<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">QrQqdNfSSYNjxxTDbXbWgKh</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2012000300013</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(12)09800313</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2012000300013</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Correla&#231;&#227;o Anatomocl&#237;nica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Caso 1: mulher de 58 anos, hipertensa e com n&#243;dulos hep&#225;ticos, apresentou dispneia e derrame pleural uma semana ap&#243;s epis&#243;dio de tromboembolia pulmonar</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ogawa</surname>
            <given-names>T&#226;nia Marie</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cabral</surname>
            <given-names>Ricardo Mauro Ghetti</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Aiello</surname>
            <given-names>Vera Demarchi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">HC </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>03</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
      <volume>98</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>44</fpage>
      <lpage>53</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>23</day>
        <month>04</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CORRELA&#199;&#195;O ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 1 - mulher de 58 anos, hipertensa e com n&#243;dulos hep&#225;ticos, apresentou dispneia e derrame pleural uma semana ap&#243;s epis&#243;dio de tromboembolia pulmonar</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>T&#226;nia Marie Ogawa; Ricardo Mauro Ghetti Cabral; Vera Demarchi Aiello</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="corresp">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Trombose venosa, derrame pleural, choque, parada card&#237;aca, pneumot&#243;rax.</p>
    <p>Mulher de 58 anos de idade apresentou h&#225; tr&#234;s anos (mar&#231;o 2002) epis&#243;dio de dor retroesternal sem rela&#231;&#227;o com esfor&#231;os. Na &#233;poca procurou atendimento m&#233;dico, foi submetida a avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica e laboratorial e recebeu a informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica de ser portadora de hipertens&#227;o arterial e hipercolesterolemia. Recebeu orienta&#231;&#227;o diet&#233;tica e foram prescritos 20 mg di&#225;rios de sinvastatina. </p>
    <p>Em junho de 2005, apresentou v&#244;mitos e dor abdominal. Procurou atendimento m&#233;dico em outro Servi&#231;o. Nesse Servi&#231;o foi submetida a avalia&#231;&#227;o laboratorial (22 jun. 2005), que revelou colesterol 132 mg/dL (HDL-colesterol 54 mg/dL, LDL-colesterol 70 mg/dL), triglic&#233;rides 41 mg/dL; glicose 116 mg/dL. A resson&#226;ncia magn&#233;tica (22 jun. 2005) revelou n&#243;dulos em ambos os lobos hep&#225;ticos, um dos quais com realce centr&#237;peto e homogeneiza&#231;&#227;o tardia, compat&#237;vel com hemangioma. A ves&#237;cula biliar estava normal, n&#227;o havia altera&#231;&#227;o do p&#226;ncreas, do ba&#231;o, dos rins, dos vasos ou adenomegalia. Ainda na mesma interna&#231;&#227;o, a colonoscopia (19 jul. 2005) revelou hemorroidas, sem outras altera&#231;&#245;es em c&#243;lon e reto. Foi feito o diagn&#243;stico de hemangioma hep&#225;tico e a paciente recebeu alta hospitalar.</p>
    <p>Cerca de dois meses ap&#243;s, houve aumento de volume do membro inferior esquerdo e a paciente procurou atendimento m&#233;dico de emerg&#234;ncia neste Hospital (31 ago. 2005).</p>
    <p>O exame f&#237;sico (31 ago. 2005) revelou press&#227;o arterial de 160/100 mmHg, frequ&#234;ncia card&#237;aca 100 bpm. O exame dos pulm&#245;es, do cora&#231;&#227;o e do abdome n&#227;o demonstrou altera&#231;&#245;es. Havia edema de membro inferior esquerdo. </p>
    <p>O eletrocardiograma (31 ago. 2005) revelou taquicardia sinusal, frequ&#234;ncia 116 bpm e discretas altera&#231;&#245;es de repolariza&#231;&#227;o ventricular (<xref ref-type="fig" rid="a13fig01">fig. 1</xref>). </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a13fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Os exames laboratoriais (2 set. 2005) revelaram hemoglobina 12,4 g/dL, hemat&#243;crito 38%, leuc&#243;citos 20700/mm<sup>3</sup> (2% metamiel&#243;citos, 12% bast&#245;es, 67% segmentados, 1% bas&#243;filos, 5% linf&#243;citos e 13% mon&#243;citos), plaquetas 244000/mm<sup>3</sup>, creatinina 0,4 mg/dL, ureia 17 mg/dL, pot&#225;ssio 4 mEq/L, s&#243;dio 133 mEq/L, INR 1,3 e rela&#231;&#227;o de tempos tromboplastina parcial ativada 1,39. </p>
    <p>A radiografia de t&#243;rax revelou eleva&#231;&#227;o de c&#250;pula diafragm&#225;tica direita.</p>
    <p>O exame por ultrassonografia (1&#186; set. 2006) foi sugestivo de trombose recente de veias femoral comum e superficial e da veia popl&#237;tea esquerda.</p>
    <p>Foi feito o diagn&#243;stico de trombose venosa profunda e iniciada enoxaparina administrada por via subcut&#226;nea.</p>
    <p>O ecocardiograma (6 set. 2005) revelou ventr&#237;culo esquerdo de dimens&#245;es normais (43 mm na di&#225;stole e 25 mm na s&#237;stole), fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o 73%, aorta, &#225;trios esquerdo e direito e ventr&#237;culo direito normais; n&#227;o havia sinais de hipertens&#227;o pulmonar.</p>
    <p>A tomografia de t&#243;rax de alta resolu&#231;&#227;o (8 set. 2005) revelou redu&#231;&#227;o da vasculariza&#231;&#227;o na topografia da art&#233;ria interlobar descendente direita e esquerda e derrame pleural direito com opacidade irregular do par&#234;nquima adjacente.</p>
    <p>Foi feito o diagn&#243;stico de tromboembolismo pulmonar.</p>
    <p>Foi associado o tratamento anticoagulante por via oral com varfarina e tratamento anti-hipertensivo. A paciente recebeu alta depois de 15 dias, com prescri&#231;&#227;o de meias el&#225;sticas, enalapril 10 mg, atenolol 50 mg e varfarina 2,5 mg di&#225;rios.</p>
    <p>A ultrassonografia de abdome (20 set. 2006) revelou f&#237;gado de dimens&#245;es aumentadas e bordas rombas, textura heterog&#234;nea. Foram diagnosticados m&#250;ltiplos n&#243;dulos bilobares medindo, o maior deles, cerca de 1,4 cm. Observou-se ainda extensa &#225;rea hipoecog&#234;nica no lobo direito, que poderia ser secund&#225;ria a dist&#250;rbio perfusional. </p>
    <p>Nove dias depois, a paciente retornou ao pronto-socorro com quadro de dispneia intensa, mesmo em repouso e dor abdominal.</p>
    <p>O exame f&#237;sico (23 set. 2006) revelou paciente taquipneica, press&#227;o arterial 110/ 70 mmHg, frequ&#234;ncia card&#237;aca 72 bpm. O exame dos pulm&#245;es revelou semiologia de derrame pleural, comprometendo 2/3 inferiores do hemit&#243;rax direito. O exame do cora&#231;&#227;o foi normal. O exame mostrava ainda abdome distendido e doloroso &#224; palpa&#231;&#227;o de hipoc&#244;ndrio direito e edema de membro inferior esquerdo.</p>
    <p>O eletrocardiograma (26 set. 2005) revelou ritmo sinual, 69 bpm, altera&#231;&#245;es de repolariza&#231;&#227;o ventricular (<xref ref-type="fig" rid="a13fig02">fig. 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a13fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A radiografia de t&#243;rax revelou grande derrame pleural &#224; direita.</p>
    <p>Os exames laboratoriais (23 set. 2005) revelaram leucocitose (<xref ref-type="table" rid="tab01">tab. 1</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>A ultrassonografia de abdome (26 set. 2006) revelou hepatomegalia, sem outras altera&#231;&#245;es. </p>
    <p>A tomografia de t&#243;rax (26 set. 2005) revelou volumoso derrame pleural &#224; direita, com atelectasia subtotal do pulm&#227;o. O f&#237;gado revelou dimens&#245;es aumentadas e com densidade do par&#234;nquima heterog&#234;nea.</p>
    <p>O hemit&#243;rax direito foi puncionado (27 set. 2005) com sa&#237;da de 1.700 mL de l&#237;quido amarelo citrino. Os exames bioqu&#237;micos no l&#237;quido pleural revelaram: glicose 51 mg/dL, desidrogenase l&#225;tica 508 UI/L, albumina 1,3 g/dL. </p>
    <p>Houve aparecimento de icter&#237;cia, e dois dias mais tarde a paciente acordou prostrada, com press&#227;o arterial inaud&#237;vel e cianose das extremidades. Foi inserido cateter intravenoso central pela veia subcl&#225;via direita. </p>
    <p>Algumas horas ap&#243;s, apresentou hip&#243;xia seguida de parada cardiorrespirat&#243;ria em atividade el&#233;trica sem pulso durante a intuba&#231;&#227;o orotraqueal. Havia pneumot&#243;rax &#224; direita, que j&#225; havia sido diagnosticado na radiografia controle da instala&#231;&#227;o do cateter venoso central. Quando o pneumot&#243;rax foi aliviado por pun&#231;&#227;o no segundo espa&#231;o intercostal, houve revers&#227;o da parada. Posteriormente, o pneumot&#243;rax foi tratado com drenagem no quarto espa&#231;o intercostal direito.</p>
    <p>A evolu&#231;&#227;o laboratorial &#233; apresentada na <xref ref-type="table" rid="tab01">tabela 1</xref>. </p>
    <p>A paciente evoluiu com choque e foi iniciada antibioticoterapia de amplo espectro inclusive para anaer&#243;bios (ampicilina, metronidazol e ceftriaxone). Houve necessidade de doses crescentes de noradrenalina para manuten&#231;&#227;o da press&#227;o arterial. A paciente evoluiu com an&#250;ria e acidose metab&#243;lica intensa (lactato 100 mg/dL, pH 7,08, paCO<sub>2</sub> 19 mmHg, satura&#231;&#227;o de O<sub>2</sub> 95,5%, paO<sub>2</sub> 135 mmHg, bicarbonato 5,3 mEq/L e excesso de bases -23 mEq/L). Foi iniciada hemodi&#225;lise lenta, contudo houve agravamento da hipotens&#227;o arterial e a hemodi&#225;lise foi interrompida. </p>
    <p>Por causa da anemia (<xref ref-type="table" rid="tab01">tab. 1</xref>), a paciente recebeu v&#225;rias unidades de concentrado de hem&#225;cias. Na manh&#227; seguinte (1&#186; out. 2005), apresentou parada card&#237;aca irrevers&#237;vel em assistolia. </p>
    <p>
      <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>Mulher de 58 anos, hipertensa e dislipid&#234;mica, com achado de hemangioma hep&#225;tico em exame de imagem, procurou servi&#231;o de emerg&#234;ncia por dor abdominal e v&#244;mitos.</p>
    <p>O hemangioma hep&#225;tico &#233; o tumor hep&#225;tico benigno mais comum, com incid&#234;ncia que varia de 0,4% a 20% em s&#233;ries de necropsia<sup>1</sup>. &#201; identificado geralmente como achado incidental de exames de imagem ou laparoscopias em mulheres (60% a 80% dos casos) entre a terceira e a quinta d&#233;cadas de vida - uma faixa et&#225;ria pouco mais jovem que a paciente em quest&#227;o. A grande maioria dos hemangiomas &#233; pequena, solit&#225;ria e n&#227;o causa sintomas. Les&#245;es maiores de 4 cm e 10 cm s&#227;o sintom&#225;ticas, respectivamente, em 40% e 90% dos casos. A dor em andar superior do abdome &#233; o sintoma mais frequente, sendo resultado de infartos e necrose, press&#227;o sobre estruturas adjacentes, distens&#227;o da c&#225;psula hep&#225;tica, ou alto fluxo sangu&#237;neo. Sintomas compressivos podem ocorrer em hemangiomas gigantes<sup>1</sup>.</p>
    <p>A Resson&#226;ncia Magn&#233;tica (RNM) dessa paciente revelou n&#243;dulos em ambos os lobos hep&#225;ticos, um deles apresentando realce centr&#237;peto tardio e homogeneiza&#231;&#227;o tardia, que &#233; caracter&#237;stico do hemangioma hep&#225;tico aos exames de imagem (resson&#226;ncia magn&#233;tica, tomografia computadorizada de abdome e ultrassonografia abdominal com Doppler colorido), que mostram capta&#231;&#227;o centr&#237;peta precoce, perif&#233;rica e progressiva com fase venosa retardada ao exame contrastado. Na maioria dos pacientes com hemangioma, os sintomas gastrointestinais s&#227;o devidos a outras causas, como s&#237;ndromes disp&#233;pticas e gastroenterites.</p>
    <p>Os hemangiomas s&#227;o geralmente solit&#225;rios, mas tumores m&#250;ltiplos podem ocorrer em at&#233; 10% dos pacientes<sup>1</sup>. Normalmente se localizam no lobo hep&#225;tico direito e os tumores maiores podem ser pedunculados. Nessa paciente h&#225; n&#243;dulos em ambos os lobos hep&#225;ticos, por&#233;m somente um deles apresentou padr&#227;o cl&#225;ssico de hemangioma aos exames de imagem. No entanto, como j&#225; exposto, n&#227;o se pode afastar a possibilidade de que os demais n&#243;dulos correspondam a hemangiomas m&#250;ltiplos de diferentes tamanhos.</p>
    <p>Como diagn&#243;stico diferencial imp&#245;em-se os demais tumores benignos do f&#237;gado, destacando-se: 1) Adenoma hepatocelular: pouco prov&#225;vel para essa paciente, visto que est&#225; claramente associado ao uso de anticoncepcionais e mulheres em idade f&#233;rtil, e a RNM mostra padr&#227;o de capta&#231;&#227;o arterial, diferente do hemangioma; 2) Hiperplasia nodular focal: tamb&#233;m s&#227;o les&#245;es &#250;nicas, por&#233;m em 7% a 20% dos casos s&#227;o m&#250;ltiplas<sup>2</sup>. Em 5% a 10% dos casos associa-se ao hemangioma hep&#225;tico, ocorrendo geralmente em mulheres na mesma faixa et&#225;ria, e sua rela&#231;&#227;o com o uso de anticoncepcionais orais ainda n&#227;o est&#225; bem estabelecida. Os exames de imagem mostram sinais arteriais no interior do tumor, diferente da capta&#231;&#227;o perif&#233;rica e centr&#237;peta que ocorre no hemangioma e que foi o padr&#227;o apresentado na RNM da paciente.</p>
    <p>Outros diagn&#243;sticos diferenciais s&#227;o os tumores malignos prim&#225;rios do f&#237;gado (pouco prov&#225;vel, pelo menos nessa fase da evolu&#231;&#227;o, pois a paciente n&#227;o apresenta sintomas consumptivos e em mais de 80% dos casos est&#227;o associados a cirrose hep&#225;tica) e met&#225;stases hep&#225;ticas de neoplasias de outros s&#237;tios<sup>3-7</sup>. Pensando-se na possibilidade de que os n&#243;dulos no f&#237;gado pudessem corresponder a met&#225;stases hep&#225;ticas e associando-se os sintomas gastrointestinais da paciente, a paciente foi submetida a uma colonoscopia &#224; procura de neoplasia de c&#243;lon, que revelou somente doen&#231;a hemorroid&#225;ria.</p>
    <p>Na evolu&#231;&#227;o a paciente recebeu alta hospitalar com seguimento cl&#237;nico do hemangioma. Essa conduta &#233; amplamente respaldada pela literatura, visto que a maioria dos pacientes n&#227;o se torna sintom&#225;tica e nem apresenta crescimento ou complica&#231;&#245;es do tumor no seguimento em longo prazo. A terap&#234;utica cir&#250;rgica &#233; indicada somente nos pacientes muito sintom&#225;ticos ou na vig&#234;ncia de complica&#231;&#245;es (2% dos casos)<sup>1</sup>.</p>
    <p>Ap&#243;s dois meses, a paciente procurou novamente o atendimento de emerg&#234;ncia por causa de edema e aumento de volume do membro inferior esquerdo. Apresentava press&#227;o arterial elevada (160 x 100 mmHg) e taquicardia (FC 116 bpm), que se mostrou sinusal ao eletrocardiograma (ECG). N&#227;o apresentava outras altera&#231;&#245;es significativas ao exame f&#237;sico. </p>
    <p>Nesse caso, imp&#245;e-se o diagn&#243;stico de trombose venosa profunda do membro inferior esquerdo, que foi confirmado pela ultrassonografia com Doppler venoso, sendo prontamente iniciada terapia anticoagulante com heparina. O ECG mostrava taquicardia sinusal (FC 116 bpm) com discreta altera&#231;&#227;o de repolariza&#231;&#227;o ventricular em parede inferior.</p>
    <p>Os exames complementares mostravam leucocitose com desvio &#224; esquerda, at&#233; metamiel&#243;citos ao hemograma e radiografia de t&#243;rax com eleva&#231;&#227;o da c&#250;pula diafragm&#225;tica direita. Pelo somat&#243;rio dos dados anteriores foi realizada investiga&#231;&#227;o para Tromboembolismo Pulmonar (TEP) com angiotomografia computadorizada que revelou TEP bilateral. O ecocardiograma n&#227;o mostrava sinais de sobrecarga de c&#226;maras direitas ou hipertens&#227;o pulmonar<sup>8,9</sup>.</p>
    <p>Em casos de TEP, o ECG n&#227;o costuma confirmar o diagn&#243;stico, sendo o achado mais comum a taquicardia sinusal (achado pouco espec&#237;fico). Mesmo em casos de TEP maci&#231;o o ECG pode ser completamente normal. A leucocitose &#233; um achado inespec&#237;fico que pode ocorrer no TEP. N&#227;o existem dados na literatura sobre qual o n&#237;vel de aumento dos leuc&#243;citos aceit&#225;vel no TEP. Sabe-se que em casos de estresse ou rea&#231;&#227;o inflamat&#243;ria aguda podem-se ter contagens t&#227;o elevadas quanto 25.000 leuc/mm<sup>3</sup>. A leucocitose secund&#225;ria &#224; rea&#231;&#227;o de estresse ocorre por mobiliza&#231;&#227;o dos leuc&#243;citos da periferia e maior libera&#231;&#227;o dos leuc&#243;citos da medula &#243;ssea, por efeito de catecolaminas ou glicocorticoides. O dado mais importante nesse caso &#233; a evolu&#231;&#227;o, com queda r&#225;pida da contagem dos leuc&#243;citos - dado que n&#227;o est&#225; dispon&#237;vel no caso. No entanto, um aumento de 20.700 leuc&#243;citos/mm<sup>3</sup> com aparecimento de formas jovens na periferia sempre deve levantar a suspeita de processo infeccioso agudo. A aus&#234;ncia de outros dados para corroborar a hip&#243;tese de infec&#231;&#227;o, como febre e queda do estado geral, al&#233;m da boa evolu&#231;&#227;o at&#233; a alta hospitalar praticamente afastam o diagn&#243;stico de infec&#231;&#227;o<sup>10</sup>.</p>
    <p>A radiografia de t&#243;rax &#233; um exame inicial muito utilizado para se afastar diagn&#243;sticos diferenciais de TEP. No caso, a eleva&#231;&#227;o da c&#250;pula diafragm&#225;tica direita, correlacionada com os dados pr&#233;vios da paciente, poderia ser decorrente de infarto pulmonar secund&#225;rio ao TEP (sinal de Hampton); ou levantar a suspeita de processo expansivo ou inflamat&#243;rio em hipoc&#244;ndrio direito. Por&#233;m, sem outras altera&#231;&#245;es de exame f&#237;sico ou quadro cl&#237;nico n&#227;o podemos estabelecer definitivamente esse diagn&#243;stico. O pequeno derrame pleural &#224; direita visto &#224; tomografia &#233; perfeitamente compat&#237;vel com o diagn&#243;stico j&#225; estabelecido de TEP, sendo um achado inespec&#237;fico<sup>10</sup>.</p>
    <p>O tratamento do TEP foi realizado com terapia anticoagulante, inicialmente com heparina de baixo peso molecular e, ap&#243;s, com varfarina. No caso dessa paciente, n&#227;o havia indica&#231;&#227;o de fibrinol&#237;tico, pois ela estava hemodinamicamente est&#225;vel, oligossintom&#225;tica, e ao ecocardiograma n&#227;o apresentava disfun&#231;&#227;o de c&#226;maras card&#237;acas direitas. &#201; importante salientar que a presen&#231;a de hemangioma hep&#225;tico n&#227;o &#233; contraindica&#231;&#227;o para realiza&#231;&#227;o do trombol&#237;tico caso houvesse necessidade; apenas malforma&#231;&#245;es vasculares de localiza&#231;&#227;o cerebral constituem contraindica&#231;&#227;o absoluta<sup>9-15</sup>.</p>
    <p>&#201; ainda interessante notar que essa paciente n&#227;o apresenta, at&#233; o momento, fatores de risco cl&#225;ssicos para TVP e TEP, exceto pela idade maior que 40 anos. N&#227;o h&#225; descri&#231;&#227;o de uso de anticoncepcionais ou uso de terapia de reposi&#231;&#227;o hormonal, comuns nessa idade. N&#227;o h&#225; rela&#231;&#227;o descrita na literatura entre hemangiomas hep&#225;ticos e trombose; portanto, esses n&#227;o se constituem um fator de risco. Nesse momento, deve-se pensar em duas hip&#243;teses: 1) Os n&#243;dulos hep&#225;ticos da paciente correspondem &#224; neoplasia maligna; ou 2) Essa paciente apresenta alguma trombofilia. Como a hist&#243;ria cl&#237;nica e os exames evidenciam tumores de localiza&#231;&#227;o hep&#225;tica, deve-se iniciar pesquisa de neoplasia maligna de localiza&#231;&#227;o hep&#225;tica.</p>
    <p>Ambulatorialmente, a paciente realizou um exame ultrassonogr&#225;fico do abdome, que revelou f&#237;gado com dimens&#245;es aumentadas, aspecto heterog&#234;neo e com m&#250;ltiplos n&#243;dulos. Acrescenta-se que havia ainda extensa &#225;rea hipoecog&#234;nica no lobo hep&#225;tico direito que poderia corresponder a dist&#250;rbio perfusional. </p>
    <p>Das neoplasias malignas hep&#225;ticas, temos que considerar alguns diagn&#243;sticos diferenciais: 1) Angiossarcoma hep&#225;tico: &#233; um tumor muito raro e que apresenta grande heterogeneidade &#224; tomografia e &#224; RNM; seu curso &#233; r&#225;pido e est&#225; associado &#224; exposi&#231;&#227;o a ars&#234;nicos. Portanto, de baixa probabilidade nesse caso; 2) Linfoma prim&#225;rio do f&#237;gado: rar&#237;ssimo e n&#227;o apresenta realce vascular &#224; RNM, diferente do padr&#227;o apresentado pela paciente; 3) Colangiocarcinoma com invas&#227;o hep&#225;tica: rar&#237;ssimo nessa localiza&#231;&#227;o e quando invade o f&#237;gado tem localiza&#231;&#227;o mais central no par&#234;nquima; 4) Carcinoma hepatocelular: &#233; o tumor prim&#225;rio de f&#237;gado mais comum e est&#225; associado a cirrose hep&#225;tica em 80% dos casos. Apresenta r&#225;pida evolu&#231;&#227;o, com sobrevida m&#233;dia de 6 a 20 meses ap&#243;s o diagn&#243;stico. A paciente n&#227;o apresenta condi&#231;&#245;es classicamente associadas ao desenvolvimento de carcinoma hepatocelular (infec&#231;&#245;es por v&#237;rus B e C da hepatite, etilismo, hemocromatose, exposi&#231;&#227;o a toxinas ex&#243;genas ou uso de anticoncepcionais)<sup>5</sup>. Em &#225;reas n&#227;o end&#234;micas, a faixa et&#225;ria mais comum de aparecimento &#233; de 70 a 80 anos de idade, e a propor&#231;&#227;o homem/mulher &#233; de 2:1. Portanto, apesar de poder se apresentar como m&#250;ltiplos n&#243;dulos hep&#225;ticos e com realce vascular, a epidemiologia n&#227;o fortalece essa hip&#243;tese. Nessa situa&#231;&#227;o, a coleta de alfafetoprote&#237;na poderia auxiliar na investiga&#231;&#227;o - valores maiores que 500 s&#227;o altamente sugestivos de carcinoma hepatocelular; 5) Carcinoma fibrolamelar: &#233; uma variante do carcinoma hepatocelular que pode ser encontrada em pessoas mais jovens com m&#233;dia de idade de 29 anos; n&#227;o se relaciona ao uso de anticoncepcionais orais ou infec&#231;&#245;es por v&#237;rus B ou C e quase sempre surge em um f&#237;gado n&#227;o cirr&#243;tico. Geralmente se apresenta como massa solit&#225;ria lobulada e calcificada. A ultrassonografia mostra les&#245;es hiperecoicas homog&#234;neas e a RNM revela capta&#231;&#227;o vascular conforme demonstrado nesse caso. Em 55% dos casos apresenta cicatriz central. Esses dados n&#227;o s&#227;o compat&#237;veis com os exames dessa paciente; 6) Les&#245;es metast&#225;ticas: s&#227;o a principal causa de tumor hep&#225;tico maligno. O achado &#224; ultrassonografia &#233; vari&#225;vel, e geralmente as les&#245;es s&#227;o m&#250;ltiplas (98% dos casos), pequenas e acometem os dois lobos em 77% das vezes. As principais neoplasias que levam a met&#225;stases hep&#225;ticas, em ordem decrescente de preval&#234;ncia, s&#227;o: c&#243;lon, est&#244;mago, p&#226;ncreas, mama e pulm&#227;o. Alguns tipos de tumores podem levar a met&#225;stases hep&#225;ticas precocemente, mesmo sem sintomas relacionados ao tumor prim&#225;rio. </p>
    <p>Nove dias depois da ultrassonografia, a paciente retornou ao pronto-socorro com quadro de dispneia intensa e dor abdominal. Apresentava derrame pleural importante e leucocitose. Diante desse quadro, foi realizada pun&#231;&#227;o do derrame pleural, com a finalidade de pesquisar as caracter&#237;sticas do l&#237;quido pleural e proporcionar um al&#237;vio respirat&#243;rio &#224; paciente. </p>
    <p>Os derrames pleurais podem surgir secundariamente a doen&#231;as da pr&#243;pria pleura, doen&#231;as pulmonares adjacentes ou doen&#231;as sist&#234;micas. Os transudatos comumente surgem secundariamente a doen&#231;as sist&#234;micas, como insufici&#234;ncia card&#237;aca, s&#237;ndrome nefr&#243;tica, doen&#231;as que cursam com hipoalbuminemia, entre outros. Os exsudatos podem surgir associados a neoplasias, infec&#231;&#245;es, doen&#231;as autoimunes, doen&#231;as do sistema linf&#225;tico, movimento de l&#237;quido do abdome para o espa&#231;o pleural, entre outros. Alguns par&#226;metros s&#227;o utilizados para a diferencia&#231;&#227;o entre transudato e exsudato, como rela&#231;&#227;o entre prote&#237;nas do l&#237;quido e prote&#237;nas s&#233;ricas (se maior que 0,5 sugere exsudato), rela&#231;&#227;o entre DHL do l&#237;quido e DHL s&#233;rico (se maior que 0,6 sugere exsudato) e valor isolado de DHL (se maior que 2/3 do limite superior da normalidade para DHL s&#233;rico sugere exsudato). A an&#225;lise da glicose no l&#237;quido tamb&#233;m &#233; importante no diagn&#243;stico: se glicose no l&#237;quido &lt; 60 ou rela&#231;&#227;o entre glicose no l&#237;quido e glicemia &lt; 0,5, as hip&#243;teses diagn&#243;sticas se reduzem a pleurite reum&#225;tica; pleurite l&#250;pica; derrame neopl&#225;sico; empiema ou derrame parapneum&#244;nico complicado; tuberculose pleural e ruptura esof&#225;gica<sup>16-20</sup>.</p>
    <p>O derrame pleural da paciente caracteriza-se como um exsudato com glicose baixa. N&#227;o apresentou febre e n&#227;o tinha hist&#243;ria de doen&#231;as reumatol&#243;gicas previamente, tornando as hip&#243;teses de pleurite l&#250;pica ou reum&#225;tica e derrame parapneum&#244;nico menos prov&#225;veis. Nesse caso, o pH, a amilase e a ADA (Adenosina Deaminase) no l&#237;quido e a an&#225;lise celular contribuiriam para estreitar ainda mais as hip&#243;teses diagn&#243;sticas. Ficamos, ent&#227;o, com o diagn&#243;stico prov&#225;vel de derrame pleural neopl&#225;sico<sup>20</sup>.</p>
    <p>O derrame pleural neopl&#225;sico, na maioria das vezes, &#233; causado por met&#225;stases. Os tumores prim&#225;rios associados s&#227;o, em ordem decrescente de preval&#234;ncia, pulm&#227;o, mama, linfoma, c&#226;ncer de ov&#225;rio e mesotelioma maligno.</p>
    <p>O fato de a paciente apresentar abdome distendido e doloroso com dor &#224; palpa&#231;&#227;o de hipoc&#244;ndrio direito leva, obrigatoriamente, a se pensar em processo agudo de origem abdominal, com aumento do tamanho do f&#237;gado e distens&#227;o da c&#225;psula de Glisson. Como a paciente estava em uso de anticoagulante oral e apresentava tempo de protrombina alargado (INR 3,7), devemos pensar em sangramento de origem hep&#225;tica; por&#233;m, a tomografia computadorizada do mesmo dia n&#227;o revelou presen&#231;a de sangue na topografia do f&#237;gado. Como outras hip&#243;teses, temos: 1) Congest&#227;o hep&#225;tica, por&#233;m a paciente n&#227;o apresentava cirrose ou outros sinais de hipertens&#227;o portal; 2) Infarto hep&#225;tico levando a aumento, inflama&#231;&#227;o e edema do par&#234;nquima, compat&#237;vel com a imagem tomogr&#225;fica, por&#233;m n&#227;o temos dispon&#237;vel dados de transaminases da entrada, que costumam estar bastante elevadas. Na evolu&#231;&#227;o, por&#233;m, a paciente apresenta n&#237;veis pouco elevados de AST e ALT, o que torna a hip&#243;tese pouco prov&#225;vel; 3) Aumento da massa tumoral com compress&#227;o vascular e das vias biliares.</p>
    <p>A paciente evoluiu com quadro de choque, apresentou parada cardiorrespirat&#243;ria secund&#225;ria a pneumot&#243;rax, com revers&#227;o ap&#243;s manobras de ressuscita&#231;&#227;o. Apresentou choque refrat&#225;rio a agentes vasoativos e queda da hemoglobina s&#233;rica sem exterioriza&#231;&#227;o de sangramento. Apresentou leucocitose com desvio &#224; esquerda e plaquetopenia. Houve eleva&#231;&#227;o de enzimas hep&#225;ticas e canaliculares, al&#233;m de aumento de bilirrubinas. </p>
    <p>Houve surgimento de quadro de choque na paciente dois dias ap&#243;s pleurocentese com retirada de 1.700 mL de l&#237;quido pleural. Nessa situa&#231;&#227;o, uma das causas que devem ser aventadas &#233; a possibilidade de complica&#231;&#227;o da pun&#231;&#227;o tor&#225;cica. Houve passagem de cateter venoso central, seguido por Parada Cardiorrespirat&#243;ria (PCR) e, novamente, a hip&#243;tese de pneumot&#243;rax iatrog&#234;nico deve ser aventada. Ap&#243;s pun&#231;&#227;o pleural, paciente retorna &#224; circula&#231;&#227;o espont&#226;nea. Evoluiu com quadro de choque que, nesse momento, poderia ser causado por resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica p&#243;s-PCR, al&#233;m das outras causas j&#225; conhecidas de choque (s&#233;ptico, cardiog&#234;nico etc.). A presen&#231;a de anemia e plaquetopenia associada a aumento do tempo de protrombina faz surgir a hip&#243;tese de Coagula&#231;&#227;o Intravascular Disseminada (CIVD), sangramento ou fal&#234;ncia hep&#225;tica.</p>
    <p>O s&#237;tio mais prov&#225;vel de sangramento &#233; o tumor hep&#225;tico decorrente de necrose intratumoral secund&#225;ria &#224; hipoperfus&#227;o tecidual pelo choque. A hip&#243;tese de sangramento pelo trato gastrointestinal ou para a cavidade abdominal fica enfraquecida, pois dificilmente um sangramento com tamanha queda de Hb n&#227;o apresenta exterioriza&#231;&#227;o ou sinais de irrita&#231;&#227;o peritoneal.</p>
    <p>Como causa da CIVD, surgem tr&#234;s hip&#243;teses mais importantes: 1) S&#237;ndrome de Kasabach-Merrit, que &#233; uma coagulopatia por consumo, intratumoral, apresentada em alguns casos de hemangiomas hep&#225;ticos gigantes, que n&#227;o &#233; o caso dessa paciente; 2) CIVD secund&#225;ria a infec&#231;&#227;o/sepse. H&#225; de pensar em colangite para essa paciente em raz&#227;o do aumento das enzimas canaliculares e bilirrubinas, associado a dor abdominal, toxemia e leucocitose, mesmo sem febre; 3) S&#237;ndrome de resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica p&#243;s-PCR, que leva a choque circulat&#243;rio de padr&#227;o hemodin&#226;mico distributivo e pode justificar todas as altera&#231;&#245;es apresentadas pela paciente, incluindo a fal&#234;ncia hep&#225;tica<sup>21</sup>.</p>
    <p>
      <bold>(Dra. T&#226;nia Marie Ogawa; Dr. Ricardo Mauro Ghetti Cabral)</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Hip&#243;tese diagn&#243;stica</bold>
    </p>
    <p>A hip&#243;tese diagn&#243;stica mais prov&#225;vel &#233; de met&#225;stases hep&#225;ticas secund&#225;rias &#224; neoplasia prim&#225;ria de foco indefinido. Associando-se ao fato de a paciente ter apresentado derrame pleural, sugere-se que o s&#237;tio prim&#225;rio seja pulm&#227;o ou mama. </p>
    <p>
      <bold>(Dra. T&#226;nia Marie Ogawa; Dr. Ricardo Mauro Ghetti Cabral)</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Necropsia</bold>
    </p>
    <p>O principal achado da necropsia foi uma neoplasia que acometia f&#237;gado, p&#226;ncreas e pulm&#245;es. A maior massa neopl&#225;sica situava-se no f&#237;gado, que apresentava grande n&#243;dulo necr&#243;tico no lobo direito e m&#250;ltiplos n&#243;dulos perif&#233;ricos medindo at&#233; 2 cm de di&#226;metro (<xref ref-type="fig" rid="a13fig03">fig. 3</xref>). Tais massas resultaram em acentuado aumento de volume hep&#225;tico (peso = 4.028 g) e firmes ader&#234;ncias com o diafragma, al&#233;m de atrofia por compress&#227;o da suprarrenal direita. Na cauda do p&#226;ncreas existia &#225;rea irregular do par&#234;nquima com aspecto homog&#234;neo (<xref ref-type="fig" rid="a13fig04">fig. 4</xref>) e esbranqui&#231;ado, e nos pulm&#245;es encontramos m&#250;ltiplos pequenos n&#243;dulos subpleurais de 0,5 cm de di&#226;metro em m&#233;dia (<xref ref-type="fig" rid="a13fig05">fig. 5</xref>). </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a13fig03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a13fig04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a13fig05">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf05.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>O padr&#227;o histol&#243;gico era de adenocarcinoma, com aspecto tubular moderadamente diferenciado no f&#237;gado (<xref ref-type="fig" rid="a13fig06">fig. 6</xref>) e pulm&#245;es (<xref ref-type="fig" rid="a13fig07">fig. 7</xref>) e padr&#227;o de c&#233;lulas em "anel de sinete" no p&#226;ncreas (<xref ref-type="fig" rid="a13fig08">fig. 8</xref>). </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a13fig06">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf06.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a13fig07">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf07.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a13fig08">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf08.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Havia met&#225;stases de adenocarcinoma para linfonodos mesent&#233;ricos e implante tumoral em parede muscular g&#225;strica na regi&#227;o correspondente ao piloro. </p>
    <p>Em particular, a mucosa g&#225;strica, a ves&#237;cula biliar, a papila de Vater e os ductos biliares extra-hep&#225;ticos n&#227;o apresentavam comprometimento neopl&#225;sico.</p>
    <p>Encontramos ainda trombose da art&#233;ria espl&#234;nica (<xref ref-type="fig" rid="a13fig04">fig. 4</xref>) e trombose de veias dos membros inferiores, de acordo com os dados cl&#237;nicos</p>
    <p>N&#227;o foram identificados infartos pulmonares recentes ou em organiza&#231;&#227;o e nem sinais de tromboembolismo pulmonar pr&#233;vio. </p>
    <p>Segmentos de intestino delgado (<xref ref-type="fig" rid="a13fig09">fig. 9</xref>) apresentavam sinais de isquemia recente e os rins mostravam necrose cortical bilateral.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a13fig09">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf09.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>O cora&#231;&#227;o pesou 320 g e n&#227;o mostrava altera&#231;&#245;es macro ou microsc&#243;picas significativas. </p>
    <p>
      <bold>(Dra. Vera Demarchi Aiello)</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos</bold>
    </p>
    <p>Adenocarcinoma de s&#237;tio prim&#225;rio indefinido (prov&#225;vel colangiocarcinoma - ver coment&#225;rios a seguir). Prov&#225;vel acometimento metast&#225;tico do p&#226;ncreas. Met&#225;stases neopl&#225;sicas subpleurais, para linfonodos mesent&#233;ricos e parede muscular g&#225;strica. Trombose venosa profunda em membros inferiores. Necrose cortical renal bilateral e necrose isqu&#234;mica de segmentos do intestino delgado, sem identifica&#231;&#227;o de trombose e/ou embolia para as art&#233;rias respectivas. </p>
    <p>
      <bold>(Dra. Vera Demarchi Aiello)</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>O s&#237;tio prim&#225;rio da neoplasia n&#227;o p&#244;de ser esclarecido com seguran&#231;a, mas a julgar pelas grandes dimens&#245;es da massa hep&#225;tica &#233; mais prov&#225;vel que se trate de um colangiocarcinoma. N&#227;o se pode afastar completamente a possibilidade de carcinoma pancre&#225;tico prim&#225;rio e m&#250;ltiplas met&#225;stases hep&#225;ticas. Os marcadores imuno-histoqu&#237;micos dispon&#237;veis atualmente n&#227;o conseguem distinguir entre esses dois tipos de neoplasia epitelial. </p>
    <p>A trombose em art&#233;ria espl&#234;nica, em veias de membros inferiores e o achado de isquemia mesent&#233;rica e renal s&#227;o provavelmente a manifesta&#231;&#227;o de s&#237;ndrome paraneopl&#225;sica. Embora n&#227;o tenhamos documentado do ponto de vista anatomopatol&#243;gico o epis&#243;dio de tromboembolismo pulmonar clinicamente diagnosticado, esse tamb&#233;m &#233; parte desta mesma s&#237;ndrome.</p>
    <p>Em um estudo de mais de 500 mil casos de c&#226;ncer, pesquisadores do Registro de C&#226;ncer da Calif&#243;rnia identificaram e quantificaram eventos de tromboembolismo venoso antes e ap&#243;s o diagn&#243;stico da neoplasia<sup>22</sup>. Verificaram que 0,11% dos casos de c&#226;ncer estavam associados com esse tipo de evento dentro do per&#237;odo de um ano do diagn&#243;stico da neoplasia. Dentre os casos com c&#226;ncer metast&#225;tico, a raz&#227;o de incid&#234;ncia padronizada era de 2,3, enquanto para os outros est&#225;gios da neoplasia essa raz&#227;o era de 1,07. Verificaram ainda que havia sete tipos de neoplasia maligna associadas de forma significativa a uma elevada raz&#227;o de incid&#234;ncia padronizada de tromboembolismo venoso, a saber: leucemia mieloide aguda, linfoma n&#227;o-Hodgkin, carcinomas renais, ovarianos, pancre&#225;ticos, g&#225;stricos e pulmonares. </p>
    <p>
      <bold>(Dra. Vera Demarchi Aiello)</bold>
    </p>
    <p>
      <fn id="corresp" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold> Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Vera D. Aiello </p>
        <p> InCor - Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p><bold>Editor da Se&#231;&#227;o:</bold> Alfredo Jos&#233; Mansur (<email xlink:href="ajmansur@incor.usp.br">ajmansur@incor.usp.br</email>) </p>
    <p><bold>Editores Associados:</bold> Desid&#233;rio Favarato (<email xlink:href="dclfavarato@incor.usp.br">dclfavarato@incor.usp.br</email>) Vera Demarchi Aiello (<email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>)</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Tait N, Richardson AJ, Muguti G, Little JM. Hepatic cavernous haemangioma: a 10 year review. Aust N Z J Surg. 1992;62(7):521-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hepatic cavernous haemangioma: a 10 year review</article-title>
          <source>Aust N Z J Surg</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>521</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>62</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tait</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richardson</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muguti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Little</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Terminology of nodular hepatocellular lesions. International Working Party. Hepatology. 1995;22(3):983-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Terminology of nodular hepatocellular lesions: International Working Party</article-title>
          <source>Hepatology</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>983</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>22</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Befeler AS, Di Bisceglie AM. Hepatocellular carcinoma: diagnosis and treatment. Gastroenterology. 2002;122(6):1609-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hepatocellular carcinoma: diagnosis and treatment</article-title>
          <source>Gastroenterology</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1609</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>122</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Befeler</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Bisceglie</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Bruix J, Sherman M, Llovet JM, Beaugrand M, Lencioni R, Burroughs AK, et al; EASL Panel of Experts on HCC. Clinical management of hepatocellular carcinoma: conclusions of the Barcelona-2000 EASL conference. European Association for the Study of the Liver. J Hepatol. 2001;35(3):421-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>EASL Panel of Experts on HCC: Clinical management of hepatocellular carcinoma conclusions of the Barcelona-2000 EASL conference. European Association for the Study of the Liver</article-title>
          <source>J Hepatol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>421</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bruix</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sherman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Llovet</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beaugrand</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lencioni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burroughs</surname>
              <given-names>AK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Chang MH. Decreasing incidence of hepatocellular carcinoma among children following universal hepatitis B immunization. Liver Int. 2003;23(5):309-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Decreasing incidence of hepatocellular carcinoma among children following universal hepatitis B immunization</article-title>
          <source>Liver Int</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>309</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Hassoun Z, Gores GJ. Treatment of hepatocellular carcinoma. Clin Gastroenterol Hepatol. 2003;1(1):10-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Treatment of hepatocellular carcinoma</article-title>
          <source>Clin Gastroenterol Hepatol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>10</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hassoun</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gores</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Llovet JM, Burroughs A, Bruix J. Hepatocelluar carcinoma. Lancet. 2003;362(9399):1907-17.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hepatocelluar carcinoma</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1907</fpage>
          <lpage>17</lpage>
          <issue>9399</issue>
          <volume>362</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Llovet</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burroughs</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bruix</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Goldhaber SZ, Elliot CG. Acute pulmonary embolism: part I: epidemiology, pathophysiology and diagnosis. Circulation. 2003;108(22):2776-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute pulmonary embolism: part I: epidemiology, pathophysiology and diagnosis</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2776</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldhaber</surname>
              <given-names>SZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elliot</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Konstandinidis S, Geibel A, Heusel G, Heinrich F, Kasper W; Management Strategies ans Prognosis of Pulmonary Embolism-3 Trial Investigators. Heparin plus alteplase compared with heparin alone in patients with submassive pulmonary embolism. N Engl J Med. 2002;347(15):1143-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heparin plus alteplase compared with heparin alone in patients with submassive pulmonary embolism</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1143</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>347</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Konstandinidis</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Geibel</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heusel</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heinrich</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kasper</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Torbicki A, Perrier A, Konstandinidis S, Agnelli G, Galie N, Pruszczyk P, et al; ESC Committee for Practice Guidelines (CPG). Guidelines on the diagnosis and management of acute pulmonary embolism: the Task Force for the Diagnosis and Management of Acute Pulmonary Embolism of the European Society of Cardiology (ESC). Eur Heart J. 2008;29(18):2276-315.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines on the diagnosis and management of acute pulmonary embolism: the Task Force for the Diagnosis and Management of Acute Pulmonary Embolism of the European Society of Cardiology (ESC)</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>2276</fpage>
          <lpage>315</lpage>
          <issue>18</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Torbicki</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perrier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Konstandinidis</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Agnelli</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galie</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pruszczyk</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Konstandinidis S, Geibel A, Olschewski M, Heinrish F, Grosser K, Rauber K, et al. Association between thrombolytic treatment and the prognosis of hemodynamically stable patients with major pulmonary embolism: results of a Multicenter Registry. Circulation. 1997;96(3):882-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association between thrombolytic treatment and the prognosis of hemodynamically stable patients with major pulmonary embolism: results of a Multicenter Registry</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>882</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Konstandinidis</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Geibel</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olschewski</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heinrish</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grosser</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rauber</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Goldhaber SZ, Visani L, De Rosa M. Acute pulmonary embolism: clinical outcomes in the International Cooperative Pulmonary Embolism Registry (ICOPER). Lancet. 1999;353(9162):1386-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute pulmonary embolism: clinical outcomes in the International Cooperative Pulmonary Embolism Registry (ICOPER)</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1386</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>9162</issue>
          <volume>353</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldhaber</surname>
              <given-names>SZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Visani</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Rosa</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Pineda LA, Hathwar VS, Grant BJ. Clinical suspicion of fatal pulmonary embolism. Chest. 2001;120(3):791-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical suspicion of fatal pulmonary embolism</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>791</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>120</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pineda</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hathwar</surname>
              <given-names>VS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grant</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Wells PS, Anderson DR, Rodger M, Ginsberg JS, Kearon C, Gent M, et al. Derivation of a simple clinical model to categorize patients' probability of pulmonary embolism: Increasing the models utility with the SimpliRED D-dimer. Thromb Haemost. 2000;83(3):416-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Derivation of a simple clinical model to categorize patients' probability of pulmonary embolism: Increasing the models utility with the SimpliRED D-dimer</article-title>
          <source>Thromb Haemost</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>416</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wells</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodger</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginsberg</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearon</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gent</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Kucher N, Goldhaber SZ. Cardiac biomarkers for risk stratification of patients with acute pulmonary embolism. Circulation. 2003;108(18):2191-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac biomarkers for risk stratification of patients with acute pulmonary embolism</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2191</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>18</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kucher</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldhaber</surname>
              <given-names>SZ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Light RW. Clinical practice: pleural effusion. N Engl J Med. 2002;346(25):1971-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical practice: pleural effusion</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1971</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>25</issue>
          <volume>346</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Light</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Sahn SA. State of the art: the pleura. Am Rev Respir Dis. 1988;138(1):184-234.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>State of the art: the pleura</article-title>
          <source>Am Rev Respir Dis</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>184</fpage>
          <lpage>234</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>138</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sahn</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Light RW, Macgregor MI, Luchsinger PC, Ball WC Jr. Pleural effusions: the diagnostic separation of transudates and exudates. Ann Intern Med. 1972;77(4):507-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pleural effusions: the diagnostic separation of transudates and exudates</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>1972</year>
          </date>
          <fpage>507</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Light</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Macgregor</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luchsinger</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ball Jr</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Heffner JE, Brown LK, Barbieri CA. Diagnostic value of tests that discriminate between exudative and transudative pleural effusions. Primary Study Investigators. Chest. 1997;111(4):970-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnostic value of tests that discriminate between exudative and transudative pleural effusions: Primary Study Investigators</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>970</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Heffner</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>LK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbieri</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Good JT Jr, Taryle DA, Sahn SA. The pathogenesis of low glucose, low pH malignant effusions. Am Rev Respir Dis. 1985;131(5):737-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The pathogenesis of low glucose, low pH malignant effusions</article-title>
          <source>Am Rev Respir Dis</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>737</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>131</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Good Jr</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taryle</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sahn</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Levi M, Toh CH, Thachil J, Watson HG. Guidelines for the diagnosis and management of disseminated intravascular coagulation. British Committee for Standards in Haematology. Br J Haematol. 2009;145(1):24-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines for the diagnosis and management of disseminated intravascular coagulation: British Committee for Standards in Haematology</article-title>
          <source>Br J Haematol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>24</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>145</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Levi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toh</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thachil</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Watson</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. White RH, Chew HK, Zhou H, Parikh-Patel A, Harris D, Harvey D, et al. Incidence of venous thromboembolism in the year before the diagnosis of cancer in 528,693 adults. Arch Intern Med. 2005;165(15):1782-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incidence of venous thromboembolism in the year before the diagnosis of cancer in 528,693 adults</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1782</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>165</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>White</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chew</surname>
              <given-names>HK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhou</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parikh-Patel</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harris</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harvey</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caso 1: mujer de 58 a&#241;os, hipertensa y con n&#243;dulos hep&#225;ticos, present&#243; disnea y derrame pleural una semana despu&#233;s de episodio de tromboembolia pulmonar</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CORRELACI&#211;N ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="inicio-body2">
          <label>
            <bold>Caso 1 - mujer de 58 a&#241;os, hipertensa y con n&#243;dulos hep&#225;ticos, present&#243; disnea y derrame pleural una semana despu&#233;s de episodio de tromboembolia pulmonar</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>T&#226;nia Marie Ogawa; Ricardo Mauro Ghetti Cabral; Vera Demarchi Aiello</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Trombosis venosa, derrame pleural, shock, paro card&#237;aco, neumot&#243;rax.</p>
      <p>Mujer de 58 a&#241;os de edad present&#243; hace tres a&#241;os (marzo 2002) episodio de dolor retroesternal sin relaci&#243;n con esfuerzos. En ese momento procur&#243; atenci&#243;n m&#233;dica, fue sometida a evaluaci&#243;n cl&#237;nica y de laboratorio y recibi&#243; la informaci&#243;n diagn&#243;stica de ser portadora de hipertensi&#243;n arterial y hipercolesterolemia. Recibi&#243; orientaci&#243;n diet&#233;tica y le fueron prescriptos 20 mg diarios de sinvastatina.</p>
      <p>En junio de 2005, present&#243; v&#243;mitos y dolor abdominal. Procur&#243; atenci&#243;n m&#233;dica en otro Servicio. En ese Servicio fue sometida a evaluaci&#243;n de laboratorio (22 jun. 2005), que revel&#243; colesterol 132 mg/dL (HDL-colesterol 54 mg/dL, LDL-colesterol 70 mg/dL), triglic&#233;ridos 41 mg/dL; glucosa 116 mg/dL. La resonancia magn&#233;tica (22 jun. 2005) revel&#243; n&#243;dulos en ambos l&#243;bulos hep&#225;ticos, uno de ellos con realce centr&#237;peto y homogeneizaci&#243;n tard&#237;a, compatible con hemangioma. La ves&#237;cula biliar estaba normal, no hab&#237;a alteraci&#243;n del p&#225;ncreas, del bazo, de los ri&#241;ones, de los vasos o adenomegalia. Tambi&#233;n en la misma internaci&#243;n, la colonoscop&#237;a (19 jul. 2005) revel&#243; hemorroidas, sin otras alteraciones en colon y recto. Fue hecho el diagn&#243;stico de hemangioma hep&#225;tico y la paciente recibi&#243; alta hospitalaria.</p>
      <p>Cerca de dos meses despu&#233;s, hubo aumento de volumen del miembro inferior izquierdo y la paciente procur&#243; atenci&#243;n m&#233;dica de emergencia en este Hospital (31 ago. 2005).</p>
      <p>El examen f&#237;sico (31 ago. 2005) revel&#243; presi&#243;n arterial de 160/100 mmHg, frecuencia card&#237;aca 100 lpm. El examen de los pulmones, del coraz&#243;n y del abdomen no demostr&#243; alteraciones. Hab&#237;a edema de miembro inferior izquierdo.</p>
      <p>El electrocardiograma (31 ago. 2005) revel&#243; taquicardia sinusal, frecuencia 116 lpm y discretas alteraciones de repolarizaci&#243;n ventricular (<xref ref-type="fig" rid="es_a13fig01-body2">Figura 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a13fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Los ex&#225;menes de laboratorio (2 set. 2005) revelaron hemoglobina 12,4 g/dL, hematocrito 38%, leucocitos 20700/mm<sup>3</sup> (2% metamielocitos, 12% bastones, 67% segmentados, 1% bas&#243;filos, 5% linfocitos y 13% monocitos), plaquetas 244000/mm<sup>3</sup>, creatinina 0,4 mg/dL, urea 17 mg/dL, potasio 4 mEq/L, sodio 133 mEq/L, INR 1,3 y relaci&#243;n de tiempos tromboplastina parcial activada 1,39.</p>
      <p>La radiograf&#237;a de t&#243;rax revel&#243; elevaci&#243;n de c&#250;pula diafragm&#225;tica derecha.</p>
      <p>El examen por ultrasonograf&#237;a (1&#186; set. 2006) fue sugestivo de trombosis reciente de venas femoral com&#250;n y superficial y de la vena popl&#237;tea izquierda.</p>
      <p>Fue hecho el diagn&#243;stico de trombosis venosa profunda e iniciada enoxaparina administrada por v&#237;a subcut&#225;nea.</p>
      <p>El ecocardiograma (6 set. 2005) revel&#243; ventr&#237;culo izquierdo de dimensiones normales (43 mm en la di&#225;stole y 25 mm en la s&#237;stole), fracci&#243;n de eyecci&#243;n 73%, aorta, atrios izquierdo y derecho y ventr&#237;culo derecho normales; no hab&#237;a se&#241;ales de hipertensi&#243;n pulmonar.</p>
      <p>La tomograf&#237;a de t&#243;rax de alta resoluci&#243;n (8 set. 2005) revel&#243; reducci&#243;n de la vascularizaci&#243;n en la topograf&#237;a de la arteria interlobular descendente derecha y izquierda y derrame pleural derecho con opacidad irregular del par&#233;nquima adyacente.</p>
      <p>Fue hecho el diagn&#243;stico de tromboembolismo pulmonar.</p>
      <p>Fue asociado el tratamiento anticoagulante por v&#237;a oral con varfarina y tratamiento antihipertensivo. La paciente recibi&#243; alta despu&#233;s de 15 d&#237;as, con prescripci&#243;n de medias el&#225;sticas, enalapril 10 mg, atenolol 50 mg y varfarina 2,5 mg diarios.</p>
      <p>La ultrasonograf&#237;a de abdomen (20 set. 2006) revel&#243; h&#237;gado de dimensiones aumentadas y bordes romos, textura heterog&#233;nea. Fueron diagnosticados m&#250;ltiples n&#243;dulos bilobulares midiendo, el mayor de ellos cerca de 1,4 cm. Se observ&#243; tambi&#233;n extensa &#225;rea hipoecog&#233;nica en el l&#243;bulo derecho, que podr&#237;a ser secundaria a trastorno perfusional.</p>
      <p>Nueve d&#237;as despu&#233;s, la paciente retorn&#243; a la emergencia con cuadro de disnea intensa, aun en reposo y dolor abdominal.</p>
      <p>El examen f&#237;sico (23 set. 2006) revel&#243; paciente taquipneica, presi&#243;n arterial 110/ 70 mmHg, frecuencia card&#237;aca 72 lpm. El examen de los pulmones revel&#243; semiolog&#237;a de derrame pleural, comprometiendo 2/3 inferiores del hemit&#243;rax derecho. El examen del coraz&#243;n fue normal. El examen mostraba tambi&#233;n abdomen distendido y doloroso a la palpaci&#243;n de hipocondrio derecho y edema de miembro inferior izquierdo.</p>
      <p>El electrocardiograma (26 set. 2005) revel&#243; ritmo sinusal, 69 lpm, alteraciones de repolarizaci&#243;n ventricular (<xref ref-type="fig" rid="es_a13fig02-body2">Figura 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a13fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>La radiograf&#237;a de t&#243;rax revel&#243; gran derrame pleural a la derecha.</p>
      <p>Los ex&#225;menes de laboratorio (23 set. 2005) revelaron leucocitosis (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">tab. 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La ultrasonograf&#237;a de abdomen (26 set. 2006) revel&#243; hepatomegalia, sin otras alteraciones.</p>
      <p>La tomograf&#237;a de t&#243;rax (26 set. 2005) revel&#243; voluminoso derrame pleural a la derecha, con atelectasia subtotal del pulm&#243;n. El h&#237;gado revel&#243; dimensiones aumentadas y con densidad del par&#233;nquima heterog&#233;nea.</p>
      <p>El hemit&#243;rax derecho fue puncionado (27 set. 2005) con salida de 1.700 mL de l&#237;quido amarillo citrino. Los ex&#225;menes bioqu&#237;micos en el l&#237;quido pleural revelaron: glucosa 51 mg/dL, deshidrogenasa l&#225;ctica 508 UI/L, alb&#250;mina 1,3 g/dL.</p>
      <p>Hubo aparici&#243;n de ictericia, y dos d&#237;as m&#225;s tarde la paciente despert&#243; postrada, con presi&#243;n arterial inaudible y cianosis de las extremidades. Fue introducido cat&#233;ter intravenoso central por la vena subclavia derecha.</p>
      <p>Algunas horas despu&#233;s, present&#243; hipoxia seguida de paro cardiorrespiratorio en actividad el&#233;ctrica sin pulso durante la intubaci&#243;n orotraqueal. Hab&#237;a neumot&#243;rax a la derecha, que ya hab&#237;a sido diagnosticado en la radiograf&#237;a control de la instalaci&#243;n del cat&#233;ter venoso central. Cuando el neumot&#243;rax fue aliviado por punci&#243;n en el segundo espacio intercostal, hubo reversi&#243;n del paro. Posteriormente, el neumot&#243;rax fue tratado con drenaje en el cuarto espacio intercostal derecho.</p>
      <p>La evoluci&#243;n de laboratorio es presentada en la <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">tabla 1</xref>.</p>
      <p>La paciente evolucion&#243; con shock y fue iniciada antibioticoterapia de amplio espectro inclusive para anaer&#243;bicos (ampicilina, metronidazol y ceftriaxona). Hubo necesidad de dosis crecientes de noradrenalina para manutenci&#243;n de la presi&#243;n arterial. La paciente evolucion&#243; con anuria y acidosis metab&#243;lica intensa (lactato 100 mg/dL, pH 7,08, paCO<sub>2</sub> 19 mmHg, saturaci&#243;n de O<sub>2</sub> 95,5%, paO<sub>2</sub> 135 mmHg, bicarbonato 5,3 mEq/L y exceso de bases -23 mEq/L). Fue iniciada hemodi&#225;lisis lenta, con todo hubo agravamiento de la hipotensi&#243;n arterial y la hemodi&#225;lisis fue interrumpida.</p>
      <p>Por causa de la anemia (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">tab. 1</xref>), la paciente recibi&#243; varias unidades de concentrado de hemat&#237;es. En la ma&#241;ana siguiente (1&#186; oct. 2005), present&#243; paro card&#237;aco irreversible en asistolia.</p>
      <p>
        <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>Mujer de 58 a&#241;os, hipertensa y dislipid&#233;mica, con hallazgo de hemangioma hep&#225;tico en examen de imagen, procur&#243; servicio de emergencia por dolor abdominal y v&#243;mitos.</p>
      <p>El hemangioma hep&#225;tico es el tumor hep&#225;tico benigno m&#225;s com&#250;n, con incidencia que var&#237;a de 0,4% a 20% en series de necropsia<sup>1</sup>. Es identificado generalmente como hallazgo incidental de ex&#225;menes de imagen o laparoscopias en mujeres (60% a 80% de los casos) entre la tercera y la quinta d&#233;cadas de vida - una franja et&#225;rea poco m&#225;s joven que la paciente en cuesti&#243;n. La gran mayor&#237;a de los hemangiomas es peque&#241;a, solitaria y no causa s&#237;ntomas. Lesiones mayores de 4 cm y 10 cm son sintom&#225;ticas, respectivamente, en 40% y 90% de los casos. El dolor en parte superior del abdomen es el s&#237;ntoma m&#225;s frecuente, sendo resultado de infartos y necrosis, presi&#243;n sobre estructuras adyacentes, distensi&#243;n de la c&#225;psula hep&#225;tica, o alto flujo sangu&#237;neo. S&#237;ntomas compresivos puede ocurrir en hemangiomas gigantes<sup>1</sup>.</p>
      <p>La Resonancia Magn&#233;tica (RNM) de esa paciente revel&#243; n&#243;dulos en ambos l&#243;bulos hep&#225;ticos, presentando uno de ellos realce centr&#237;peto tard&#237;o y homogeneizaci&#243;n tard&#237;a, que es caracter&#237;stico del hemangioma hep&#225;tico a los ex&#225;menes de imagen (resonancia magn&#233;tica, tomograf&#237;a computadorizada de abdomen y ultrasonograf&#237;a abdominal con Doppler color), que muestran captaci&#243;n centr&#237;peta precoz, perif&#233;rica y progresiva con fase venosa retardada al examen contrastado. En la mayor&#237;a de los pacientes con hemangioma, los s&#237;ntomas gastrointestinales son debidos a otras causas, como s&#237;ndromes disp&#233;pticos y gastroenteritis.</p>
      <p>Los hemangiomas son generalmente solitarios, aunque tumores m&#250;ltiples pueden ocurrir en hasta 10% de los pacientes<sup>1</sup>. Normalmente se ubican en el l&#243;bulo hep&#225;tico derecho y los tumores mayores pueden ser pedunculados. En esa paciente hay n&#243;dulos en ambos l&#243;bulos hep&#225;ticos, sin embargo solamente uno de ellos present&#243; est&#225;ndar cl&#225;sico de hemangioma a los ex&#225;menes de imagen. Mientras tanto, como ya fue expuesto, no se puede descartar la posibilidad de que los dem&#225;s n&#243;dulos correspondan a hemangiomas m&#250;ltiples de diferentes tama&#241;os.</p>
      <p>Como diagn&#243;stico diferencial se imponen los dem&#225;s tumores benignos del h&#237;gado, destac&#225;ndose: 1) Adenoma hepatocelular: poco probable para esa paciente, visto que est&#225; claramente asociado al uso de anticonceptivos y mujeres en edad f&#233;rtil, y la RNM muestra est&#225;ndar de captaci&#243;n arterial, diferente del hemangioma; 2) Hiperplasia nodular focal: tambi&#233;n son lesiones &#250;nicas, aunque en 7% a 20% de los casos son m&#250;ltiples<sup>2</sup>. En 5% a 10% de los casos se asocia al hemangioma hep&#225;tico, ocurriendo generalmente en mujeres en la misma franja et&#225;rea, y su relaci&#243;n con el uso de anticonceptivos orales aun no est&#225; bien establecida. Los ex&#225;menes de imagen muestran se&#241;ales arteriales en el interior del tumor, diferente de la captaci&#243;n perif&#233;rica y centr&#237;peta que ocurre en el hemangioma y que fue el est&#225;ndar presentado en la RNM de la paciente.</p>
      <p>Otros diagn&#243;sticos diferenciales son los tumores malignos primarios del h&#237;gado (poco probable, por lo menos en esa fase de la evoluci&#243;n, pues la paciente no presenta s&#237;ntomas consumptivos y en m&#225;s de 80% de los casos est&#225;n asociados a cirrosis hep&#225;tica) y met&#225;stasis hep&#225;ticas de neoplasias de otros sitios<sup>3-7</sup>. Pensando en la posibilidad de que los n&#243;dulos en el h&#237;gado pudiesen corresponder a met&#225;stasis hep&#225;ticas y asociando los s&#237;ntomas gastrointestinales de la paciente, la misma fue sometida a una colonoscop&#237;a procurando neoplasia de colon, que revel&#243; solamente enfermedad hemorroidal.</p>
      <p>En la evoluci&#243;n la paciente recibi&#243; alta hospitalaria con seguimiento cl&#237;nico del hemangioma. Esa conducta es ampliamente respaldada por la literatura, visto que la mayor&#237;a de los pacientes no se vuelve sintom&#225;tica y no presenta crecimiento o complicaciones del tumor en el seguimiento a largo plazo. La terap&#233;utica quir&#250;rgica es indicada solamente en los pacientes muy sintom&#225;ticos o en la vigencia de complicaciones (2% de los casos)<sup>1</sup>.</p>
      <p>Despu&#233;s de dos meses, la paciente procur&#243; nuevamente la atenci&#243;n de emergencia por causa de edema y aumento de volumen del miembro inferior izquierdo. Presentaba presi&#243;n arterial elevada (160 x 100 mmHg) y taquicardia (FC 116 lpm), que se mostr&#243; sinusal al electrocardiograma (ECG). No presentaba otras alteraciones significativas al examen f&#237;sico.</p>
      <p>En ese caso, se impone el diagn&#243;stico de trombosis venosa profunda del miembro inferior izquierdo, que fue confirmado por la ultrasonograf&#237;a con Doppler venoso, siendo prontamente iniciada terapia anticoagulante con heparina. El ECG mostraba taquicardia sinusal (FC 116 lpm) con discreta alteraci&#243;n de repolarizaci&#243;n ventricular en pared inferior.</p>
      <p>Los ex&#225;menes complementarios mostraban leucocitosis con desv&#237;o a la izquierda, hasta metamielocitos al hemograma y radiograf&#237;a de t&#243;rax con elevaci&#243;n de la c&#250;pula diafragm&#225;tica derecha. Por la suma de los datos anteriores fue realizada investigaci&#243;n para Tromboembolismo Pulmonar (TEP) con angiotomograf&#237;a computadorizada que revel&#243; TEP bilateral. El ecocardiograma no mostraba se&#241;ales de sobrecarga de c&#225;maras derechas o hipertensi&#243;n pulmonar<sup>8,9</sup>.</p>
      <p>En casos de TEP, el ECG no suele confirmar el diagn&#243;stico, sendo el hallazgo m&#225;s com&#250;n la taquicardia sinusal (hallazgo poco espec&#237;fico). Aun en casos de TEP masivo el ECG puede ser completamente normal. La leucocitosis es un hallazgo inespec&#237;fico que puede ocurrir en el TEP. No existen dados en la literatura sobre cual es el nivel de aumento de los leucocitos aceptable en el TEP. Se sabe que en casos de estr&#233;s o reacci&#243;n inflamatoria aguda pueden tener recuentos tan elevados como 25.000 leuc/mm<sup>3</sup>. La leucocitosis secundaria a la reacci&#243;n de estr&#233;s ocurre por movilizaci&#243;n de los leucocitos de la periferia y mayor liberaci&#243;n de los leucocitos de la m&#233;dula &#243;sea, por efecto de catecolaminas o glicocorticoides. El dato m&#225;s importante en ese caso es la evoluci&#243;n, con ca&#237;da r&#225;pida del recuento de los leucocitos - dato que no est&#225; disponible en este caso. Mientras tanto, un aumento de 20.700 leucocitos/mm<sup>3</sup> con aparici&#243;n de formas j&#243;venes en la periferia siempre debe despertar la sospecha de proceso infeccioso agudo. La ausencia de otros datos para corroborar la hip&#243;tesis de infecci&#243;n, como fiebre y ca&#237;da del estado general, adem&#225;s de la buena evoluci&#243;n hasta el alta hospitalaria pr&#225;cticamente descartan el diagn&#243;stico de infecci&#243;n<sup>10</sup>.</p>
      <p>La radiograf&#237;a de t&#243;rax es un examen inicial muy utilizado para descartar diagn&#243;sticos diferenciales de TEP. En el caso, la elevaci&#243;n de la c&#250;pula diafragm&#225;tica derecha, correlacionada con los datos previos de la paciente, podr&#237;a ser resultante de infarto pulmonar secundario al TEP (se&#241;al de Hampton); o despertar la sospecha de proceso expansivo o inflamatorio en hipocondrio derecho. Sin embargo, sin otras alteraciones de examen f&#237;sico o cuadro cl&#237;nico no podemos establecer definitivamente ese diagn&#243;stico. El peque&#241;o derrame pleural a la derecha visto a la tomograf&#237;a es perfectamente compatible con el diagn&#243;stico ya establecido de TEP, siendo un hallazgo inespec&#237;fico<sup>10</sup>.</p>
      <p>El tratamiento del TEP fue realizado con terapia anticoagulante, inicialmente con heparina de bajo peso molecular y, despu&#233;s, con varfarina. En el caso de esa paciente, no hab&#237;a indicaci&#243;n de fibrinol&#237;tico, pues estaba hemodin&#225;micamente estable, oligosintom&#225;tica, y al ecocardiograma no presentaba disfunci&#243;n de c&#225;maras card&#237;acas derechas. Es importante destacar que la presencia de hemangioma hep&#225;tico no es contraindicaci&#243;n para realizaci&#243;n del trombol&#237;tico en el caso de que hubiese necesidad; s&#243;lo malformaciones vasculares de ubicaci&#243;n cerebral constituyen contraindicaci&#243;n absoluta<sup>9-15</sup>.</p>
      <p>Es tambi&#233;n interesante notar que esa paciente no presenta, hasta el momento, factores de riesgo cl&#225;sicos para TVP y TEP, excepto por la edad mayor que 40 a&#241;os. No hay descripci&#243;n de uso de anticonceptivos o uso de terapia de reposici&#243;n hormonal, comunes en esa edad. No hay relaci&#243;n descripta en la literatura entre hemangiomas hep&#225;ticos y trombosis; por lo tanto, estos no constituyen un factor de riesgo. En ese momento, se debe pensar en dos hip&#243;tesis: 1) Los n&#243;dulos hep&#225;ticos de la paciente corresponden a la neoplasia maligna; o 2) Esa paciente presenta alguna trombofilia. Como la historia cl&#237;nica y los ex&#225;menes evidencian tumores de ubicaci&#243;n hep&#225;tica, se debe iniciar investigaci&#243;n de neoplasia maligna de ubicaci&#243;n hep&#225;tica.</p>
      <p>En forma ambulatoria, la paciente realiz&#243; un examen ultrasonogr&#225;fico del abdomen, que revel&#243; h&#237;gado con dimensiones aumentadas, aspecto heterog&#233;neo y con m&#250;ltiples n&#243;dulos. Se acrecienta que hab&#237;a tambi&#233;n extensa &#225;rea hipoecog&#233;nica en el l&#243;bulo hep&#225;tico derecho que podr&#237;a corresponder a trastorno perfusional.</p>
      <p>De las neoplasias malignas hep&#225;ticas, tenemos que considerar algunos diagn&#243;sticos diferenciales: 1) Angiosarcoma hep&#225;tico: es un tumor muy raro y que presenta gran heterogeneidad a la tomograf&#237;a y a la RNM; su curso es r&#225;pido y est&#225; asociado a la exposici&#243;n a ars&#233;nicos. Por lo tanto, de baja probabilidad en este caso; 2) Linfoma primario del h&#237;gado: rar&#237;simo y no presenta realce vascular a la RNM, diferente del est&#225;ndar presentado por la paciente; 3) Colangiocarcinoma con invasi&#243;n hep&#225;tica: rar&#237;simo en esa ubicaci&#243;n y cuando invade el h&#237;gado tiene ubicaci&#243;n m&#225;s central en el par&#233;nquima; 4) Carcinoma hepatocelular: es el tumor primario de h&#237;gado m&#225;s com&#250;n y est&#225; asociado a cirrosis hep&#225;tica en 80% de los casos. Presenta r&#225;pida evoluci&#243;n, con sobrevida media de 6 a 20 meses despu&#233;s del diagn&#243;stico. La paciente no presenta condiciones cl&#225;sicamente asociadas al desarrollo de carcinoma hepatocelular (infecciones por virus B y C de la hepatitis, etilismo, hemocromatosis, exposici&#243;n a toxinas ex&#243;genas o uso de anticonceptivos)<sup>5</sup>. En &#225;reas no end&#233;micas, la franja et&#225;rea m&#225;s com&#250;n de aparici&#243;n es de 70 a 80 a&#241;os de edad, y la proporci&#243;n hombre/mujer es de 2:1. Por lo tanto, a pesar de poder presentarse como m&#250;ltiples n&#243;dulos hep&#225;ticos y con realce vascular, la epidemiolog&#237;a no fortalece esa hip&#243;tesis. En esa situaci&#243;n, la colecta de alfafetoprote&#237;na podr&#237;a ayudar en la investigaci&#243;n - valores mayores que 500 son altamente sugestivos de carcinoma hepatocelular; 5) Carcinoma fibrolamelar: es una variante del carcinoma hepatocelular que puede ser encontrada en personas m&#225;s j&#243;venes con media de edad de 29 a&#241;os; no se relaciona al uso de anticonceptivos orales o infecciones por virus B o C y casi siempre surge en un h&#237;gado no cirr&#243;tico. Generalmente se presenta como masa solitaria lobulada y calcificada. La ultrasonograf&#237;a muestra lesiones hiperecoicas homog&#233;neas y la RNM revela captaci&#243;n vascular seg&#250;n es demostrado en ese caso. En 55% de los casos presenta cicatriz central. Esos datos no son compatibles con los ex&#225;menes de esa paciente; 6) Lesiones metast&#225;sicas: son la principal causa de tumor hep&#225;tico maligno. El hallazgo a la ultrasonograf&#237;a es variable, y generalmente las lesiones son m&#250;ltiples (98% de los casos), peque&#241;as y afectan los dos l&#243;bulos en 77% de las veces. Las principales neoplasias que llevan a met&#225;stasis hep&#225;ticas, en orden decreciente de prevalencia, son: colon, est&#243;mago, p&#225;ncreas, mama y pulm&#243;n. Algunos tipos de tumores pueden llevar a met&#225;stasis hep&#225;ticas precozmente, aun sin s&#237;ntomas relacionados al tumor primario.</p>
      <p>Nueve d&#237;as despu&#233;s de la ultrasonograf&#237;a, la paciente retorn&#243; a la emergencia con cuadro de disnea intensa y dolor abdominal. Presentaba derrame pleural importante y leucocitosis. Delante de ese cuadro, fue realizada punci&#243;n del derrame pleural, con la finalidad de investigar las caracter&#237;sticas del l&#237;quido pleural y proporcionar un alivio respiratorio a la paciente.</p>
      <p>Los derrames pleurales pueden surgir secundariamente a enfermedades de la propia pleura, enfermedades pulmonares adyacentes o enfermedades sist&#233;micas. Los transudados com&#250;nmente surgen secundariamente a enfermedades sist&#233;micas, como insuficiencia card&#237;aca, s&#237;ndrome nefr&#243;tico, enfermedades que cursan con hipoalbuminemia, entre otros. Los exsudados pueden surgir asociados a neoplasias, infecciones, enfermedades autoinmunes, enfermedades del sistema linf&#225;tico, movimiento de l&#237;quido del abdomen al espacio pleural, entre otros. Algunos par&#225;metros son utilizados para la diferenciaci&#243;n entre transudado y exsudado, como relaci&#243;n entre prote&#237;nas del l&#237;quido y prote&#237;nas s&#233;ricas (si mayor que 0,5 sugiere exsudado), relaci&#243;n entre DHL del l&#237;quido y DHL s&#233;rico (si mayor que 0,6 sugiere exsudado) y valor aislado de DHL (si mayor que 2/3 del l&#237;mite superior de la normalidad para DHL s&#233;rico sugiere exsudado). El an&#225;lisis de la glucosa en el l&#237;quido tambi&#233;n es importante en el diagn&#243;stico: si la glucosa en el l&#237;quido &lt; 60 o relaci&#243;n entre glucosa en el l&#237;quido y glicemia &lt; 0,5, las hip&#243;tesis diagn&#243;sticas se reducen a pleuritis reum&#225;tica; pleuritis l&#250;pica; derrame neopl&#225;sico; empiema o derrame parapneum&#243;nico complicado; tuberculosis pleural y ruptura esof&#225;gica<sup>16-20</sup>.</p>
      <p>El derrame pleural de la paciente se caracteriza como un exsudado con glucosa baja. No present&#243; fiebre y no ten&#237;a historia de enfermedades reumatol&#243;gicas previamente, volviendo las hip&#243;tesis de pleuritis l&#250;pica o reum&#225;tica y derrame parapneum&#243;nico menos probables. En ese caso, el pH, la amilasa y la ADA (Adenosina Deaminasa) en el l&#237;quido y el an&#225;lisis celular contribuyeron a estrechar aun m&#225;s las hip&#243;tesis diagn&#243;sticas. Nos quedamos, entonces, con el diagn&#243;stico probable de derrame pleural neopl&#225;sico<sup>20</sup>.</p>
      <p>El derrame pleural neopl&#225;sico, la mayor&#237;a de las veces, es causado por met&#225;stasis. Los tumores primarios asociados son, en orden decreciente de prevalencia, pulm&#243;n, mama, linfoma, c&#225;ncer de ovario y mesotelioma maligno.</p>
      <p>El hecho de que la paciente presente abdomen distendido y doloroso con dolor a la palpaci&#243;n de hipocondrio derecho lleva, obligatoriamente, a pensar en proceso agudo de origen abdominal, con aumento del tama&#241;o del h&#237;gado y distensi&#243;n de la c&#225;psula de Glisson. Como la paciente estaba en uso de anticoagulante oral y presentaba tiempo de protrombina prolongado (INR 3,7), debemos pensar en sangrado de origen hep&#225;tico; sin embargo, la tomograf&#237;a computada del mismo d&#237;a no revel&#243; presencia de sangre en la topograf&#237;a del h&#237;gado. Como otras hip&#243;tesis, tenemos: 1) Congesti&#243;n hep&#225;tica, sin embargo, la paciente no presentaba cirrosis u otras se&#241;ales de hipertensi&#243;n portal; 2) Infarto hep&#225;tico llevando a aumento, inflamaci&#243;n y edema del par&#233;nquima, compatible con la imagen tomogr&#225;fica, sin embargo no tenemos disponibles datos de transaminasas de la entrada, que suelen estar bastante elevadas. En la evoluci&#243;n, mientras tanto, la paciente presenta niveles poco elevados de AST y ALT, lo que vuelve la hip&#243;tesis poco probable; 3) Aumento de la masa tumoral con compresi&#243;n vascular y de las v&#237;as biliares.</p>
      <p>La paciente evolucion&#243; con cuadro de shock, present&#243; paro cardiorrespiratorio secundario a neumot&#243;rax, con reversi&#243;n despu&#233;s de maniobras de resucitaci&#243;n. Present&#243; shock refractario a agentes vasoactivos y ca&#237;da de la hemoglobina s&#233;rica sin exteriorizaci&#243;n de sangrado. Present&#243; leucocitosis con desv&#237;o a la izquierda y plaquetopenia. Hubo elevaci&#243;n de enzimas hep&#225;ticas y canaliculares, adem&#225;s de aumento de bilirrubinas.</p>
      <p>Hubo surgimiento de cuadro de shock en la paciente dos d&#237;as despu&#233;s de pleurocentesis con retirada de 1.700 mL de l&#237;quido pleural. En esa situaci&#243;n, una de las causas que debe ser descartadas es la posibilidad de complicaci&#243;n de la punci&#243;n tor&#225;cica. Hubo pasaje de cat&#233;ter venoso central, seguido por Paro Cardiorrespiratorio (PCR) y, nuevamente, la hip&#243;tesis de neumot&#243;rax iatrog&#233;nico debe ser descartada. Despu&#233;s de punci&#243;n pleural, paciente retorna a la circulaci&#243;n espont&#225;nea. Evolucion&#243; con cuadro de shock que, en ese momento, podr&#237;a ser causado por respuesta inflamatoria sist&#233;mica post-PCR, adem&#225;s de las otras causas ya conocidas de shock (s&#233;ptico, cardiog&#233;nico etc.). La presencia de anemia y plaquetopenia asociada a aumento del tiempo de protrombina hace surgir la hip&#243;tesis de Coagulaci&#243;n Intravascular Diseminada (CIVD), sangrado o insuficiencia hep&#225;tica.</p>
      <p>El sitio m&#225;s probable de sangrado es el tumor hep&#225;tico resultante de necrosis intratumoral secundaria a la hipoperfusi&#243;n tisular por el shock. La hip&#243;tesis de sangrado por el tracto gastrointestinal o para la cavidad abdominal se ve debilitada, pues dif&#237;cilmente un sangrado con tama&#241;a ca&#237;da de Hb no presenta exteriorizaci&#243;n o se&#241;ales de irritaci&#243;n peritoneal.</p>
      <p>Como causa de la CIVD, surgen tres hip&#243;tesis m&#225;s importantes: 1) S&#237;ndrome de Kasabach-Merrit, que es una coagulopat&#237;a por consumo, intratumoral, presentada en algunos casos de hemangiomas hep&#225;ticos gigantes, que no es el caso de esta paciente; 2) CIVD secundaria a infecci&#243;n/sepsis. Hay que pensar en colangitis para esta paciente en raz&#243;n del aumento de las enzimas canaliculares y bilirrubinas, asociado a dolor abdominal, toxemia y leucocitosis, aun sin fiebre; 3) S&#237;ndrome de respuesta inflamatoria sist&#233;mica post-PCR, que lleva a shock circulatorio de est&#225;ndar hemodin&#225;mico distributivo y puede justificar todas las alteraciones presentadas por la paciente, incluyendo la insuficiencia hep&#225;tica<sup>21</sup>.</p>
      <p>
        <bold>(Dra. T&#226;nia Marie Ogawa; Dr. Ricardo Mauro Ghetti Cabral)</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Hip&#243;tesis diagn&#243;stica</bold>
      </p>
      <p>La hip&#243;tesis diagn&#243;stica m&#225;s probable es de met&#225;stasis hep&#225;ticas secundarias a la neoplasia primaria de foco indefinido. Asoci&#225;ndose al hecho de que la paciente present&#243; derrame pleural, se sugiere que el sitio primario sea pulm&#243;n o mama.</p>
      <p>
        <bold>(Dra. T&#226;nia Marie Ogawa; Dr. Ricardo Mauro Ghetti Cabral)</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Necropsia</bold>
      </p>
      <p>El principal hallazgo de la necropsia fue una neoplasia que afectaba h&#237;gado, p&#225;ncreas y pulmones. La mayor masa neopl&#225;sica se situaba en el h&#237;gado, que presentaba gran n&#243;dulo necr&#243;tico en el l&#243;bulo derecho y m&#250;ltiples n&#243;dulos perif&#233;ricos midiendo hasta 2 cm de di&#225;metro (<xref ref-type="fig" rid="es_a13fig03-body2">Figura 3</xref>). Tales masas resultaron en acentuado aumento de volumen hep&#225;tico (peso = 4.028 g) y firmes adherencias con el diafragma, adem&#225;s de atrofia por compresi&#243;n de la suprarrenal derecha. En la cola del p&#225;ncreas exist&#237;a &#225;rea irregular del par&#233;nquima con aspecto homog&#233;neo (<xref ref-type="fig" rid="es_a13fig04-body2">Figura 4</xref>) y blancuzco, y en los pulmones encontramos m&#250;ltiples peque&#241;os n&#243;dulos subpleurales de 0,5 cm de di&#225;metro en media (<xref ref-type="fig" rid="es_a13fig05-body2">Figura 5</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a13fig03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a13fig04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a13fig05-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf05-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>El est&#225;ndar histol&#243;gico era de adenocarcinoma, con aspecto tubular moderadamente diferenciado en el h&#237;gado (<xref ref-type="fig" rid="es_a13fig06-body2">Figura 6</xref>) y pulmones (<xref ref-type="fig" rid="es_a13fig07-body2">Figura 7</xref>) y est&#225;ndar de c&#233;lulas en "anillo de sello" en el p&#225;ncreas (<xref ref-type="fig" rid="es_a13fig08-body2">Figura 8</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a13fig06-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf06-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a13fig07-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf07-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a13fig08-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf08-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Hab&#237;a met&#225;stasis de adenocarcinoma para linfon&#243;dulos mesent&#233;ricos e implante tumoral en pared muscular g&#225;strica en la regi&#243;n correspondiente al p&#237;loro.</p>
      <p>En particular, la mucosa g&#225;strica, la ves&#237;cula biliar, la papila de Vater y los ductos biliares extra-hep&#225;ticos no presentaban compromiso neopl&#225;sico.</p>
      <p>Encontramos tambi&#233;n trombosis de la arteria espl&#233;nica (<xref ref-type="fig" rid="es_a13fig04-body2">Fig. 4</xref>) y trombosis de venas de los miembros inferiores, de acuerdo con los datos cl&#237;nicos</p>
      <p>No fueron identificados infartos pulmonares recientes o en organizaci&#243;n ni se&#241;ales de tromboembolismo pulmonar previo.</p>
      <p>Segmentos de intestino delgado (<xref ref-type="fig" rid="es_a13fig09-body2">Fig. 9</xref>) presentaban se&#241;ales de isquemia reciente y los ri&#241;ones mostraban necrosis cortical bilateral.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a13fig09-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf09-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>El coraz&#243;n pes&#243; 320 g y no mostraba alteraciones macro o microsc&#243;picas significativas.</p>
      <p>
        <bold>(Dra. Vera Demarchi Aiello)</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos</bold>
      </p>
      <p>Adenocarcinoma de sitio primario indefinido (probable colangiocarcinoma - ver comentarios a seguir). Probable afectaci&#243;n metast&#225;sica del p&#225;ncreas. Met&#225;stasis neopl&#225;sicas subpleurales, para linfon&#243;dulos mesent&#233;ricos y pared muscular g&#225;strica. Trombosis venosa profunda en miembros inferiores. Necrosis cortical renal bilateral y necrosis isqu&#233;mica de segmentos del intestino delgado, sin identificaci&#243;n de trombosis y/o embolia para las arterias respectivas.</p>
      <p>
        <bold>(Dra. Vera Demarchi Aiello)</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>El sitio primario de la neoplasia no pudo ser aclarado con seguridad, pero a juzgar por las grandes dimensiones de la masa hep&#225;tica es m&#225;s probable que se trate de un colangiocarcinoma. No se puede descartar completamente la posibilidad de carcinoma pancre&#225;tico primario y m&#250;ltiples met&#225;stasis hep&#225;ticas. Los marcadores inmuno-histoqu&#237;micos disponibles actualmente no logran distinguir entre esos dos tipos de neoplasia epitelial.</p>
      <p>La trombosis en arteria espl&#233;nica, en venas de miembros inferiores y el hallazgo de isquemia mesent&#233;rica y renal son probablemente la manifestaci&#243;n de s&#237;ndrome paraneopl&#225;sico. Aunque no hayamos documentado del punto de vista anatomopatol&#243;gico el episodio de tromboembolismo pulmonar cl&#237;nicamente diagnosticado, este tambi&#233;n es parte de este mismo s&#237;ndrome.</p>
      <p>En un estudio de m&#225;s de 500 mil casos de c&#225;ncer, investigadores del Registro de C&#225;ncer de California identificaron y cuantificaron eventos de tromboembolismo venoso antes y despu&#233;s del diagn&#243;stico de la neoplasia<sup>22</sup>. Verificaron que 0,11% de los casos de c&#225;ncer estaban asociados con ese tipo de evento dentro del per&#237;odo de un a&#241;o del diagn&#243;stico de la neoplasia. Entre los casos con c&#225;ncer metast&#225;tico, la raz&#243;n de incidencia estandarizada era de 2,3, mientras que para los otros niveles de la neoplasia esa raz&#243;n era de 1,07. Verificaron tambi&#233;n que hab&#237;a siete tipos de neoplasia maligna asociadas de forma significativa a una elevada raz&#243;n de incidencia estandarizada de tromboembolismo venoso, a saber: leucemia mieloide aguda, linfoma no-Hodgkin, carcinomas renales, ov&#225;ricos, pancre&#225;ticos, g&#225;stricos y pulmonares.</p>
      <p>
        <bold>(Dra. Vera Demarchi Aiello)</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Anatomopathological Session</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Case 1: hypertensive 58-year-old woman with hepatic nodules presented dyspnea and pleural effusion one week after an episode of pulmonary embolism</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ANATOMOPATHOLOGICAL SESSION</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="inicio-body3">
          <label>
            <bold>Case 1 - hypertensive 58-year-old woman with hepatic nodules presented dyspnea and pleural effusion one week after an episode of pulmonary embolism</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>T&#226;nia Marie Ogawa; Ricardo Mauro Ghetti Cabral; Vera Demarchi Aiello</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, Brazil</p>
      <p>Mailing Address</p>
      <p><bold>keywords:</bold> Venous thrombosis; pleural effusion; shock; heart arrest; pneumothorax</p>
      <p>Three years ago, woman aged 58 (March 2002) presented retrosternal pain unrelated to stress. At the time, she sought medical treatment, underwent clinical and laboratory evaluation and was diagnosed with arterial hypertension and hypercholesterolemia. She received dietary counseling and 20 mg of simvastatin daily was prescribed.</p>
      <p>In June 2005, she presented vomiting and abdominal pain. She sought treatment in another Medical Service. At this Service, she took laboratory tests (June 222005), which revealed cholesterol 132 mg/dL (HDL-cholesterol 54 mg/dL, LDL-cholesterol 70 mg/dl), triglycerides 41 mg/dL; glucose 116 mg/dL. Magnetic resonance imaging (June 222005) revealed nodules in both hepatic lobes, one of which with centripetal enhancement and late homogenization compatible with hemangioma. The gall bladder was normal, there was no abnormality in the pancreas, spleen, kidneys, blood vessels or lymph. In the same hospitalization, colonoscopy (July 19 2005) revealed hemorrhoids and no other abnormalities in the colon and rectum. The patient was diagnosed with hepatic hemangioma and was discharged.</p>
      <p>About two months later, there was swelling of the left lower limb and the patient sought emergency medical care at this hospital (August 312005).</p>
      <p>Physical examination (August 312005) revealed blood pressure of 160/100 mmHg, heart rate 100 bpm. Examination of the lungs, heart and abdomen showed no changes. There was left lower limb edema.</p>
      <p>Electrocardiogram (August 312005) revealed sinus tachycardia, heart rate 116 bpm and mild changes in ventricular repolarization (<xref ref-type="fig" rid="en_a13fig01-body3">fig. 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a13fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Laboratory tests (September 2 2005) revealed hemoglobin 12.4 g/dL, hematocrit 38%, leukocytes 20700/mm<sup>3</sup> (2% metamyelocytes, 12% bats, 67% segmented, 1% basophils, 5% lymphocytes and 13% monocytes), platelets 244000/mm<sup>3</sup>, creatinine 0.4 mg/dL, urea 17 mg/dL, potassium 4 mEq/L, sodium 133 mEq/L, INR 1.3 and activated partial thromboplastin time 1.39.</p>
      <p>Chest radiography revealed elevation of the right hemidiaphragm.</p>
      <p>Ultrasound examination (September 012006) was suggestive of recent thrombosis of common and superficial femoral veins and the left popliteal vein.</p>
      <p>Deep venous thrombosis was diagnosed and enoxaparin was administered subcutaneously.</p>
      <p>Echocardiogram (September 6 2005) revealed normal left ventricular dimensions (43 mm in diastole and 25 mm in systole), ejection fraction 73%; aorta, left and right atria and right ventricle were normal, no signs of pulmonary hypertension.</p>
      <p>High resolution computed tomography (September 8 2005) revealed decreased vascularization in the topography of the right and left descending interlobar artery and right pleural effusion with irregular opacity of the adjacent parenchyma.</p>
      <p>Pulmonary thromboembolism was diagnosed.</p>
      <p>Oral anticoagulant treatment with warfarin was associated with antihypertensive treatment. The patient was discharged after 15 days, with prescribed elastic stockings, enalapril 10 mg, atenolol 50 mg and warfarin 2.5 mg daily.</p>
      <p>Ultrasound of the abdomen (September 20 2006) revealed enlarged liver and blunt edges, heterogeneous texture. Multiple bilobar nodules were diagnosed. The largest one was about 1.4 cm. There was an extensive hypoechoic area in the right lobe, which could be secondary to perfusion disturbance.</p>
      <p>Nine days later, the patient returned to the emergency room with signs of severe dyspnea, even at rest and abdominal pain.</p>
      <p>On physical examination (September 23 2006) the patient was tachypneic, blood pressure 110/70 mmHg, heart rate 72 bpm. Examination of the lungs revealed pleural effusion semiology, affecting two thirds of the lower right hemithorax. Heart examination was normal. The examination also revealed distended and painful abdomen on palpation of right upper quadrant and left lower limb edema.</p>
      <p>Electrocardiogram (September 26 2005) revealed sinus rhythm, 69 bpm, ventricular repolarization (<xref ref-type="fig" rid="en_a13fig02-body3">fig. 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a13fig02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Chest radiography revealed large right pleural effusion.</p>
      <p>Abdominal ultrasound (September 26 2006) revealed hepatomegaly without other abnormalities.</p>
      <p>Thorax tomography (26 September 2005) revealed massive right pleural effusion with subtotal atelectasis of the lung. The liver revealed increased dimensions and heterogeneous parenchymal density.</p>
      <p>The right hemithorax was punctured (September 27 2005) with output of 1700 mL of bright yellow fluid. Biochemical tests in the pleural fluid revealed: glucose 51 mg/dL, lactate dehydrogenase 508 IU/L, albumin 1.3 g/dL.</p>
      <p>There was jaundice, and two days later, the patient woke prostrate, with inaudible blood pressure and cyanosis of the extremities. Central venous catheter was inserted into the right subclavian vein.</p>
      <p>A few hours later, the patient presented hypoxia followed by cardiac arrest in pulseless electrical activity during tracheal intubation. The patient had right pneumothorax, which had already been diagnosed on radiographs to control the installation of central venous catheter. When the pneumothorax was relieved by puncturing the second intercostal space, the arrest was reversed. Subsequently, the pneumothorax was treated with drainage in the fourth right intercostal space.</p>
      <p>The laboratory evolution is shown in <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Table 1</xref>. </p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The patient developed shock and broad-spectrum antibiotic therapy was started, including anaerobic drugs (ampicillin, metronidazole and ceftriaxone). There was a need for increasing levels of norepinephrine to maintain blood pressure. The patient developed anuria and severe metabolic acidosis (lactate 100 mg/dL, pH 7.08, PaCO<sub>2</sub> 19 mmHg, O<sub>2</sub> saturation 95.5%, paO<sub>2</sub> 135 mm Hg, bicarbonate 5.3 mEq/L and base excess -23 mEq/L). Hemodialysis was started slowly, but there was worsening of hypotension and hemodialysis was discontinued.</p>
      <p>Because of anemia (<xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Table 1</xref>), the patient received several units of packed red blood cells. The next morning (October 1 2005), presented irreversible cardiac arrest in asystole.</p>
      <p>
        <bold>Clinical aspects</bold>
      </p>
      <p>Hypertensive woman aged 58 with dyslipidemia and findings of hepatic hemangioma in image analysis sought emergency service due to abdominal pain and vomiting.</p>
      <p>Hepatic hemangioma is the most common benign liver tumor, with incidence ranging from 0.4% to 20% in autopsy series<sup>1</sup>. It is usually identified as an incidental finding of imaging or laparoscopy in women (60% to 80% of cases) between the third and fifth decades of life - an age slightly younger than the patient in question. Most hemangiomas are small, solitary and do not cause symptoms. Larger lesions of 4 cm and 10 cm are symptomatic, respectively 40% and 90% of cases. The pain in the upper abdomen is the most common symptom, resulting from infarction and necrosis, pressure on adjacent structures, distention of the hepatic capsule, or high blood flow. Compressive symptoms can occur in giant hemangiomas<sup>1</sup>.</p>
      <p>Magnetic resonance imaging (MRI) in this patient revealed nodules in both hepatic lobes, one showing late centripetal enhancement and late homogenization, which is characteristic of hepatic hemangioma on imaging studies (magnetic resonance imaging, abdominal computed tomography and abdominal ultrasound with color Doppler), showing early, peripheral and progressive centripetal capture and venous phase delayed on contrast examination. In most patients with hemangioma, gastrointestinal symptoms are due to other causes such as gastroenteritis and dyspeptic syndromes.</p>
      <p>Hemangiomas are usually solitary, but multiple tumors can occur in up to 10% of patients<sup>1</sup>. They are usually located in the right hepatic lobe and larger tumors may be pedunculated. In this patient, there are nodules in both hepatic lobes, but only one of them showed a classic pattern of hemangioma on imaging. However, as already explained, one cannot exclude the possibility that the other nodes correspond to multiples hemangiomas of different sizes.</p>
      <p>Differential diagnosis is based on other benign liver tumors, especially: 1) Hepatocellular adenoma: unlikely for this patient, as it is clearly associated with the use of contraceptives and women of childbearing age, and MRI shows blood pickup pattern, unlike hemangioma; 2) Focal nodular hyperplasia: these are also single lesions, but in 7% to 20% of cases, they are multiple<sup>2</sup>. In 5% to 10% of cases, it is associated with hepatic hemangioma, usually occurring in women of the same age, and its relation to oral contraceptive use is not yet well established. The imaging shows arterial signals within the tumor, unlike peripheral and centripetal uptake occurring in the hemangioma, which was the pattern shown by the NMR of the patient.</p>
      <p>Other differential diagnoses are the primary malignant liver tumors (unlikely, at least at this stage of evolution, because the patient has no consumptive symptoms and more than 80% of cases are associated with liver cirrhosis) and liver metastasis of other malignancies<sup>3-7</sup>. Thinking about the possibility that the nodules in the liver could correspond to liver metastases associated with gastrointestinal symptoms of the patient, the patient underwent colonoscopy for colon cancer, which revealed only hemorrhoids.</p>
      <p>In evolution, the patient was discharged with follow-up of the hemangioma. This approach is broadly supported by the literature, since most patients do not become symptomatic or present tumor growth or complications in the long-term follow-up. Surgical therapy is indicated only in highly symptomatic patients or in the presence of complications (2% of cases)<sup>1</sup>.</p>
      <p>About two months later, the patient sought emergency care again due to swelling of the left lower limb. She had high blood pressure (160 x 100 mmHg) and tachycardia (HR 116 bpm), which showed sinus on electrocardiogram (ECG). He had no other significant changes on physical examination. </p>
      <p>In this case, the diagnosis of deep venous thrombosis of the left lower limb is required, which was confirmed by venous Doppler ultrasound, and anticoagulant therapy with heparin was promptly started. The ECG showed sinus tachycardia (HR 116 bpm) with a slight alteration of ventricular repolarization on the inferior wall.</p>
      <p>Complementary tests showed leukocytosis with left shift, metamyelocytes on blood count and chest radiography with elevation of right hemidiaphragm. By summing up previous data, investigation was carried out to detect Pulmonary Thromboembolism (PTE) with computed angiography, which revealed bilateral PTE. The echocardiogram showed no signs of overload of the right heart chambers or pulmonary hypertension<sup>8,9</sup>.</p>
      <p>In cases of PTE, the ECG does not usually confirm the diagnosis. The most common finding was sinus tachycardia (a little specific finding). Even in cases of massive PTE, the ECG can be completely normal. Leukocytosis is a nonspecific finding that may occur in the PTE. There are no data in the literature on the level of acceptable increase of leukocytes in the PTE. It is known that in cases of stress or acute inflammatory reaction, blood counts can be as high as 25,000 leuc/mm<sup>3</sup>. Leukocytosis secondary to stress response occurs by mobilization of leucocytes from the periphery and increased release of leukocytes in the bone marrow due to catecholamines or glucocorticoids. The most important data here is the evolution with rapid decrease in white blood cell count - but that is not available in the case. However, an increase of 20,700 leukocytes/mm<sup>3</sup> with the appearance of young forms in the periphery should always raise the suspicion of acute infectious process. The absence of other data to support the hypothesis of infection such as fever and poor general condition, apart from good progress until hospital discharge virtually rule out the diagnosis of infection<sup>10</sup>.</p>
      <p>Chest radiography is a widely used initial examination to rule out differential diagnoses of PTE. In this case, the elevation of the right hemidiaphragm, correlated with previous patient data, could be due to pulmonary infarction secondary to PTE (Hampton signal), or raise the suspicion of an expansive or inflammatory process in the right hypochondrium. However, without other abnormalities on physical examination or clinical findings we cannot definitively establish this diagnosis. The small right pleural effusion seen on tomography is perfectly compatible with an established diagnosis of PTE, but this is an unspecific finding<sup>10</sup>.</p>
      <p>The PTE treatment was carried out with anticoagulant therapy, initially with low molecular weight heparin and later with warfarin. In the case of this patient, there was no indication of fibrinolytics, because she was hemodynamically stable, oligosymptomatic, and echocardiogram showed no dysfunction of the right heart chambers. Importantly, the presence of hepatic hemangioma is not a contraindication for the administration of thrombolytic drugs if needed; only cerebral vascular malformations are absolute contraindications<sup>9-15</sup>.</p>
      <p>It is also interesting to note that this patient has not had, so far, classical risk factors for DVT and PTE, except for age older than 40 years. There is no description of use of contraceptives or use of hormone replacement therapy, common at this age. There is no relationship described in the literature between hepatic hemangiomas and thrombosis; therefore, these do not constitute a risk factor. At this point, one should think of two hypotheses: 1) The patient's liver nodules correspond to malignant neoplasm; or 2) This patient has thrombophilia. As the clinical history and examination showed hepatic tumors, one should start searching for malignant neoplasm in the liver.</p>
      <p>The patient underwent an abdominal ultrasound examination at the outpatient care, which revealed an enlarged liver with a heterogeneous aspect and multiple nodules. Moreover, there was an extensive hypoechoic area in the right hepatic lobe which may correspond to perfusion disturbance.</p>
      <p>On hepatic malignancies, we have to consider some differential diagnoses: 1) Hepatic angiosarcoma: it is a very rare tumor that presents great heterogeneity on computed tomography and MRI; its course is rapid and is associated with exposure to arsenic. Therefore, of low probability in this case; 2) Primary lymphoma of the liver: extremely rare and has no vascular enhancement on MRI, unlike the pattern presented by the patient; 3) Cholangiocarcinoma with hepatic invasion: very rare at this site and, when it invades the liver, it is more centrally located in the parenchyma; 4) Hepatocellular carcinoma: it is the most common primary liver tumor and is associated with hepatic cirrhosis in 80% of the cases. It evolves quickly, with median survival of 6 to 20 months after diagnosis. The patient has no conditions classically associated with the development of hepatocellular carcinoma (virus infection of hepatitis B and hepatitis C, alcoholism, hemochromatosis, exposure to exogenous toxins or use of contraceptives)<sup>5</sup>. In non-endemic areas, the most common age of onset is 70 to 80 years of age, and male/female ratio is 2:1. Therefore, although it may present multiple liver nodules and vascular enhancement, epidemiology does not strengthen this hypothesis. In this situation, the collection of alpha-fetoprotein could help in the investigation - values greater than 500 are highly suggestive of hepatocellular carcinoma; 5) Fibrolamellar carcinoma: is a variant of hepatocellular carcinoma which can be found in younger people with a mean age of 29 years; it is not related to the use of oral contraceptives or virus infections B or C and almost always results in a non-cirrhotic liver. It usually presents lobulated and calcified solitary mass. Ultrasound shows hyperechoic lesions and MRI shows homogeneous vascular uptake as demonstrated in this case. In 55% of the cases, it presents a central scar. These data are not compatible with the examination of this patient; 6) Metastatic lesions are the leading cause of malignant hepatic tumor. The finding on ultrasound is variable and the lesions are usually multiple (98% of the cases), small and affect the two lobes in 77% of the cases. The main cancers that lead to liver metastases, in decreasing order of prevalence are: colon, stomach, pancreas, breast and lung. Some types of tumors may lead to liver metastases early, without symptoms related to the primary tumor.</p>
      <p>Nine days after the ultrasound examination, the patient returned to the emergency room with severe dyspnea and abdominal pain. She had major pleural effusion and leukocytosis. Given this situation, pleural effusion was punctured in order to investigate the characteristics of the pleural fluid and provide respiratory relief to the patient.</p>
      <p>Pleural effusions may occur secondarily to diseases of the pleura itself, adjacent lung diseases or systemic diseases. The transudates commonly arise secondarily to systemic diseases such as heart failure, nephrotic syndrome, diseases with hypoalbuminemia, among others. The exudates may be associated with neoplasms, infections, autoimmune diseases, diseases of the lymphatic system, movement of fluid from the abdomen to the pleural space, among others. Some parameters are used to differentiate between transudate and exudate, as the relationship between fluid proteins and serum proteins (if greater than 0.5, it suggests exudate), relationship between lactate dehydrogenase of the fluid and serum lactate dehydrogenase (if greater than 0.6, it suggests exudate) and isolated LDH value (if greater than 2/3 of the upper limit of normality for serum LDH, it suggests exudate). The analysis of glucose in the fluid is also important in the diagnosis: if the liquid glucose &lt;60 or the ratio of liquid glucose and glucose &lt;0.5, the diagnostic hypotheses are reduced to rheumatic pleurisy, lupus pleuritis, malignant effusion, empyema or complicated parapneumonic effusion; pleural tuberculosis and esophageal rupture<sup>16-20</sup>.</p>
      <p>The patient's pleural effusion is characterized as an exudate with low glucose. She had no fever and had no prior history of rheumatic diseases, making the chances of lupus or lupus or rheumatoid pleuritis and parapneumonic effusion less likely. In this case, the pH, amylase and ADA (Adenosine Deaminase) in the liquid and cell analysis would help to further strengthen the differential diagnoses. We then stick to a probable diagnosis of neoplasic pleural effusion<sup>20</sup>.</p>
      <p>Malignant pleural effusion is mostly caused by metastases. Associated primary tumors are, in decreasing order of prevalence, lung, breast, lymphoma, ovarian cancer and malignant mesothelioma.</p>
      <p>The fact that the patient had abdominal distension and pain on palpation of right hypochondrium leads us to think of an acute process of abdominal origin, with an enlarged liver and distension of the capsule of Glisson. As the patient was taking oral anticoagulants and had extended prothrombin time (INR 3.7), we think of bleeding of hepatic origin; but computed tomography scans of the same day revealed no blood in the liver topography. Like other hypotheses, we have: 1) Liver congestion, but the patient had no other signs of cirrhosis or portal hypertension; 2) Hepatic infarction leading to increased inflammation and edema of the parenchyma, compatible with the tomography image, but we do not have any available data on entry transaminases, which are usually quite high. In evolution, however, the patient has low levels of AST and ALT, which makes the hypothesis unlikely; 3) Increase in tumor mass with vascular and biliary tract compression.</p>
      <p>The patient evolved with shock, had a cardiac arrest secondary to pneumothorax, with reversion after resuscitation. She had refractory shock to vasoactive agents and fall of serum hemoglobin without manifestation of bleeding. She had leukocytosis with left shift, and thrombocytopenia. There was elevation of liver and canalicular enzymes, and increased billirubins.</p>
      <p>The patient presented shock two days after pleurocentesis with removal of 1,700 mL of pleural fluid. In this situation, one of the reasons that should be suggested is the possibility of complications in of thoracic puncture. Central venous catheter was inserted, followed by Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and again the possibility of iatrogenic pneumothorax should be considered. After pleural puncture, patients return to spontaneous circulation. She evolved with shock which, at that time, could be caused by systemic inflammatory response post-CPR, in addition to other known causes of shock (septic, cardiogenic, etc.). The presence of anemia and thrombocytopenia associated with increased prothrombin time raises the possibility of Disseminated Intravascular Coagulation (DIC), liver bleeding or failure.</p>
      <p>The most probable site of bleeding is hepatic tumor due to intratumoral necrosis secondary to tissue hypoperfusion by shock. The chance of bleeding from the gastrointestinal tract or to the abdominal cavity is weakened, because bleeding with such a dramatic drop in Hb would hardly show manifestation or signs of peritoneal irritation.</p>
      <p>As a cause of DIC, three major hypotheses arise: 1) Kasabach-Merritt syndrome, which is an intratumoral consumption coagulopathy, presented in some cases of giant hepatic hemangiomas, which is not the case with this patient; 2) DIC secondary to infection/sepsis. Cholangitis should be considered for this patient because of increased billirubin and canalicular enzymes associated with abdominal pain, toxemia and leukocytosis, even without fever; 3) Systemic inflammatory response syndrome post-CPR, which leads to circulatory shock of distributive hemodynamic pattern and can justify all the changes presented by the patient, including hepatic failure<sup>21</sup>.</p>
      <p>
        <bold>(Dr. T&#226;nia Marie Ogawa; Dr. Ricardo Mauro Ghetti Cabral)</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Diagnostic hypothesis</bold>
      </p>
      <p>The most likely diagnosis is of liver metastases secondary to primary neoplasm of undefined focus. In addition to the fact that the patient presented pleural effusion, it is suggested that the primary site is lung or breast.</p>
      <p>
        <bold>(Dr. T&#226;nia Marie Ogawa; Dr. Ricardo Mauro Ghetti Cabral)</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Necropsy</bold>
      </p>
      <p>The main finding of the necropsy was a tumor that affected the liver, pancreas and lungs. Most neoplastic mass was located in the liver, which showed large necrotic nodule in the right lobe and multiple peripheral nodules measuring up to 2 cm in diameter (<xref ref-type="fig" rid="en_a13fig03-body3">fig. 3</xref>). Such masses resulted in a marked increase in liver volume (weight = 4028 g) and firm adhesions with the diaphragm, and adrenal atrophy by compression of the right suprarenal artery. On the tail of the pancreas, there was irregular area of the parenchyma with a homogeneous and whitened aspect (<xref ref-type="fig" rid="en_a13fig04-body3">fig. 4</xref>) and multiple small subpleural nodules of 0.5 cm on average diameter were found in the lungs (<xref ref-type="fig" rid="en_a13fig05-body3">fig. 5</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a13fig03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a13fig04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a13fig05-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf05-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The histological pattern was adenocarcinoma, with moderately differentiated tubular aspect in the liver (<xref ref-type="fig" rid="en_a13fig06-body3">fig. 6</xref>) and lungs (<xref ref-type="fig" rid="en_a13fig07-body3">fig. 7</xref>) and signet ring cell pattern in the pancreas (<xref ref-type="fig" rid="en_a13fig08-body3">fig. 8</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a13fig06-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf06-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a13fig07-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf07-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a13fig08-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf08-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>There was metastatic adenocarcinoma to lymph nodes and tumor implantation in the gastric muscular wall in the region corresponding to the pylorus.</p>
      <p>In particular, the gastric mucosa, the gallbladder, the papilla of Vater and extrahepatic bile ducts showed no neoplastic involvement.</p>
      <p>We also found thrombosis of the splenic artery (<xref ref-type="fig" rid="en_a13fig04-body3">fig. 4</xref>) and vein thrombosis in the lower limbs, in accordance with clinical data.</p>
      <p>No recent or incipient pulmonary infarction were found and no signs of previous pulmonary thromboembolism.</p>
      <p>Segments of small intestine (<xref ref-type="fig" rid="en_a13fig09-body3">fig. 9</xref>) showed signs of recent ischemia and the kidneys showed bilateral cortical necrosis.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a13fig09-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-03-0044-00013-gf09-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The heart weighed 320 g and showed no significant macro or microscopic abnormalities.</p>
      <p>
        <bold>(Dr. Vera Demarchi Aiello)</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pathological diagnoses</bold>
      </p>
      <p>Adenocarcinoma of undefined primary site (probable cholangiocarcinoma - see comments below). Probable metastatic involvement of the pancreas. Subpleural neoplastic metastases to mesenteric lymph nodes and gastric muscle wall. Deep venous thrombosis of lower limbs. Bilateral renal cortical necrosis and ischemic necrosis of segments of the small intestine, without identification of thrombosis and/or embolism to the respective arteries.</p>
      <p>
        <bold>(Dr. Vera Demarchi Aiello)</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>The primary site of malignancy could not be clarified with certainty, but judging by the large liver mass it is more likely to be a cholangiocarcinoma. One cannot rule out completely the possibility of primary pancreatic carcinoma and multiple liver metastases. The immunohistochemical markers currently available cannot distinguish between these two types of epithelial neoplasia.</p>
      <p>The splenic artery thrombosis in the veins of the lower limbs and the finding of mesenteric and renal ischemia are probably a manifestation of paraneoplastic syndrome. Although we have not documented the episode of clinically diagnosed pulmonary embolism from the clinicopathologic point of view, it is also part of this syndrome.</p>
      <p>In a study of over 500,000 cases of cancer, researchers from the California Cancer Registry identified and quantified venous thromboembolism events before and after diagnosis of malignancy<sup>22</sup>. They found that 0.11% of cancers were associated with this type of event within one year of diagnosis of malignancy. Among cases with metastatic cancer, the standardized incidence ratio was 2.3, while for the other stages of cancer this ratio was 1.07. They also found that there were seven types of malignancy associated with a significantly elevated standardized incidence ratio of venous thromboembolism, namely: acute myeloid leukemia, non-Hodgkin lymphoma, renal, ovarian, pancreatic, gastric and lung carcinomas.</p>
      <p>
        <bold>(Dr. Vera Demarchi Aiello)</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
