<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">jZbhssrxJtfdsnhhrfD7tnc</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2012000200001</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(12)09800201</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2012000200001</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigo Especial</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>I Diretriz da Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre processos e compet&#234;ncias para a forma&#231;&#227;o em cardiologia no Brasil: resumo executivo</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sousa</surname>
            <given-names>Marcos Roberto de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mourilhe-Rocha</surname>
            <given-names>Ricardo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Paola</surname>
            <given-names>Angelo Amato Vincenzo de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff05"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>K&#246;hler</surname>
            <given-names>Ilmar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff06"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Feitosa</surname>
            <given-names>Gilson Soares</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff07"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff08"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Schneider</surname>
            <given-names>Jamil Cherem</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff09"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff10"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Feitosa-Filho</surname>
            <given-names>Gilson Soares</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff07"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff08"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nicolau</surname>
            <given-names>Jos&#233; Carlos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff11"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira</surname>
            <given-names>Jo&#227;o Fernando Monteiro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff11"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Morais</surname>
            <given-names>Nelson Siqueira de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff12"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff13"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff09">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Jos&#233;</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto de Cardiologia de Santa Catarina</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff13">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Comiss&#227;o Julgadora do T&#237;tulo de Especialista em Cardiologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff07">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Salvador</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Escola Bahiana de Medicina e Sa&#250;de P&#250;blica</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de S&#227;o Paulo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff11">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">HC </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff06">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Canoas</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Luterana do Brasil</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff05">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de S&#227;o Paulo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de S&#227;o Paulo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff08">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Salvador</named-content>
          <named-content content-type="state">Bahia</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital Santa Izabel </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade do Estado do Rio de Janeiro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Belo Horizonte</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Minas Gerais</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Curso de P&#243;s Gradua&#231;&#227;o em Ci&#234;ncias Aplicadas &#224; Sa&#250;de do Adulto </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff10">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Florian&#243;polis</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade do Sul de Santa Catarina</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff12">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Goi&#226;nia</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital do Cora&#231;&#227;o Anis Rassi</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
      <volume>98</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>98</fpage>
      <lpage>103</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>14</day>
          <month>12</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>26</day>
          <month>12</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>14</day>
          <month>12</month>
          <year>2011</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Este artigo resume a "I Diretriz da Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre Processos e Compet&#234;ncias para a Forma&#231;&#227;o em Cardiologia no Brasil", que pode ser encontrada na &#237;ntegra no seguinte endere&#231;o: &lt;http://publicacoes.cardiol.br/consenso/2011/diretriz-tec.asp&gt;. S&#227;o estabelecidos o tempo de forma&#231;&#227;o no pr&#233;-requisito de Cl&#237;nica M&#233;dica e em Cardiologia, com Especializa&#231;&#227;o mediante treinamento te&#243;rico e pr&#225;tico, os recursos m&#237;nimos que devem estar dispon&#237;veis no centro formador de Especialistas em Cardiologia e o conte&#250;do do conhecimento em Cardiologia.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Educa&#231;&#227;o m&#233;dica</kwd>
        <kwd>cardiologia</kwd>
        <kwd>&#233;tica m&#233;dica</kwd>
        <kwd>compet&#234;ncia profissional</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>27</day>
        <month>02</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO ESPECIAL</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>I Diretriz da Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre processos e compet&#234;ncias para a forma&#231;&#227;o em cardiologia no Brasil - resumo executivo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Marcos Roberto de Sousa<sup>I</sup>; Ricardo Mourilhe-Rocha<sup>II</sup>; Angelo Amato Vincenzo de Paola<sup>III,IV,V</sup>; Ilmar K&#246;hler<sup>VI</sup>; Gilson Soares Feitosa<sup>VII,VIII</sup>; Jamil Cherem Schneider<sup>IX,X</sup>; Gilson Soares Feitosa-Filho<sup>VII,VIII</sup>; Jos&#233; Carlos Nicolau<sup>XI</sup>; Jo&#227;o Fernando Monteiro Ferreira<sup>XI</sup>; Nelson Siqueira de Morais<sup>XII,XIII</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Curso de P&#243;s Gradua&#231;&#227;o em Ci&#234;ncias Aplicadas &#224; Sa&#250;de do Adulto da Universidade Federal de Minas Gerais, Belo Horizonte, MG </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade do Estado do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ </p>
    <p><sup>III</sup>Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP </p>
    <p><sup>IV</sup>Escola Paulista de Medicina, S&#227;o Paulo, SP </p>
    <p><sup>V</sup>Hospital S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP </p>
    <p><sup>VI</sup>Universidade Luterana do Brasil (ULBRA), Canoas, RS </p>
    <p><sup>VII</sup>Escola Bahiana de Medicina e Sa&#250;de P&#250;blica, Salvador, BA </p>
    <p><sup>VIII</sup>Hospital Santa Izabel da Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia, Salvador, BA </p>
    <p><sup>IX</sup>Instituto de Cardiologia de Santa Catarina, S&#227;o Jos&#233;, SC </p>
    <p><sup>X</sup>Universidade do Sul de Santa Catarina (UNISUL), Florian&#243;polis, SC </p>
    <p><sup>XI</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) do HC/FMUSP, S&#227;o Paulo, SP </p>
    <p><sup>XII</sup>Hospital Anis Rassi, Goi&#226;nia, GO </p>
    <p><sup>XIII</sup>Comiss&#227;o Julgadora do T&#237;tulo de Especialista em Cardiologia</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Este artigo resume a "I Diretriz da Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre Processos e Compet&#234;ncias para a Forma&#231;&#227;o em Cardiologia no Brasil", que pode ser encontrada na &#237;ntegra no seguinte endere&#231;o: &lt;<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://publicacoes.cardiol.br/consenso/2011/diretriz-tec.asp">http://publicacoes.cardiol.br/consenso/2011/diretriz-tec.asp</ext-link>&gt;. S&#227;o estabelecidos o tempo de forma&#231;&#227;o no pr&#233;-requisito de Cl&#237;nica M&#233;dica e em Cardiologia, com Especializa&#231;&#227;o mediante treinamento te&#243;rico e pr&#225;tico, os recursos m&#237;nimos que devem estar dispon&#237;veis no centro formador de Especialistas em Cardiologia e o conte&#250;do do conhecimento em Cardiologia. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Educa&#231;&#227;o m&#233;dica, cardiologia, &#233;tica m&#233;dica, compet&#234;ncia profissional.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A Comiss&#227;o Julgadora do T&#237;tulo de Especialista em Cardiologia (CJTEC) da Sociedade Brasileira de Cardiologia (SBC), com o intuito de uniformizar e dar maior qualidade &#224; forma&#231;&#227;o dos cardiologistas no Brasil, lan&#231;ou em mar&#231;o de 2011 a "I Diretriz da Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre Processos e Compet&#234;ncias para a Forma&#231;&#227;o em Cardiologia no Brasil", que dever&#225; nortear os programas de Especializa&#231;&#227;o em Cardiologia credenciados pela SBC. </p>
    <p>As doen&#231;as do aparelho circulat&#243;rio apresentam preval&#234;ncia e letalidade elevadas<sup>1</sup>, tornando especialmente relevante a defini&#231;&#227;o de compet&#234;ncias no &#226;mbito da Cardiologia. Os avan&#231;os na metodologia cient&#237;fica propiciaram redu&#231;&#227;o da mortalidade de pacientes com infarto de 15%-20% na d&#233;cada de 1980 para em torno de 7%-5% nos tempos atuais<sup>2-4</sup>. Al&#233;m disso, as evid&#234;ncias t&#234;m mostrado que condutas baseadas na redu&#231;&#227;o de desfechos substitutivos podem n&#227;o reduzir ou at&#233; aumentar desfechos cl&#237;nicos desfavor&#225;veis<sup>5</sup>. A Medicina incorpora a ci&#234;ncia e o m&#233;todo cient&#237;fico com a arte de ser m&#233;dico. Por&#233;m, sem qualidades human&#237;sticas, a aplica&#231;&#227;o da ci&#234;ncia moderna &#233; sub&#243;tima, ineficaz ou mesmo iatrog&#234;nica. No &#226;mbito da Medicina - e da Cardiologia em particular - a &#234;nfase do processo avaliativo deve centrar-se nas compet&#234;ncias, indo, portanto, al&#233;m dos conhecimentos<sup>6</sup>. Compet&#234;ncia em Medicina &#233; o uso judicioso e habitual da comunica&#231;&#227;o, conhecimento, discernimento de evid&#234;ncias, habilidade t&#233;cnica, racioc&#237;nio cl&#237;nico, emo&#231;&#245;es, valores e reflex&#227;o na pr&#225;tica di&#225;ria para o benef&#237;cio de indiv&#237;duos e da comunidade &#224; qual ele serve. &#201; um h&#225;bito de aprendizado constante ao longo da vida. Compet&#234;ncia &#233; contextual, reflete o relacionamento entre as habilidades da pessoa e as tarefas que ela precisa realizar em uma situa&#231;&#227;o no mundo real<sup>7</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Processo de forma&#231;&#227;o, centros de especializa&#231;&#227;o e programas</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s discuss&#245;es intensas na CJTEC, em todos os Departamentos da SBC e no &#226;mbito de duas sess&#245;es plen&#225;rias no 65&#186; Congresso da SBC em Belo Horizonte, Minas Gerais, em 2010, decidiu-se que a SBC exigir&#225; que os programas de forma&#231;&#227;o passem a seguir a orienta&#231;&#227;o da Comiss&#227;o Mista de Especialidades (comiss&#227;o tripartite formada pelo Conselho Federal de Medicina (CFM), Associa&#231;&#227;o M&#233;dica Brasileira (AMB) e Comiss&#227;o Nacional de Resid&#234;ncia M&#233;dica (CNRM)) que preconiza que o tempo de forma&#231;&#227;o na Cardiologia, tanto para a CNRM como para a AMB, inclui o pr&#233;-requisito em Cl&#237;nica M&#233;dica<sup>8</sup>. &#201; importante ressaltar que cursos te&#243;ricos de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o <italic>lato sensu</italic> servem apenas para reciclar e podem ter outras finalidades, mas n&#227;o s&#227;o suficientes para formar cardiologistas, sendo tacitamente rejeitados tamb&#233;m pelo CFM como formadores<sup>8-10</sup>. As regras para que o m&#233;dico cardiologista se submeta &#224; prova do T&#237;tulo de Especialista em Cardiologia, a partir de 2015, est&#227;o apresentadas no <xref ref-type="fig" rid="a01qd01m">Quadro 1</xref>. </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a01qd01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0098-00001-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Para serem credenciados ou para renovarem seus credenciamentos, os programas dever&#227;o seguir estas diretrizes, com a seguinte programa&#231;&#227;o: </p>
    <p>
      <bold>Pr&#233;-requisito obrigat&#243;rio a partir de 01/01/2015</bold>
    </p>
    <p>Dois anos de Especializa&#231;&#227;o em Cl&#237;nica M&#233;dica ou Medicina Interna com carga hor&#225;ria de 2.880 horas por ano (60 horas semanais, 48 semanas). Poder&#225; ser realizado concurso &#250;nico para um programa de quatro anos (dois anos em Cl&#237;nica M&#233;dica e dois anos em Cardiologia, desde que credenciado por ambas as sociedades) ou concursos separados para o pr&#233;-requisito e Cardiologia. Os candidatos &#224; Especializa&#231;&#227;o em Cardiologia dever&#227;o comprovar forma&#231;&#227;o no pr&#233;-requisito de Cl&#237;nica M&#233;dica por meio de: </p>
    <p>&#149; Declara&#231;&#227;o de conclus&#227;o de resid&#234;ncia m&#233;dica credenciada pela CNRM ou especializa&#231;&#227;o em centro credenciado pela Sociedade Brasileira de Cl&#237;nica M&#233;dica; ou </p>
    <p>&#149; T&#237;tulo de especialista em cl&#237;nica m&#233;dica conferido pela AMB. </p>
    <p>
      <bold>Cardiologia </bold>
    </p>
    <p>Dura&#231;&#227;o m&#237;nima de 24 meses, carga hor&#225;ria de 2.880 horas por ano (60 horas semanais, 48 semanas), incluindo: </p>
    <p>A - O programa dever&#225; ter no m&#237;nimo 10% e no m&#225;ximo 20% de sua carga hor&#225;ria exclusivamente para atividades te&#243;ricas: aulas, semin&#225;rios, reuni&#245;es cient&#237;ficas, discuss&#245;es de artigos de revistas (clube de revistas ou de atualiza&#231;&#227;o), sess&#245;es de discuss&#227;o de m&#233;todos complementares. </p>
    <p>&#149; Sugere-se ainda Especializa&#231;&#227;o em t&#233;cnicas b&#225;sicas de pesquisa cl&#237;nica e no&#231;&#245;es de metodologia, estat&#237;stica e pedagogia (ou t&#233;cnicas de comunica&#231;&#227;o), com o objetivo de dotar o m&#233;dico de esp&#237;rito cr&#237;tico, discernimento cient&#237;fico e facilidade de comunica&#231;&#227;o. </p>
    <p>B - O programa pr&#225;tico, sob supervis&#227;o, deve ser distribu&#237;do em: </p>
    <p>&#149; Unidade de interna&#231;&#227;o para assist&#234;ncia m&#233;dica a pacientes internados em enfermaria, unidade de emerg&#234;ncia, unidade de terapia intensiva; </p>
    <p>&#149; Unidade ambulatorial, recomendando-se idealmente pelo menos um turno (manh&#227; ou tarde) de ambulat&#243;rio para seguimento longitudinal de pacientes, durante os dois anos de forma&#231;&#227;o; </p>
    <p>&#149; M&#233;todos diagn&#243;sticos invasivos e n&#227;o invasivos: m&#237;nimo de 10% da atividade de Especializa&#231;&#227;o. </p>
    <p>C - Avalia&#231;&#227;o dos especializandos: a institui&#231;&#227;o poder&#225; elaborar crit&#233;rios pr&#243;prios, recomendando-se transpar&#234;ncia na ado&#231;&#227;o desses crit&#233;rios, que dever&#227;o conter, al&#233;m da avalia&#231;&#227;o subjetiva "em servi&#231;o", autoavalia&#231;&#227;o e escala de atitudes e tamb&#233;m crit&#233;rios objetivos: provas escritas ou pr&#225;ticas. Al&#233;m disso, a CJTEC-SBC realizar&#225;, anualmente, avalia&#231;&#227;o dos especializandos e residentes de programas credenciados, elaborada por especialistas da SBC, visando &#224;s experi&#234;ncias pr&#225;ticas e ao conhecimento te&#243;rico. Essas provas ser&#227;o utilizadas na avalia&#231;&#227;o tanto do m&#233;dico-residente como do servi&#231;o em quest&#227;o, sendo um dos crit&#233;rios no julgamento dos pedidos de recredenciamento. </p>
    <p>
      <bold>Corpo docente </bold>
    </p>
    <p>O supervisor/coordenador do Programa de Especializa&#231;&#227;o em Cardiologia dever&#225; ter, al&#233;m dos pr&#233;-requisitos de preceptor, dedica&#231;&#227;o de tempo de pelo menos 12 horas semanais a atividades relacionadas ao programa. </p>
    <p>Os programas devem ter uma propor&#231;&#227;o m&#237;nima de um preceptor por especializando. Pr&#233;-requisitos para ser preceptor em Cardiologia: </p>
    <p>&#149; T&#237;tulo de especialista em Cardiologia; </p>
    <p>&#149; Atuar com compromissos did&#225;ticos em atividades como visitas, discuss&#245;es de casos, discuss&#245;es de exames, discuss&#245;es de temas ou outras atividades cient&#237;ficas que possibilitem uma participa&#231;&#227;o efetiva na forma&#231;&#227;o e avalia&#231;&#227;o dos especializandos, e tamb&#233;m do pr&#243;prio programa.</p>
    <p>Os Centros de Especializa&#231;&#227;o devem ser centros de excel&#234;ncia, com recursos m&#237;nimos, incluindo os requisitos m&#237;nimos apresentados no <xref ref-type="fig" rid="a01qd02m">Quadro 2</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a01qd02m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0098-00001-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Conte&#250;do program&#225;tico do curr&#237;culo em cardiologia</bold>
    </p>
    <p>A seguir, apresentam-se aspectos espec&#237;ficos das compet&#234;ncias necess&#225;rias para atua&#231;&#227;o em Cardiologia no Brasil. Dessa forma, especificam-se &#225;reas do conhecimento em que o especializando em Cardiologia dever&#225; ser treinado de modo a desenvolver tais compet&#234;ncias. Alguns dos itens foram adaptados de diretrizes internacionais<sup>11,12</sup> para a realidade brasileira. </p>
    <p>Os princ&#237;pios fundamentais da <bold>Bio&#233;tica:</bold> a autonomia, a benefic&#234;ncia, a n&#227;o malefic&#234;ncia e a justi&#231;a social devem nortear a atua&#231;&#227;o do cardiologista. A assertiva do princ&#237;pio da autonomia nos diz que o m&#233;dico faz recomenda&#231;&#245;es e o paciente toma a decis&#227;o final, devidamente esclarecido. Ter o bem-estar do paciente (benefic&#234;ncia) como princ&#237;pio fundamental ajuda na tomada de decis&#227;o diante de dilemas &#233;ticos: dedica&#231;&#227;o ao paciente que supera interesses pr&#243;prios ou de outrem, sejam burocr&#225;ticos, econ&#244;micos, pol&#237;ticos. O m&#233;dico n&#227;o atua em um v&#225;cuo, ele &#233; parte de um complexo sistema de sa&#250;de e precisa se engajar nas regras e melhorias do sistema, por isso &#233; tamb&#233;m primordial o conceito de justi&#231;a social<sup>5</sup>. Precisa desenvolver a&#231;&#245;es de promo&#231;&#227;o, preven&#231;&#227;o, recupera&#231;&#227;o e reabilita&#231;&#227;o &#224; sa&#250;de, com senso de responsabilidade social e compromisso com a cidadania, como promotor da sa&#250;de integral do ser humano<sup>13</sup>. Ter relacionamento profissional adequado com a equipe de trabalho. Agir com profissionalismo: integridade, confiabilidade, capacidade de trabalho em grupo, manter o sigilo das informa&#231;&#245;es e da privacidade do paciente, respeito, empatia, dedica&#231;&#227;o ao paciente que supera interesses pr&#243;prios<sup>14</sup>. Ter sensibilidade e respeito &#224; cultura, &#224;s cren&#231;as<sup>15</sup>, idade, sexo e limita&#231;&#245;es f&#237;sicas do paciente. Saber assistir estudantes, colegas em forma&#231;&#227;o. Saber reformular a pr&#243;pria postura conforme necess&#225;rio. Desenvolver a habilidade de ouvir e compreender pacientes "dif&#237;ceis"<sup>16</sup> (com problemas de comportamento e relacionamento), estabelecer relacionamento baseado na confian&#231;a e sinceridade. Saber exercer lideran&#231;a quando necess&#225;ria, organizar a equipe no atendimento multiprofissional, como na parada cardiorrespirat&#243;ria. Redigir relat&#243;rios e comunica&#231;&#245;es de forma organizada, completa e leg&#237;vel. Registrar informa&#231;&#245;es, dados cl&#237;nicos e condutas de forma leg&#237;vel e organizada. Precisa demonstrar conhecimento das indica&#231;&#245;es, contraindica&#231;&#245;es e preparo para procedimentos, equipamentos necess&#225;rios, manuseio de material biol&#243;gico, minimizar risco e desconforto. Assistir e esclarecer pacientes quando da obten&#231;&#227;o de consentimento informado e na tomada de decis&#245;es baseadas em evid&#234;ncias, respeitando as prefer&#234;ncias individuais dos pacientes. Demonstrar capacidade de julgamento cl&#237;nico para a decis&#227;o m&#233;dica e planejamento de abordagens e seguimentos cl&#237;nicos: habilidade de assimilar informa&#231;&#245;es da anamnese e exame cl&#237;nico, reuni-las no racioc&#237;nio para um diagn&#243;stico diferencial com hierarquia de prioridade. Interpretar corretamente o eletrocardiograma e todos os exames complementares em Cardiologia. </p>
    <p>&#201; importante que o cardiologista compreenda a l&#243;gica Bayesiana para o racioc&#237;nio diagn&#243;stico: estimar a probabilidade de um diagn&#243;stico conforme a probabilidade pr&#233;-teste (que depende dos fatores de risco e da forma de apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica) e a acur&#225;cia dos exames solicitados. &#201; necess&#225;rio que ele saiba compreender as pr&#243;prias limita&#231;&#245;es, saber procurar aux&#237;lio de colegas e da literatura. Solicitar exames de forma ordenada e fundamentada nos achados e nas hip&#243;teses. Demonstrar racioc&#237;nio apropriado em situa&#231;&#245;es de ambiguidade e incerteza, capacidade de questionar a veracidade de suas pr&#243;prias cren&#231;as, enquanto procura por clareza, n&#227;o confiar cegamente em exames diagn&#243;sticos independentemente dos achados cl&#237;nicos. Saber revisar a abordagem em face de novas observa&#231;&#245;es e informa&#231;&#245;es. Desenvolver um planejamento terap&#234;utico. Conhecer efeitos adversos dos medicamentos prescritos, informar o paciente de forma compreens&#237;vel. Conhecer a forma de administra&#231;&#227;o dos agentes, suas intera&#231;&#245;es medicamentosas e os efeitos esperados. </p>
    <p>O cardiologista precisa saber buscar atualiza&#231;&#227;o e incorpora&#231;&#227;o de novas informa&#231;&#245;es: saber buscar informa&#231;&#245;es na literatura m&#233;dica, incluindo bases eletr&#244;nicas. Incorporar novas informa&#231;&#245;es &#224; abordagem convencional, pesando riscos e benef&#237;cios das novas op&#231;&#245;es de diagn&#243;stico e de tratamento de forma organizada, baseada em an&#225;lise da qualidade da evid&#234;ncia, na metodologia, na relev&#226;ncia cl&#237;nica, no custo-efetividade; saber usar a informa&#231;&#227;o sobre redu&#231;&#227;o absoluta de risco e n&#250;mero necess&#225;rio; tratar o paciente considerando o desfecho analisado e considerando as prefer&#234;ncias individuais desse paciente. Saber orientar-se pelas diretrizes de entidades m&#233;dicas, reconhecendo suas limita&#231;&#245;es e exce&#231;&#245;es. Saber as vantagens e desvantagens de op&#231;&#245;es terap&#234;uticas diferentes para uma mesma situa&#231;&#227;o. Ter compromisso com desenvolvimento cont&#237;nuo e excel&#234;ncia profissional. </p>
    <p>Precisa saber monitorizar e realizar seguimento adequado de pacientes em n&#237;vel hospitalar e ambulatorial. Identificar corretamente pacientes que n&#227;o respondem mais ao tratamento; medicamentos que j&#225; n&#227;o melhoram a qualidade de vida; dar suporte emocional e de qualidade de vida para pacientes terminais<sup>17</sup>. Precisa desenvolver a habilidade de comunica&#231;&#227;o: educar pacientes sobre h&#225;bitos de vida e modifica&#231;&#245;es de estilo de vida. Dar informa&#231;&#245;es que aumentem a ader&#234;ncia ao tratamento, com habilidade e sem impor um estado de terror e medo. Saber comunicar situa&#231;&#245;es graves para pacientes cr&#237;ticos. Saber comunicar medidas espec&#237;ficas a serem implementadas ou interrompidas para pacientes terminais<sup>17</sup>. &#201; recomend&#225;vel que tenha no&#231;&#245;es de gest&#227;o: no&#231;&#245;es b&#225;sicas de administra&#231;&#227;o da assist&#234;ncia, criando e interpretando indicadores de qualidade, elaborando planos de melhorias.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224; <bold>anamnese</bold>, o m&#233;dico especializando dever&#225; coletar hist&#243;ria cl&#237;nica de forma l&#243;gica e organizada. Reconhecer as diferen&#231;as pr&#225;ticas dos pacientes que deveriam estar em diferentes ambientes: pronto-socorro, consult&#243;rio, unidade de interna&#231;&#227;o, unidade de cuidados intensivos, e adaptar a anamnese ao tempo dispon&#237;vel conforme demandas priorit&#225;rias do paciente. Saber ouvir o paciente e usar t&#233;cnicas n&#227;o verbais na obten&#231;&#227;o de informa&#231;&#227;o; demonstrar considera&#231;&#227;o e respeito pelo paciente. Questionar e observar aspectos emocionais da experi&#234;ncia do paciente enquanto demonstra flexibilidade baseada nas necessidades desse paciente. Conhecer o significado das palavras utilizadas pelo paciente ao descrever seus sintomas - reconhecer os sinais/sintomas cl&#225;ssicos das doen&#231;as cardiovasculares -; reconhecer que as doen&#231;as nem sempre se apresentam com sinais/sintomas cl&#225;ssicos. Precisa saber identificar as manifesta&#231;&#245;es t&#237;picas e at&#237;picas das doen&#231;as cardiovasculares; reconhecer os fatores de risco para as doen&#231;as cardiovasculares; saber os nomes e efeitos colaterais dos agentes utilizados pelo paciente; reconhecer os sintomas e saber sobre o tratamento das comorbidades frequentemente associadas com as doen&#231;as cardiovasculares; avaliar o risco cardiovascular global. Comportamentos e atitudes: precisa estabelecer um relacionamento com o paciente baseado na empatia e na confian&#231;a; conceder o tempo necess&#225;rio ao paciente para que expresse seus sintomas em suas pr&#243;prias palavras; ser capaz de fazer perguntas direcionadas ao final do relato espont&#226;neo do paciente; considerar a import&#226;ncia da rela&#231;&#227;o das comorbidades e condi&#231;&#245;es sociais com as doen&#231;as cardiovasculares.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o ao <bold>exame cl&#237;nico,</bold> deve saber realizar exame cl&#237;nico completo, descrevendo as bases fisiol&#243;gicas e fisiopatol&#243;gicas para achados normais e anormais. Complementar os achados subjetivos da anamnese com os achados objetivos do exame f&#237;sico do aparelho cardiovascular e outros sistemas, pesquisando evid&#234;ncias de manifesta&#231;&#245;es cardiovasculares, bem como de doen&#231;as associadas; examinar os sistemas venoso e arterial perif&#233;ricos; examinar o cora&#231;&#227;o; saber como examinar os pulsos arteriais e suas caracter&#237;sticas nas diferentes art&#233;rias (frequ&#234;ncia, ritmo, amplitude e perfil hemodin&#226;mico); saber medir a press&#227;o arterial; ser capaz de examinar o sistema venoso e em particular estimar a press&#227;o no &#225;trio direito (press&#227;o venosa jugular); ser capaz de examinar as impuls&#245;es precordiais. Compreender a fisiologia e a fisiopatologia do ciclo card&#237;aco e, dessa forma, compreender como os sons card&#237;acos sist&#243;licos e diast&#243;licos, normais e anormais s&#227;o formados, e quais manobras necess&#225;rias para melhor auscult&#225;-los; compreender a fisiopatologia dos sinais cl&#237;nicos de reten&#231;&#227;o de fluidos e baixa perfus&#227;o; compreender o &#237;ndice tornozelo-braquial como uma medida da presen&#231;a de doen&#231;a arterial perif&#233;rica e do progn&#243;stico cardiovascular; ser capaz de fazer avalia&#231;&#227;o acurada sobre o estado cl&#237;nico do paciente, com particular &#234;nfase no sistema cardiovascular; ser capaz de utilizar o estetosc&#243;pio e o esfigmoman&#244;metro para avalia&#231;&#227;o do cora&#231;&#227;o e vasos sangu&#237;neos; ser capaz de obter um &#237;ndice tornozelo-braquial; examinar o paciente com respeito &#224; sua dignidade; correlacionar continuamente os achados ao exame f&#237;sico, com os achados subsequentes ao ecocardiograma e/ou cirurgia card&#237;aca, desta forma enfatizando o aprendizado constante ao longo da vida. </p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o aos <bold>m&#233;todos complementares,</bold> devemos ter como objetivos: selecionar, analisar e interpretar cada uma das t&#233;cnicas invasivas e n&#227;o invasivas. Os conhecimentos necess&#225;rios e habilidades s&#227;o saber identificar o exame normal e as anormalidades espec&#237;ficas de cada m&#233;todo complementar. Os comportamentos e atitudes do m&#233;dico devem ser focados em escolher modalidades de t&#233;cnicas e protocolos de forma &#250;til e custo-efetividade, evitando super e/ou subutiliza&#231;&#227;o dos m&#233;todos; integrar os dados das diferentes formas de t&#233;cnicas invasivas e n&#227;o invasivas. Os exames complementares s&#227;o divididos em <bold>m&#233;todos gr&#225;ficos:</bold> eletrocardiografia, Holter, teste de esfor&#231;o, teste da inclina&#231;&#227;o, Monitoriza&#231;&#227;o Ambulatorial da Press&#227;o Arterial (MAPA), Monitoriza&#231;&#227;o Residencial da Press&#227;o Arterial (MRPA); e<bold>xames de imagem n&#227;o invasivos: </bold>radiografia, ecocardiografia, tomografia, resson&#226;ncia, medicina nuclear; e <bold>exames de imagem invasivos:</bold> cateteriza&#231;&#227;o diagn&#243;stica, eletrofisiologia e interven&#231;&#245;es por cateter.</p>
    <p>Quanto &#224; <bold>preven&#231;&#227;o e promo&#231;&#227;o da sa&#250;de</bold>, os objetivos s&#227;o avaliar e tratar pacientes com fatores de risco para doen&#231;as cardiovasculares; avaliar como agem os diferentes m&#233;todos de preven&#231;&#227;o; conhecer as doen&#231;as cardiovasculares e os fatores de risco na comunidade local; contribuir para o esfor&#231;o global em reduzir a morbimortalidade, passando a mensagem ao p&#250;blico da preven&#231;&#227;o e controle dos fatores de risco; abordar a preven&#231;&#227;o de uma forma hol&#237;stica, compreendendo a potencia&#231;&#227;o do risco cardiovascular pelo agrupamento dos fatores de risco. Os conhecimentos necess&#225;rios s&#227;o a epidemiologia das doen&#231;as cardiovasculares na comunidade local; fatores de risco descrevendo a distribui&#231;&#227;o e a frequ&#234;ncia das condi&#231;&#245;es de alto risco na comunidade local; avalia&#231;&#245;es de risco: preven&#231;&#227;o prim&#225;ria, preven&#231;&#227;o secund&#225;ria, intera&#231;&#227;o de risco multifatorial, escores de risco; orientar dieta e nutri&#231;&#227;o em rela&#231;&#227;o &#224; abordagem do risco cardiovascular; estrat&#233;gias de preven&#231;&#227;o e tratamento para fatores de risco; reconhecer que os fatores de risco geralmente s&#227;o associados e requerem uma abordagem multidisciplinar; complica&#231;&#245;es e consequ&#234;ncias de fatores de risco espec&#237;ficos. As habilidades necess&#225;rias s&#227;o: avaliar o risco cardiovascular e os benef&#237;cios da preven&#231;&#227;o para o indiv&#237;duo e para a popula&#231;&#227;o; abordar os fatores de risco apropriadamente, comunicar sua import&#226;ncia ao paciente, seus familiares e &#224; comunidade. Os comportamentos e atitudes do m&#233;dico s&#227;o considerar a import&#226;ncia da abordagem dos fatores de risco; considerar a varia&#231;&#227;o dos fatores de risco cardiovasculares de acordo com a popula&#231;&#227;o, fatores socioecon&#244;micos, sexo e grupos raciais; encorajar o paciente a adotar um estilo de vida saud&#225;vel, com &#234;nfase espec&#237;fica no controle dos fatores de risco e manuten&#231;&#227;o de um perfil de risco favor&#225;vel ao longo da vida; oferecer suporte e aconselhamento para membros de fam&#237;lias com doen&#231;as cardiovasculares heredit&#225;rias; cooperar com equipe multiprofissional; participar ativamente de programas de preven&#231;&#227;o de doen&#231;as cardiovasculares; considerar a custo-efetividade dos exames propostos e do regime de tratamento prescrito.</p>
    <p>A <bold>interconsulta cardiol&#243;gica </bold>pode ser divida em consulta para avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria para cirurgia n&#227;o card&#237;aca, interconsulta com a neurologia em pacientes com sintomas neurol&#243;gicos isqu&#234;micos ou acidente vascular encef&#225;lico, e interconsulta card&#237;aca com outras especialidades.</p>
    <p>A <bold>consulta para avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria para cirurgia n&#227;o card&#237;aca</bold> tem como objetivos: indicar corretamente a avalia&#231;&#227;o complementar pr&#233;-operat&#243;ria; integrar informa&#231;&#245;es com rela&#231;&#227;o aos efeitos estimados do estresse cir&#250;rgico; ser capaz de avaliar o risco cardiovascular e participar do processo de decis&#227;o em rela&#231;&#227;o ao risco-benef&#237;cio da cirurgia n&#227;o card&#237;aca (sobrevida estimada, impacto da doen&#231;a cardiovascular <italic>versus</italic> benef&#237;cios da cirurgia n&#227;o card&#237;aca). Os conhecimentos necess&#225;rios s&#227;o compreender que os procedimentos indicados na proped&#234;utica cardiovascular pr&#233;-operat&#243;ria devem ser realizados por indica&#231;&#227;o feita pela doen&#231;a cardiovascular, e n&#227;o em raz&#227;o da cirurgia n&#227;o card&#237;aca; exames pr&#233;-operat&#243;rios somente devem ser realizados se forem resultar em mudan&#231;a na abordagem do paciente no per&#237;odo perioperat&#243;rio e em longo prazo; aplicar corretamente as t&#233;cnicas de imagem para avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria, quando indicado. As habilidades requeridas s&#227;o estimar adequadamente o risco cardiovascular e sugerir condutas que o diminuem. Os comportamentos e atitudes s&#227;o comunicar aos pacientes as implica&#231;&#245;es dos resultados dos testes pr&#233;-operat&#243;rios na abordagem perioperat&#243;ria. Comunicar os potenciais riscos do atraso da cirurgia n&#227;o card&#237;aca e os benef&#237;cios da terapia/cirurgia card&#237;aca; interagir com outros especialistas envolvidos nos cuidados perioperat&#243;rios; reconhecer as limita&#231;&#245;es dos v&#225;rios testes de imagem.</p>
    <p>A <bold>interconsulta com a neurologia em pacientes com sintomas neurol&#243;gicos isqu&#234;micos ou acidente vascular encef&#225;lico </bold>tem como objetivos pesquisar fontes potenciais de embolia card&#237;aca e orientar abordagem adequada; e pesquisar outras manifesta&#231;&#245;es de aterosclerose. Os conhecimentos necess&#225;rios s&#227;o sobre fibrila&#231;&#227;o atrial; conhecer o mecanismo, probabilidade e op&#231;&#245;es de tratamento para a embolia de fonte card&#237;aca e da aorta; estar alerta para a frequ&#234;ncia de doen&#231;a arterial coronariana e outras doen&#231;as arteriais ateroscler&#243;ticas nos pacientes com doen&#231;a neurol&#243;gica isqu&#234;mica. As habilidades necess&#225;rias s&#227;o saber indicar o ecocardiograma transesof&#225;gico para pesquisa de potenciais fontes de embolia; propor uma avalia&#231;&#227;o mais ampla do paciente para investiga&#231;&#227;o de outras manifesta&#231;&#245;es de doen&#231;a ateroscler&#243;tica e aconselhar tratamento e abordagem de risco. Os comportamentos e atitudes s&#227;o compreender import&#226;ncia do diagn&#243;stico e tratamento de doen&#231;as cardiovasculares coexistentes; e considerar as fontes potenciais de embolia.</p>
    <p>A <bold>interconsulta card&#237;aca com outras especialidades</bold> tem como objetivos avaliar frequ&#234;ncia do sintoma card&#237;aco, problemas relacionados a outras doen&#231;as associadas e ser capaz de proporcionar um seguimento e uma abordagem adequados; conhecer as complica&#231;&#245;es cardiovasculares de quimioter&#225;picos e radioterapia. As habilidades necess&#225;rias s&#227;o ser capaz de antecipar os problemas cardiovasculares nos casos de doen&#231;as primariamente n&#227;o card&#237;acas, quimioterapia e radioterapia. Os comportamentos e atitudes s&#227;o cooperar com outros especialistas e outros profissionais da &#225;rea de sa&#250;de e oferecer pronto suporte &#224;s suas necessidades.</p>
    <p>O <xref ref-type="fig" rid="qd3"><bold>Quadro 3</bold></xref> apresenta t&#243;picos que est&#227;o explorados de forma mais detalhada na vers&#227;o completa da diretriz. Nesses temas, o especialista necessita ter conhecimentos espec&#237;ficos sobre cada tema, e habilidades, comportamentos e atitudes s&#227;o direcionados para cada item espec&#237;fico, devendo ser explorados com o m&#225;ximo de detalhamento poss&#237;vel para adequar os conhecimentos mais atuais ao contexto cl&#237;nico-cardiol&#243;gico dos pacientes. Vale ressaltar que s&#227;o temas em &#225;reas diversas, incluindo Cardiologia Cl&#237;nica, fatores de risco cardiovascular, subgrupos espec&#237;ficos como mulheres e idosos, doen&#231;as cong&#234;nitas e cardiologia cir&#250;rgica.</p>
    <fig id="qd3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0098-00001-gf03.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Lista completa dos autores</bold>
    </p>
    <p>Marcos Roberto de Sousa, Ricardo Mourilhe-Rocha, Angelo Amato Vincenzo de Paola, Gilson Soares Feitosa, Jamil Cherem Schneider, Gilson Soares Feitosa Filho, Jos&#233; Carlos Nicolau, Jo&#227;o Fernando Monteiro Ferreira, Regina Coeli Marques de Carvalho (Departamento de Cardiologia da Mulher), William Azem Chalela (Departamento de Ergometria, Exerc&#237;cio e Reabilita&#231;&#227;o Cardiovascular), Marcus Vin&#237;cius Bol&#237;var Malachias (Departamento de Hipertens&#227;o Arterial), Jos&#233; Luiz Barros Pena (Departamento de Imagem Cardiovascular), Frederico Somaio Neto (Departamento de Fisiologia Cardiovascular Respirat&#243;ria e Cardiologia Experimental), Marcelo Westerlund Montera (Departamento de Cardiologia Cl&#237;nica), Gilberto Venossi Barbosa (Sociedade Brasileira de Cirurgia Cardiovascular), Fernando Bacal (Departamento de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca), Ieda Biscegli Jatene (Departamento de Cardiologia Pedi&#225;trica), Raul D. Santos (Departamento de Aterosclerose), Roberto Dischinger Miranda (Departamento de Cardiogeriatria), Jos&#233; Maria Peixoto (Departamento de Cardiogeriatria), Mauricio de Rezende Barbosa (Sociedade Brasileira de Hemodin&#226;mica e Cardiologia Intervencionista), Guilherme Fenelon (Sobrac), Jamil Cherem Schneider (Coordenador do TEC/SBC CJTEC | 2010 - 2011), Angelo Amato Vincenzo de Paola (Diretor Cient&#237;fico da SBC CJTEC | 2010 - 2011), Abdol Hakin Assef (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Alberto Francisco Piccolotto Naccarato (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Carlos Roberto Martins R Sobrinho (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Gilson Soares Feitosa Filho (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Ilmar Kohler (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Jos&#233; Narciso Gon&#231;alves de Vasconcelos (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Marcos Jose Gomes Magalh&#227;es (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Marcos Roberto de Sousa (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Nelson Siqueira de Morais (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Roberto Rocha Corr&#234;a Veiga Giraldez (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Gl&#225;ucia Cristina da Silva (Cardiologista do Hospital das Cl&#237;nicas da UFMG).</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Marcos Roberto de Sousa </p>
        <p> Rua Aristides Duarte, 39 / 601 - Prado </p>
        <p> 30411-160 - Belo Horizonte, MG - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="mrsousa@cardiol.br">mrsousa@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="sousa.mr@uol.com.br">sousa.mr@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 14/12/11; revisado recebido em 14/12/11; aceito em 26/12/11.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Secretaria Executiva. Datasus. Caderno de informa&#231;&#245;es de sa&#250;de. Bras&#237;lia; 2009.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Caderno de informa&#231;&#245;es de sa&#250;de</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Movahed MR, John J, Hashemzadeh M, Jamal MM, Hashemzadeh M. Trends in the age adjusted mortality from acute ST segment elevation myocardial infarction in the United States (1988-2004) based on race, gender, infarct location and comorbidities. Am J Cardiol. 2009;104(8):1030-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trends in the age adjusted mortality from acute ST segment elevation myocardial infarction in the United States (1988-2004) based on race, gender, infarct location and comorbidities</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1030</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>104</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Movahed</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>John</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hashemzadeh</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jamal</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hashemzadeh</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Daniel E, Germiniani H, Nazareno ER, Braga SV, Winkler AM, Cunha CL. Tend&#234;ncia da mortalidade por doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o na cidade de Curitiba - Brasil, de 1980 a 1998. Arq Bras Cardiol. 2005;85(2):100-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tend&#234;ncia da mortalidade por doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o na cidade de Curitiba - Brasil, de 1980 a 1998</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>100</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Daniel</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Germiniani</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nazareno</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braga</surname>
              <given-names>SV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Winkler</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cunha</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Takii T, Yasuda S, Takahashi J, Ito K, Shiba N, Shirato K, et al. Trends in acute myocardial infarction incidence and mortality over 30 years in Japan: report from the MIYAGI-AMI Registry Study. Circ J. 2010;74(1):93-100.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trends in acute myocardial infarction incidence and mortality over 30 years in Japan: report from the MIYAGI-AMI Registry Study</article-title>
          <source>Circ J</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>93</fpage>
          <lpage>100</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Takii</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yasuda</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takahashi</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ito</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shiba</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shirato</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Goldman L, Ausiello D. (eds.). Cecil medicine. 23<sup>rd</sup> ed. Philadelphia: Saunders Elsevier; 2008.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Cecil medicine</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldman</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ausiello</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Maia JA. O ensino de cardiologia na gradua&#231;&#227;o m&#233;dica: desafios atuais. Arq Bras Cardiol. 2004;82(3):302-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>O ensino de cardiologia na gradua&#231;&#227;o m&#233;dica: desafios atuais</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>302</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maia</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Epstein RM. Assessment in medical education. N Engl J Med. 2007;356(4):387-96.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment in medical education</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>387</fpage>
          <lpage>96</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>356</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Epstein</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <label>8</label>
        <mixed-citation>8.	Conselho Federal de Medicina. Comiss&#227;o Mista de Especialidades. Resolu&#231;&#227;o CFM N&#186; 1845/2008. Di&#225;rio Oficial da Uni&#227;o; 15 de Jul. 2008; se&#231;&#227;o 1, p. 72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Resolu&#231;&#227;o CFM N&#186; 1845/2008</source>
          <date>
            <year>2008</year>
            <day>15</day>
            <month>07</month>
          </date>
          <fpage>72</fpage>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Conselho Federal de Medicina. P&#243;s gradua&#231;&#227;o n&#227;o tem valor de especializa&#231;&#227;o. Jornal de Medicina; Jun 2010. n. 185.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>P&#243;s gradua&#231;&#227;o n&#227;o tem valor de especializa&#231;&#227;o</article-title>
          <source>Jornal de Medicina</source>
          <date>
            <year>2010</year>
            <month>06</month>
          </date>
          <issue>185</issue>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Luna Filho B, Lima VC, Ferreira Filho C, Gun C, Campos Filho O, P&#243;voa R, et al. Anteprojeto de resid&#234;ncia m&#233;dica em cardiologia: Comiss&#227;o de Est&#225;gio e Resid&#234;ncia M&#233;dica em Cardiologia SBC/FUNCOR. Arq Bras Cardiol. 1999;72(3):393-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anteprojeto de resid&#234;ncia m&#233;dica em cardiologia: Comiss&#227;o de Est&#225;gio e Resid&#234;ncia M&#233;dica em Cardiologia SBC/FUNCOR</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>393</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Luna Filho</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>VC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira Filho</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gun</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Campos Filho</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>P&#243;voa</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Kearney P, Bassard JP, Corwie M, Blomstr&#245;m-Lundqvist C, Crea F, Flachskampf F, et al. Core curriculum for the general cardiologist (2006 - updated 2008). Education Committee of the European Society of Cardiology. 2008. France: European Society of Cardiology; 2006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Core curriculum for the general cardiologist (2006 - updated 2008): Education Committee of the European Society of Cardiology. 2008</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kearney</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bassard</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corwie</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blomstr&#245;m-Lundqvist</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crea</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flachskampf</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Beller GA, Bonow RO, Fuster V.; American College of Cardiology Foundation; American Heart Association; American College of Physicians Task Force on Clinical Competence and Training. ACCF 2008 Recommendations for Training in Adult Cardiovascular Medicine Core Cardiology Training (COCATS 3) (revision of the 2002 COCATS Training Statement). J Am Coll Cardiol. 2008;51(3):335-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ACCF 2008 Recommendations for Training in Adult Cardiovascular Medicine Core Cardiology Training (COCATS 3) (revision of the 2002 COCATS Training Statement)</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>335</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Beller</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonow</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fuster</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Minist&#233;rio da Educa&#231;&#227;o. Conselho Nacional de Educa&#231;&#227;o. Diretrizes curriculares nacionais do Curso de Gradua&#231;&#227;o em Medicina. Bras&#237;lia; 2001.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Diretrizes curriculares nacionais do Curso de Gradua&#231;&#227;o em Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Hafferty FW. Professionalism - the next wave. N Engl J Med. 2006;355(20):2151-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Professionalism: the next wave</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2151</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>355</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hafferty</surname>
              <given-names>FW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Sheikh A. Dealing with ethics in a multicultural world: willingness to appreciate less familiar views and traditions is crucial. West J Med. 2001;174(2):87-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dealing with ethics in a multicultural world: willingness to appreciate less familiar views and traditions is crucial</article-title>
          <source>West J Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>87</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>174</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sheikh</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Kahn MW. What would Osler do? Learning from "difficult" patients. N Engl J Med. 2009;361(5):442-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>What would Osler do: Learning from "difficult" patients</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>442</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>361</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kahn</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Lorenz KA, Lynn J, Dy SM, Shugarman LR, Wilkinson A, Mularski RA, et al. Evidence for improving palliative care at the end of life: a systematic review. Ann Intern Med. 2008;148(2):147-59.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evidence for improving palliative care at the end of life: a systematic review</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>147</fpage>
          <lpage>59</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>148</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lorenz</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lynn</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dy</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shugarman</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilkinson</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mularski</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">I Directriz de la Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre procesos y competencias para la formaci&#243;n en cardiolog&#237;a en el Brasil: resumen ejecutivo</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Este art&#237;culo resume la "I Directriz de la Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre Procesos y Competencias para la Formaci&#243;n en Cardiolog&#237;a en el Brasil", que puede ser encontrada completa en la siguiente direcci&#243;n: &lt;http://publicacoes.cardiol.br/consenso/2011/directriz-tec.asp&gt;. Son establecidos el tiempo de formaci&#243;n en el prerrequisito de Cl&#237;nica M&#233;dica y en Cardiolog&#237;a, con Especializaci&#243;n mediante entrenamiento te&#243;rico y pr&#225;ctico, los recursos m&#237;nimos que deben estar disponibles en el centro formador de Especialistas en Cardiolog&#237;a y el contenido del conocimiento en Cardiolog&#237;a.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Educaci&#243;n m&#233;dica</kwd>
        <kwd>cardiolog&#237;a</kwd>
        <kwd>&#233;tica m&#233;dica</kwd>
        <kwd>competencia profesional</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ESPECIAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body2">
          <label>
            <bold>I Directriz de la Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre procesos y competencias para la formaci&#243;n en cardiolog&#237;a en el Brasil - resumen ejecutivo</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Marcos Roberto de Sousa<sup>I</sup>; Ricardo Mourilhe-Rocha<sup>II</sup>; Angelo Amato Vincenzo de Paola<sup>III,IV,V</sup>; Ilmar K&#246;hler<sup>VI</sup>; Gilson Soares Feitosa<sup>VII,VIII</sup>; Jamil Cherem Schneider<sup>IX,X</sup>; Gilson Soares Feitosa-Filho<sup>VII,VIII</sup>; Jos&#233; Carlos Nicolau<sup>XI</sup>; Jo&#227;o Fernando Monteiro Ferreira<sup>XI</sup>; Nelson Siqueira de Morais<sup>XII,XIII</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Curso de P&#243;s Gradua&#231;&#227;o em Ci&#234;ncias Aplicadas &#224; Sa&#250;de do Adulto da Universidade Federal de Minas Gerais, Belo Horizonte, MG</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade do Estado do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>III</sup>Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>IV</sup>Escola Paulista de Medicina, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>V</sup>Hospital S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>VI</sup>Universidade Luterana do Brasil (ULBRA), Canoas, RS</p>
      <p><sup>VII</sup>Escola Bahiana de Medicina e Sa&#250;de P&#250;blica, Salvador, BA</p>
      <p><sup>VIII</sup>Hospital Santa Izabel da Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia, Salvador, BA</p>
      <p><sup>IX</sup>Instituto de Cardiologia de Santa Catarina, S&#227;o Jos&#233;, SC</p>
      <p><sup>X</sup>Universidade do Sul de Santa Catarina (UNISUL), Florian&#243;polis, SC</p>
      <p><sup>XI</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) do HC/FMUSP, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>XII</sup>Hospital Anis Rassi, Goi&#226;nia, GO</p>
      <p><sup>XIII</sup>Comiss&#227;o Julgadora do T&#237;tulo de Especialista em Cardiologia</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo resume la "I Directriz de la Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre Procesos y Competencias para la Formaci&#243;n en Cardiolog&#237;a en el Brasil", que puede ser encontrada completa en la siguiente direcci&#243;n: &lt;<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://publicacoes.cardiol.br/consenso/2011/directriz-tec.asp">http://publicacoes.cardiol.br/consenso/2011/directriz-tec.asp</ext-link>&gt;. Son establecidos el tiempo de formaci&#243;n en el prerrequisito de Cl&#237;nica M&#233;dica y en Cardiolog&#237;a, con Especializaci&#243;n mediante entrenamiento te&#243;rico y pr&#225;ctico, los recursos m&#237;nimos que deben estar disponibles en el centro formador de Especialistas en Cardiolog&#237;a y el contenido del conocimiento en Cardiolog&#237;a. </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Educaci&#243;n m&#233;dica, cardiolog&#237;a, &#233;tica m&#233;dica, competencia profesional.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La Comisi&#243;n Juzgadora del T&#237;tulo de Especialista en Cardiolog&#237;a (CJTEC) de la Sociedade Brasileira de Cardiologia (SBC), con el prop&#243;sito de uniformar y dar mayor calidad a la formaci&#243;n de los cardi&#243;logos en el Brasil, lanz&#243; en marzo de 2011 la "I Directriz de la Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre Procesos y Competencias para la Formaci&#243;n en Cardiolog&#237;a en el Brasil", que deber&#225; orientar los programas de Especializaci&#243;n en Cardiolog&#237;a acreditados por la SBC. </p>
      <p>Las enfermedades del aparato circulatorio presentan prevalencia y letalidad elevadas<sup>1</sup>, volviendo especialmente relevante la definici&#243;n de competencias en el &#225;mbito de la Cardiolog&#237;a. Los avances en la metodolog&#237;a cient&#237;fica propiciaron reducci&#243;n de la mortalidad de pacientes con infarto de 15%-20% en la d&#233;cada de 1980 para alrededor de 7%-5% en los tiempos actuales<sup>2-4</sup>. Adem&#225;s de eso, las evidencias han mostrado que conductas basadas en la reducci&#243;n de desenlaces substitutivos pueden no reducir o hasta aumentar desenlaces cl&#237;nicos desfavorables<sup>5</sup>. La Medicina incorpora la ciencia y el m&#233;todo cient&#237;fico con el arte de ser m&#233;dico. Sin embargo, sin cualidades human&#237;sticas, la aplicaci&#243;n de la ciencia moderna es sub&#243;ptima, ineficaz o aun iatrog&#233;nica. En el &#225;mbito de la Medicina - y de la Cardiolog&#237;a en particular - el &#233;nfasis del proceso evaluador debe centrarse en las competencias, yendo, por lo tanto, m&#225;s all&#225; de los conocimientos<sup>6</sup>. Competencia en Medicina es el uso criterioso y habitual de la comunicaci&#243;n, conocimiento, discernimiento de evidencias, habilidad t&#233;cnica, razonamiento cl&#237;nico, emociones, valores y reflexi&#243;n en la pr&#225;ctica diaria para el beneficio de individuos y de la comunidad a la cual &#233;l sirve. Es un h&#225;bito de aprendizaje constante a lo largo de la vida. Competencia es contextual, refleja el relacionamiento entre las habilidades de la persona y las tareas que precisa realizar en una situaci&#243;n en el mundo real<sup>7</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Proceso de formaci&#243;n, centros especializaci&#243;n y programas</bold>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de discusiones intensas en la CJTEC, en todos los Departamentos de la SBC y en el &#225;mbito de dos sesiones plenarias en el 65&#186; Congreso de la SBC en Belo Horizonte, Minas Gerais, en 2010, se decidi&#243; que la SBC exigir&#225; que los programas de formaci&#243;n empiecen a seguir la orientaci&#243;n de la Comisi&#243;n Mixta de Especialidades (comisi&#243;n tripartita formada por el Conselho Federal de Medicina (CFM), Associa&#231;&#227;o M&#233;dica Brasileira (AMB) y Comiss&#227;o Nacional de Resid&#234;ncia M&#233;dica (CNRM) que preconiza que el tiempo de formaci&#243;n en Cardiolog&#237;a, tanto para la CNRM como para la AMB, incluye el prerrequisito en Cl&#237;nica M&#233;dica<sup>8</sup>. Es importante resaltar que cursos te&#243;ricos de post grado <italic>lato sensu</italic> sirven apenas para reciclar y pueden tener otras finalidades, pero no son suficientes para formar cardi&#243;logos, siendo t&#225;citamente rechazados tambi&#233;n por el CFM como formadores<sup>8-10</sup>. Las reglas para que el m&#233;dico cardi&#243;logo se someta a la prueba del Titulo de Especialista en Cardiolog&#237;a, a partir de 2015, est&#225;n presentadas en el <xref ref-type="fig" rid="es_a01cua01m-body2">Cuadro 1</xref>. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a01cua01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0098-00001-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Para ser acreditados o para renovar sus acreditaciones, los programas deber&#225;n seguir estas directrices, con la siguiente programaci&#243;n: </p>
      <p>
        <bold>Prerrequisito obligatorio a partir de 01/01/2015</bold>
      </p>
      <p>Dos a&#241;os de Especializaci&#243;n en Cl&#237;nica M&#233;dica o Medicina Interna con carga horaria de 2.880 horas por a&#241;o (60 horas semanales, 48 semanas). Podr&#225; ser realizado concurso &#250;nico para un programa de cuatro a&#241;os (dos a&#241;os en Cl&#237;nica M&#233;dica y dos a&#241;os en Cardiolog&#237;a, desde que est&#233; acreditado ante ambas sociedades) o concursos separados para el prerrequisito y Cardiolog&#237;a. Los candidatos a la Especializaci&#243;n en Cardiolog&#237;a deber&#225;n comprobar formaci&#243;n en el prerrequisito de Cl&#237;nica M&#233;dica por medio de: </p>
      <p>&#149; Declaraci&#243;n de conclusi&#243;n de residencia m&#233;dica acreditada ante la CNRM o especializaci&#243;n en centro acreditado ante la Sociedade Brasileira de Cl&#237;nica M&#233;dica; o </p>
      <p>&#149; T&#237;tulo de especialista en cl&#237;nica m&#233;dica conferido por la AMB. </p>
      <p>
        <bold>Cardiolog&#237;a </bold>
      </p>
      <p>Duraci&#243;n m&#237;nima de 24 meses, carga horaria de 2.880 horas por a&#241;o (60 horas semanales, 48 semanas), incluyendo: </p>
      <p>A - El programa deber&#225; tener un m&#237;nimo de 10% y un m&#225;ximo de 20% de su carga horaria exclusivamente para actividades te&#243;ricas: clases, seminarios, reuniones cient&#237;ficas, discusiones de art&#237;culos de revistas (club de revistas o de actualizaci&#243;n), sesiones de discusi&#243;n de m&#233;todos complementarios.</p>
      <p>&#149; Se sugiere tambi&#233;n especializaci&#243;n en t&#233;cnicas b&#225;sicas de investigaci&#243;n cl&#237;nica y nociones de metodolog&#237;a, estad&#237;stica y pedagog&#237;a (o t&#233;cnicas de comunicaci&#243;n), con el objetivo de dotar al m&#233;dico de esp&#237;ritu cr&#237;tico, discernimiento cient&#237;fico y facilidad de comunicaci&#243;n. </p>
      <p>B - El programa pr&#225;ctico, bajo supervisi&#243;n, debe ser distribuido en: </p>
      <p>&#149; Unidad de internaci&#243;n para asistencia m&#233;dica a pacientes internados en sala, unidad de emergencia, unidad de terapia intensiva; </p>
      <p>&#149; Unidad ambulatoria, recomend&#225;ndose idealmente por lo menos un turno (ma&#241;ana o tarde) de ambulatorio para seguimiento longitudinal de pacientes, durante los dos a&#241;os de formaci&#243;n; </p>
      <p>&#149; M&#233;todos diagn&#243;sticos invasivos y no invasivos: m&#237;nimo de 10% de la actividad de Especializaci&#243;n. </p>
      <p>C - Evaluaci&#243;n de los especializandos: la instituci&#243;n podr&#225; elaborar criterios propios, recomend&#225;ndose transparencia en la adopci&#243;n de esos criterios, que deber&#225;n contener, adem&#225;s de la evaluaci&#243;n subjetiva "en servicio", autoevaluaci&#243;n y escala de actitudes y tambi&#233;n criterios objetivos: pruebas escritas o pr&#225;cticas. Adem&#225;s de eso, la CJTEC-SBC realizar&#225;, anualmente, evaluaci&#243;n de los especializandos y residentes de programas acreditados, elaborada por especialistas de la SBC, apuntando a las experiencias pr&#225;cticas y al conocimiento te&#243;rico. Esas pruebas ser&#225;n utilizadas en la evaluaci&#243;n tanto del m&#233;dico residente como del servicio en cuesti&#243;n, siendo uno de los criterios en el juzgamiento de los pedidos de reacreditaci&#243;n. </p>
      <p>
        <bold>Cuerpo docente </bold>
      </p>
      <p>El supervisor/coordinador del Programa de Especializaci&#243;n en Cardiolog&#237;a deber&#225; tener, adem&#225;s de los prerrequisitos de preceptor, dedicaci&#243;n de tiempo de por lo menos 12 horas semanales a actividades relacionadas al programa.  </p>
      <p>Los programas deben tener una proporci&#243;n m&#237;nima de un preceptor por especializando. Prerrequisitos para ser preceptor en Cardiolog&#237;a: </p>
      <p>&#149; T&#237;tulo de especialista en Cardiolog&#237;a; </p>
      <p>&#149; Actuar con compromisos did&#225;cticos en actividades como visitas, discusiones de casos, discusiones de ex&#225;menes, discusiones de temas u otras actividades cient&#237;ficas que posibiliten una participaci&#243;n efectiva en la formaci&#243;n y evaluaci&#243;n de los especializandos, y tambi&#233;n del propio programa.</p>
      <p>Los Centros de Especializaci&#243;n deben ser centros de excelencia, con recursos m&#237;nimos, incluyendo los requisitos m&#237;nimos presentados en el <xref ref-type="fig" rid="es_a01cua02m-body2">Cuadro 2</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a01cua02m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0098-00001-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Contenido program&#225;tico del curr&#237;culo en cardiolog&#237;a</bold>
      </p>
      <p>A continuaci&#243;n, se presentan aspectos espec&#237;ficos de las competencias necesarias para actuaci&#243;n en Cardiolog&#237;a en el Brasil. De esa forma, se especifican &#225;reas del conocimiento en que el especializando en Cardiolog&#237;a deber&#225; ser entrenado de modo de desarrollar tales competencias. Algunos de los &#237;tems fueron adaptados de directrices internacionales<sup>11,12</sup> a la realidad brasile&#241;a. </p>
      <p>Los principios fundamentales de la <bold>Bio&#233;tica:</bold> la autonom&#237;a, hacer el bien, no da&#241;ar y la justicia social deben orientar la actuaci&#243;n del cardi&#243;logo. La asertiva del principio de la autonom&#237;a nos dice que el m&#233;dico hace recomendaciones y el paciente toma la decisi&#243;n final, debidamente esclarecido. Tener el bienestar del paciente (hacer el bien) como principio fundamental ayuda en la toma de decisiones delante de dilemas &#233;ticos: dedicaci&#243;n al paciente que supera intereses propios o de otro, sean burocr&#225;ticos, econ&#243;micos, pol&#237;ticos. El m&#233;dico no act&#250;a en un vac&#237;o, &#233;l es parte de un complejo sistema de salud y precisa comprometerse con las reglas y mejoras del sistema, por eso es tambi&#233;n primordial el concepto de justicia social<sup>5</sup>. Precisa desarrollar acciones de promoci&#243;n, prevenci&#243;n, recuperaci&#243;n y rehabilitaci&#243;n de la salud, con sentido de responsabilidad social y compromiso con la ciudadan&#237;a, como promotor de la salud integral del ser humano<sup>13</sup>. Tener relacionamiento profesional adecuado con el equipo de trabajo. Actuar con profesionalismo: integridad, confiabilidad, capacidad de trabajo en grupo, mantener el secreto de las informaciones y de la privacidad del paciente, respeto, empat&#237;a, dedicaci&#243;n al paciente que supera intereses propios<sup>14</sup>. Tener sensibilidad y respeto a la cultura, a las creencias<sup>15</sup>, edad, sexo y limitaciones f&#237;sicas del paciente. Saber ayudar a estudiantes, colegas en formaci&#243;n. Saber reformular la propia postura seg&#250;n sea necesario. Desarrollar las habilidades de o&#237;r y comprender pacientes "dif&#237;ciles"<sup>16</sup> (con problemas de comportamiento y relacionamiento), establecer relacionamiento basado en la confianza y sinceridad. Saber ejercer liderazgo cuando sea necesario, organizar el equipo en la atenci&#243;n multiprofesional, como en la parada cardiorrespiratoria. Redactar informes y comunicaciones de forma organizada, completa y legible. Registrar informaciones, datos cl&#237;nicos y conductas de forma legible y organizada.</p>
      <p>Precisa demostrar conocimiento de las indicaciones, contraindicaciones y preparaci&#243;n para procedimientos, equipamientos necesarios, manejo de material biol&#243;gico, minimizar riesgo y disconfort. Asistir y esclarecer pacientes con respecto a la obtenci&#243;n de consentimiento informado y en la toma de decisiones basadas en evidencias, respetando las preferencias individuales de los pacientes. Demostrar capacidad de juzgamiento cl&#237;nico para la decisi&#243;n m&#233;dica y planeamiento de abordajes y seguimientos cl&#237;nicos: habilidad de asimilar informaciones de la anamnesis y examen cl&#237;nico, reunirlas en el razonamiento para un diagn&#243;stico diferencial con jerarqu&#237;a de prioridad. Interpretar correctamente el electrocardiograma y todos los ex&#225;menes complementarios en Cardiolog&#237;a. </p>
      <p>Es importante que el cardi&#243;logo comprenda la l&#243;gica Bayesiana para el razonamiento diagn&#243;stico: estimar la probabilidad de un diagn&#243;stico seg&#250;n la probabilidad pre-test (que depende de los factores de riesgo y de la forma de presentaci&#243;n cl&#237;nica) y la precisi&#243;n de los ex&#225;menes solicitados. Es necesario que sepa comprender las propias limitaciones, saber procurar ayuda de colegas y de la literatura. Solicitar ex&#225;menes de forma ordenada y fundamentada en los hallazgos y en las hip&#243;tesis. Demostrar razonamiento apropiado en situaciones de ambig&#252;edad e incerteza, capacidad de cuestionar la veracidad de sus propias creencias, mientras busca claridad, no confiar ciegamente en ex&#225;menes diagn&#243;sticos independientemente de los hallazgos cl&#237;nicos. Saber revisar el abordaje frente a nuevas observaciones e informaciones. Desarrollar un planeamiento terap&#233;utico. Conocer efectos adversos de los medicamentos prescritos, informar al paciente de forma comprensible. Conocer la forma de administraci&#243;n de los agentes, sus interacciones medicamentosas y los efectos esperados. </p>
      <p>El cardi&#243;logo precisa saber buscar actualizaci&#243;n e incorporaci&#243;n de nuevas informaciones: saber buscar informaciones en la literatura m&#233;dica, incluyendo bases electr&#243;nicas. Incorporar nuevas informaciones al abordaje convencional, pesando riesgos y beneficios de las nuevas opciones de diagn&#243;stico y de tratamiento de forma organizada, basado en an&#225;lisis de la calidad de la evidencia, en la metodolog&#237;a, en la relevancia cl&#237;nica, en el costo-efectividad; saber usar la informaci&#243;n sobre reducci&#243;n absoluta de riesgo y n&#250;mero necesario; tratar el paciente considerando el desenlace analizado y considerando las preferencias individuales de ese paciente. Saber orientarse por las directrices de entidades m&#233;dicas, reconociendo sus limitaciones y excepciones. Saber las ventajas y desventajas de opciones terap&#233;uticas diferentes para una misma situaci&#243;n. Tener compromiso con el desarrollo continuo y excelencia profesional. </p>
      <p>Precisa saber monitorear y realizar seguimiento adecuado de pacientes a nivel hospitalario y ambulatorio. Identificar correctamente pacientes que no responden m&#225;s al tratamiento; medicamentos que ya no mejoran la calidad de vida; dar soporte emocional y de calidad de vida para pacientes terminales<sup>17</sup>. Precisa desarrollar la habilidad de comunicaci&#243;n: educar pacientes sobre h&#225;bitos de vida y modificaciones de estilo de vida. Dar informaciones que aumenten la adherencia al tratamiento, con habilidad y sin imponer un estado de terror y miedo. Saber comunicar situaciones graves a pacientes cr&#237;ticos. Saber comunicar medidas espec&#237;ficas a ser implementadas o interrumpidas a pacientes terminales<sup>17</sup>. Es recomendable que tenga nociones de gesti&#243;n: nociones b&#225;sicas de administraci&#243;n de la asistencia, creando e interpretando indicadores de calidad, elaborando planos de mejoras.</p>
      <p>En relaci&#243;n a la <bold>anamnesis,</bold> el m&#233;dico especializando deber&#225; colectar historia cl&#237;nica de forma l&#243;gica y organizada. Reconocer las diferencias pr&#225;cticas de los pacientes que deber&#237;an estar en diferentes ambientes: emergencia, consultorio, unidad de internaci&#243;n, unidad de cuidados intensivos, y adaptar la anamnesis al tiempo disponible seg&#250;n demandas prioritarias del paciente. Saber o&#237;r al paciente y usar t&#233;cnicas no verbales en la obtenci&#243;n de informaci&#243;n; demostrar consideraci&#243;n y respeto por el paciente. Cuestionar y observar aspectos emocionales de la experiencia del paciente mientras demuestra flexibilidad basada en las necesidades de ese paciente. Conocer el significado de las palabras utilizadas por el paciente al describir sus s&#237;ntomas - reconocer las se&#241;ales/s&#237;ntomas cl&#225;sicos de las enfermedades cardiovasculares -; reconocer que las enfermedades no siempre se presentan con se&#241;ales/s&#237;ntomas cl&#225;sicos. Precisa saber identificar las manifestaciones t&#237;picas y at&#237;picas de las enfermedades cardiovasculares; reconocer los factores de riesgo para las enfermedades cardiovasculares; saber los nombres y efectos colaterales de los agentes utilizados por el paciente; reconocer los s&#237;ntomas y saber sobre el tratamiento de las comorbilidades frecuentemente asociadas con las enfermedades cardiovasculares; evaluar el riesgo cardiovascular global. Comportamientos y actitudes: precisa establecer un relacionamiento con el paciente basado en la empat&#237;a y en la confianza; conceder el tiempo necesario al paciente para que exprese sus s&#237;ntomas en sus propias palabras; ser capaz de hacer preguntas dirigidas al final del relato espont&#225;neo del paciente; considerar la importancia de la relaci&#243;n de las comorbilidades y condiciones sociales con las enfermedades cardiovasculares.</p>
      <p>En relaci&#243;n al <bold>examen cl&#237;nico,</bold> debe saber realizar examen cl&#237;nico completo, describiendo las bases fisiol&#243;gicas y fisiopatol&#243;gicas para hallazgos normales y anormales. Complementar los hallazgos subjetivos de la anamnesis con los hallazgos objetivos del examen f&#237;sico del aparato cardiovascular y otros sistemas, investigando evidencias de manifestaciones cardiovasculares, as&#237; como de enfermedades asociadas; examinar los sistemas venoso y arterial perif&#233;ricos; examinar el coraz&#243;n; saber como examinar los pulsos arteriales y sus caracter&#237;sticas en las diferentes arterias (frecuencia, ritmo, amplitud y perfil hemodin&#225;mico); saber medir la presi&#243;n arterial; ser capaz de examinar el sistema venoso y en particular estimar la presi&#243;n en el atrio derecho (presi&#243;n venosa yugular); ser capaz de examinar los pulsos precordiales. Comprender la fisiolog&#237;a y la fisiopatolog&#237;a del ciclo card&#237;aco y, de esa forma, comprender como los sonidos card&#237;acos sist&#243;licos y diast&#243;licos, normales y anormales se forman, y cuales maniobras son necesarias para auscultarlos mejor; comprender la fisiopatolog&#237;a de las se&#241;ales cl&#237;nicas de retenci&#243;n de fluidos y baja perfusi&#243;n; comprender el &#237;ndice tobillo-braquial como una medida de la presencia de enfermedad arterial perif&#233;rica y del pron&#243;stico cardiovascular; ser capaz de hacer evaluaci&#243;n precisa sobre el estado cl&#237;nico del paciente, con particular &#233;nfasis en el sistema cardiovascular; ser capaz de utilizar el estetoscopio y el esfigmoman&#243;metro para evaluaci&#243;n del coraz&#243;n y vasos sangu&#237;neos; ser capaz de obtener un &#237;ndice tobillo-braquial; examinar el paciente con respeto a su dignidad; correlacionar continuamente los hallazgos al examen f&#237;sico, con los hallazgos subsecuentes al ecocardiograma y/o cirug&#237;a card&#237;aca, enfatizando de esta forma el aprendizaje constante a lo largo de la vida. </p>
      <p>En relaci&#243;n a los <bold>m&#233;todos complementarios,</bold> debemos tener como objetivos: seleccionar, analizar e interpretar cada una de las t&#233;cnicas invasivas y no invasivas. Los conocimientos necesarios y habilidades para saber identificar el examen normal y las anormalidades espec&#237;ficas de cada m&#233;todo complementario. Los comportamientos y actitudes del m&#233;dico deben ser enfocados en escoger modalidades de t&#233;cnicas y protocolos de forma &#250;til y costo-efectividad, evitando sobre y/o subutilizaci&#243;n de los m&#233;todos; integrar los datos de las diferentes formas de t&#233;cnicas invasivas y no invasivas. Los ex&#225;menes complementarios son divididos en <bold>m&#233;todos gr&#225;ficos:</bold> electrocardiograf&#237;a, Holter, test de esfuerzo, test de inclinaci&#243;n, Monitoreo Ambulatorio de la Presi&#243;n Arterial (MAPA), Monitoreo Residencial de la Presi&#243;n Arterial (MRPA); ex&#225;menes<bold> de imagen no invasivos: </bold>radiograf&#237;a, ecocardiograf&#237;a, tomograf&#237;a, resonancia, medicina nuclear; y <bold>ex&#225;menes de imagen invasivos:</bold> cateterismo diagn&#243;stico, electrofisiolog&#237;a e intervenciones por cat&#233;ter.</p>
      <p>En cuanto a la <bold>prevenci&#243;n y promoci&#243;n de la salud</bold>, los objetivos son evaluar y tratar pacientes con factores de riesgo para enfermedades cardiovasculares; evaluar como act&#250;an los diferentes m&#233;todos de prevenci&#243;n; conocer las enfermedades cardiovasculares y los factores de riesgo en la comunidad local; contribuir al esfuerzo global para reducir la morbimortalidad, pasando el mensaje al p&#250;blico sobre la prevenci&#243;n y control de los factores de riesgo; abordar la prevenci&#243;n de una forma hol&#237;stica, comprendiendo la potenciaci&#243;n del riesgo cardiovascular por el agrupamiento de los factores de riesgo. Los conocimientos necesarios son la epidemiolog&#237;a de las enfermedades cardiovasculares en la comunidad local; factores de riesgo describiendo la distribuci&#243;n y la frecuencia de las condiciones de alto riesgo en la comunidad local; evaluaciones de riesgo: prevenci&#243;n primaria, prevenci&#243;n secundaria, interacci&#243;n de riesgo multifactorial, escores de riesgo; orientar dieta y nutrici&#243;n en relaci&#243;n al abordaje del riesgo cardiovascular; estrategias de prevenci&#243;n y tratamiento para factores de riesgo; reconocer que los factores de riesgo generalmente son asociados y requieren un abordaje multidisciplinario; complicaciones y consecuencias de factores de riesgo espec&#237;ficos. Las habilidades necesarias son: evaluar el riesgo cardiovascular y los beneficios de la prevenci&#243;n para el individuo y para la poblaci&#243;n; abordar los factores de riesgo apropiadamente, comunicar su importancia al paciente, sus familiares y a la comunidad. Los comportamientos y actitudes del m&#233;dico son considerar la importancia del abordaje de los factores de riesgo; considerar la variaci&#243;n de los factores de riesgo cardiovasculares de acuerdo con la poblaci&#243;n, factores socioecon&#243;micos, sexo y grupos raciales; estimular al paciente a adoptar un estilo de vida saludable, con &#233;nfasis espec&#237;fica en el control de los factores de riesgo y manutenci&#243;n de un perfil de riesgo favorable a lo largo de la vida; ofrecer soporte y consejo a miembros de familias con enfermedades cardiovasculares hereditarias; cooperar con equipo multiprofesional; participar activamente de programas de prevenci&#243;n de enfermedades cardiovasculares; considerar el costo-efectividad de los ex&#225;menes propuestos y del r&#233;gimen de tratamiento prescrito.</p>
      <p>La <bold>interconsulta cardiol&#243;gica </bold>puede ser divida en consulta para evaluaci&#243;n pre</p>
      <p>-operatoria para cirug&#237;a no card&#237;aca, interconsulta con neurolog&#237;a en pacientes con s&#237;ntomas neurol&#243;gicos isqu&#233;micos o accidente cerebro vascular, e interconsulta card&#237;aca con otras especialidades.</p>
      <p>La <bold>consulta para evaluaci&#243;n pre-operatoria para cirug&#237;a no card&#237;aca</bold> tiene como objetivos: indicar correctamente la evaluaci&#243;n complementaria pre-operatoria; integrar informaciones con relaci&#243;n a los efectos estimados del estr&#233;s quir&#250;rgico; ser capaz de evaluar el riesgo cardiovascular y participar del proceso de decisi&#243;n en relaci&#243;n al riesgo-beneficio de la cirug&#237;a no card&#237;aca (sobrevida estimada, impacto de la enfermedad cardiovascular <italic>versus</italic> beneficios de la cirug&#237;a no card&#237;aca). Los conocimientos necesarios son comprender que los procedimientos indicados en la proped&#233;utica cardiovascular pre-operatoria deben ser realizados por indicaci&#243;n hecha por la enfermedad cardiovascular, y no en raz&#243;n de la cirug&#237;a no card&#237;aca; ex&#225;menes pre-operatorios solamente deben ser realizados si van a resultar en cambio en el abordaje del paciente en el per&#237;odo perioperatorio y a largo plazo; aplicar correctamente las t&#233;cnicas de imagen para evaluaci&#243;n pre-operatoria, cuando sea indicado. Las habilidades requeridas son estimar adecuadamente el riesgo cardiovascular y sugerir conductas que lo disminuyan. Los comportamientos y actitudes son comunicar a los pacientes las implicaciones de los resultados de los tests pre-operatorios en el abordaje perioperatorio. Comunicar los potenciales riesgos del retraso de la cirug&#237;a no card&#237;aca y los beneficios de la terapia/cirug&#237;a card&#237;aca; interactuar con otros especialistas envueltos en los cuidados perioperatorios; reconocer las limitaciones de los varios tests de imagen.</p>
      <p>La <bold>interconsulta con neurolog&#237;a en pacientes con s&#237;ntomas neurol&#243;gicos isqu&#233;micos o accidente cerebro vascular </bold>tiene como objetivo investigar fuentes potenciales de embolia card&#237;aca y orientar abordaje adecuado; e investigar otras manifestaciones de aterosclerosis. Los conocimientos necesarios son sobre fibrilaci&#243;n atrial; conocer el mecanismo, probabilidad y opciones de tratamiento para la embolia de fuente card&#237;aca y de la aorta; estar alerta a la frecuencia de enfermedad arterial coronaria y otras enfermedades arteriales ateroscler&#243;ticas en los pacientes con enfermedad neurol&#243;gica isqu&#233;mica. Las habilidades necesarias son saber indicar el ecocardiograma transesof&#225;gico para investigaci&#243;n de potenciales fuentes de embolia; proponer una evaluaci&#243;n m&#225;s amplia del paciente para investigaci&#243;n de otras manifestaciones de enfermedad ateroscler&#243;tica y aconsejar tratamiento y abordaje de riesgo. Los comportamientos y actitudes son comprender importancia del diagn&#243;stico y tratamiento de enfermedades cardiovasculares coexistentes; y considerar las fuentes potenciales de embolia.</p>
      <p>La <bold>interconsulta card&#237;aca con otras especialidades</bold> tiene como objetivo evaluar frecuencia del s&#237;ntoma card&#237;aco, problemas relacionados a otras enfermedades asociadas y ser capaz de proporcionar un seguimiento y un abordaje adecuados; conocer las complicaciones cardiovasculares de quimioter&#225;picos y radioterapia. Las habilidades necesarias son ser capaz de anticipar los problemas cardiovasculares en los casos de enfermedades primariamente no card&#237;acas, quimioterapia y radioterapia. Los comportamientos y actitudes son cooperar con otros especialistas y otros profesionales del &#225;rea de salud y ofrecer r&#225;pido soporte a sus necesidades.</p>
      <p>El <xref ref-type="fig" rid="cdr3-body2"><bold>Cuadro 3</bold></xref> presenta t&#243;picos que est&#225;n explorados de forma m&#225;s detallada en la versi&#243;n completa de la directriz. En esos temas, el especialista necesita tener conocimientos espec&#237;ficos sobre cada tema, y habilidades, comportamientos y actitudes son dirigidos a cada &#237;tem espec&#237;fico, debiendo ser explorados con el m&#225;ximo de detalle posible para adecuar los conocimientos m&#225;s actuales al contexto cl&#237;nico-cardiol&#243;gico de los pacientes. Vale resaltar que son temas en &#225;reas diversas, incluyendo Cardiolog&#237;a Cl&#237;nica, factores de riesgo cardiovascular, subgrupos espec&#237;ficos como mujeres y a&#241;osos, enfermedades cong&#233;nitas y cardiolog&#237;a quir&#250;rgica. </p>
      <fig id="cdr3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0098-00001-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Lista completa de autores</bold>
      </p>
      <p>Marcos Roberto de Sousa, Ricardo Mourilhe-Rocha, Angelo Amato Vincenzo de Paola, Gilson Soares Feitosa, Jamil Cherem Schneider, Gilson Soares Feitosa Filho, Jos&#233; Carlos Nicolau, Jo&#227;o Fernando Monteiro Ferreira, Regina Coeli Marques de Carvalho (Departamento de Cardiolog&#237;a de la Mujer), William Azem Chalela (Departamento de Ergometr&#237;a, Ejercicio y Rehabilitaci&#243;n Cardiovascular), Marcus Vin&#237;cius Bol&#237;var Malachias (Departamento de Hipertensi&#243;n Arterial), Jos&#233; Luiz Barros Pena (Departamento de Imagen Cardiovascular), Frederico Somaio Neto (Departamento de Fisiolog&#237;a Cardiovascular Respiratoria y Cardiolog&#237;a Experimental), Marcelo Westerlund Montera (Departamento de Cardiolog&#237;a Cl&#237;nica), Gilberto Venossi Barbosa (<italic>Sociedade Brasileira de Cirurgia Cardiovascular</italic>), Fernando Bacal (Departamento de Insuficiencia Card&#237;aca), Ieda Biscegli Jatene (Departamento de Cardiolog&#237;a Pedi&#225;trica), Raul D. Santos (Departamento de Aterosclerosis), Roberto Dischinger Miranda (Departamento de Cardiogeriatr&#237;a), Jos&#233; Maria Peixoto (Departamento de Cardiogeriatr&#237;a), Mauricio de Rezende Barbosa (<italic>Sociedade Brasileira de Hemodin&#226;mica e Cardiologia Intervencionista</italic>), Guilherme Fenelon (Sobrac), Jamil Cherem Schneider (Coordinador del TEC/SBC CJTEC | 2010 - 2011), Angelo Amato Vincenzo de Paola (Director Cient&#237;fico de la SBC CJTEC | 2010 - 2011), Abdol Hakin Assef (Membro da CJTEC | 2010 - 2011), Alberto Francisco Piccolotto Naccarato (Miembro de la CJTEC | 2010 - 2011), Carlos Roberto Martins R Sobrinho (Miembro de la CJTEC | 2010 - 2011), Gilson Soares Feitosa Filho (Miembro de la CJTEC | 2010 - 2011), Ilmar Kohler (Miembro de la CJTEC | 2010 - 2011), Jos&#233; Narciso Gon&#231;alves de Vasconcelos (Miembro de la CJTEC | 2010 - 2011), Marcos Jose Gomes Magalh&#227;es (Miembro de la CJTEC | 2010 - 2011), Marcos Roberto de Sousa (Miembro de la CJTEC | 2010 - 2011), Nelson Siqueira de Morais (Miembro de la CJTEC | 2010 - 2011 ), Roberto Rocha Corr&#234;a Veiga Giraldez (Miembro de la CJTEC | 2010 - 2011), Gl&#225;ucia Cristina da Silva (Cardi&#243;loga del Hospital das Cl&#237;nicas de la UFMG).</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Special Article</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">1st Guidelines of the Brazilian Society of Cardiology on processes and skills for education in cardiology in Brazil: executive summary</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>This article summarizes the "1st Guidelines of the Brazilian Society of Cardiology on Processes and Skills for Education in Cardiology in Brazil," which can be found in full at: &lt;http://publicacoes.cardiol.br/consenso/2011/diretriz-tec.asp&gt;. The guideline establishes the education time required in Internal Medicine and Cardiology with Specialization through theoretical and practical training. These requirements must be available at the center forming Specialists in Cardiology and the Cardiology contents.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Education, Medical</kwd>
        <kwd>Cardiology</kwd>
        <kwd>Ethics, Medical</kwd>
        <kwd>Professional Competence</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>SPECIAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body3">
          <label>
            <bold>1<sup>st</sup> Guidelines of the Brazilian Society of Cardiology on processes and skills for education in cardiology in Brazil - executive summary </bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Marcos Roberto de Sousa<sup>I</sup>; Ricardo Mourilhe-Rocha<sup>II</sup>; Angelo Amato Vincenzo de Paola<sup>III,IV,V</sup>; Ilmar K&#246;hler<sup>VI</sup>; Gilson Soares Feitosa<sup>VII,VIII</sup>; Jamil Cherem Schneider<sup>IX,X</sup>; Gilson Soares Feitosa-Filho<sup>VII,VIII</sup>; Jos&#233; Carlos Nicolau<sup>XI</sup>; Jo&#227;o Fernando Monteiro Ferreira<sup>XI</sup>; Nelson Siqueira de Morais<sup>XII,XIII</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Curso de P&#243;s Gradua&#231;&#227;o em Ci&#234;ncias Aplicadas &#224; Sa&#250;de do Adulto da Universidade Federal de Minas Gerais, Belo Horizonte, MG</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade do Estado do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ</p>
      <p><sup>III</sup>Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>IV</sup>Escola Paulista de Medicina, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>V</sup>Hospital S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>VI</sup>Universidade Luterana do Brasil (ULBRA), Canoas, RS</p>
      <p><sup>VII</sup>Escola Bahiana de Medicina e Sa&#250;de P&#250;blica, Salvador, BA</p>
      <p><sup>VIII</sup>Hospital Santa Izabel da Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia, Salvador, BA</p>
      <p><sup>IX</sup>Instituto de Cardiologia de Santa Catarina, S&#227;o Jos&#233;, SC</p>
      <p><sup>X</sup>Universidade do Sul de Santa Catarina (UNISUL), Florian&#243;polis, SC</p>
      <p><sup>XI</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) do HC/FMUSP, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>XII</sup>Hospital Anis Rassi, Goi&#226;nia, GO</p>
      <p><sup>XIII</sup>Comiss&#227;o Julgadora do T&#237;tulo de Especialista em Cardiologia</p>
      <p>Mailing Address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>This article summarizes the "1<sup>st</sup> Guidelines of the Brazilian Society of Cardiology on Processes and Skills for Education in Cardiology in Brazil," which can be found in full at: &lt;<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://publicacoes.cardiol.br/consenso/2011/diretriz-tec.asp">http://publicacoes.cardiol.br/consenso/2011/diretriz-tec.asp</ext-link>&gt;. The guideline establishes the education time required in Internal Medicine and Cardiology with Specialization through theoretical and practical training. These requirements must be available at the center forming Specialists in Cardiology and the Cardiology contents.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Education, Medical; Cardiology; Ethics, Medical; Professional Competence.</p>
      <p>
        <bold>Introduction </bold>
      </p>
      <p>The Jury of Specialist in Cardiology (CJTEC) of the Brazilian Society of Cardiology (SBC), in order to standardize and provide higher quality education to cardiologists in Brazil, released in March 2011 the "1<sup>st</sup> Guidelines of the Brazilian Society of Cardiology on Processes and Skills for Education in Cardiology in Brazil," which should guide the programs of specialization in Cardiology accredited by SBC. </p>
      <p>Cardiovascular diseases are highly relevant and lethal<sup>1</sup>, making it especially important to define skills in Cardiology. Advances in scientific methodology led to reduced mortality of patients with infarction of 15%-20% in the 1980s to around 7% -5% in current times<sup>2-4</sup>. In addition, evidence has shown that practices based on the reduction of surrogate outcomes may not reduce or even increase unfavorable clinical outcomes<sup>5</sup>. Medicine incorporates science and the scientific method with the art of being a doctor. However, without humanistic qualities, the application of modern science is suboptimal, ineffective or even iatrogenic. In Medicine, and in Cardiology in particular, the emphasis of the evaluation process should focus on skills, going thus beyond knowledge<sup>6</sup>. Competence in medicine is the habitual and judicious use of communication, knowledge, identification of evidence, technical skills, clinical reasoning, emotions, values and reflection in daily practice for the benefit of individuals and the community it serves. It is a habit of constant learning throughout life. Competence is contextual, reflecting the relationship between individual skills and the tasks one must perform in real world situation<sup>7</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Process of education, centers of specialization and programs</bold>
      </p>
      <p>After intense discussions in the CJTEC, in all departments of SBC and in two plenary sessions in the 65<sup>th</sup> SBC Congress in Belo Horizonte, Minas Gerais, in 2010, it was decided that SBC will require training programs to follow the guidelines of the Joint Expert Committee (tripartite committee formed by the Federal Council of Medicine (CFM), the Brazilian Medical Association (AMA) and the National Commission of Medical Residency (CNRM)), which sets out that the time for education in cardiology, both for the CNRM and for the AMB, includes the prerequisite of Internal Medicine<sup>8</sup>. Importantly, theoretical graduate course are solely intended to recycle and can have other purposes, but not enough to form cardiologists. Therefore, they are tacitly rejected by the CFM as education courses<sup>8-10</sup>. The rules for a cardiologist to undergo the test on Specialist in Cardiology, from 2015, are presented in <xref ref-type="fig" rid="en_a01qd01m-body3">Box 1</xref>. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a01qd01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0098-00001-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>To be certified or to renew their accreditation, programs must follow these guidelines, with the following schedule: </p>
      <p>
        <bold>Prerequisite required from january 1, 2015</bold>
      </p>
      <p>Two years of Specialization in Internal Medicine with a workload of 2,880 hours per year (60 hours per week, 48 weeks). A single exam may take place for a four-year program (two years in Internal Medicine and two years in Cardiology, provided that it is accredited by both societies) or separate exams for the prerequisite and Cardiology. Applicants to Specialization in Cardiology must demonstrate education in the pre-requisite of Internal Medicine through: </p>
      <p>&#149; Declaration of completion of medical residency accredited by CNRM or specialization at a center accredited by the Brazilian Society of Internal Medicine; or </p>
      <p>&#149; Title of Specialist in Internal Medicine awarded by AMB.</p>
      <p>
        <bold>Cardiology </bold>
      </p>
      <p>Minimum duration of 24 months, workload of 2,880 hours per year (60 hours per week, 48 weeks), including: </p>
      <p>A - The program must have at least 10% and at most 20% of its workload exclusively devoted to theoretical activities: lectures, seminars, scientific meetings, discussions of journals (journal clubs or groups of study), sessions for discussion of complementary methods. </p>
      <p>&#149; We also suggest Specialization in basic clinical research and basic methodology, statistics and pedagogy (or communication skills) in order to provide doctors with critical and scientific insight and ease of communication. </p>
      <p>B - The practical program, under supervision, should consist of: </p>
      <p>&#149; Unit of hospitalization for medical care to patients admitted to medical wards, emergency rooms, intensive care units; </p>
      <p>&#149; Outpatient unit, with at least one shift (morning or afternoon) of longitudinal follow-up clinic for patients over two years of training; </p>
      <p>&#149; Invasive and noninvasive diagnostic methods: minimum of 10% of Specialization activity. </p>
      <p>C - Assessment of students enrolled in the specialization course: the institution may develop its own criteria, recommending transparency in the adoption of these criteria, which must contain, in addition to subjective "on duty" evaluation, a self-assessment and scale of attitudes, and objective criteria as well as: written or practical tests. In addition, CJTEC-SBC will hold, on an annual basis, an evaluation of specialization students and residents in accredited programs, developed by SBC experts, targeting at practical experience and theoretical knowledge. These exams will be used to evaluate both the resident and the service in question, being one of the criteria for judging applications for reaccreditation. </p>
      <p>
        <bold>Faculty </bold>
      </p>
      <p>The supervisor/coordinator of the Specialization in Cardiology Program should have, in addition to the prerequisites of tutor, dedication of time of at least 12 hours per week in activities related to the program. </p>
      <p>The programs must have a minimum ratio of one tutor per student. Prerequisites to be a tutor in Cardiology: </p>
      <p>&#149; Title of specialist in Cardiology; </p>
      <p>&#149; Take teaching commitments in activities such as visits, case discussions, discussions of exams, discussions of themes or other scientific activities that enable effective participation in training and assessment of students, and assessment of the program itself.</p>
      <p>The Centers of Specialization should be centers of excellence, with minimum resources, including the minimum requirements shown in <xref ref-type="fig" rid="en_a01qd02m-body3">Box 2</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a01qd02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0098-00001-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Cardiology syllabus</bold>
      </p>
      <p>Below we present specific aspects of the skills required from Cardiologists in Brazil. The syllabus specifies fields of knowledge in which cardiology students should be trained in order to develop such skills. Some of the items were adapted from international guidelines<sup>11,12</sup> to the Brazilian reality. </p>
      <p>The fundamental principles of <bold>Bioethics:</bold> autonomy, beneficence, nonmaleficence and social justice should guide the performance of cardiologists. The autonomy principle statement tells us that the doctor should make recommendations and the patient should take the final decision one he/she is properly informed. Having the well-being of the patient (beneficence) as a fundamental principle helps making decisions on ethical dilemmas: dedication to the patient should outweigh the interests of others or themselves, either bureaucratic, economic or political. The doctor does not work in a vacuum; instead, he is part of a complex health system and needs to engage in the rules and system improvements, therefore the concept of social justice is also critical<sup>5</sup>. He needs to develop health promotion, prevention, recovery and rehabilitation actions with a sense of social responsibility and commitment to citizenship, as a promoter of the health of human beings<sup>13</sup>. Appropriate professional relationship with their teams is paramount. Working with professionalism: integrity, reliability, teamwork, confidentiality of information and patient privacy, respect, empathy, dedication to the patient that outweighs their own interests<sup>14</sup>. Doctors should be sensitive and respectful to the patient's culture, beliefs<sup>15</sup>, age, sex and physical limitations. Doctors should know how to assist students and colleagues under training. Doctors should know how to redesign their own posture whenever required. They should develop the ability to listen and understand "difficult"<sup>16</sup> patients (with problems of behavior and relationship), while establishing a relationship based on trust and sincerity. They should know how to exercise leadership when necessary by organizing the team in multidisciplinary care, such as in cardiac arrest. They should write reports and communications in an organized, complete and legible manner. They should record information, clinical data and conducts in a legible and organized manner. </p>
      <p>They should be familiar with indications, contraindications, and preparation for procedures, necessary equipment, handling of biological material, minimizing risk and discomfort. Assist and clarify patients when obtaining informed consent and making decisions based on evidence, while respecting patients' individual preferences. Demonstrate clinical judgment capacity for medical decisions and planning of approaches and clinical follow-ups: ability to assimilate information from history taking and clinical examination and merge them into a rationale for a differential diagnosis hierarchy of priorities. Correctly interpret electrocardiogram tests and all complementary tests in cardiology. </p>
      <p>It is important that the cardiologist understand the Bayesian logic for the diagnostic reasoning: estimate the probability of a diagnosis according to a pretest probability (which depends on the risk factors and clinical presentation) and accuracy of the tests requested. It is important that cardiologists understand their own limitations and know how to seek help from colleagues and literature. Requesting tests in an orderly manner based on findings and hypotheses is of essence. Demonstrate appropriate reasoning in situations of ambiguity and uncertainty, ability to challenge the veracity of their own beliefs, while pursuing clarity, not blindly relying on diagnostic tests regardless of the clinical findings. Cardiologists should know how to review their approaches vis-&#224;-vis new observations and information. A therapeutic plan should be developed. They should be aware of the side effects of prescription drugs and inform the patients in an understandable way. Cardiologists should be aware of the way to administrate drugs, drug interactions and their expected effects. </p>
      <p>Cardiologists need to know how to seek updates and incorporate new information: they should know how to search information in the medical literature, including electronic databases. They should incorporate new information to the conventional approach by weighing the risks and benefits of new options of diagnosis and treatment in an organized manner based on analysis of the quality of evidence, methodology, clinical relevance, cost-effectiveness; they should know how to use information on absolute reduction of risk and number necessary; treat patients considering the outcome analyzed and the patient's individual preferences. Doctors should know how to follow the guidelines of medical organizations, recognizing their limitations and exceptions. Doctors should be aware of the advantages and disadvantages of different treatment options for the same situation. They should be committed to continuous development and professional excellence. </p>
      <p>They need to know how to monitor and follow up patients at the hospital and at the outpatient care. Cardiologists should correctly identify patients who do not respond to treatment; medicines that no longer improve the quality of life; provide emotional support and quality of life to terminal patients<sup>17</sup>. They need to develop communication ability: educate patients about habits and lifestyle changes. Doctors should provide information to enhance adherence to treatment, with skill and without imposing a state of terror and fear. They should be able to inform serious situations to critical patients. Doctors should be able to communicate specific measures to be implemented or discontinued for terminal patients<sup>17</sup>. Some basic management skills are recommended: basics of administration of assistance, creating and interpreting quality indicators, developing improvement plans.</p>
      <p>Regarding history taking, students must collect medical history in a logical and organized manner. Recognizing the practical differences of patients who should be in different environments: emergency room, doctor's surgery, inpatient unit, intensive care unit, and adapt patient's clinical history to the time available according to the patient's priority demands. Doctors should listen to the patient and use non-verbal techniques to obtain information, and demonstrate consideration and respect for the patient. Doctors should inquire and observe the emotional aspects of patient's experience while demonstrating flexibility based on the needs of such patient. They should be aware of the meaning of the words used by the patients to describe their symptoms - recognize the classical signs/symptoms of cardiovascular diseases -, and recognize that diseases do not always present classical signs/symptoms. Doctors should identify typical and atypical manifestations of cardiovascular diseases; recognize the risk factors for cardiovascular diseases; know the names and side effects of the agents used by the patient; recognize symptoms and be acquainted with the treatment of comorbidities often associated with cardiovascular diseases; assess global cardiovascular risks. Behaviors and attitudes: doctors need to establish a relationship with the patient based on empathy and trust; provide the time required for the patients to express their symptoms in their own words; be able to ask specific questions at the end of the patient's spontaneous reporting; consider the importance of the relationship between comorbidities and social conditions with cardiovascular diseases.</p>
      <p>As for <bold>clinical examination</bold>, the doctor should know how to perform thorough clinical examination, describing the physiological and pathophysiological findings for normal and abnormal findings. Doctors should complement the subjective findings of patient's medical history with objective findings from physical examination of the cardiovascular and other systems, searching for evidence of cardiovascular manifestations and associated diseases; examine the peripheral venous and arterial systems; examine the heart; know how to examine arterial pulses and their characteristics on different arteries (rate, rhythm, amplitude and hemodynamic profile); know how to measure blood pressure; be able to examine the venous system and, in particular, to estimate the right atrial pressure (jugular venous pressure); be able to examine precordial activity. Understand the physiology and pathophysiology of the cardiac cycle and thus understand how both normal and abnormal systolic and diastolic heart sounds are formed, and which maneuvers are necessary to listen to them better; understand the pathophysiology of clinical signs of fluid retention and low perfusion; understand the ankle-brachial index as a measure of the presence of peripheral arterial disease and cardiovascular prognosis; be able to make accurate assessment of the patient's clinical status, with particular emphasis on the cardiovascular system; be able to use the stethoscope and sphygmomanometer to evaluate the heart and blood vessels; be able to get an ankle-brachial index; examine the patient with respect for their dignity; continuously correlate the findings on physical examination with the subsequent findings on echocardiography and/or heart surgery, thereby emphasizing constant learning throughout life. </p>
      <p>Regarding <bold>complementary methods</bold>, our purpose should be: to select, analyze and interpret each invasive and noninvasive technique. The necessary knowledge and skills are to be able to identify tests with normal results and the specific abnormalities of each complementary method. Doctor's behaviors and attitudes should focus on choosing techniques and protocols in a useful and cost-effective manner, thus avoiding over- and/or underutilized methods; integrating data from different forms of invasive and noninvasive techniques. Complementary tests are divided into <bold>graphic methods:</bold> electrocardiography, Holter, stress test, tilt test, Ambulatory Blood Pressure Monitoring (ABPM), Home Blood Pressure Monitoring (HBPM), <bold>non-invasive imaging tests:</bold> radiography, echocardiography, tomography, magnetic resonance imaging, nuclear medicine and <bold>invasive imaging tests:</bold> diagnostic catheterization, electrophysiology and catheter interventions.</p>
      <p>As for <bold>prevention and health promotion</bold>, the purposes are to evaluate and treat patients with risk factors for cardiovascular disease; evaluate the action of the different methods of prevention; be acquainted with cardiovascular diseases and risk factors in the local community; contribute to the global effort in reducing morbidity and mortality by raising people's awareness of prevention and control of risk factors; address prevention in a holistic way, considering the potentiation of cardiovascular risk by clustering of risk factors. The skills needed are epidemiology of cardiovascular diseases in the local community; risk factors describing the distribution and frequency of high-risk conditions in the local community; risk assessments: primary prevention, secondary prevention, multifactorial risk interaction, risk scores; provide diet and nutrition guidance in relation to cardiovascular risk approach; strategies for prevention and treatment of risk factors; recognize that the risk factors are generally associated and require a multidisciplinary approach; complications and consequences of specific risk factors. The skills required are: assess cardiovascular risk and benefits of prevention for the individual and the population; address the risk factors appropriately, communicate its importance to patients, their families and the community. The behaviors and attitudes expected from doctors involve considering the importance of addressing risk factors; considering the variation of cardiovascular risk factors according to the population, socioeconomic factors, gender and racial groups; encouraging the patient to adopt a healthy lifestyle, with specific emphasis on control of risk factors and maintaining a favorable risk profile throughout their life; providing support and advice to members of families with hereditary cardiovascular diseases; cooperating with the multidisciplinary team; actively participating in programs to prevent cardiovascular diseases; considering the cost-effectiveness of tests proposed and therapy prescribed.</p>
      <p><bold>Cardiac inter-consultation</bold> can be divided into consultation for preoperative evaluation for non-cardiac surgery, inter-consultation with neurology in patients with neurological ischemic symptoms or stroke, and cardiac inter-consultation with other specialties.</p>
      <p><bold>Consultation for preoperative evaluation for non-cardiac surgery</bold> aims to: correctly indicate additional preoperative assessment; integrate information regarding the estimated effects of surgical stress; assess cardiovascular risk and participate in decision-making regarding the benefit-risk of non-cardiac surgery (estimated survival, impact of cardiovascular disease versus benefits of non-cardiac disease). The knowledge needed to understand that the procedures indicated in preoperative cardiovascular workup should be performed as indicated by the cardiovascular disease rather than by virtue of non-cardiac surgery; preoperative tests should be made only if they result in a change in patient approach in the perioperative period and in the long term; correctly apply imaging techniques for preoperative assessment, as indicated. The skills required are: properly estimating cardiovascular risk and suggesting behaviors to decrease such risk. The behaviors and attitudes expected are informing the patients about the implications of the results of preoperative tests in the perioperative approach. Informing the potential risks of delayed non-cardiac surgery and the benefits of cardiac therapy/surgery; interacting with other specialists involved in perioperative care; recognizing the limitations of various imaging tests.</p>
      <p><bold>Inter-consultation with neurology in patients with neurological ischemic symptoms or stroke </bold>aims to search for potential sources of cardiac embolism and guide appropriate approach; and search for other manifestations of atherosclerosis. The skills required are in atrial fibrillation; being familiar with the mechanism, likelihood and treatment options for cardiac embolism and aortic embolism; be alert to the frequency of coronary artery disease and other atherosclerotic vascular diseases in patients with ischemic neurological disease. The skills needed are being able to indicate transesophageal echocardiography in order to search for potential sources of embolism; propose a broader assessment of the patient for the investigation of other manifestations of atherosclerotic disease and advise treatment and risk approach. The behaviors and attitudes expected involve understanding the importance of diagnosis and treatment of coexisting cardiovascular diseases; and considering the potential sources of embolism.</p>
      <p><bold>Cardiac inter-consultation with other specialties</bold> aims to evaluate the frequency of cardiac symptoms, problems related to other diseases and provide proper follow-up and approach; learn the cardiovascular complications of chemotherapy and radiotherapy. The skills required involve being able to predict cardiovascular problems in cases of primarily non-cardiac diseases, chemotherapy and radiotherapy. Behaviors and attitudes involve cooperating with other specialists and health professionals to provide prompt support and patients' needs.</p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="bx3-body3"><bold>Box 3</bold></xref> presents topics that are explored in more detail in the full version of the guideline. In these topics, the specialist needs to have specific knowledge about each topic, and skills, attitudes and behaviors are targeted at each specific item and must be explored with maximum detail in order to adjust the most current knowledge to the clinical-cardiologic context of patients. It is noteworthy that these include issues in several areas, such as Clinical Cardiology, cardiovascular risk factors, specific subgroups such as women and the elderly, congenital diseases and surgical cardiology. </p>
      <fig id="bx3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-02-0098-00001-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>The complete list of authors</bold>
      </p>
      <p>Marcos Roberto de Sousa, Ricardo Mourilhe-Rocha, Angelo Amato Vincenzo de Paola, Gilson Soares Feitosa, Jamil Cherem Schneider, Gilson Soares Feitosa Filho, Jos&#233; Carlos Nicolau, Jo&#227;o Fernando Monteiro Ferreira, Regina Coeli Marques de Carvalho (Women&#180;s Cardiology Department), William Azem Chalela (Department of Ergometry, Exercise and Cardiovascular Rehabilitation), Marcus Vin&#237;cius Bol&#237;var Malachias (Department of Hypertension), Jos&#233; Luiz Barros Pena (Department of Cardiovascular Imaging), Frederico Somaio Neto (Department of Respiratory Cardiovascular Physiology and Experimental Cardiology), Marcelo Westerlund Montera (Department of Clinical Cardiology), Gilberto Venossi Barbosa (Brazilian Society of Cardiovascular Surgery), Fernando Bacal (Department of Heart Failure), Ieda Biscegli Jatene (Department of Pediatric Cardiology), Raul D. Santos (Department of Atherosclerosis), Roberto Dischinger Miranda (Department of Cardiogeriatrics), Jos&#233; Maria Peixoto (Department of Cardiogeriatrics), Mauricio de Rezende Barbosa (Brazilian Society of Hemodynamics and Interventional Cardiology), Guilherme Fenelon (Sobrac), Jamil Cherem Schneider (Coordinator of TEC/SBC CJTEC | 2010 - 2011), Angelo Amato Vincenzo de Paola (Scientific Director of SBC CJTEC | 2010 - 2011), Abdol Hakin Assef (Member of CJTEC | 2010 - 2011), Alberto Francisco Piccolotto Naccarato (Member of CJTEC | 2010 - 2011), Carlos Roberto Martins R Sobrinho (Member of CJTEC | 2010 - 2011), Gilson Soares Feitosa Filho (Member of CJTEC | 2010 - 2011), Ilmar Kohler (Member of CJTEC | 2010 - 2011), Jos&#233; Narciso Gon&#231;alves de Vasconcelos (Member of CJTEC | 2010 - 2011), Marcos Jose Gomes Magalh&#227;es (Member of CJTEC | 2010 - 2011), Marcos Roberto de Sousa (Member of CJTEC | 2010 - 2011), Nelson Siqueira de Morais (Member of CJTEC | 2010 - 2011 ), Roberto Rocha Corr&#234;a Veiga Giraldez (Member of CJTEC | 2010 - 2011), Gl&#225;ucia Cristina da Silva (Cardiologist of Hospital das Cl&#237;nicas da UFMG).</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
