparada com outras popula&#231;&#245;es e pode, ainda, basear estudos longitudinais de rela&#231;&#245;es causais. Observou-se que a mortalidade por infarto agudo do mioc&#225;rdio apresentou significativa redu&#231;&#227;o no per&#237;odo avaliado. A redu&#231;&#227;o foi consistente ao longo dos anos, em ambos os g&#234;neros e em todas as faixas et&#225;rias abaixo dos 80 anos. Essa redu&#231;&#227;o resultou, ao t&#233;rmino do per&#237;odo avaliado, em 2.168 mortes a menos do que poderia se esperar projetando a taxa de mortalidade de 1998 e levando-se em considera&#231;&#227;o o crescimento populacional no mesmo per&#237;odo. Ressalta-se que a redu&#231;&#227;o ocorreu a despeito do aumento das taxas de admiss&#245;es hospitalares por IAM no per&#237;odo. Esse fen&#244;meno tamb&#233;m foi evidenciado em estudo de metodologia semelhante realizado em outra capital brasileira<sup>20</sup>. A popula&#231;&#227;o com mais de 20 anos residente no munic&#237;pio de Curitiba cresceu 19,5% no per&#237;odo estudado (1998 a 2009) e as taxas de hospitaliza&#231;&#245;es por IAM pelo SUS aumentaram 35%.</p>
    <p>O decl&#237;nio anual das taxas de mortalidade por doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o tem sido descrito em capitais do Brasil<sup>21,22</sup>. Estudo anterior que analisava as tend&#234;ncias de mortalidade por IAM e doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o em Curitiba entre 1980 e 1998<sup>16</sup> j&#225; evidenciava tend&#234;ncia de diminui&#231;&#227;o de mortalidade por IAM, por&#233;m em ritmo de decr&#233;scimo menor do que os 3,8% ao ano aqui demonstrados. Embora aquele estudo tenha utilizado outro m&#233;todo de an&#225;lise para a tend&#234;ncia, nossas estimativas de porcentual anual de decr&#233;scimo foram realizadas em rela&#231;&#227;o aos anos imediatamente anteriores evidenciando uma tend&#234;ncia de decl&#237;nio ainda maior do que a encontrada em per&#237;odo anterior. Outro aspecto a ser considerado &#233; o da limita&#231;&#227;o das proje&#231;&#245;es populacionais intercensit&#225;rias. Nosso estudo utilizou os dados do Censo de 2010 que corrigiu as proje&#231;&#245;es anteriores e evidenciou a superestima&#231;&#227;o dos dados antes apresentados. </p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224; diferen&#231;a entre os g&#234;neros, a propor&#231;&#227;o de mortes masculino/feminino encontrada em nosso estudo foi, em m&#233;dia, de 1,46, enquanto naquele trabalho a propor&#231;&#227;o encontrada foi de 1,6. Outros estudos realizados em capitais brasileiras que tambem t&#234;m evidenciado a tend&#234;ncia de queda da mortalidade por IAM em per&#237;odo semelhante apontam para a diferen&#231;as entre os g&#234;neros<sup>23</sup>. Dados do estudo INTERHEART<sup>11</sup> demonstraram que mulheres tendem a sofrer o primeiro infarto mais tarde do que homens, por&#233;m esse fen&#244;meno n&#227;o parece refletir-se na tend&#234;ncia de decl&#237;nio de mortalidade. Em nosso estudo, a diminui&#231;&#227;o foi semelhante entre os g&#234;neros, evidenciada pelo teste de paralelismo sugerindo que a maior tend&#234;ncia de diminui&#231;&#227;o de mortalidade masculina por IAM registrado anteriormente parece ter se direcionado a um paralelo em rela&#231;&#227;o &#224; mortalidade feminina na &#250;ltima d&#233;cada.</p>
    <p>Na compara&#231;&#227;o entre faixas et&#225;rias, as idades mais avan&#231;adas (60-69 e 70-79 anos) apresentaram maior propor&#231;&#227;o de decl&#237;nio em rela&#231;&#227;o &#224;s idades mais jovens (20-49 anos) indicando que a diminui&#231;&#227;o da tend&#234;ncia de mortalidade por IAM observada neste estudo parece caminhar para o quarto est&#225;gio do modelo de transi&#231;&#227;o epidemiol&#243;gica adaptado para doen&#231;as cardiovasculares descrito por Yusuf e cols.<sup>24</sup>. Nessa fase, os esfor&#231;os direcionados ao diagn&#243;stico e ao tratamento de doen&#231;as cardiovasculares conseguem atrasar a mortalidade para idades mais avan&#231;adas. Esse achado sugere uma fase de transi&#231;&#227;o epidemiol&#243;gicadas doen&#231;as cardiovasculares para Curitiba caso o mesmo fen&#244;meno seja observado em outras causas de &#243;bito cardiovascular, diferente dos achados de outras regi&#245;es metropolitanas do Brasil<sup>25</sup>, e mais pr&#243;xima de propor&#231;&#245;es encontradas em pa&#237;ses desenvolvidos<sup>26</sup>.</p>
    <p>Ainda em rela&#231;&#227;o &#224;s idades, a n&#227;o adequa&#231;&#227;o da faixa de 80 anos ou mais nas compara&#231;&#245;es entre essa faixa e as demais &#224; distribui&#231;&#227;o de Poisson parece ter sido efeito do comportamento err&#225;tico em alguns anos do per&#237;odo, por&#233;m observa-se a tend&#234;ncia de decl&#237;nio.Al&#233;m da eleva&#231;&#227;o prevista nas estratifica&#231;&#245;es de risco, &#233; interessante ressaltar que especialmente nessa faixa et&#225;ria os fatores socioecon&#244;micos parecem estar mais relacionados com a maior dificuldade de decl&#237;nio de mortalidade por DCV como tem sido descrito<sup>21,27</sup>. Embora se saiba que esse fen&#244;meno possa estar influenciando o comportamento da tend&#234;ncia de mortalidade, essa associa&#231;&#227;o n&#227;o foi analisada neste trabalho. H&#225; que considerar, ainda, que a faixa et&#225;ria de 80 anos ou mais n&#227;o est&#225; inclu&#237;da na Lista Brasileira de Mortes Evit&#225;veis, uma vez que a metodologia daquela lista se baseia na expectativa de vida da popula&#231;&#227;o sendo 75 anos, a idade limite da lista atual<sup>28</sup>.</p>
    <p>Este estudo restringiu-se &#224; an&#225;lise dos dados de &#243;bito, e permanecem obscuras as causas do decl&#237;nio da mortalidade por IAM. Parte significativa do risco de IAM e de doen&#231;as cardiovasculares est&#225; associada a fatores modific&#225;veis amplamente conhecidos<sup>29,30</sup>. Segundo dados do estudo INTERHEART<sup>11</sup>, globalmente podem-se atribuir 90% do risco de um primeiro IAM &#224; presen&#231;a de seis fatores de risco (dislipidemia, hipertens&#227;o, tabagismo, diabetes, obesidade abdominal e fatores psicossociais) ou aus&#234;ncia de tr&#234;s fatores "protetores" (consumo di&#225;rio de frutas e verduras, atividade f&#237;sica e consumo leve de &#225;lcool). Estudos populacionais que avaliaram os fatores relacionados ao decl&#237;nio da mortalidade cardiovascular, seja em preven&#231;&#227;o prim&#225;ria,seja em secund&#225;ria, demonstram que o controle desses fatores de riscos, e n&#227;o s&#243; a melhora no tratamento das s&#237;ndrome agudas, responde por parcela significativa no quadro de decl&#237;nio de mortalidade<sup>12,13,31</sup>.</p>
    <p>Nesse sentido, o c&#225;lculo do n&#250;mero de mortes a menos do que o esperado a partir da linha base de 1998 serve como ponto de partida para modelos de an&#225;lise que avaliem o peso do controle de fatores de risco e o impacto de terapias efetivas amplamente preconizadas pelas diretrizes para o tratamento de IAM sem supradesnivelamento<sup>32</sup> e com supradesnivelamento do segmento ST<sup>33</sup>. Alguns estudos apontam o n&#250;mero de mortes evitadas a partir da terapia fibrinol&#237;tica<sup>34</sup> no manejo do IAM, por&#233;m a combina&#231;&#227;o e o peso das terapias atualmente preconizadas como tromb&#243;lise, antiplaquet&#225;rias, betabloqueadores, inibidores da enzima conversora de angiotensina e angioplastia no n&#250;mero de vidas salvas n&#227;o &#233; claro. Em nosso meio, esses componentes ainda n&#227;o foram analisados simultaneamente. A car&#234;ncia de dados registrados, provenientes dos servi&#231;oes p&#250;blicos e privados, sobre a preval&#234;ncia dos diversos fatores de risco modific&#225;veis ao longo dos anos, coloca em d&#250;vida a possibilidade de essa an&#225;lise ser realizada de maneira confi&#225;vel em larga escala no nosso pa&#237;s.</p>
    <p>Em conclus&#227;o, a tend&#234;ncia de decl&#237;nio da mortalidade por IAM em Curitiba (PR) no per&#237;odo de 1998 a 2009 foi significativa, evidenciando uma diminui&#231;&#227;o de 38,2% no risco de morte por IAM em indiv&#237;duos de 20 anos ou mais. Essa diminui&#231;&#227;o resultou em 2.168 mortes esperadas e n&#227;o observadas no per&#237;odo. Uma an&#225;lise detalhada dos fatores associados a essa redu&#231;&#227;o seria necess&#225;ria para futuros planejamentos de a&#231;&#245;es nos diferentes n&#237;veis de aten&#231;&#227;o &#224; sa&#250;de em nosso meio.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Cristina Pellegrino Baena pela Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225;.</p>
    <p>
      <fn id="not" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Jos&#233; Rocha Faria-Neto </p>
        <p> Rua Des. Ot&#225;vio do Amaral, 741/802, Bigorrilho </p>
        <p> 80730-400 - Curitiba, PR, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="jrochafaria@cardiol.br">jrochafaria@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="jose.faria@pucpr.br">jose.faria@pucpr.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 04/08/11; revisado recebido em 18/10/11; aceito em 21/10/11.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Levi F, Lucchini F, Negri E, La Vecchia C. Trends in mortality from cardiovascular and cerebrovascular diseases in europe and other areas of the world. Heart. 2002;88(2):119-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trends in mortality from cardiovascular and cerebrovascular diseases in europe and other areas of the world</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>119</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Levi</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lucchini</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Negri</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>La Vecchia</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Yusuf S, Reddy S, Ounpuu S, Anand S. Global burden of cardiovascular diseases: part I: general considerations, the epidemiologic transition, risk factors, and impact of urbanization. Circulation. 2001;104(22):2746-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Global burden of cardiovascular diseases: part I: general considerations, the epidemiologic transition, risk factors, and impact of urbanization</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2746</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>104</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reddy</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ounpuu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anand</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Naidoo BT, Chunterpurshad I, Mahyoodeen AB, Pather G. The use of a soy isolate based formula in the treatment of infantile diarrhoea. J Int Med Res. 1981;9(5):232-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The use of a soy isolate based formula in the treatment of infantile diarrhoea</article-title>
          <source>J Int Med Res</source>
          <date>
            <year>1981</year>
          </date>
          <fpage>232</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Naidoo</surname>
              <given-names>BT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chunterpurshad</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mahyoodeen</surname>
              <given-names>AB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pather</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Gerber Y, Jacobsen SJ, Frye RL, Weston SA, Killian JM, Roger VL. Secular trends in deaths from cardiovascular diseases: a 25-year community study. Circulation. 2006;113(19):2285-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Secular trends in deaths from cardiovascular diseases: a 25-year community study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2285</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>19</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gerber</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobsen</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frye</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weston</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Killian</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roger</surname>
              <given-names>VL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Ruff CT, Braunwald E. The evolving epidemiology of acute coronary syndromes. Nat Rev Cardiol. 2011;8(3):140-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The evolving epidemiology of acute coronary syndromes</article-title>
          <source>Nat Rev Cardiol</source>
          <date>
            <year>2011</year>
          </date>
          <fpage>140</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ruff</surname>
              <given-names>CT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Datasus. Sistema de Informa&#231;&#227;o sobre Mortalidade (SIM). [Acesso em 2011 ago 10]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.tabnet.datasus.gov.br/tabela/sim/dados/cid10_indice.htm">http://www.tabnet.datasus.gov.br/tabela/sim/dados/cid10_indice.htm</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Sistema de Informa&#231;&#227;o sobre Mortalidade (SIM)</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Araujo DB, Bertolami MC, Ferreira WP, Abdalla DS, Faludi AA, Nakamura Y, et al. Pleiotropic effects with equivalent low-density lipoprotein cholesterol reduction: comparative study between simvastatin and simvastatin/ezetimibe coadministration. J Cardiovasc Pharmacol. 2010;55(1):1-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pleiotropic effects with equivalent low-density lipoprotein cholesterol reduction: comparative study between simvastatin and simvastatin/ezetimibe coadministration</article-title>
          <source>J Cardiovasc Pharmacol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Araujo</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bertolami</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>WP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abdalla</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faludi</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nakamura</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Inqu&#233;rito domiciliar sobre comportamentos de risco e morbidade referida de doen&#231;as e agravos n&#227;o transmiss&#237;veis. Brasil. 2003. [Acesso em 2011 ago 10]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.se.gov.br/userfiles/arquivos/216">http://www.se.gov.br/userfiles/arquivos/216</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Inqu&#233;rito domiciliar sobre comportamentos de risco e morbidade referida de doen&#231;as e agravos n&#227;o transmiss&#237;veis</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Sartorelli DS, Franco LJ. [trends in diabetes mellitus in Brazil: the role of the nutritional transition]. Cad Saude Publica. 2003;19(Suppl 1):S29-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>trends in diabetes mellitus in Brazil: the role of the nutritional transition</article-title>
          <source>Cad Saude Publica</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>S29</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sartorelli</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franco</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Tunstall-Pedoe H, Kuulasmaa K, Mahonen M, Tolonen H, Ruokokoski E, Amouyel P. Contribution of trends in survival and coronary-event rates to changes in coronary heart disease mortality: 10-year results from 37 WHO MONICA project populations. Monitoring trends and determinants in cardiovascular disease. Lancet. 1999;353(9146):1547-57.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Contribution of trends in survival and coronary-event rates to changes in coronary heart disease mortality: 10-year results from 37 WHO MONICA project populations. Monitoring trends and determinants in cardiovascular disease</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1547</fpage>
          <lpage>57</lpage>
          <issue>9146</issue>
          <volume>353</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tunstall-Pedoe</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuulasmaa</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mahonen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tolonen</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruokokoski</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amouyel</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Yusuf S, Hawken S, Ounpuu S, Dans T, Avezum A, Lanas F, et al. Effect of potentially modifiable risk factors associated with myocardial infarction in 52 countries (the INTERHEART study): case-control study. Lancet. 2004;364(9438):937-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of potentially modifiable risk factors associated with myocardial infarction in 52 countries (the INTERHEART study): case-control study</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>937</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>9438</issue>
          <volume>364</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hawken</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ounpuu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dans</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avezum</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lanas</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Laatikainen T, Critchley J, Vartiainen E, Salomaa V, Ketonen M, Capewell S. Explaining the decline in coronary heart disease mortality in Finland between 1982 and 1997. Am J Epidemiol. 2005;162(8):764-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Explaining the decline in coronary heart disease mortality in Finland between 1982 and 1997</article-title>
          <source>Am J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>764</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>162</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Laatikainen</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Critchley</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vartiainen</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salomaa</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ketonen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Capewell</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Capewell S, Beaglehole R, Seddon M, McMurray J. Explanation for the decline in coronary heart disease mortality rates in Auckland, New Zealand, between 1982 and 1993. Circulation. 2000;102(13):1511-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Explanation for the decline in coronary heart disease mortality rates in Auckland, New Zealand, between 1982 and 1993</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1511</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Capewell</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beaglehole</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seddon</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Ford ES, Ajani UA, Croft JB, Critchley JA, Labarthe DR, Kottke TE, et al. Explaining the decrease in U.S. deaths from coronary disease, 1980-2000. N Engl J Med. 2007;356(23):2388-98.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Explaining the decrease in US. deaths from coronary disease, 1980-2000</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>2388</fpage>
          <lpage>98</lpage>
          <issue>23</issue>
          <volume>356</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ford</surname>
              <given-names>ES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ajani</surname>
              <given-names>UA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Croft</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Critchley</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Labarthe</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kottke</surname>
              <given-names>TE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Secretaria Municipal de Sa&#250;de. Curitiba. Mortalidade geral no munic&#237;pio de Curitiba - 1979 - 2007. [Acesso em 2011 jun 30]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://sistemas.curitiba.pr.gov.br/saude/">http://sistemas.curitiba.pr.gov.br/saude/</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Mortalidade geral no munic&#237;pio de Curitiba - 1979 - 2007</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Daniel E, Germiniani H, Nazareno ER, Braga SV, Winkler AM, Cunha CL. [Mortality trend due to ischemic heart diseases in the city of Curitiba--Brazil, from 1980 to 1998]. Arq Bras Cardiol. 2005;85(2):100-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mortality trend due to ischemic heart diseases in the city of Curitiba--Brazil, from 1980 to 1998</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>100</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Daniel</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Germiniani</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nazareno</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braga</surname>
              <given-names>SV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Winkler</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cunha</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de. OMS. CID - Classifica&#231;&#227;o Estat&#237;stica Internacional de Doen&#231;as. 7&#350; ed. S&#227;o Paulo: EDUSP; 2008.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>CID - Classifica&#231;&#227;o Estat&#237;stica Internacional de Doen&#231;as</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <label>18</label>
        <mixed-citation>18. Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica (IBGE). [Acesso em 2011 jun 10]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.ibge.gov.br">http://www.ibge.gov.br</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="webpage">
          <comment>Available at:<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://http://www.ibge.gov.br">link</ext-link></comment>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Bonita R, Beaglehole R, Kjellstrom T. Basic epidemiology. Geneva (Switzerland): World Health Organization; 2006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Basic epidemiology</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bonita</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beaglehole</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kjellstrom</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Rosa ML, Giro C, Alves Tde O, Moura EC, Lacerda Lda S, SantAnna LP, Macedo Rde A, Leal SB, Garcia KS, Mesquita ET. Analysis of mortality and hospitalization for cardiovascular diseases in Niteroi, between 1998 and 2007. Arq Bras Cardiol. 2011;96(6):477-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Analysis of mortality and hospitalization for cardiovascular diseases in Niteroi, between 1998 and 2007</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2011</year>
          </date>
          <fpage>477</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rosa</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giro</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alves Tde</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moura</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lacerda Lda</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>SantAnna</surname>
              <given-names>LP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macedo Rde</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leal</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garcia</surname>
              <given-names>KS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Bassanesi SL, Azambuja MI, Achutti A. Mortalidade precoce por doen&#231;as cardiovasculares e desigualdades sociais em Porto Alegre: da evid&#234;ncia &#224; a&#231;&#227;o. Arq Bras Cardiol. 2008;90(6):370-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mortalidade precoce por doen&#231;as cardiovasculares e desigualdades sociais em Porto Alegre: da evid&#234;ncia &#224; a&#231;&#227;o</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>370</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bassanesi</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Azambuja</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Achutti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. de Souza MdeF, Alencar AP, Malta DC, Moura L, Mansur A de P. An&#225;lise de s&#233;ries temporais da mortalidade por doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o e cerebrovasculares, nas cinco regi&#245;es do Brasil, no per&#237;odo de 1981 a 2001. Arq Bras Cardiol. 2006;87(6):735-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An&#225;lise de s&#233;ries temporais da mortalidade por doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o e cerebrovasculares, nas cinco regi&#245;es do Brasil, no per&#237;odo de 1981 a 2001</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>735</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Souza</surname>
              <given-names>MdeF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alencar</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Malta</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moura</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mansur</surname>
              <given-names>A de P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Passos LC, Lopes AA, Lessa I, Sanches A, Santos-Jesus R. Tend&#234;ncia da mortalidade por infarto agudo do mioc&#225;rdio (1981 a 1996) na cidade de Salvador, Brasil. Arq Bras Cardiol. 2000;74(4):329-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tend&#234;ncia da mortalidade por infarto agudo do mioc&#225;rdio (1981 a 1996) na cidade de Salvador, Brasil</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>329</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Passos</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lessa</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanches</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos-Jesus</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Yusuf S, Reddy S, Ounpuu S, Anand S. Global burden of cardiovascular diseases: part II: variations in cardiovascular disease by specific ethnic groups and geographic regions and prevention strategies. Circulation. 2001;104(23):2855-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Global burden of cardiovascular diseases: part II: variations in cardiovascular disease by specific ethnic groups and geographic regions and prevention strategies</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2855</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>23</issue>
          <volume>104</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reddy</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ounpuu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anand</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Mansur A de P, Souza M de F, Timermann A, Ramires JA. Tend&#234;ncia do risco de morte por doen&#231;as circulat&#243;rias, cerebrovasculares e isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o em 11 capitais do Brasil de 1980 a 1998. Arq Bras Cardiol. 2002;79(3):269-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tend&#234;ncia do risco de morte por doen&#231;as circulat&#243;rias, cerebrovasculares e isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o em 11 capitais do Brasil de 1980 a 1998</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>269</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mansur</surname>
              <given-names>A de P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souza</surname>
              <given-names>M de F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Timermann</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramires</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Avezum A, Piegas LS, Pereira JC. [Risk factors associated with acute myocardial infarction in the Sao Paulo metropolitan region: a developed region in a developing country]. Arq Bras Cardiol. 2005;84(3):206-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors associated with acute myocardial infarction in the Sao Paulo metropolitan region: a developed region in a developing country</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>206</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Avezum</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Piegas</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Godoy MF, Lucena JM, Miquelin AR, Paiva FF, Oliveira DL, Augustin JL Jr, et al. Mortalidade por doen&#231;as cardiovasculares e n&#237;veis socioecon&#244;micos na popula&#231;&#227;o de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto, Estado de S&#227;o Paulo, Brasil. Arq Bras Cardiol. 2007;88(2):200-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mortalidade por doen&#231;as cardiovasculares e n&#237;veis socioecon&#244;micos na popula&#231;&#227;o de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto, Estado de S&#227;o Paulo, Brasil</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>200</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Godoy</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lucena</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miquelin</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paiva</surname>
              <given-names>FF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Augustin Jr</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Malta DC, Duarte EC. [Causes of avoidable mortality through effective healthcare services: a review of the literature]. Cien Saude Colet. 2007;12(3):765-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Causes of avoidable mortality through effective healthcare services: a review of the literature</article-title>
          <source>Cien Saude Colet</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>765</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Malta</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duarte</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Lanas F, Avezum A, Bautista LE, Diaz R, Luna M, Islam S, et al. Risk factors for acute myocardial infarction in Latin America: the INTERHEART Latin American study. Circulation. 2007;115(9):1067-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors for acute myocardial infarction in Latin America: the INTERHEART Latin American study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1067</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lanas</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avezum</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bautista</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Diaz</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luna</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Islam</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. O'Donnell M, Xavier D, Liu L, Zhang H, Chin S, Rao-Melacini P, et al. Risk factors for ischaemic and intracerebral haemorrhagic stroke in 22 countries (the INTERSTROKE study): a case-control study. Lancet. 2010;376(9735):112-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors for ischaemic and intracerebral haemorrhagic stroke in 22 countries (the INTERSTROKE study): a case-control study</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>112</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>9735</issue>
          <volume>376</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Donnell</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Xavier</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chin</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rao-Melacini</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Critchley J, Liu J, Zhao D, Wei W, Capewell S. Explaining the increase in coronary heart disease mortality in Beijing between 1984 and 1999. Circulation. 2004;110(10):1236-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Explaining the increase in coronary heart disease mortality in Beijing between 1984 and 1999</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1236</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Critchley</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhao</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wei</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Capewell</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Nicolau JC, Timerman A, Piegas LS, Marin Neto JA, Rassi A Jr / Brazilian Society of Cardiology. Guidelines for unstable angina and non-ST-segment elevation myocardial infarction. Arq Bras Cardiol. 2007;89(4):e89-e131.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines for unstable angina and non-ST-segment elevation myocardial infarction</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e89</fpage>
          <lpage>e131</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nicolau</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Timerman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Piegas</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marin Neto</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>A Jr</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Brazilian Society of Cardiology.IV Guidelines of Brazilian Society of Cardiology for treatment of acute myocardial infarction with ST-segment elevation. Arq Bras Cardiol. 2009;93(6 Suppl. 2):e179-264.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>IV Guidelines of Brazilian Society of Cardiology for treatment of acute myocardial infarction with ST-segment elevation</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>e179</fpage>
          <lpage>264</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>93</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Avezum A, Carvalho ACC Mansur AP, Timerman A, Guimar&#227;es AC, Bozza AE / Sociedade Brasileira de Cardiologia. III Diretriz sobre tratamento do infarto agudo do mioc&#225;rdio. Arq Bras Cardiol. 2004;83(supl. 4):1-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>III Diretriz sobre tratamento do infarto agudo do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Avezum</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>ACC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mansur</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Timerman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bozza</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Tendency of mortality in acute myocardial infarction in Curitiba (PR) in the period of 1998 to 2009</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Acute Myocardial Infarction (AMI) is the single leading cause of death among non-transmitted chronic diseases in Brazil. The knowledge of mortality trends is necessary for planning prevention strategies. OBJECTIVE: To evaluate trends in mortality from myocardial infarction in the period from 1998 to 2009 in Curitiba (PR), their distribution by gender, age and their impact in reducing the absolute number of deaths from this disease in this period. METHODS: Demographic data were obtained from the Brazilian Institute of Geography and Statistics (IBGE) and death data were obtained from the Mortality Information System of the Ministry of Health, considering gender, age and residence. From the fit of a Poisson regression model we estimated mortality rates and expected number of deaths that were not observed. RESULTS: We found significant downward trend (p &lt; 0.001) in the period. The estimated average reduction in death rate from AMI each year was 3.8% (95% CI: 3.2% - 4.5%). There was no significant difference between genders (p = 0.238), although the evolution of age-specific standard mortality rates differed significantly between the groups (p = 0.018). It is estimated that the annual reduction of 3.8% in the mortality rate has resulted in 2,168 deaths below the number expected given the mortality rate observed in 1998 and projecting that number on the population growth occurred during the study period. CONCLUSION: Although it remains an important cause of death, mortality from AMI decreased significantly during the evaluation period</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Myocardial infarction</kwd>
        <kwd>mortality</kwd>
        <kwd>epidemiology</kwd>
        <kwd>mortality</kwd>
        <kwd>trends</kwd>
        <kwd>demograhic data</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="nota-body2">
          <label>
            <bold>Tendency of mortality in acute myocardial infarction in Curitiba (PR) in the period of 1998 to 2009</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Cristina Pellegrino Baena<sup>I</sup>; M&#225;rcia Olandoski<sup>I</sup>; Karin Regina Luhm<sup>III,IV</sup>; Constantino Ortiz Costantini<sup>II</sup>; Luiz C&#233;sar Guarita-Souza<sup>I,II</sup>; Jos&#233; Rocha Faria-Neto<sup>I,II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225;</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Cardiol&#243;gico Costantini</p>
      <p><sup>III</sup>Departamento de Sa&#250;de Comunit&#225;ria da Universidade Federal do Paran&#225;</p>
      <p><sup>IV</sup>Centro de Epidemiologia da Secretaria Municipal da Sa&#250;de de Curitiba, Curitiba, PR, Brazil</p>
      <p>Mailing Address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Acute Myocardial Infarction (AMI) is the single leading cause of death among non-transmitted chronic diseases in Brazil. The knowledge of mortality trends is necessary for planning prevention strategies.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate trends in mortality from myocardial infarction in the period from 1998 to 2009 in Curitiba (PR), their distribution by gender, age and their impact in reducing the absolute number of deaths from this disease in this period.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Demographic data were obtained from the Brazilian Institute of Geography and Statistics (IBGE) and death data were obtained from the Mortality Information System of the Ministry of Health, considering gender, age and residence. From the fit of a Poisson regression model we estimated mortality rates and expected number of deaths that were not observed.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> We found significant downward trend (p &lt; 0.001) in the period. The estimated average reduction in death rate from AMI each year was 3.8% (95% CI: 3.2% - 4.5%). There was no significant difference between genders (p = 0.238), although the evolution of age-specific standard mortality rates differed significantly between the groups (p = 0.018). It is estimated that the annual reduction of 3.8% in the mortality rate has resulted in 2,168 deaths below the number expected given the mortality rate observed in 1998 and projecting that number on the population growth occurred during the study period.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Although it remains an important cause of death, mortality from AMI decreased significantly during the evaluation period</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Myocardial infarction/mortality; epidemiology; mortality/trends; demograhic data.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Cardiovascular diseases (CVD) remain the leading cause of death in developed countries and developing countries<sup>1</sup>, although in recent decades there was a decline of that mortality rate<sup>2,3</sup>. However, there is evidence of important differences in this decrease in relation to geographic distribution, age, gender, ethnicity and socioeconomic level<sup>4,5</sup>.</p>
      <p>In Brazil, the CVD mortality rates showed an increase that accompanied industrialization in the country since the 1930s. Within the large group of CVD, Ischemic Heart Disease (IHD) are the most occurring causes of death, and the Acute Myocardial Infarction (AMI) the sole cause of death in men and women<sup>6</sup>. However, there was a decrease in the risk of death from CVD adjusted for age from the 1990s in the South, Southeast and Midwest and some capital from the North and Northeast, with some differences between genders<sup>7</sup>.</p>
      <p>Maintaining the trend of decline, however, seems to be questionable, since the prevalence of some risk factors like obesity and diabetes mellitus has increased<sup>8,9</sup>. Large population studies show that the risk attributed to these factors is significant<sup>10,11</sup>. In turn, analysis of the impact that controls other risk factors, whether in primary or secondary prevention, shows that the control of these factors is crucial to the reduction in cardiovascular mortality that has been observed<sup>3,12,13</sup>. In the United States, half of the reduction in cardiovascular mortality in two decades could be explained by a better control of risk factors, while the other half was attributed to specific treatment of specific diseases<sup>14</sup>.</p>
      <p>In the city of Curitiba (PR), acute myocardial infarction has been the single leading cause of death in the last 10 years<sup>15</sup>, however, the mortality rate adjusted for age and gender in the same period is not described. A previous study on ischemic heart disease in that locality during the period from 1980 to 1998 showed significant differences between genders and ages<sup>16</sup> in relation to mortality by AMI. In this sense, local evaluation of the evolution in the trend of mortality in subsequent years is critical to the planning of public health policies and planning of health promotion and prevention to be implemented by public and private entities.</p>
      <p>The aim of this study was to assess the rate of mortality from acute myocardial infarction in the period from 1998 to 2009 in Curitiba, as well as the distribution of mortality by gender, age and its impact on the absolute number of deaths due to AMI in that period.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>In this ecological observational study, the data on causes of deaths in the period from 1998 to 2009 were obtained from the Mortality Information System (SIM) of the Department of the Unified Health System (Datasus) / Ministry of Health (MS).</p>
      <p>For the extraction of data on cause of death we considered the cause CID BR-10 coded 068.1 equivalent to the code I-21 of CID-10<sup>17</sup>. The age groups analyzed were from 20-49 years, 50-59 years, 60-69 years, 70-79 years and 80 years or older. The mortality data were collected by place of residence<sup>6</sup>.</p>
      <p>Demographic data were obtained from the Brazilian Institute of Geography and Statistics (IBGE)<sup>18</sup>, and the denominator of rate calculations corresponding to the population by gender and age according to the data for the period from 1998 to 2009.</p>
      <p>
        <bold>Statistical Analysis</bold>
      </p>
      <p>In order to evaluate the mortality rates, we adjusted a Poisson Regression model considering as response-variable the number of deaths and as the explanatory-variable the time corresponding to the observed years. As an exposure variable we considered the population in each year evaluated. The link function was exponential and for evaluation adjustment, it was considered the deviance function.</p>
      <p>The Wald test was used to evaluate the importance of the effect of time on the death rate. The same test was considered to evaluate the similarity between groups in relation to the variation in mortality rate over time. When identifying this importance, we estimated the mean variance rate of consecutive years by the model, with its range of 95% confidence.</p>
      <p>After adjusting the Poisson model and considering the baseline (1998), it was estimated the number of AMI deaths that would be expected for the period 1999-2009, which did not occur.</p>
      <p>P values &lt;0.05 were considered statistically significant. The analysis was performed with the computer program SPSS v.14.0.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Acute myocardial infarction remains the single leading cause of death among non-transmitted chronic diseases, with proportional mortality of 9.1% in 1998 and 6.7% in 2009. However, we emphasize that, from 2003, the AMI does not configure the first single cause, having been overcome by the deaths from external causes.</p>
      <p>The results of the general model of AMI mortality from 1998 to 2009 indicated significant decrease in mortality rate of AMI in the study period (p &lt;0.001) and the estimated average reduction in this rate each year was 3.8% (95% CI: 3.2% - 4.5%).</p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="en_a03fig01m-body2">Figure 1</xref> shows the mortality rates/100.000 individuals observed and the rates estimated by fitting the Poisson model with respective ranges of 95% confidence.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a03fig01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Rate of death by AMI: analysis by gender</bold>
      </p>
      <p>Throughout the study period, the ratio of the rate of male deaths and the rate for females is 1.46.</p>
      <p>For men, there was a downward trend (p &lt;0.001) with estimated average reduction in death rate from AMI each year from 3.5% (95% CI: 2.7% - 4.3%). Similarly, for females it tended to decrease (p &lt;0.001) with estimated average reduction in death rate from AMI each year from 4.2% (95% CI: 3.3% - 5.2%).</p>
      <p>Additionally, we tested the parallelism between males and females in relation to the evolution of mortality rates. The results indicated that there was no significant difference (p = 0.238) between the genders regarding the trend, as shown in <xref ref-type="fig" rid="en_a03fig02m-body2">Figure 2</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a03fig02m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Age-specific mortality rates</bold>
      </p>
      <p>The age ranges from 20 to 29, 30 to 39 and 40 to 49 years were grouped into a new category from 20 to 49 years due to the small number of occurrences in some of the ages mentioned. In this category, we found a significant decrease (p &lt;0.001), with an average reduction in the rate of death from AMI of 7.4% (95% CI: 5.2% - 9.6%) per year. In the age group 50 to 59 years, the decline was also significant (p &lt;0.001), with estimated average reduction in the rate of death from AMI per year of 7.0% (95% CI: 5.5% -8.4 %).</p>
      <p>Also in the older age groups, 60-69, 70-79 and 80 years or older, the decline was significant (p &lt;0.001). The estimated average reduction in death rate from AMI each year was 6.6% (95% CI: 5.4% -7.8%) in individuals of 60-69 years, 7, 2% (95% CI: 6.1% - 8.4%) in individuals of 70-79 years, and 4.3% (95% CI: 3.0% - 5.5%) in individuals 80 years or older.</p>
      <p>The comparison between the ages of 20-49, 50-59, 60-69, 70-79 years and 80 years or older to the decline in mortality rates was done by testing the hypothesis of parallelism. The evolution of mortality rate in the range of 80 years or older differs significantly of this evolution for the other age groups (p = 0.018 for 20-49 years, p = 0.008 for 50-59 years, p = 0.012 for 60-69 years; p = 0.002 for 70-79 years). However, in other comparisons between age groups, no significant difference was found regarding the evolution of mortality rates from AMI (<xref ref-type="fig" rid="en_a03fig03m-body2">Fig. 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a03fig03m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Number of deaths fewer than expected from the baseline 1998</bold>
      </p>
      <p>From the Poisson model adjusted, the estimated number of deaths from AMI in the period 1998-2009, considering the adjusted rates for each year is 9065. However, if the adjusted rate for 1998 was maintained, the estimated number of deaths would be 11,233. These results indicate that keeping the average decline of 3.8% in the period of 12 years, it is estimated that 2,168 deaths would be expected, but were not observed in this period (<xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>). The evolution of the cumulative number of deaths expected and not observed in the analyzed period is shown in <xref ref-type="fig" rid="en_a03fig04m-body2">figure 4</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a03fig04m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The decline in mortality from AMI may also be represented by the decreased risk of death used in life tables. In this study, the risk of death due to AMI observed in Curitiba in 2009 was 38.2% lower than in 1998.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The study of mortality is used as a measure of population health parameters, and the design of ecological study is characterized by the determination of the geographic population studied<sup>19</sup>. It is known that this type of study does not propose the analysis at the individual level nor to establish causal relationships. What appears, however, it is the timeline of a cause of mortality for the population of Curitiba, which should not be inferred to other populations, but can be compared with other populations and it may also be based on longitudinal studies of causal relationships. It was observed that mortality by acute myocardial infarction showed a significant reduction in the assessed period. The reduction was consistent over the years in both genders and all age groups below 80 years. This reduction resulted, at the end of the period evaluated in 2,168 fewer deaths than it would be expected by projecting the mortality rate of 1998 and taking into account population growth over the same period. It is noteworthy that the reduction occurred despite the increased rates of hospital admissions for AMI in the period. This phenomenon was also demonstrated in a study of similar methodology conducted in another Brazilian capital<sup>20</sup>. The population over 20 years living in the city of Curitiba grew 19.5% during the study period (1998 to 2009) and rates of hospitalizations for AMI by SUS increased 35%.</p>
      <p>The annual decline in mortality rates for ischemic heart disease has been described in Brazilian capitals<sup>21,22</sup>. A previous study which analyzed trends in mortality from acute myocardial infarction and ischemic heart disease in Curitiba between 1980 and 1998<sup>16</sup> already demonstrated a tendency to decrease mortality due to AMI, but at a lower rate of decline than the 3.8% per year demonstrated here. Although that study has used another method of analysis for the trend, our estimates of annual percentage decrease were carried out in relation to the immediately preceding year showing a declining trend even higher than that found in the previous period. Another aspect to be considered is the limitation of intercensal population projections. Our study used data from the 2010 Census which corrected earlier projections and showed the overestimation of the data presented above.</p>
      <p>Regarding gender differences, the proportion of male/female deaths found in our study, was an average of 1.46, while the proportion found in that study was 1.6. Other studies carried out in Brazilian capitals have also evidenced that the downward trend in mortality from AMI in a similar period point out to the differences between the genders<sup>23</sup>. INTERHEART<sup>11</sup> study data showed that women tend to suffer a first heart attack later than men, but this phenomenon does not seem to be reflected in the trend of declining mortality. In our study, the decrease was similar between genders, as evidenced by parallel test suggesting that major downward trend in male mortality from AMI reported previously seems to have been directed to a parallel in relation to female mortality in the last decade.</p>
      <p>Comparing age groups, the older ages (60-69 and 70-79 years) had a higher proportion of decline compared to younger ages (20-49 years) indicating that the decrease of the tendency of AMI mortality observed in this study seems to move to the fourth stage of the epidemiological transition model adapted to cardiovascular diseases described by Yusuf et al<sup>24</sup>. In this phase, efforts aimed at diagnosing and treating cardiovascular disease mortality can delay mortality in the older ages. This finding suggests an epidemiologic cardiovascular disease transition phase to Curitiba if the same phenomenon is observed in other causes of cardiovascular death, unlike the findings of other metropolitan areas in Brazil<sup>25</sup> and closer to the proportions found in developing countries<sup>26</sup>.</p>
      <p>Also in relation to age, the inadequacy of the range of 80 years or older in the comparisons between this track and the others to the Poisson distribution appears to have been the effect of erratic behavior in some years of the period, however there is a tendency to decline. In addition to the predicted rise in risk stratification, it is interesting to note that especially in this age group, socioeconomic factors seem to be more related to the greater difficulty of decline in CVD mortality as it has been described<sup>21,27</sup>. Nonetheless, it is known that this phenomenon may be influencing the behavior of the trend of mortality; this association was not analyzed in this work. We must also consider the age of 80 years or older is not included in the Brazilian List of Preventable Deaths, since the methodology that list is based on is the life expectancy of the population being 75 years, the age limit of the present list<sup>28</sup>.</p>
      <p>This study was restricted to the analysis of data from death, and the causes remain unclear and the decline in mortality from AMI. A significant portion of the risk of AMI and cardiovascular diseases is associated with modifiable factors widely known<sup>29,30</sup>. According to the data of the INTERHEART<sup>11</sup> study, globally it can be attributed 90% risk of a first myocardial infarction to the presence of six risk factors (dyslipidemia, hypertension, smoking, diabetes, abdominal obesity and psychosocial factors) or absence of three "protective" factors ( daily consumption of fruits and vegetables, physical activity and mild alcohol consumption). Population studies that assessed the factors related to the decline in cardiovascular mortality, either in primary or secondary prevention demonstrate that control of these risk factors, and not only the improvement in the treatment of acute syndrome, accounts for a significant portion in the context of declining of mortality<sup>12,13,31</sup>.</p>
      <p>In this sense, the calculation of the number of fewer deaths than expected from the 1998 baseline serves as a starting point for analysis models to assess the weight of the control of risk factors and impact of effective therapies for broadly precognized guidelines for treatment of AMI without supradeppression<sup>32</sup> and with supradeppression of the ST-segment<sup>33</sup>. Some studies suggest the number of deaths averted from fibrinolytic therapy<sup>34</sup> in the management of AMI, however, the combination and strength of currently recommended therapies such as thrombolysis, antiplatelet, beta-blockers, angiotensin-converting enzyme inhibitors and angioplasty in the number of lives saved is not clear. In our midst, these components have not yet been analyzed simultaneously. The lack of recorded data, from the public and private services, on the prevalence of several modifiable risk factors over the years, puts in doubt the possibility of such an analysis being performed reliably on a large scale in our country.</p>
      <p>In conclusion, the trend of decline in mortality from AMI in Curitiba (PR) in the period 1998 to 2009 was significant; showing a decrease of 38.2% in the risk of death from acute myocardial infarction in individuals aged 20 years or older. This decrease resulted in 2,168 deaths expected and not observed in the period. A detailed analysis of factors associated with this reduction would be necessary for future action planning at different levels of health care in our midst.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of Doctoral submitted by Cristina Pellegrino Baena, from Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225;.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Tendencia de mortalidad por infarto agudo de miocardio en Curitiba (PR) en el per&#237;odo de 1998 a 2009</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El Infarto Agudo de Miocardio (IAM) es la principal causa aislada de &#243;bito entre las enfermedades cr&#243;nicas no transmisibles en el Brasil. El conocimiento de las tendencias de mortalidad es necesario para la planificaci&#243;n de estrategias de prevenci&#243;n. OBJETIVO: Evaluar la tendencia de mortalidad por infarto de miocardio en el per&#237;odo de 1998 a 2009 en la ciudad de Curitiba (PR), su distribuci&#243;n por g&#233;nero, franja et&#225;rea y su impacto en la reducci&#243;n del n&#250;mero absoluto de muertes por esa enfermedad en ese per&#237;odo. M&#201;TODOS: Datos demogr&#225;ficos fueron obtenidos del Instituto Brasileiro de Geografia y Estat&#237;stica y datos de &#243;bitos fueron obtenidos en el Sistema de Informaci&#243;n de Mortalidad del Ministerio de Salud, considerando g&#233;nero, franja et&#225;rea y residencia. A partir del ajuste de un modelo de Regresi&#243;n de Poisson fueron estimadas las tasas de mortalidad y n&#250;mero de muertes esperadas que no fueron observadas. RESULTADOS: Fue encontrada tendencia de declinaci&#243;n significativa (p &lt; 0,001) en el per&#237;odo. La estimativa de la reducci&#243;n media en la tasa de &#243;bito por IAM cada a&#241;o fue de 3,8% (IC 95%: 3,2% - 4,5%). No hubo diferencia significativa entre los g&#233;neros (p = 0,238); entre tanto, la evoluci&#243;n de las tasas estandarizadas espec&#237;ficas por edad difiri&#243; significativamente entre las franjas et&#225;reas (p = 0,018). Se estima que la reducci&#243;n anual de 3,8% en la tasa de mortalidad haya resultado en 2.168 muertes menos del n&#250;mero esperado, considerando la tasa de mortalidad observada en 1998 y proyectando ese n&#250;mero sobre el crecimiento poblacional ocurrido en el per&#237;odo estudiado. CONCLUSIONES: Aunque permanezca como causa importante de &#243;bito, la mortalidad por IAM present&#243; ca&#237;da significativa en el per&#237;odo evaluado</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Infarto de miocardio</kwd>
        <kwd>mortalidad</kwd>
        <kwd>epidemiolog&#237;a</kwd>
        <kwd>mortalidad</kwd>
        <kwd>tendencias</kwd>
        <kwd>datos demogr&#225;ficos</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="nota-body3">
          <label>
            <bold>Tendencia de mortalidad por infarto agudo de miocardio en Curitiba (PR) en el per&#237;odo de 1998 a 2009</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Cristina Pellegrino Baena<sup>I</sup>; M&#225;rcia Olandoski<sup>I</sup>; Karin Regina Luhm<sup>III,IV</sup>; Constantino Ortiz Costantini<sup>II</sup>; Luiz C&#233;sar Guarita-Souza<sup>I,II</sup>; Jos&#233; Rocha Faria-Neto<sup>I,II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225;</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Cardiol&#243;gico Costantini</p>
      <p><sup>III</sup>Departamento de Sa&#250;de Comunit&#225;ria da Universidade Federal do Paran&#225;</p>
      <p><sup>IV</sup>Centro de Epidemiologia da Secretaria Municipal da Sa&#250;de de Curitiba, Curitiba, PR, Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> El Infarto Agudo de Miocardio (IAM) es la principal causa aislada de &#243;bito entre las enfermedades cr&#243;nicas no transmisibles en el Brasil. El conocimiento de las tendencias de mortalidad es necesario para la planificaci&#243;n de estrategias de prevenci&#243;n.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar la tendencia de mortalidad por infarto de miocardio en el per&#237;odo de 1998 a 2009 en la ciudad de Curitiba (PR), su distribuci&#243;n por g&#233;nero, franja et&#225;rea y su impacto en la reducci&#243;n del n&#250;mero absoluto de muertes por esa enfermedad en ese per&#237;odo.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Datos demogr&#225;ficos fueron obtenidos del Instituto Brasileiro de Geografia y Estat&#237;stica y datos de &#243;bitos fueron obtenidos en el Sistema de Informaci&#243;n de Mortalidad del Ministerio de Salud, considerando g&#233;nero, franja et&#225;rea y residencia. A partir del ajuste de un modelo de Regresi&#243;n de Poisson fueron estimadas las tasas de mortalidad y n&#250;mero de muertes esperadas que no fueron observadas.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Fue encontrada tendencia de declinaci&#243;n significativa (p &lt; 0,001) en el per&#237;odo. La estimativa de la reducci&#243;n media en la tasa de &#243;bito por IAM cada a&#241;o fue de 3,8% (IC 95%: 3,2% - 4,5%). No hubo diferencia significativa entre los g&#233;neros (p = 0,238); entre tanto, la evoluci&#243;n de las tasas estandarizadas espec&#237;ficas por edad difiri&#243; significativamente entre las franjas et&#225;reas (p = 0,018). Se estima que la reducci&#243;n anual de 3,8% en la tasa de mortalidad haya resultado en 2.168 muertes menos del n&#250;mero esperado, considerando la tasa de mortalidad observada en 1998 y proyectando ese n&#250;mero sobre el crecimiento poblacional ocurrido en el per&#237;odo estudiado.</p>
      <p><bold>CONCLUSIONES:</bold> Aunque permanezca como causa importante de &#243;bito, la mortalidad por IAM present&#243; ca&#237;da significativa en el per&#237;odo evaluado</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Infarto de miocardio/mortalidad, epidemiolog&#237;a, mortalidad/tendencias, datos demogr&#225;ficos.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las Enfermedades Cardiovasculares (ECV) permanecen como principal causa de muerte en los pa&#237;ses desarrollados y en los en desarrollo<sup>1</sup>, aunque se observe en las &#250;ltimas d&#233;cadas una declinaci&#243;n en esa tasa de mortalidad<sup>2,3</sup>. Hay, entre tanto, evidencias de diferencias importantes en esa ca&#237;da en relaci&#243;n a la distribuci&#243;n geogr&#225;fica, franja et&#225;rea, g&#233;nero, etnias y nivel socioecon&#243;mico<sup>4,5</sup>. </p>
      <p>En el Brasil, las tasas de mortalidad por ECV presentaron una elevaci&#243;n que acompa&#241;&#243; la industrializaci&#243;n en el pa&#237;s a partir de la d&#233;cada de 1930. Dentro del gran grupo de ECV, las Enfermedades Isqu&#233;micas del Coraz&#243;n (EIC) son las causas de &#243;bito m&#225;s frecuentes, siendo el Infarto Agudo de Miocardio (IAM) la causa aislada de muerte m&#225;s com&#250;n en hombres y mujeres<sup>6</sup>. Entre tanto, se observa ca&#237;da del riesgo de &#243;bito por ECV ajustado por edad a partir de la d&#233;cada de 1990 en las Regiones Sur, Sudeste y Centro Oeste y algunas capitales del Norte y Noreste, con algunas diferencias entre g&#233;neros<sup>7</sup>.</p>
      <p>La manutenci&#243;n de tendencia de declinaci&#243;n, mientras tanto, parece ser cuestionable, una vez que la prevalencia de algunos factores de riesgo, como obesidad y diabetes mellitus, han aumentado<sup>8,9</sup>. Estudios con grandes poblaciones demuestran que el riesgo atribuido a esos factores es significativo<sup>10,11</sup>. A su vez, el an&#225;lisis del impacto ejercido por el control de otros factores de riesgo, ya sea en prevenci&#243;n primaria, o sea en secundaria, demuestra que el control de esos factores es determinante para la reducci&#243;n de la mortalidad cardiovascular que ha sido observada<sup>3,12,13</sup>. En los Estados Unidos, la mitad de la reducci&#243;n de la mortalidad cardiovascular en dos d&#233;cadas puede ser explicada por un mejor control de los factores de riesgo, mientras que la otra mitad fue atribuida a los tratamientos espec&#237;ficos de las enfermedades espec&#237;ficas<sup>14</sup>.</p>
      <p>En el municipio de Curitiba (PR), el infarto agudo de miocardio ha sido la principal causa de muerte aislada en los &#250;ltimos 10 a&#241;os<sup>15</sup>, sin embargo la tasa de mortalidad ajustada por edad y g&#233;nero en el mismo per&#237;odo no es descripta. Estudio previo sobre enfermedades isqu&#233;micas del coraz&#243;n en esa localidad durante el per&#237;odo de 1980 a 1998 evidenci&#243; diferencias significativas entre los g&#233;neros y edades<sup>16</sup> en relaci&#243;n a la mortalidad por IAM. En este sentido, la evaluaci&#243;n local de la evoluci&#243;n en la tendencia de mortalidad en los a&#241;os subsecuentes es fundamental para el planificaci&#243;n de pol&#237;ticas p&#250;blicas de salud y planificaci&#243;n de acciones de promoci&#243;n y prevenci&#243;n a ser ejecutadas por entidades p&#250;blicas y privadas.</p>
      <p>El objetivo de este estudio fue evaluar la evoluci&#243;n de la tasa de mortalidad por infarto agudo de miocardio en el per&#237;odo de 1998 a 2009 en la ciudad de Curitiba, as&#237; como la distribuci&#243;n de la mortalidad por g&#233;nero, franja et&#225;rea y su impacto en el n&#250;mero absoluto de muertes por IAM en ese per&#237;odo.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>En este estudio del tipo observacional ecol&#243;gico, los datos sobre causas de muertes no per&#237;odo de 1998 a 2009 fueron obtenidos del Sistema de Informaci&#243;n de Mortalidad (SIM) del Departamento de Inform&#225;tica del Sistema &#218;nico de Salud (Datasus)/Ministerio de Salud (MS).</p>
      <p>Para la extracci&#243;n de datos sobre causa de mortalidad se consider&#243; la Causa CID BR-10 con c&#243;digo 068.1 equivalente al c&#243;digo I-21 de la CID-10<sup>17</sup>. Las franjas et&#225;reas analizadas fueron de 20 a 49 a&#241;os, 50 a 59 a&#241;os, 60 a 69 a&#241;os, 70 a 79 a&#241;os y 80 a&#241;os o m&#225;s. Los datos de &#243;bito fueron recolectados por lugar de residencia<sup>6</sup>.</p>
      <p>Los datos demogr&#225;ficos fueron obtenidos del <italic>Instituto Brasileiro de Geografia y Estat&#237;stica</italic> (IBGE)<sup>18</sup>, siendo los denominadores de los c&#225;lculos de tasa correspondientes a la poblaci&#243;n por g&#233;nero y franja et&#225;rea de acuerdo con los datos del per&#237;odo de 1998 a 2009.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Para evaluaci&#243;n de las tasas de mortalidad, se ajust&#243; un modelo de Regresi&#243;n de Poisson considerando como variable respuesta el n&#250;mero de &#243;bitos y como variable explicativa el tiempo correspondiente a los a&#241;os observados. Como variable de exposici&#243;n fue considerada la poblaci&#243;n en cada a&#241;o evaluado. La funci&#243;n de ligaci&#243;n fue la exponencial y, para evaluaci&#243;n del ajuste, fue considerada la funci&#243;n <italic>deviance. </italic></p>
      <p>El test de Wald fue usado para evaluaci&#243;n de la importancia del efecto del tiempo sobre la tasa de &#243;bito. Ese mismo test fue considerado para evaluaci&#243;n del paralelismo entre grupos en relaci&#243;n a la variaci&#243;n de la tasa de mortalidad a lo largo del tiempo. Cuando se identific&#243; esa importancia, se estim&#243; la tasa de variaci&#243;n media de los a&#241;os consecutivos por el modelo, con el respectivo intervalo de 95% de confianza.</p>
      <p>A partir del ajuste del modelo de Poisson y considerando la l&#237;nea de base (1998), fue estimado el n&#250;mero de muertes por IAM que ser&#237;an esperadas para el per&#237;odo de 1999-2009, pero que no ocurrieron.</p>
      <p>Valores de p&lt;0,05 indicaron significaci&#243;n estad&#237;stica. El an&#225;lisis fue realizado con el programa computacional SPSS v.14.0.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>El infarto agudo de miocardio permanece como primera causa aislada de &#243;bito entre las enfermedades cr&#243;nicas no transmisibles, presentando mortalidad proporcional de 9,1% en 1998 y 6,7% en 2009.Sin embargo, de destaca que, a partir de 2003, el IAM no configura la primera causa aislada, habiendo sido superada por las muertes por causas externas.</p>
      <p>Los resultados del modelo general de mortalidad por IAM en el per&#237;odo de 1998 a 2009 indicaron declinaci&#243;n significativa en la tasa de mortalidad por IAM en el per&#237;odo evaluado (p&lt;0,001) y la estimativa de la reducci&#243;n media en esa tasa cada a&#241;o fue de 3,8% (IC95%: 3,2% - 4,5%).</p>
      <p>En la <xref ref-type="fig" rid="es_a03fig01m-body3">figura 1</xref> son presentadas las tasas de mortalidad/100.000 individuos observados y las tasas estimadas por el ajuste del modelo de Poisson con respectivos intervalos de 95% de confianza.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a03fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Tasa de &#243;bito por IAM: an&#225;lisis por g&#233;nero</bold>
      </p>
      <p>A lo largo del per&#237;odo estudiado, la raz&#243;n entre la tasa de &#243;bito del g&#233;nero masculino y la tasa para el g&#233;nero femenino es 1,46.</p>
      <p>Para el g&#233;nero masculino, se evidenci&#243; una tendencia de declinaci&#243;n (p &lt; 0,001) con estimativa de la reducci&#243;n media en la tasa de &#243;bito por IAM cada a&#241;o de 3,5% (IC95%: 2,7% - 4,3%). De la misma manera, para el g&#233;nero femenino hubo tendencia de declinaci&#243;n (p &lt; 0,001) con estimativa de la reducci&#243;n media en la tasa de &#243;bito por IAM cada a&#241;o de 4,2% (IC95%: 3,3% - 5,2%).</p>
      <p>Adicionalmente, se teste&#243; el paralelismo entre el g&#233;nero masculino y femenino en relaci&#243;n a la evoluci&#243;n de las tasas de mortalidad. Los resultados encontrados indicaron que no hubo diferencia significativa (p=0,238) entre los g&#233;neros en relaci&#243;n a la tendencia, seg&#250;n demuestra la <xref ref-type="fig" rid="es_a03fig02m-body3">figura 2</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a03fig02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Tasas estandarizadas espec&#237;ficas por edad</bold>
      </p>
      <p>Las franjas et&#225;reas de 20 a 29, 30 a 39 y 40 a 49 a&#241;os fueron agrupadas en una nueva categor&#237;a de 20-49 a&#241;os en raz&#243;n del peque&#241;o n&#250;mero de ocurrencias en algunas de las franjas et&#225;reas citadas. En esa categor&#237;a, se encontr&#243; disminuci&#243;n significativa (p &lt; 0,001), con reducci&#243;n media en la tasa de &#243;bito por IAM de 7,4% (IC95%: 5,2% - 9,6%) por a&#241;o. En la franja et&#225;rea de 50 a 59 a&#241;os, la declinaci&#243;n tambi&#233;n fue significativa (p &lt; 0,001), con estimativa de la reducci&#243;n media en la tasa de &#243;bito por IAM por a&#241;o de 7,0% (IC95%: 5,5%-8,4%).</p>
      <p>Tambi&#233;n en las franjas et&#225;reas m&#225;s elevadas, 60-69, 70-79 y 80 a&#241;os o m&#225;s la disminuci&#243;n fue significativa (p &lt; 0,001). La estimativa de la reducci&#243;n media en la tasa de &#243;bito por IAM cada a&#241;o fue de 6,6% (IC95%: 5,4%-7,8%) en los individuos de 60-69 a&#241;os, de 7,2% (IC95%: 6,1% - 8,4%) en los individuos de 70-79 a&#241;os, y de 4,3% (IC95%: 3,0% - 5,5%) en los individuos de 80 a&#241;os o m&#225;s.</p>
      <p>La comparaci&#243;n entre las franjas et&#225;reas de 20-49, 50-59, 60-69, 70-79 a&#241;os y 80 a&#241;os o m&#225;s en relaci&#243;n a la declinaci&#243;n en la tasa de mortalidad fue realizada testeando-la hip&#243;tesis de paralelismo. La evoluci&#243;n de la tasa de mortalidad en la franja de 80 a&#241;os o m&#225;s difiere significativamente de esa evoluci&#243;n para las dem&#225;s franjas et&#225;reas (p = 0,018 para 20-49 a&#241;os; p = 0,008 para 50-59 a&#241;os; p = 0,012 para 60-69 a&#241;os; p = 0,002 para 70-79 a&#241;os). Entre tanto, en las dem&#225;s comparaciones entre las franjas et&#225;reas, no fue encontrada diferencia significativa en cuanto a la evoluci&#243;n de las tasas de mortalidad por IAM (<xref ref-type="fig" rid="es_a03fig03m-body3">Fig. 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a03fig03m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>N&#250;mero de muertes menos que lo esperado a partir de la l&#237;nea base de 1998</bold>
      </p>
      <p>A partir del ajuste del modelo de Poisson, el n&#250;mero estimado de muertes por IAM en el per&#237;odo de 1998-2009, considerando las tasas ajustadas de cada a&#241;o, es de 9.065. Entre tanto, si la tasa ajustada de 1998 fuese mantenida, el n&#250;mero de muertes estimado ser&#237;a de 11.233. Esos resultados indican que, manteni&#233;ndose la declinaci&#243;n media de 3,8% en el per&#237;odo de 12 a&#241;os, se estima que 2.168 muertes ser&#237;an esperadas, pero no fueron observadas en ese per&#237;odo (<xref ref-type="table" rid="tab1-body3">tabla 1</xref>). La evoluci&#243;n del n&#250;mero acumulado de muertes esperadas y no observadas en el per&#237;odo analizado es presentada en la <xref ref-type="fig" rid="es_a03fig04m-body3">figura 4</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a03fig04m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0211-00003-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La declinaci&#243;n de la mortalidad por IAM puede tambi&#233;n ser representada por la disminuci&#243;n del riesgo de muerte usado en las tablas de vida. En este estudio, el riesgo de muerte observada por IAM en Curitiba en 2009 fue 38,2% m&#225;s bajo que en 1998.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El estudio de la mortalidad es utilizado como medida de par&#225;metros salud de la poblaci&#243;n, y el delineamiento de estudio ecol&#243;gico tiene como caracter&#237;stica la determinaci&#243;n geogr&#225;fica de la poblaci&#243;n estudiada<sup>19</sup>. Se sabe que ese tipo de estudio no se propone el an&#225;lisis a nivel individual y tampoco el establecimiento de relaciones causales. Lo que se presenta, por lo tanto, es la l&#237;nea temporal de una causa de mortalidad de la poblaci&#243;n de Curitiba, que no debe ser inferida a otras populaciones, sin embargo puede ser comparada con otras poblaciones y puede, tambi&#233;n, servir de base para estudios longitudinales de relaciones causales. Se observ&#243; que la mortalidad por infarto agudo de miocardio present&#243; significativa reducci&#243;n en el per&#237;odo evaluado. La reducci&#243;n fue consistente a lo largo de los a&#241;os, en ambos g&#233;neros y en todas las franjas et&#225;reas abajo de los 80 a&#241;os. Esa reducci&#243;n result&#243;, al t&#233;rmino del per&#237;odo evaluado, en 2.168 muertes menos de lo se podr&#237;a esperar proyectando la tasa de mortalidad de 1998 y teniendo en consideraci&#243;n el crecimiento poblacional en el mismo per&#237;odo. Se destaca que la reducci&#243;n ocurri&#243; no obstante el aumento de las tasas de admisiones hospitalarias por IAM en el per&#237;odo. Ese fen&#243;meno tambi&#233;n fue evidenciado en estudio de metodolog&#237;a semejante realizado en otra capital brasile&#241;a<sup>20</sup>. La poblaci&#243;n con m&#225;s de 20 a&#241;os residente en el municipio de Curitiba creci&#243; 19,5% en el per&#237;odo estudiado (1998 a 2009) y las tasas de hospitalizaciones por IAM por el SUS aumentaron 35%.</p>
      <p>La declinaci&#243;n anual de las tasas de mortalidad por enfermedades isqu&#233;micas del coraz&#243;n ha sido descripta en capitales del Brasil<sup>21,22</sup>. Estudio anterior que analizaba las tendencias de mortalidad por IAM y enfermedades isqu&#233;micas del coraz&#243;n en Curitiba entre 1980 y 1998<sup>16</sup> ya evidenciaba tendencia de disminuci&#243;n de mortalidad por IAM, aunque en ritmo de disminuci&#243;n menor que los 3,8% al a&#241;o aqu&#237; demostrados. Aunque aquel estudio haya utilizado otro m&#233;todo de an&#225;lisis para la tendencia, nuestras estimativas de porcentual anual de disminuci&#243;n fueron realizadas en relaci&#243;n a los a&#241;os inmediatamente anteriores evidenciando una tendencia de declinaci&#243;n aun mayor que la encontrada en per&#237;odo anterior. Otro aspecto a ser considerado es el de la limitaci&#243;n de las proyecciones poblacionales intercensal. Nuestro estudio utiliz&#243; los datos del Censo de 2010 que corrigi&#243; las proyecciones anteriores y evidenci&#243; la sobrestimaci&#243;n de los datos antes presentados.</p>
      <p>En relaci&#243;n a la diferencia entre los g&#233;neros, la proporci&#243;n de muertes masculino/femenino encontrada en nuestro estudio fue, en media, de 1,46, en cuanto en aquel trabajo la proporci&#243;n encontrada fue de 1,6. Otros estudios realizados en capitales brasile&#241;as que tambi&#233;n han evidenciado la tendencia de ca&#237;da de la mortalidad por IAM en per&#237;odo semejante se&#241;alan la diferencia entre los g&#233;neros<sup>23</sup>. Datos del estudio INTERHEART<sup>11</sup> demostraron que las mujeres tienden a sufrir el primer infarto m&#225;s tarde que los hombres, sin embargo ese fen&#243;meno no parece reflejarse en la tendencia de declinaci&#243;n de mortalidad. En nuestro estudio, la disminuci&#243;n fue semejante entre los g&#233;neros, evidenciada por el test de paralelismo sugiriendo que la mayor tendencia de disminuci&#243;n de mortalidad masculina por IAM registrado anteriormente parece haberse direccionado a un paralelo en relaci&#243;n a la mortalidad femenina en la &#250;ltima d&#233;cada.</p>
      <p>En la comparaci&#243;n entre franjas et&#225;reas, las edades m&#225;s avanzadas (60-69 y 70-79 a&#241;os) presentaron mayor proporci&#243;n de declinaci&#243;n en relaci&#243;n a las edades m&#225;s j&#243;venes (20-49 a&#241;os) indicando que la disminuci&#243;n de la tendencia de mortalidad por IAM observada en este estudio parece caminar hacia el cuarto nivel del modelo de transici&#243;n epidemiol&#243;gica adaptado para enfermedades cardiovasculares descripto por Yusuf et al<sup>24</sup>. En esa fase, los esfuerzos direccionados al diagn&#243;stico y al tratamiento de enfermedades cardiovasculares consiguen retrasar la mortalidad para edades m&#225;s avanzadas. Ese hallazgo sugiere una fase de transici&#243;n epidemiol&#243;gica de las enfermedades cardiovasculares para Curitiba en el caso de que el mismo fen&#243;meno sea observado en otras causas de &#243;bito cardiovascular, a diferencia de los hallazgos de otras regiones metropolitanas del Brasil<sup>25</sup>, y m&#225;s pr&#243;xima de proporciones encontradas en pa&#237;ses desarrollados<sup>26</sup>.</p>
      <p>Aun en relaci&#243;n a las edades, la no adecuaci&#243;n de la franja de 80 a&#241;os o m&#225;s en las comparaciones entre esa franja y las dem&#225;s a la distribuci&#243;n de Poisson parece haber sido efecto del comportamiento err&#225;tico en algunos a&#241;os del per&#237;odo, sin embargo se observa la tendencia de declinaci&#243;n. Adem&#225;s de la elevaci&#243;n prevista en las estratificaciones de riesgo, es interesante resaltar que especialmente en esa franja et&#225;rea los factores socioecon&#243;micos parecen estar m&#225;s relacionados con la mayor dificultad de declinaci&#243;n de mortalidad por ECV como ha sido descripto<sup>21,27</sup>. Aunque se sepa que ese fen&#243;meno pueda estar influenciando el comportamiento de la tendencia de mortalidad, esa asociaci&#243;n no fue analizada en este trabajo. Hay que considerar, aun, que la franja et&#225;rea de 80 a&#241;os o m&#225;s no est&#225; incluida en la Lista Brasile&#241;a de Muertes Evitables, una vez que la metodolog&#237;a de aquella lista se basa en la expectativa de vida de la poblaci&#243;n siendo 75 a&#241;os, la edad l&#237;mite de la lista actual<sup>28</sup>.</p>
      <p>Este estudio se restringi&#243; al an&#225;lisis de los datos de &#243;bito, y permanecen obscuras las causas de la declinaci&#243;n de la mortalidad por IAM. Parte significativa del riesgo de IAM y de enfermedades cardiovasculares est&#225; asociada a factores modificables ampliamente conocidos<sup>29,30</sup>. Seg&#250;n datos del estudio INTERHEART<sup>11</sup>, globalmente se pueden atribuir 90% del riesgo de un primer IAM a la presencia de seis factores de riesgo (dislipidemia, hipertensi&#243;n, tabaquismo, diabetes, obesidad abdominal y factores psicosociales) o ausencia de tres factores "protectores" (consumo diario de frutas y verduras, actividad f&#237;sica y consumo leve de alcohol). Estudios poblacionales que evaluaron los factores relacionados a la declinaci&#243;n de la mortalidad cardiovascular, ya sea en prevenci&#243;n primaria, o sea en secundaria, demuestran que el control de esos factores de riesgo, y no s&#243;lo la mejora en el tratamiento de los s&#237;ndromes agudos, responde por una parte significativa en el cuadro de declinaci&#243;n de mortalidad<sup>12,13,31</sup>.</p>
      <p>En ese sentido, el c&#225;lculo del n&#250;mero de muertes menos que lo esperado a partir de la l&#237;nea base de 1998 sirve como punto de partida para modelos de an&#225;lisis que eval&#250;en el peso del control de factores de riesgo y el impacto de terapias efectivas ampliamente preconizadas por las directrices para el tratamiento de IAM sin supradesnivel<sup>32</sup> y con supradesnivel del segmento ST<sup>33</sup>. Algunos estudios apuntan el n&#250;mero de muertes evitadas a partir de la terapia fibrinol&#237;tica<sup>34</sup> en el manejo del IAM, sin embargo la combinaci&#243;n y el peso de las terapias actualmente preconizadas como tromb&#243;lisis, antiplaquetarias, betabloqueantes, inhibidores de la enzima conversora de angiotensina y angioplastia en el n&#250;mero de vidas salvadas no es claro. En nuestro medio, esos componentes aun no fueron analizados simult&#225;neamente. La carencia de datos registrados, provenientes de los servicios p&#250;blicos y privados, sobre la prevalencia de los diversos factores de riesgo modificables a lo largo de los a&#241;os, coloca en duda la posibilidad de que ese an&#225;lisis sea realizado de manera confiable en gran escala en nuestro pa&#237;s.</p>
      <p>En conclusi&#243;n, la tendencia de declinaci&#243;n de la mortalidad por IAM en Curitiba (PR) en el per&#237;odo de 1998 a 2009 fue significativa, evidenciando una disminuci&#243;n de 38,2% en el riesgo de muerte por IAM en individuos de 20 a&#241;os o m&#225;s. Esa disminuci&#243;n result&#243; en 2.168 muertes esperadas y no observadas en el per&#237;odo. Un an&#225;lisis detallado de los factores asociados a esa reducci&#243;n seria necesario para futuras planificaciones de acciones en los diferentes niveles de atenci&#243;n a la salud en nuestro medio.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Cristina Pellegrino Baena, por Pontif&#237;cia Universidade Cat&#243;lica do Paran&#225;.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
