<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">7qChBpsqKvJr8sK8Tkg7Pvs</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2012000200016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(12)09800216</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2012000200016</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Associa&#231;&#227;o entre doen&#231;as imunol&#243;gicas e suas manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas semelhantes</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Soeiro</surname>
            <given-names>Alexandre de Matos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Almeida</surname>
            <given-names>Maria Carolina Feres de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Accorsi</surname>
            <given-names>Tarso Augusto Duenhas</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Spina</surname>
            <given-names>Guilherme Sobreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Serrano Jr</surname>
            <given-names>Carlos Vicente</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tarasoutchi</surname>
            <given-names>Fl&#225;vio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
      <volume>98</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>e28</fpage>
      <lpage>e31</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>08</day>
          <month>12</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>15</day>
          <month>04</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>18</day>
          <month>12</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Trata-se de um caso de uma paciente de 30 anos do sexo feminino, com pr&#243;tese biol&#243;gica valvar mitral em raz&#227;o de estenose mitral sintom&#225;tica e antecedentes de infarto agudo do mioc&#225;rdio, epis&#243;dios de convuls&#245;es t&#244;nico-cl&#244;nicas generalizadas, alucina&#231;&#245;es visuais, eventos tromboemb&#243;licos cerebrais, apresentando no momento coreia e cardite aguda. Foram diagnosticados na paciente febre reum&#225;tica em atividade, l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico e s&#237;ndrome do anticorpo antifosfolip&#237;deo. A combina&#231;&#227;o de tr&#234;s diagn&#243;sticos incomuns em um mesmo paciente torna esse caso &#250;nico, modificando o tratamento e seu progn&#243;stico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Estenose da valva mitral</kwd>
        <kwd>doen&#231;as do sistema imune</kwd>
        <kwd>febre reum&#225;tica</kwd>
        <kwd>lupus eritematoso sist&#234;mico</kwd>
        <kwd>miocardite</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>27</day>
        <month>02</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Associa&#231;&#227;o entre doen&#231;as imunol&#243;gicas e suas manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas semelhantes</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Alexandre de Matos Soeiro; Maria Carolina Feres de Almeida; Tarso Augusto Duenhas Accorsi; Guilherme Sobreira Spina; Carlos Vicente Serrano Jr; Fl&#225;vio Tarasoutchi</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) - Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo (HCFMUSP); Liga de Combate &#224; Febre Reum&#225;tica, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Trata-se de um caso de uma paciente de 30 anos do sexo feminino, com pr&#243;tese biol&#243;gica valvar mitral em raz&#227;o de estenose mitral sintom&#225;tica e antecedentes de infarto agudo do mioc&#225;rdio, epis&#243;dios de convuls&#245;es t&#244;nico-cl&#244;nicas generalizadas, alucina&#231;&#245;es visuais, eventos tromboemb&#243;licos cerebrais, apresentando no momento coreia e cardite aguda. Foram diagnosticados na paciente febre reum&#225;tica em atividade, l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico e s&#237;ndrome do anticorpo antifosfolip&#237;deo. A combina&#231;&#227;o de tr&#234;s diagn&#243;sticos incomuns em um mesmo paciente torna esse caso &#250;nico, modificando o tratamento e seu progn&#243;stico.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Estenose da valva mitral, doen&#231;as do sistema imune, febre reum&#225;tica, lupus eritematoso sist&#234;mico, miocardite.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A preval&#234;ncia de doen&#231;as autoimunes vem aumentando nas &#250;ltimas d&#233;cadas, especialmente em raz&#227;o do maior conhecimento m&#233;dico referente ao assunto e ao desenvolvimento de m&#233;todos diagn&#243;sticos espec&#237;ficos. Com isso, tais afec&#231;&#245;es obtiveram uma magnitude extremamente relevante, uma vez que o diagn&#243;stico precoce e correto &#233; capaz de reduzir morbidade e mortalidade em grande parte dos pacientes<sup>1</sup>. Por&#233;m, pouco se conhece sobre a associa&#231;&#227;o entre diferentes doen&#231;as autoimunes. &#201; descrita a suposi&#231;&#227;o de que um mesmo mecanismo imunol&#243;gico seria respons&#225;vel por manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas distintas, por&#233;m sem comprova&#231;&#227;o fisiopatol&#243;gica do fen&#244;meno, em especial por causa da raridade dos casos<sup>1</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Relato do Caso </bold>
    </p>
    <p>Trata-se de paciente de 30 anos, do sexo feminino, parda, natural e procedente da cidade de S&#227;o Paulo, com dificuldade para falar e movimentos involunt&#225;rios em dedos, m&#227;os, boca e l&#237;ngua h&#225; 18 meses. Referia dispneia a moderados esfor&#231;os (classe funcional II da New York Heart Association [NYHA]). Relatava cirurgia de troca de valva mitral por pr&#243;tese biol&#243;gica por estenose mitral sintom&#225;tica h&#225; 18 meses. Tabagista (tr&#234;s ma&#231;os-ano), com antecedente de quatro gesta&#231;&#245;es com partos normais sem intercorr&#234;ncias (&#250;ltima h&#225; seis anos). </p>
    <p>Em 2005 a paciente apresentou quadro de angina ao repouso permanecendo internada por 14 dias em unidade de terapia intensiva, recebendo alta hospitalar com diagn&#243;stico de infarto agudo do mioc&#225;rdio e estenose de valva mitral. Na ocasi&#227;o, passou a apresentar dispneia a moderados esfor&#231;os, com tr&#234;s epis&#243;dios de exacerba&#231;&#227;o, sendo em 2008 indicada cirurgia card&#237;aca de troca valvar mitral por pr&#243;tese biol&#243;gica. Realizou cintilografia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica pr&#233;-operat&#243;ria que mostrava hipocapta&#231;&#227;o persistente em parede anterior de Ventr&#237;culo Esquerdo (VE). A cirurgia decorreu sem complica&#231;&#245;es e o ecocardiograma transtor&#225;cico p&#243;s-operat&#243;rio mostrava &#225;trio esquerdo (AE) de 45 mm de di&#226;metro, VE de 68 x 56 mm associado &#224; hipocinesia difusa moderada (fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o [FE] de 44%) e pr&#243;tese biol&#243;gica mitral sem altera&#231;&#245;es estruturais com refluxo m&#237;nimo. Recebeu alta no quinto dia de interna&#231;&#227;o em uso de AAS, carvedilol, digoxina, captopril, aldactone e furosemida.</p>
    <p>Ainda em 2008, iniciou quadro de cefaleia acompanhada de parestesia em membro superior esquerdo e movimentos involunt&#225;rios em m&#227;os, boca, l&#237;ngua e dedos. Em seguida, apresentou convuls&#245;es t&#244;nico-cl&#244;nicas generalizadas e epis&#243;dios de alucina&#231;&#227;o visual, <italic>delirium</italic> e intensa labilidade emocional. O quadro neurol&#243;gico durou cerca de trinta dias, permanecendo apenas os movimentos involunt&#225;rios at&#233; o presente momento. Utilizava ciclobenzaprina, por&#233;m sem melhora.</p>
    <p>Ao exame f&#237;sico, encontrava-se em regular estado geral, taquic&#225;rdica (frequ&#234;ncia card&#237;aca=130 batimentos por minuto), press&#227;o arterial de 120x70 mmHg, <italic>ictus</italic> vis&#237;vel e palp&#225;vel no quinto espa&#231;o intercostal sobre a linha hemiclavicular esquerda, presen&#231;a de bulhas r&#237;tmicas com hiperfonese de B1 e atrito peric&#225;rdico aud&#237;vel em mesoss&#237;stole e proto e teledi&#225;stole e estertores finos crepitantes em ambas as bases pulmonares. Mantinha movimentos involunt&#225;rios em extremidades. Nesse momento, foi realizado o diagn&#243;stico de febre reum&#225;tica em atividade em raz&#227;o da presen&#231;a de coreia e cardite aguda.</p>
    <p>O eletrocardiograma mostrava ritmo sinusal com PR de 0,28s e bloqueio de ramo direito com &#225;rea inativa &#226;ntero-septal. Radiografia de t&#243;rax apresenta duplo contorno em &#225;trio esquerdo e abaulamento de arco pulmonar. Foi solicitado ecocardiograma transtor&#225;cico que mostrou AE de 48mm, FE de VE de 32% com hipocinesia difusa, pr&#243;tese biol&#243;gica mitral sem altera&#231;&#245;es estruturais e discreto derrame peric&#225;rdico. Foi realizada resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca que mostrou hipocinesia difusa e acinesia com realce tardio subepic&#225;rdico em parede anterior m&#233;dio-apical de VE (<xref ref-type="fig" rid="a16fig01m">figura 1</xref>). Exames laboratoriais mostraram 76 mil plaquetas/mm<sup>3</sup>, velocidade de hemossedimenta&#231;&#227;o de 20 mm, prote&#237;na C-reativa de 1,37 mg/L e TTPA (R) de 1,42 (sugestivo de presen&#231;a de inibidor). Cintilografia mioc&#225;rdica com g&#225;lio realizada por suspeita de miocardite aguda resultou positiva para processo inflamat&#243;rio em atividade (<xref ref-type="fig" rid="a16fig02m">figura 2</xref>). Por causa do quadro de coreia, solicitada resson&#226;ncia magn&#233;tica de cr&#226;nio mostrava m&#250;ltiplas &#225;reas em hemisf&#233;rios cerebrais e cerebelo, sugestivas de embolia pr&#233;via. Foi levantada a hip&#243;tese de doen&#231;a reumatol&#243;gica e os exames mostraram ASLO de 786 UI/mL, fator antin&#250;cleo positivo &gt; 1/320 (homog&#234;neo), anti-SM positivo, anticorpo anticardiolipina IgM positivo (14 UI) e IgG negativo e anticoagulante l&#250;pico negativo. Esses achados permitiram simultaneamente o diagn&#243;stico de febre reum&#225;tica em atividade, l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico (LES) e s&#237;ndrome do anticorpo antifosfolip&#237;deo (SAAF). Pelo quadro de miocardite e pericardite agudas foram introduzidas corticoterapia com prednisona 1 mg/kg/dia e penicilina benzatina a cada 15 dias. Por causa da manifesta&#231;&#227;o cl&#237;nica de insufici&#234;ncia card&#237;aca a paciente recebeu carvedilol, enalapril e furosemida. Al&#233;m disso, a paciente passou a utilizar varfarina por diagn&#243;stico de SAAF com presen&#231;a de eventos tromboemb&#243;licos pr&#233;vios. Para o quadro de coreia recebeu haloperidol.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a16fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0e28-00016-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a16fig02m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0e28-00016-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Ap&#243;s seis meses, a paciente referia dispneia aos grandes esfor&#231;os (classe funcional I da NYHA), e desaparecimento completo dos sintomas neurol&#243;gicos ao iniciar o uso de haloperidol. Ao exame f&#237;sico, n&#227;o apresentava mais atrito peric&#225;rdico e o eletrocardiograma apresentava intervalo PR de 0,20s. </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O diagn&#243;stico de febre reum&#225;tica foi estabelecido pelos crit&#233;rios de Jones da <italic>American Heart Association</italic>. A presen&#231;a de coreia confere isoladamente o diagn&#243;stico<sup>2</sup>. Al&#233;m disso, a paciente ainda apresentou cardite aguda, les&#227;o valvar e alargamento de PR (altamente sugestivo de miocardite).</p>
    <p>A cardite reum&#225;tica em 15% dos casos pode apresentar-se com miocardite aguda associada a disfun&#231;&#227;o de VE, como no caso descrito<sup>2</sup>. A presen&#231;a de miocardite aguda pode ser confirmada por cintilografia mioc&#225;rdica com g&#225;lio, mesmo quando n&#227;o evidenciado na resson&#226;ncia magn&#233;tica<sup>2</sup>. Pericardite, caracterizada pela presen&#231;a de atrito e derrame peric&#225;rdico, n&#227;o difere em rela&#231;&#227;o a outras etiologias<sup>2</sup>. Cabe ressaltar que o uso de penicilina benzatina como profilaxia para novos surtos de febre reum&#225;tica deveria ter sido mantido mesmo ap&#243;s a cirurgia de troca valvar, o que poderia evitar a nova agudiza&#231;&#227;o em forma de pancardite e coreia.</p>
    <p>J&#225; coreia associada a febre reum&#225;tica (Sydenham) &#233; descrita em pacientes entre 8 e 12 anos de idade, e com dura&#231;&#227;o de 3 a 4 meses<sup>3</sup>. Apesar de incomum, a ocorr&#234;ncia em adultos e de forma mais duradoura &#233; poss&#237;vel<sup>3</sup>. Recorr&#234;ncias de coreia em adultos podem surgir especialmente em mulheres durante a gesta&#231;&#227;o ou associado ao uso de anticoncepcionais orais. </p>
    <p>O diagn&#243;stico de LES foi realizado baseado nos crit&#233;rios do <italic>American College of Rheumatology </italic>de 1997 pela presen&#231;a de serosite (derrame peric&#225;rdico), anti-SM positivo, fator antin&#250;cleo positivo, plaquetopenia e manifesta&#231;&#227;o neurol&#243;gica presente (crise convulsiva e alucina&#231;&#245;es)<sup>4</sup>.</p>
    <p>H&#225; a presen&#231;a de alguma forma de doen&#231;a card&#237;aca em 30% a 89% dos pacientes com LES, provavelmente por causa da deposi&#231;&#227;o de imunocomplexos e ativa&#231;&#227;o do complemento<sup>4</sup>. A agress&#227;o pela doen&#231;a pode ocorrer como pericardite (20% a 30% dos casos), miocardite (10%), endocardite de Libman-Sacks, e coronariopatia, devendo ser rapidamente reconhecida para estabelecimento de imunossupress&#227;o junto &#224; terap&#234;utica cardiol&#243;gica espec&#237;fica. Tanto a miocardite aguda quanto a pericardite indiferem clinicamente de outras etiologias<sup>4</sup>. Al&#233;m disso, a endocardite de Libman-Sacks pode levar a uma forma degenerativa, por&#233;m raramente sendo necess&#225;ria a corre&#231;&#227;o cir&#250;rgica valvar<sup>4</sup>.</p>
    <p>Coreia l&#250;pica &#233; incomum, sendo observada em 2% dos casos de LES<sup>3</sup>. Assim como na febre reum&#225;tica, ocorre em crian&#231;as em torno de 11 anos, especialmente no sexo feminino, podendo ser indistingu&#237;vel da coreia de Sydenham<sup>3,5</sup>.</p>
    <p>Por &#250;ltimo, caracterizamos a presen&#231;a de SAAF em raz&#227;o da presen&#231;a de anticorpo anticardiolipina positivo associado a eventos tromboticos pr&#233;vios e plaquetopenia<sup>4,6,7</sup>.</p>
    <p>A presen&#231;a de infarto agudo de mioc&#225;rdio pr&#233;vio &#233; evidente em raz&#227;o da descri&#231;&#227;o de &#225;rea hipocaptante persistente em cintilografia mioc&#225;rdica e das imagens de realce tardio obtidas na resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca. Quadros como esse podem estar presentes em 4% a 20% dos pacientes com SAAF<sup>6</sup>. Al&#233;m disso, SAAF pode apresentar-se com vegeta&#231;&#245;es ou espessamento valvar mitral em at&#233; 33% dos pacientes, sendo a maioria assintom&#225;tico e raramente apresentando degenera&#231;&#227;o valvar<sup>6,7</sup>.</p>
    <p>Diferentes estudos relatam SAAF como causa prim&#225;ria de coreia<sup>3,5,8</sup>. Trata-se de manifesta&#231;&#227;o rara e ocorre especialmente no sexo feminino. Um estudo de coorte prospectivo em pacientes com SAAF e coreia mostrou que na maioria dos casos a sintomatologia foi bilateral, envolvendo em especial extremidades e cabe&#231;a, de forma discreta &#224; moderada. A m&#233;dia de idade foi de 44 anos, o que difere dos casos de LES e febre reum&#225;tica. Al&#233;m disso, a dura&#231;&#227;o do epis&#243;dio variou de 1 a 84 meses (m&#233;dia de 14 meses). De todos os marcadores imunol&#243;gicos, o que parece estar mais associado &#233; a presen&#231;a de anticorpo anticardiolipina IgM positivo<sup>8</sup>.</p>
    <p>Conforme observado, em alguns casos podemos diagnosticar mais de uma doen&#231;a autoimune concomitante em um mesmo indiv&#237;duo. Essa situa&#231;&#227;o pode ser interpretada como duas ou mais doen&#231;as raras presentes ou como uma mesma doen&#231;a apresentando manifesta&#231;&#245;es pertencentes a outra doen&#231;a. Acredita-se que mecanismos imunol&#243;gicos semelhantes entre diferentes doen&#231;as autoimunes poderiam se cruzar, e em determinado indiv&#237;duo proporcionar manifesta&#231;&#245;es semelhantes<sup>1</sup>. Pacientes com febre reum&#225;tica podem em at&#233; 24% dos casos apresentar anticorpos &#223;2 glicoprote&#237;na-1 caracter&#237;sticos de SAAF e, de maneira inversa, cerca de 14% dos pacientes com SAAF apresentam prote&#237;na antistreptoc&#243;cica M positiva, anticorpo esse t&#237;pico de febre reum&#225;tica<sup>1,9</sup>. Sugere-se que a infec&#231;&#227;o estreptoc&#243;cica pode ser um deflagrador da produ&#231;&#227;o de anticorpos anticardiolipina, o que ajudaria a esclarecer a rela&#231;&#227;o entre SAAF, LES e febre reum&#225;tica<sup>9,10</sup>. Al&#233;m disso, a ativa&#231;&#227;o endotelial presente na les&#227;o valvar do LES &#233; semelhante &#224; da febre reum&#225;tica, mais uma vez sugerindo a presen&#231;a de um mesmo mecanismo imunol&#243;gico envolvido<sup>9</sup>. Em qualquer uma das tr&#234;s doen&#231;as relatadas na paciente sabe-se que podem estar envolvidos tanto mecanismos imunol&#243;gicos de resposta humoral quanto celular, muitas vezes com uma mesma manifesta&#231;&#227;o envolvendo um equil&#237;brio entre os diferentes mecanismos. Especificamente em rela&#231;&#227;o &#224; interliga&#231;&#227;o entre as doen&#231;as, n&#227;o se sabe qual seria o principal mecanismo envolvido, sendo suposta novamente a presen&#231;a de ambos, por&#233;m devendo ainda ser alvo de pesquisas<sup>9</sup>.</p>
    <p>Em pa&#237;ses latino-americanos como o Brasil, em que a preval&#234;ncia de febre reum&#225;tica &#233; importante, a chance de ocorr&#234;ncia de m&#250;ltiplas afec&#231;&#245;es imunol&#243;gicas em um mesmo paciente &#233; maior, devendo sempre ser investigada<sup>9</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o </bold>
    </p>
    <p>A combina&#231;&#227;o de tr&#234;s diagn&#243;sticos incomuns em um mesmo paciente torna esse caso &#250;nico, refor&#231;ando a ocorr&#234;ncia de mecanismos imunol&#243;gicos semelhantes. O paciente que desenvolve febre reum&#225;tica possui um substrato gen&#233;tico e imunol&#243;gico que predisp&#245;e &#224; ocorr&#234;ncia de outras doen&#231;as autoimunes. Dessa forma, em pacientes reum&#225;ticos devemos ficar atentos ao surgimento de outras doen&#231;as imunol&#243;gicas, as quais tamb&#233;m podem ter importantes manifesta&#231;&#245;es card&#237;acas.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Refer&#234;ncias</bold>
    </p>
    <p content-type="ref-to-delete">1. Blank M, Krause I, Magrini L, Spina G, Kalil J, Jacobsen S, et al. Overlapping humoral autoimmunity links rheumatic fever and the antiphospholipid syndrome. Rheumatology (Oxford). 2006;45(7):833-41. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">2. Carapetis JR, McDonald M, Wilson NJ. Acute rheumatic fever. Lancet. 2005;366(9480):155-68. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">3. Wild EJ, Tabrizi SJ. The differential diagnosis of chorea. Pract Neurol. 2007;7(6):360-73. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">4. Doria A, Iaccarino L, Sarzi-Puttini P, Atzeni F, Turriel M, Petri M. Cardiac involvement in systemic lupus erythematosus. Lupus. 2005;14(9):683-6. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">5. Avcin T, Benseller SM, Tyrrell PN, Cucnik S, Silverman ED. A followup study of antiphospholipid antibodies and associated neuropsychiatric manifestations in 137 children with systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheum. 2008;59(2):206-13. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">6. Cohen D, Berger SP, Steup-Beekman GM, Bloemenkamp KW, Bajema IM. Diagnosis and management of the antiphospholipid syndrome. BMJ. 2010;340:c2541. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">7. Roldan CA. Valvular and coronary heart disease in systemic inflammatory diseases: Systemic Disorders in heart disease. Heart. 2008;94(8):1089-101. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">8. Orzechowski NM, Wolanskyj AP, Ahlskog E, Kumar N, Moder KG. Antiphospholipid antibody-associated chorea. J Rheumatol. 2008;35(11):2165-70. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">9. Blank M, Aron-Maor A, Shoenfeld Y. From rheumatic fever to Libman-Sacks endocarditis: is there any possible pathogenetic link? Lupus. 2005;14(9):697-701. </p>
    <p>10. Dzhuzenova BS, Nasonov EL, Kovalev VIu, Lopaeva OV, Speranski&#301; AI, Nasonova VA. [Cardiolipin antibodies in acute rheumatic fever]. Klin Med (Mosk).1992;70(2):66-71.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Alexandre de Matos Soeiro </p>
        <p> Rua Maranh&#227;o, 680 / 81 - Santa Paula </p>
        <p> 09530-440 - S&#227;o Caetano do Sul, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="alexandre.soeiro@bol.com.br">alexandre.soeiro@bol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 08/12/10; revisado recebido em 18/12/10; aceito em 15/04/11.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Blank M, Krause I, Magrini L, Spina G, Kalil J, Jacobsen S, et al. Overlapping humoral autoimmunity links rheumatic fever and the antiphospholipid syndrome. Rheumatology (Oxford). 2006;45(7):833-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Overlapping humoral autoimmunity links rheumatic fever and the antiphospholipid syndrome</article-title>
          <source>Rheumatology (Oxford)</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>833</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Blank</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krause</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magrini</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spina</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kalil</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobsen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Carapetis JR, McDonald M, Wilson NJ. Acute rheumatic fever. Lancet. 2005;366(9480):155-68.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute rheumatic fever</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>155</fpage>
          <lpage>68</lpage>
          <issue>9480</issue>
          <volume>366</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carapetis</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McDonald</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilson</surname>
              <given-names>NJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Wild EJ, Tabrizi SJ. The differential diagnosis of chorea. Pract Neurol. 2007;7(6):360-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The differential diagnosis of chorea</article-title>
          <source>Pract Neurol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>360</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wild</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tabrizi</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Doria A, Iaccarino L, Sarzi-Puttini P, Atzeni F, Turriel M, Petri M. Cardiac involvement in systemic lupus erythematosus. Lupus. 2005;14(9):683-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac involvement in systemic lupus erythematosus</article-title>
          <source>Lupus</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>683</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Doria</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iaccarino</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sarzi-Puttini</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Atzeni</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turriel</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Petri</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Avcin T, Benseller SM, Tyrrell PN, Cucnik S, Silverman ED. A followup study of antiphospholipid antibodies and associated neuropsychiatric manifestations in 137 children with systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheum. 2008;59(2):206-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A followup study of antiphospholipid antibodies and associated neuropsychiatric manifestations in 137 children with systemic lupus erythematosus</article-title>
          <source>Arthritis Rheum</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>206</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>59</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Avcin</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benseller</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tyrrell</surname>
              <given-names>PN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cucnik</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silverman</surname>
              <given-names>ED</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Cohen D, Berger SP, Steup-Beekman GM, Bloemenkamp KW, Bajema IM. Diagnosis and management of the antiphospholipid syndrome. BMJ. 2010;340:c2541.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnosis and management of the antiphospholipid syndrome</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>c2541</fpage>
          <volume>340</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berger</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steup-Beekman</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bloemenkamp</surname>
              <given-names>KW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bajema</surname>
              <given-names>IM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Roldan CA. Valvular and coronary heart disease in systemic inflammatory diseases: Systemic Disorders in heart disease. Heart. 2008;94(8):1089-101.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Valvular and coronary heart disease in systemic inflammatory diseases: Systemic Disorders in heart disease</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1089</fpage>
          <lpage>101</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Roldan</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Orzechowski NM, Wolanskyj AP, Ahlskog E, Kumar N, Moder KG. Antiphospholipid antibody-associated chorea. J Rheumatol. 2008;35(11):2165-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antiphospholipid antibody-associated chorea</article-title>
          <source>J Rheumatol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>2165</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Orzechowski</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wolanskyj</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ahlskog</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kumar</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moder</surname>
              <given-names>KG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Blank M, Aron-Maor A, Shoenfeld Y. From rheumatic fever to Libman-Sacks endocarditis: is there any possible pathogenetic link? Lupus. 2005;14(9):697-701.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>From rheumatic fever to Libman-Sacks endocarditis: is there any possible pathogenetic link?</article-title>
          <source>Lupus</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>697</fpage>
          <lpage>701</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Blank</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aron-Maor</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shoenfeld</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiolipin antibodies in acute rheumatic fever</article-title>
          <source>Klin Med (Mosk)</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>66</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dzhuzenova</surname>
              <given-names>BS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nasonov</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kovalev VIu</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopaeva</surname>
              <given-names>OV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Speranskii</surname>
              <given-names>AI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nasonova</surname>
              <given-names>VA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Association between immunological diseases and their similar clinical manifestations</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>We report on a 30-year-old female patient, with biological mitral valve prosthesis due to symptomatic mitral stenosis and a history of acute myocardial infarction and generalized tonic-clonic seizure episodes, visual hallucinations, cerebral thromboembolic events and, at present, chorea and acute carditis. The patient was diagnosed with active rheumatic fever (RF), systemic lupus erythematosus (SLE) and Antiphospholipid syndrome (APS). The combination of three unusual diagnoses in the same patient makes this a unique case, modifying patient treatment and prognosis.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Mitral valve stenosis</kwd>
        <kwd>immune system diseases</kwd>
        <kwd>rheumatic fever</kwd>
        <kwd>lupus erythematosus, systemic</kwd>
        <kwd>myocarditis</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Association between immunological diseases and their similar clinical manifestations</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Alexandre de Matos Soeiro; Maria Carolina Feres de Almeida; Tarso Augusto Duenhas Accorsi; Guilherme Sobreira Spina; Carlos Vicente Serrano Jr; Fl&#225;vio Tarasoutchi</bold>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) - Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo (HCFMUSP); Liga de Combate &#224; Febre Reum&#225;tica, S&#227;o Paulo, SP, Brasil </p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body2">Mailing Address</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>We report on a 30-year-old female patient, with biological mitral valve prosthesis due to symptomatic mitral stenosis and a history of acute myocardial infarction and generalized tonic-clonic seizure episodes, visual hallucinations, cerebral thromboembolic events and, at present, chorea and acute carditis. The patient was diagnosed with active rheumatic fever (RF), systemic lupus erythematosus (SLE) and Antiphospholipid syndrome (APS). The combination of three unusual diagnoses in the same patient makes this a unique case, modifying patient treatment and prognosis.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Mitral valve stenosis; immune system diseases; rheumatic fever; lupus erythematosus, systemic; myocarditis.</p>
      <p>
        <bold>Introduction </bold>
      </p>
      <p>The prevalence of autoimmune diseases has increased in recent decades, especially due to the greater medical knowledge on the subject and the development of specific diagnostic methods. Therefore, such diseases have acquired an extremely relevant importance, as the early and accurate diagnosis can reduce morbidity and mortality in most patients<sup>1</sup>. However, little is known about the association between several autoimmune diseases. The present describes the assumption that the same immune mechanism would be responsible for distinct clinical manifestations, albeit with no pathophysiological proof of the phenomenon, particularly due to the rarity of cases<sup>1</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Case Report</bold>
      </p>
      <p>This is case report of a 30-year-old Brazilian mulatto female patient, born and raised in S&#227;o Paulo, with difficulty to speak and involuntary finger, hand, mouth and tongue movements for 18 months. She reported dyspnea with moderate effort (New York Heart Association [NYHA] functional class II). She also reported surgical replacement of the mitral valve for a biological prosthesis due to symptomatic mitral stenosis 18 months before. She was a smoker (three pack-year history), with a history of four pregnancies with normal deliveries without complications (last pregnancy six years before). </p>
      <p>In 2005, the patient had angina at rest and remained in the hospital for 14 days in the intensive care unit; she was discharged with a diagnosis of acute myocardial infarction and mitral valve stenosis. At that time, she began to present dyspnea with moderate effort, with three exacerbation episodes, and in 2008, cardiac surgery for mitral valve replacement by a biological prosthesis was indicated. She underwent preoperative myocardial perfusion scintigraphy, which showed persistent hypo-uptake in the left ventricular (LV) anterior wall. The surgery had no complications and a postoperative transthoracic echocardiogram showed a left atrium (LA) with a 45-mm diameter, LV of 68 x 56 mm associated with moderate diffuse hypokinesis (ejection fraction [EF] of 44%) and mitral bioprosthesis with no structural changes with minimal regurgitation. She was discharged on the 5<sup>th</sup> day of hospitalization receiving aspirin, carvedilol, digoxin, captopril, furosemide and aldactone.</p>
      <p>In 2008, she developed headaches accompanied by paresthesia in the left arm and involuntary movements of hands, mouth, tongue and fingers. She then presented tonic-clonic seizures and episodes of visual hallucinations, delirium and severe emotional lability. The neurological symptoms lasted approximately for thirty days and only the involuntary movements remain to date. The patient received cyclobenzaprine, but there was no improvement.</p>
      <p>At physical examination, she was in good general health, had tachycardia (heart rate = 130 beats per minute), blood pressure was 120x70 mmHg, visible and palpable <italic>ictus</italic> in the fifth intercostal space over the left midclavicular line, presence of rhythmic heart sounds with loud B1 and pericardial friction rub audible in midsystole and proto and telediastole and fine crackling rales in both pulmonary bases. The involuntary movements of extremities remained. At this point, the diagnosis of active rheumatic fever was achieved due to the presence of acute carditis and chorea.</p>
      <p>The electrocardiogram showed sinus rhythm with a PR of 0.28 s and right bundle branch block with inactive antero-septal area. The chest X-ray showed a double contour in the left atrium and bulging pulmonary arc.</p>
      <p>A transthoracic echocardiogram was requested, which showed LA of 48mm, left ventricular ejection fraction (LVEF) of 32% with diffuse hypokinesis, mitral bioprosthesis with no structural alterations and slight pericardial effusion. Cardiac MRI was performed, which showed diffuse hypokinesis and akinesis with subepicardial late enhancement in mid-apical anterior LV wall (<xref ref-type="fig" rid="en_a16fig01m-body2">Figure 1</xref>). Laboratory tests showed 76,000 platelets/mm<sup>3</sup>, erythrocyte sedimentation rate of 20 mm, C-reactive protein of 1.37 mg/L and APTT (R) of 1.42 (suggestive of inhibitor presence). Gallium scintigraphy performed for suspected acute myocarditis showed positive result for active inflammatory process (<xref ref-type="fig" rid="en_a16fig02m-body2">Figure 2</xref>). Due to the presence of chorea, a head MRI was requested, showing multiple areas in the cerebral hemispheres and cerebellum that were suggestive of previous embolism. The hypothesis of rheumatologic disease was considered and tests showed ASO of 786 IU / mL, positive antinuclear factor &gt; 1/320 (homogeneous), positive anti-SM, positive anticardiolipin IgM (14 IU) and negative IgG antibodies and negative lupus anticoagulant test.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a16fig01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0e28-00016-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a16fig02m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0e28-00016-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>These findings allowed the simultaneous diagnosis of active rheumatic fever, systemic lupus erythematosus (SLE) and antiphospholipid antibody syndrome (APS). Due to the picture of acute myocarditis and pericarditis the patient was started on steroids with prednisone 1 mg/kg/day and benzathine penicillin every 15 days. Because of the clinical manifestation of heart failure, the patient received carvedilol, enalapril and furosemide. Additionally, the patient was started on warfarin due to the diagnosis of APS with the presence of previous thromboembolic events, as well as haloperidol for the chorea. </p>
      <p>After six months, the patient reported dyspnea to great efforts (NYHA functional class I), and complete disappearance of the neurological symptoms when haloperidol was started. At physical examination she showed no pericardial friction rub and the electrocardiogram showed a PR interval of 0.20 s. </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The diagnosis of rheumatic fever was established by the Jones criteria of the American Heart Association. The presence of chorea alone confirms the diagnosis<sup>2</sup>. In addition, the patient still had acute carditis, valvular lesion and PR interval increase (highly suggestive of myocarditis).</p>
      <p>The rheumatic carditis, in 15% of cases, may present with acute myocarditis associated with LV dysfunction, as in the described case<sup>2</sup>. The presence of acute myocarditis can be confirmed by myocardial scintigraphy with gallium, even when it has not been demonstrated at the MRI<sup>2</sup>. Pericarditis, characterized by the presence of pericardial friction and effusion does not differ from other etiological presentations<sup>2</sup>. It should be noted that the use of benzathine penicillin as prophylaxis for new outbreaks of rheumatic fever should have been maintained even after the valve replacement surgery, which could prevent the new aggravation in the form of pancarditis and chorea.</p>
      <p>As for the chorea associated with rheumatic fever (Sydenham), it has been described in patients between 8 and 12 years old, with duration of 3 to 4 months<sup>3</sup>. Although uncommon, the occurrence in adults with its longer-lasting form is possible<sup>3</sup>. Recurrences of chorea in adults can occur especially in women during pregnancy or associated with oral contraceptive use.</p>
      <p>The diagnosis of SLE was made based on the criteria of the American College of Rheumatology of 1997, by the presence of serositis (pericardial effusion), positive anti-SM, positive antinuclear factor, thrombocytopenia and neurological manifestations (seizures and hallucinations)<sup>4</sup>. </p>
      <p>Some form of heart disease is found in 30% to 89% of patients with SLE, probably due to the deposition of immune complexes and complement activation<sup>4</sup>. The aggression by the disease may occur as pericarditis (20% to 30% of cases), myocarditis (10%), Libman-Sacks endocarditis, and coronary artery disease and should be quickly recognized for immunosuppression establishment together with specific cardiology therapy. Both acute myocarditis and pericarditis are clinically different from other etiologies<sup>4</sup>. Moreover, Libman-Sacks endocarditis can lead to a degenerative form of the disease, but rarely requires surgical valve correction<sup>4</sup>.</p>
      <p>Lupic chorea is uncommon, being observed in 2% of cases of SLE<sup>3</sup>. As in rheumatic fever, it occurs in children aged around 11 years, especially females and it may be indistinguishable from Sydenham's chorea<sup>3,5</sup>.</p>
      <p>Finally, we characterized the presence of APS due to the presence of anticardiolipin antibody, associated with previous thrombotic events and thrombocytopenia<sup>4,6,7</sup>.</p>
      <p>The presence of acute myocardial infarction is evident due to the description of persistent hypo-uptake area at the myocardial scintigraphy and late enhancement images obtained at the cardiac MRI. Pictures like this can be present in 4% to 20% of patients with APS<sup>6</sup>. Furthermore, APS may present with mitral valve vegetations or thickening in up to 33% of patients, with most of them being asymptomatic and rarely showing valvular degeneration<sup>6,7</sup>. </p>
      <p>Different studies have reported APS as the primary cause of chorea<sup>3,5,8</sup>. It is rare manifestation and occurs especially in females. A prospective cohort study in patients with APS and chorea showed that in most cases the symptoms were bilateral, involving particularly the extremities and head, with mild to moderate presentation. The mean age was 44 years, which differs from SLE and rheumatic fever cases. Additionally, episode duration varied from 1 to 84 months (mean 14 months). Of all the immunological markers, the one that appears to be more strongly associated is the presence of positive anticardiolipin antibody IgM<sup>8</sup>.</p>
      <p>As observed, in some cases, more than one concurrent autoimmune disease can be diagnosed in the same individual. This situation can be interpreted as two or more rare diseases that are simultaneously present or the same disease displaying characteristics that belong to another disease. It is believed that similar immunological mechanisms between different autoimmune diseases can cross-over and display similar manifestations in a particular individual<sup>1</sup>. Up to 24% of patients with rheumatic fever can have &#223;2 glycoprotein-1 antibodies, which are characteristic of APS and, conversely, around 14% of patients with APS have anti-streptococcal M-protein antibodies, which are typical of rheumatic fever<sup>1,9</sup>. It is suggested that streptococcal infection may be a trigger for the production of anticardiolipin antibodies, which would help clarify the association between APS, SLE and rheumatic fever<sup>9,10</sup>.</p>
      <p>Moreover, endothelial activation present in SLE valve lesion is similar to that of rheumatic fever, once again suggesting the presence of the same involved immune mechanism<sup>9</sup>. Regarding any of the three diseases reported in the patient, it is known that both humoral and cell immune response mechanisms may be involved, very often with the same manifestation involving a balance between the different mechanisms. Specifically regarding the link between the diseases, it is unclear what would be the main mechanism involved, once again assuming the presence of both, although they should be further investigated<sup>9</sup>.</p>
      <p>In Latin American countries such as Brazil, where the prevalence of rheumatic fever is significant, the chance of occurrence of multiple immune disorders in the same patient is higher, and must always be investigated<sup>9</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The combination of three unusual diagnoses in the same patient makes this case unique, reinforcing the occurrence of similar immunological mechanisms. The patient who develops rheumatic fever has a genetic and immunological substrate that predisposes to the occurrence of other autoimmune diseases. Therefore, one should be alert to the emergence of other autoimmune diseases in rheumatic patients, which may also have important cardiac manifestations. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
      <p content-type="ref-to-delete">1. Blank M, Krause I, Magrini L, Spina G, Kalil J, Jacobsen S, et al. Overlapping humoral autoimmunity links rheumatic fever and the antiphospholipid syndrome. Rheumatology (Oxford). 2006;45(7):833-41. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">2. Carapetis JR, McDonald M, Wilson NJ. Acute rheumatic fever. Lancet. 2005;366(9480):155-68. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">3. Wild EJ, Tabrizi SJ. The differential diagnosis of chorea. Pract Neurol. 2007;7(6):360-73. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">4. Doria A, Iaccarino L, Sarzi-Puttini P, Atzeni F, Turriel M, Petri M. Cardiac involvement in systemic lupus erythematosus. Lupus. 2005;14(9):683-6. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">5. Avcin T, Benseller SM, Tyrrell PN, Cucnik S, Silverman ED. A followup study of antiphospholipid antibodies and associated neuropsychiatric manifestations in 137 children with systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheum. 2008;59(2):206-13. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">6. Cohen D, Berger SP, Steup-Beekman GM, Bloemenkamp KW, Bajema IM. Diagnosis and management of the antiphospholipid syndrome. BMJ. 2010;340:c2541. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">7. Roldan CA. Valvular and coronary heart disease in systemic inflammatory diseases: Systemic Disorders in heart disease. Heart. 2008;94(8):1089-101. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">8. Orzechowski NM, Wolanskyj AP, Ahlskog E, Kumar N, Moder KG. Antiphospholipid antibody-associated chorea. J Rheumatol. 2008;35(11):2165-70. </p>
      <p>9. Blank M, Aron-Maor A, Shoenfeld Y. From rheumatic fever to Libman-Sacks endocarditis: is there any possible pathogenetic link? Lupus. 2005;14(9):697-701.      </p>
      <p>
        <fn id="end-body2" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Mailing Address:</bold>
          </label>
          <p> Alexandre de Matos Soeiro </p>
          <p> Rua Maranh&#227;o, 680 / 81 - Santa Paula </p>
          <p> 09530-440 - S&#227;o Caetano do Sul, SP - Brazil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="alexandre.soeiro@bol.com.br">alexandre.soeiro@bol.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p> Manuscript received December 08, 2010; revised manuscript received December 18, 2010; accepted April 15, 2011.</p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Asociaci&#243;n entre enfermedades inmunol&#243;gicas y sus manifestaciones cl&#237;nicas semejantes</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Se trata de un caso de una paciente de 30 a&#241;os del sexo femenino, con pr&#243;tesis biol&#243;gica valvular mitral en raz&#243;n de estenosis mitral sintom&#225;tica y antecedentes de infarto agudo de miocardio, episodios de convulsiones t&#243;nico-cl&#243;nicas generalizadas, alucinaciones visuales, eventos tromboemb&#243;licos cerebrales, presentando en el momento corea y carditis aguda. Fueron diagnosticados en la paciente fiebre reum&#225;tica en actividad, lupus eritematoso sist&#233;mico y s&#237;ndrome del anticuerpo antifosfol&#237;pido. La combinaci&#243;n de tres diagn&#243;sticos infrecuentes en un mismo paciente vuelve este caso &#250;nico, modificando el tratamiento y su pron&#243;stico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Estenosis de la V&#225;lvula Mitral</kwd>
        <kwd>Enfermedades del Sistema Inmune</kwd>
        <kwd>Fiebre Reum&#225;tica</kwd>
        <kwd>Lupus Eritematoso Sist&#233;mico</kwd>
        <kwd>Miocarditis</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Asociaci&#243;n entre enfermedades inmunol&#243;gicas y sus manifestaciones cl&#237;nicas semejantes</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Alexandre de Matos Soeiro; Maria Carolina Feres de Almeida; Tarso Augusto Duenhas Accorsi; Guilherme Sobreira Spina; Carlos Vicente Serrano Jr; Fl&#225;vio Tarasoutchi</bold>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) - Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo (HCFMUSP); Liga de Combate &#224; Febre Reum&#225;tica, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body3">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>Se trata de un caso de una paciente de 30 a&#241;os del sexo femenino, con pr&#243;tesis biol&#243;gica valvular mitral en raz&#243;n de estenosis mitral sintom&#225;tica y antecedentes de infarto agudo de miocardio, episodios de convulsiones t&#243;nico-cl&#243;nicas generalizadas, alucinaciones visuales, eventos tromboemb&#243;licos cerebrales, presentando en el momento corea y carditis aguda. Fueron diagnosticados en la paciente fiebre reum&#225;tica en actividad, lupus eritematoso sist&#233;mico y s&#237;ndrome del anticuerpo antifosfol&#237;pido. La combinaci&#243;n de tres diagn&#243;sticos infrecuentes en un mismo paciente vuelve este caso &#250;nico, modificando el tratamiento y su pron&#243;stico.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Estenosis de la V&#225;lvula Mitral, Enfermedades del Sistema Inmune, Fiebre Reum&#225;tica, Lupus Eritematoso Sist&#233;mico, Miocarditis.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La prevalencia de enfermedades autoinmunes viene aumentando en las &#250;ltimas d&#233;cadas, especialmente en raz&#243;n del mayor conocimiento m&#233;dico referente al asunto y al desarrollo de m&#233;todos diagn&#243;sticos espec&#237;ficos. Con eso, tales afecciones obtuvieron una magnitud extremadamente relevante, una vez que el diagn&#243;stico precoz y correcto es capaz de reducir morbilidad y mortalidad en gran parte de los pacientes<sup>1</sup>. Sin embargo, poco se conoce sobre la asociaci&#243;n entre diferentes enfermedades autoinmunes. Es descripta la suposici&#243;n de que un mismo mecanismo inmunol&#243;gico ser&#237;a responsable por manifestaciones cl&#237;nicas distintas, aunque sin comprobaci&#243;n fisiopatol&#243;gica del fen&#243;meno, en especial por causa de la raridad de los casos<sup>1</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Caso cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Se trata de paciente de 30 a&#241;os, del sexo femenino, parda, natural y procedente de la ciudad de S&#227;o Paulo, con dificultad para hablar y movimientos involuntarios en dedos, manos, boca y lengua hac&#237;a 18 meses. Refer&#237;a disnea a moderados esfuerzos (clase funcional II de la New York Heart Association [NYHA]). Relataba cirug&#237;a de reemplazo de v&#225;lvula mitral por pr&#243;tesis biol&#243;gica por estenosis mitral sintom&#225;tica hac&#237;a 18 meses. Tabaquista (tres atados-a&#241;o), con antecedente de cuatro gestaciones con partos normales sin intercurrencias (&#250;ltima hac&#237;a seis a&#241;os). </p>
      <p>En 2005 la paciente present&#243; cuadro de angina al reposo permaneciendo internada por 14 d&#237;as en unidad de terapia intensiva, recibiendo alta hospitalaria con diagn&#243;stico de infarto agudo de miocardio y estenosis de v&#225;lvula mitral. En la ocasi&#243;n, comenz&#243; a presentar disnea a moderados esfuerzos, con tres episodios de exacerbaci&#243;n, siendo en 2008 indicada cirug&#237;a card&#237;aca de reemplazo valvular mitral por pr&#243;tesis biol&#243;gica. Se realizo c&#225;mara gamma de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica preoperatoria que mostraba hipocaptaci&#243;n persistente en pared anterior de Ventr&#237;culo Izquierdo (VI). La cirug&#237;a transcurri&#243; sin complicaciones y el ecocardiograma transtor&#225;cico postoperatorio mostraba atrio izquierdo (AI) de 45 mm de di&#225;metro, VI de 68 x 56 mm asociado a hipocinesia difusa moderada (fracci&#243;n de eyecci&#243;n [FE] de 44%) y pr&#243;tesis biol&#243;gica mitral sin alteraciones estructurales con reflujo m&#237;nimo. Recibi&#243; alta en el quinto d&#237;a de internaci&#243;n en uso de AAS, carvedilol, digoxina, captopril, aldactone y furosemida.</p>
      <p>Aun en 2008, inici&#243; cuadro de cefalea acompa&#241;ada de parestesia en miembro superior izquierdo y movimientos involuntarios en manos, boca, lengua y dedos. Enseguida, present&#243; convulsiones t&#243;nico-cl&#243;nicas generalizadas y episodios de alucinaci&#243;n visual, <italic>delirium</italic> y intensa labilidad emocional. El cuadro neurol&#243;gico dur&#243; cerca de treinta d&#237;as, permaneciendo apenas los movimientos involuntarios hasta el presente momento. Utilizaba ciclobenzaprina, aunque sin mejora.</p>
      <p>Al examen f&#237;sico, se encontraba en regular estado general, taquic&#225;rdica (frecuencia card&#237;aca=130 latidos por minuto), presi&#243;n arterial de 120x70 mmHg, <italic>ictus</italic> visible y palpable en el quinto espacio intercostal sobre la l&#237;nea hemiclavicular izquierda, presencia de ruidos r&#237;tmicos con hiperfonesis de B1 y frote peric&#225;rdico audible en mesos&#237;stole y proto y teledi&#225;stole y estertores finos crepitantes en ambas bases pulmonares. Manten&#237;a movimientos involuntarios en extremidades. En ese momento, fue realizado el diagn&#243;stico de fiebre reum&#225;tica en actividad en raz&#243;n de la presencia de corea y carditis aguda.</p>
      <p>El electrocardiograma mostraba ritmo sinusal con PR de 0,28s y bloqueo de rama derecha con &#225;rea inactiva &#225;ntero septal. Radiograf&#237;a de t&#243;rax presenta doble contorno en atrio izquierdo y abombamiento de arco pulmonar. Fue solicitado ecocardiograma transtor&#225;cico que mostr&#243; AI de 48mm, FE de VI de 32% con hipocinesia difusa, pr&#243;tesis biol&#243;gica mitral sin alteraciones estructurales y discreto derrame peric&#225;rdico. Fue realizada resonancia magn&#233;tica card&#237;aca que mostr&#243; hipocinesia difusa y acinesia con realce tard&#237;o subepic&#225;rdico en pared anterior medio-apical de VI (<xref ref-type="fig" rid="es_a16fig01m-body3">Figura 1</xref>). Ex&#225;menes de laboratorio mostraron 76 mil plaquetas/mm<sup>3</sup>, velocidad de hemosedimentaci&#243;n de 20 mm, prote&#237;na C-reactiva de 1,37 mg/L y TTPA (R) de 1,42 (sugestivo de presencia de inhibidor). C&#225;mara gamma mioc&#225;rdica con galio realizada por sospecha de miocarditis aguda result&#243; positiva para proceso inflamatorio en actividad (<xref ref-type="fig" rid="es_a16fig02m-body3">Figura 2</xref>). Debido al cuadro de corea, resonancia magn&#233;tica de cr&#225;neo mostraba m&#250;ltiples &#225;reas en hemisferios cerebrales y cerebelo, sugestivas de embolia previa. Fue colocada la hip&#243;tesis de enfermedad reumatol&#243;gica y los ex&#225;menes mostraron ASLO de 786 UI/mL, factor antin&#250;cleo positivo &gt; 1/320 (homog&#233;neo), anti-SM positivo, anticuerpo anticardiolipina IgM positivo (14 UI) y IgG negativo y anticoagulante l&#250;pico negativo. Esos hallazgos permitieron simult&#225;neamente el diagn&#243;stico de fiebre reum&#225;tica en actividad, lupus eritematoso sist&#233;mico (LES) y s&#237;ndrome del anticuerpo antifosfol&#237;pido (SAAF). Por el cuadro de miocarditis y pericarditis agudas fueron introducidas corticoterapia con prednisona 1 mg/kg/d&#237;a y penicilina benzatina cada 15 d&#237;as. Por causa de la manifestaci&#243;n cl&#237;nica de insuficiencia card&#237;aca la paciente recibi&#243; carvedilol, enalapril y furosemida. Adem&#225;s de eso, la paciente comenz&#243; a utilizar varfarina por diagn&#243;stico de SAAF con presencia de eventos tromboemb&#243;licos previos. Para el cuadro de corea recibi&#243; haloperidol.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a16fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0e28-00016-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a16fig02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0e28-00016-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de seis meses, la paciente refer&#237;a disnea a los grandes esfuerzos (clase funcional I de la NYHA), y desaparici&#243;n completa de los s&#237;ntomas neurol&#243;gicos al iniciar el uso de haloperidol. Al examen f&#237;sico, no presentaba m&#225;s frote peric&#225;rdico y el electrocardiograma presentaba intervalo PR de 0,20s. </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El diagn&#243;stico de fiebre reum&#225;tica fue establecido por los criterios de Jones de la American Heart Association. La presencia de corea confirma aisladamente el diagn&#243;stico<sup>2</sup>. Adem&#225;s de eso, la paciente aun present&#243; carditis aguda, lesi&#243;n valvular y ensanchamiento de PR (altamente sugestivo de miocarditis).</p>
      <p>La carditis reum&#225;tica en 15% de los casos puede presentarse con miocarditis aguda asociada a disfunci&#243;n de VI, como en el caso descripto<sup>2</sup>. La presencia de miocarditis aguda puede ser confirmada por c&#225;mara gamma mioc&#225;rdica con galio, aun cuando no sea evidenciado en la resonancia magn&#233;tica<sup>2</sup>. Pericarditis, caracterizada por la presencia de frote y derrame peric&#225;rdico, no difiere en relaci&#243;n a otras etiolog&#237;as<sup>2</sup>. Cabe resaltar que el uso de penicilina benzatina como profilaxia para nuevos brotes de fiebre reum&#225;tica deber&#237;a haber sido mantenido aun despu&#233;s de la cirug&#237;a de reemplazo valvular, lo que podr&#237;a evitar la nueva agudizaci&#243;n en forma de pancarditis y corea.</p>
      <p>La corea asociada a fiebre reum&#225;tica (Sydenham) es descripta en pacientes entre 8 y 12 a&#241;os de edad, y con duraci&#243;n de 3 a 4 meses<sup>3</sup>. A pesar de infrecuente, la ocurrencia en adultos y de forma m&#225;s duradera es posible<sup>3</sup>. Recurrencias de corea en adultos pueden surgir especialmente en mujeres durante la gestaci&#243;n o asociado al uso de anticonceptivos orales. </p>
      <p>El diagn&#243;stico de LES fue realizado basado en los criterios del American College of Rheumatology de 1997 por la presencia de serositis (derrame peric&#225;rdico), anti-SM positivo, factor antin&#250;cleo positivo, plaquetopenia y manifestaci&#243;n neurol&#243;gica presente (crisis convulsiva y alucinaciones)<sup>4</sup>.</p>
      <p>Hay la presencia de alguna forma de enfermedad card&#237;aca en 30% a 89% de los pacientes con LES, probablemente por causa del dep&#243;sito de inmunocomplejos y activaci&#243;n del complemento<sup>4</sup>. La agresi&#243;n por la enfermedad puede ocurrir como pericarditis (20% a 30% de los casos), miocarditis (10%), endocarditis de Libman-Sacks, y coronariopat&#237;a, debiendo ser r&#225;pidamente reconocida para establecimiento de inmunosupresi&#243;n junto a la terap&#233;utica cardiol&#243;gica espec&#237;fica. Tanto la miocarditis aguda como la pericarditis no difieren cl&#237;nicamente de otras etiolog&#237;as<sup>4</sup>. Adem&#225;s de eso, la endocarditis de Libman-Sacks puede llevar a una forma degenerativa, aunque es raramente necesaria la correcci&#243;n quir&#250;rgica valvular<sup>4</sup>.</p>
      <p>Corea l&#250;pica es infrecuente, siendo observada en 2% de los casos de LES<sup>3</sup>. As&#237; como en la fiebre reum&#225;tica, ocurre en ni&#241;os de alrededor de 11 a&#241;os, especialmente en el sexo femenino, pudiendo ser indistinguible de la corea de Sydenham<sup>3,5</sup>.</p>
      <p>Por &#250;ltimo, caracterizamos la presencia de SAAF en raz&#243;n de la presencia de anticuerpo anticardiolipina positivo asociado a eventos tromb&#243;ticos previos y plaquetopenia<sup>4,6,7</sup>.</p>
      <p>La presencia de infarto agudo de miocardio previo es evidente en raz&#243;n de la descripci&#243;n de &#225;rea hipocaptante persistente en c&#225;mara gamma mioc&#225;rdica y de las im&#225;genes de realce tard&#237;o obtenidas en la resonancia magn&#233;tica card&#237;aca. Cuadros como ese pueden estar presentes en 4% a 20% de los pacientes con SAAF<sup>6</sup>. Adem&#225;s de eso, SAAF puede presentarse con vegetaciones o espesamiento valvular mitral en hasta 33% de los pacientes, siendo la mayor&#237;a asintom&#225;tico y raramente presentando degeneraci&#243;n valvular<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>Diferentes estudios relatan SAAF como causa primaria de corea<sup>3,5,8</sup>. Se trata de manifestaci&#243;n rara y ocurre especialmente en el sexo femenino. Un estudio de cohorte prospectivo en pacientes con SAAF y corea mostr&#243; que en la mayor&#237;a de los casos la sintomatolog&#237;a fue bilateral, envolviendo en especial extremidades y cabeza, de forma discreta a moderada. La media de edad fue de 44 a&#241;os, lo que difiere de los casos de LES y fiebre reum&#225;tica. Adem&#225;s de eso, la duraci&#243;n del episodio vari&#243; de 1 a 84 meses (media de 14 meses). De todos los marcadores inmunol&#243;gicos, el que parece estar m&#225;s asociado es la presencia de anticuerpo anticardiolipina IgM positivo<sup>8</sup>.</p>
      <p>Seg&#250;n lo observado, en algunos casos podemos diagnosticar m&#225;s de una enfermedad autoinmune concomitante en un mismo individuo. Esa situaci&#243;n puede ser interpretada como dos o m&#225;s enfermedades raras presentes o como una misma enfermedad presentando manifestaciones pertenecientes a otra enfermedad. Se cree que mecanismos inmunol&#243;gicos semejantes entre diferentes enfermedades autoinmunes podr&#237;an cruzarse, y en determinado individuo proporcionar manifestaciones semejantes<sup>1</sup>. Pacientes con fiebre reum&#225;tica pueden en hasta 24% de los casos presentar anticuerpos &#223;2 glicoprote&#237;na-1 caracter&#237;sticos de SAAF y, de manera inversa, cerca de 14% de los pacientes con SAAF presentan prote&#237;na antistreptoc&#243;cica M positiva, anticuerpo ese t&#237;pico de fiebre reum&#225;tica<sup>1,9</sup>. Se sugiere que la infecci&#243;n estreptoc&#243;cica puede ser un deflagrador de la producci&#243;n de anticuerpos anticardiolipina, lo que ayudar&#237;a a aclarar la relaci&#243;n entre SAAF, LES y fiebre reum&#225;tica<sup>9,10</sup>. Adem&#225;s de eso, la activaci&#243;n endotelial presente en la lesi&#243;n valvular del LES es semejante a la de la fiebre reum&#225;tica, una vez m&#225;s sugiriendo la presencia de un mismo mecanismo inmunol&#243;gico envuelto<sup>9</sup>. En cualquiera de las tres enfermedades relatadas en la paciente se sabe que pueden estar envueltos tanto mecanismos inmunol&#243;gicos de respuesta humoral como celular, muchas veces con una misma manifestaci&#243;n envolviendo un equilibrio entre los diferentes mecanismos. Espec&#237;ficamente en relaci&#243;n a la interligaci&#243;n entre las enfermedades, no se sabe cual ser&#237;a el principal mecanismo envuelto, siendo supuesta nuevamente la presencia de ambos, sin embargo debiendo aun ser blanco de investigaciones<sup>9</sup>.</p>
      <p>En pa&#237;ses latinoamericanos como el Brasil, en que la prevalencia de fiebre reum&#225;tica es importante, la posibilidad de ocurrencia de m&#250;ltiples afecciones inmunol&#243;gicas en un mismo paciente es mayor, debiendo siempre ser investigada<sup>9</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n </bold>
      </p>
      <p>La combinaci&#243;n de tres diagn&#243;sticos infrecuentes en un mismo paciente vuleve este caso &#250;nico, reforzando la ocurrencia de mecanismos inmunol&#243;gicos semejantes. El paciente que desarrolla fiebre reum&#225;tica posee un substrato gen&#233;tico e inmunol&#243;gico que predispone a la ocurrencia de otras enfermedades autoinmunes. De esa forma, en pacientes reum&#225;ticos debemos estar atentos al surgimiento de otras enfermedades inmunol&#243;gicas, las cuales tambi&#233;n pueden tener importantes manifestaciones card&#237;acas.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p content-type="ref-to-delete">1. Blank M, Krause I, Magrini L, Spina G, Kalil J, Jacobsen S, et al. Overlapping humoral autoimmunity links rheumatic fever and the antiphospholipid syndrome. Rheumatology (Oxford). 2006;45(7):833-41. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">2. Carapetis JR, McDonald M, Wilson NJ. Acute rheumatic fever. Lancet. 2005;366(9480):155-68. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">3. Wild EJ, Tabrizi SJ. The differential diagnosis of chorea. Pract Neurol. 2007;7(6):360-73. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">4. Doria A, Iaccarino L, Sarzi-Puttini P, Atzeni F, Turriel M, Petri M. Cardiac involvement in systemic lupus erythematosus. Lupus. 2005;14(9):683-6. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">5. Avcin T, Benseller SM, Tyrrell PN, Cucnik S, Silverman ED. A followup study of antiphospholipid antibodies and associated neuropsychiatric manifestations in 137 children with systemic lupus erythematosus. Arthritis Rheum. 2008;59(2):206-13. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">6. Cohen D, Berger SP, Steup-Beekman GM, Bloemenkamp KW, Bajema IM. Diagnosis and management of the antiphospholipid syndrome. BMJ. 2010;340:c2541. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">7. Roldan CA. Valvular and coronary heart disease in systemic inflammatory diseases: Systemic Disorders in heart disease. Heart. 2008;94(8):1089-101. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">8. Orzechowski NM, Wolanskyj AP, Ahlskog E, Kumar N, Moder KG. Antiphospholipid antibody-associated chorea. J Rheumatol. 2008;35(11):2165-70. </p>
      <p>9. Blank M, Aron-Maor A, Shoenfeld Y. From rheumatic fever to Libman-Sacks endocarditis: is there any possible pathogenetic link? Lupus. 2005;14(9):697-701.      </p>
      <p>
        <fn id="end-body3" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Correspondencia:</bold>
          </label>
          <p> Alexandre de Matos Soeiro </p>
          <p> Rua Maranh&#227;o, 680 / 81 - Santa Paula </p>
          <p> 09530-440 - S&#227;o Caetano do Sul, SP - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="alexandre.soeiro@bol.com.br">alexandre.soeiro@bol.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p> Art&#237;culo recibido el 08/12/10; revisado recibido el 18/12/10; aceptado el 15/04/11.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
