<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">ZXF3CWfVyr4mySkR59LC4nG</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2012000100009</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(12)09800109</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2012005000004</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Hipertrofia ventricular e mortalidade cardiovascular em pacientes de hemodi&#225;lise de baixo n&#237;vel educacional</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Martin</surname>
            <given-names>Rosana dos Santos e Silva</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Martin</surname>
            <given-names>Luis Cuadrado</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Franco</surname>
            <given-names>Roberto Jorge da Silva</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barretti</surname>
            <given-names>Pasqual</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Caramori</surname>
            <given-names>Jacqueline Costa Teixeira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Castro</surname>
            <given-names>Jo&#227;o Henrique</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Antunes</surname>
            <given-names>Aline de Ara&#250;jo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zanati-Basan</surname>
            <given-names>Silm&#233;ia Garcia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Matsubara</surname>
            <given-names>Beatriz Bojikian</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Martins</surname>
            <given-names>Ant&#244;nio S&#233;rgio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual Paulista</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Botucatu </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Enfermagem</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual Paulista</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Botucatu </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Cirurgia e Ortopedia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual Paulista</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Botucatu </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual Paulista</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Botucatu </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
      <volume>98</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>52</fpage>
      <lpage>61</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>06</day>
          <month>05</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>22</day>
          <month>08</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>22</day>
          <month>07</month>
          <year>2011</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A hipertrofia ventricular esquerda &#233; potente preditor de mortalidade em renais cr&#244;nicos. Estudo pr&#233;vio de nosso grupo mostrou que renais cr&#244;nicos com menor escolaridade t&#234;m hipertrofia ventricular mais intensa. OBJETIVO: Ampliar estudo pr&#233;vio e verificar se a hipertrofia ventricular esquerda pode justificar a associa&#231;&#227;o entre escolaridade e mortalidade cardiovascular de pacientes em hemodi&#225;lise. M&#201;TODOS: Foram avaliados 113 pacientes entre janeiro de 2005 e mar&#231;o de 2008 e seguidos at&#233; outubro de 2010. Foram tra&#231;adas curvas de sobrevida comparando a mortalidade cardiovascular, e por todas as causas dos pacientes com escolaridade de at&#233; tr&#234;s anos (mediana da escolaridade) e pacientes com escolaridade igual ou superior a quatro anos. Foram constru&#237;dos modelos m&#250;ltiplos de Cox ajustados para as vari&#225;veis de confus&#227;o. RESULTADOS: Observou-se associa&#231;&#227;o entre n&#237;vel de escolaridade e hipertrofia ventricular. A diferen&#231;a estat&#237;stica de mortalidade de origem cardiovascular e por todas as causas entre os diferentes n&#237;veis de escolaridade ocorreu aos cinco anos e meio de seguimento. No modelo de Cox, a hipertrofia ventricular e a prote&#237;na-C reativa associaram-se &#224; mortalidade por todas as causas e de origem cardiovascular. A etiologia da insufici&#234;ncia renal associou-se &#224; mortalidade por todas as causas e a creatinina associou-se &#224; mortalidade de origem cardiovascular. A associa&#231;&#227;o entre escolaridade e mortalidade perdeu signific&#226;ncia estat&#237;stica no modelo ajustado. CONCLUS&#195;O: Os resultados do presente trabalho confirmam estudo pr&#233;vio e demonstram, ademais, que a maior mortalidade cardiovascular observada nos pacientes com menor escolaridade p&#244;de ser explicada por fatores de risco de ordem bioqu&#237;mica e de morfologia card&#237;aca.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Hipertrofia ventricular esquerda</kwd>
        <kwd>dialise renal</kwd>
        <kwd>nefropatias</kwd>
        <kwd>baixo rendimento escolar</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>06</day>
        <month>01</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>Hipertrofia ventricular e mortalidade cardiovascular em pacientes de hemodi&#225;lise de baixo n&#237;vel educacional</p>
    <p>
      <bold>Rosana dos Santos e Silva Martin<sup>I</sup>; Luis Cuadrado Martin<sup>III</sup>; Roberto Jorge da Silva Franco<sup>III</sup>; Pasqual Barretti<sup>III</sup>; Jacqueline Costa Teixeira Caramori<sup>III</sup>; Jo&#227;o Henrique Castro<sup>III</sup>; Aline de Ara&#250;jo Antunes<sup>III</sup>; Silm&#233;ia Garcia Zanati-Basan<sup>II</sup>; Beatriz Bojikian Matsubara<sup>II</sup>; Ant&#244;nio S&#233;rgio Martins<sup>IV</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Departamento de Enfermagem - Faculdade de Medicina de Botucatu &#150; UNESP, SP, Brasil</p>
    <p><sup>II</sup>Disciplina de Cardiologia - Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Faculdade de Medicina de Botucatu &#150; UNESP, SP, Brasil</p>
    <p><sup>III</sup>Disciplina de Nefrologia - Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Faculdade de Medicina de Botucatu &#150; UNESP, SP, Brasil</p>
    <p><sup>IV</sup>Disciplina de Cirurgia Cardiovascular - Departamento de Cirurgia e Ortopedia - Faculdade de Medicina de Botucatu &#150; UNESP, SP, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A hipertrofia ventricular esquerda &#233; potente preditor de mortalidade em renais cr&#244;nicos. Estudo pr&#233;vio de nosso grupo mostrou que renais cr&#244;nicos com menor escolaridade t&#234;m hipertrofia ventricular mais intensa.</p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Ampliar estudo pr&#233;vio e verificar se a hipertrofia ventricular esquerda pode justificar a associa&#231;&#227;o entre escolaridade e mortalidade cardiovascular de pacientes em hemodi&#225;lise.</p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram avaliados 113 pacientes entre janeiro de 2005 e mar&#231;o de 2008 e seguidos at&#233; outubro de 2010. Foram tra&#231;adas curvas de sobrevida comparando a mortalidade cardiovascular, e por todas as causas dos pacientes com escolaridade de at&#233; tr&#234;s anos (mediana da escolaridade) e pacientes com escolaridade igual ou superior a quatro anos. Foram constru&#237;dos modelos m&#250;ltiplos de Cox ajustados para as vari&#225;veis de confus&#227;o.</p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Observou-se associa&#231;&#227;o entre n&#237;vel de escolaridade e hipertrofia ventricular. A diferen&#231;a estat&#237;stica de mortalidade de origem cardiovascular e por todas as causas entre os diferentes n&#237;veis de escolaridade ocorreu aos cinco anos e meio de seguimento. No modelo de Cox, a hipertrofia ventricular e a prote&#237;na-C reativa associaram-se &#224; mortalidade por todas as causas e de origem cardiovascular. A etiologia da insufici&#234;ncia renal associou-se &#224; mortalidade por todas as causas e a creatinina associou-se &#224; mortalidade de origem cardiovascular. A associa&#231;&#227;o entre escolaridade e mortalidade perdeu signific&#226;ncia estat&#237;stica no modelo ajustado.</p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Os resultados do presente trabalho confirmam estudo pr&#233;vio e demonstram, ademais, que a maior mortalidade cardiovascular observada nos pacientes com menor escolaridade p&#244;de ser explicada por fatores de risco de ordem bioqu&#237;mica e de morfologia card&#237;aca.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Hipertrofia ventricular esquerda/mortalidade, dialise renal, nefropatias, baixo rendimento escolar.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O estrato populacional menos favorecido apresenta menor expectativa de vida, que se associa ao ac&#250;mulo de fatores de risco cardiovascular<sup>1</sup>. Os indicadores socioecon&#244;micos relacionam-se com a preval&#234;ncia e a gravidade da hipertens&#227;o arterial<sup>2,3</sup>. Ao verificarmos uma associa&#231;&#227;o entre hipertens&#227;o arterial e baixa escolaridade, &#233; poss&#237;vel que o nexo causal entre essas vari&#225;veis tenha sido a renda, e n&#227;o a escolaridade. Estudo brasileiro que incluiu escolaridade e renda como vari&#225;veis independentes em modelo de regress&#227;o m&#250;ltipla mostrou que a escolaridade, e n&#227;o a renda<sup>4</sup>, foi o fator associado &#224; eleva&#231;&#227;o da press&#227;o arterial. </p>
    <p>A press&#227;o arterial &#233; o principal determinante da Hipertrofia Ventricular Esquerda (HVE); portanto, seria esperado que a HVE fosse tamb&#233;m mais intensa entre pessoas de menor n&#237;vel educacional e de renda. Rodriguez e cols.<sup>5</sup> observaram uma associa&#231;&#227;o entre escolaridade e massa ventricular esquerda em moradores da cidade de Nova York. Entre os brancos, essa associa&#231;&#227;o foi decorrente da maior press&#227;o arterial observada nas pessoas com menor escolaridade; entretanto, nos negros, o efeito da escolaridade sobre a HVE foi independente do aumento da press&#227;o arterial. Em trabalho brasileiro, o menor n&#237;vel socioecon&#244;mico associou-se a maior ingest&#227;o de sal<sup>6</sup>. O consumo exagerado de sal propicia tamb&#233;m o aumento do ventr&#237;culo esquerdo independentemente da press&#227;o arterial<sup>7</sup>, o que poderia tamb&#233;m explicar os achados de Rodriguez e cols.<sup>5</sup>.</p>
    <p>Na popula&#231;&#227;o geral, quanto menor o n&#237;vel socioecon&#244;mico, maior a mortalidade, independentemente de fatores de confus&#227;o<sup>8,9</sup>. Assim, h&#225; evid&#234;ncias de que o baixo n&#237;vel socioecon&#244;mico associe-se a maior morbidade e mortalidade. &#201; importante salientar que essa associa&#231;&#227;o tamb&#233;m &#233; observada especificamente na Doen&#231;a Renal Cr&#244;nica (DRC).</p>
    <p>As doen&#231;as cardiovasculares s&#227;o as mais frequentes causas de morbidade e mortalidade nos pacientes em est&#225;gio final da doen&#231;a renal cr&#244;nica<sup>10,11</sup>. A HVE n&#227;o s&#243; na popula&#231;&#227;o geral, como na popula&#231;&#227;o em di&#225;lise &#233; forte preditor de eventos cardiovasculares. Por sua vez, a hipertens&#227;o arterial &#233; o principal fator patog&#234;nico da hipertrofia ventricular tanto na popula&#231;&#227;o geral<sup>12</sup> como na DRC<sup>13,14</sup>.</p>
    <p>Em estudo transversal pr&#233;vio, realizado nesta institui&#231;&#227;o, observou-se que em 79 pacientes renais cr&#244;nicos em tratamento por hemodi&#225;lise, o n&#237;vel de escolaridade igual ou inferior a tr&#234;s anos associou-se a hipertrofia ventricular mais pronunciada. Essa associa&#231;&#227;o foi independente do grau de hipertens&#227;o arterial<sup>15,16</sup>.</p>
    <p>Em pacientes tratados por hemodi&#225;lise, a expectativa de vida &#233; intensamente reduzida e, bem como na popula&#231;&#227;o geral, o n&#237;vel socioecon&#244;mico tamb&#233;m influencia a mortalidade. H&#225; uma redu&#231;&#227;o adicional significativa da expectativa de vida desses pacientes na medida em que se observam indiv&#237;duos com menor escolaridade<sup>17-20</sup>. No Brasil, apenas um estudo<sup>21</sup> avaliou o impacto da escolaridade na mortalidade de pacientes em hemodi&#225;lise e o impacto do n&#237;vel educacional sobre a mortalidade cardiovascular. N&#227;o se encontraram na literatura nacional ou internacional verifica&#231;&#245;es a respeito do quanto a hipertrofia ventricular esquerda ou a hipertens&#227;o arterial poderiam explicar a associa&#231;&#227;o entre escolaridade e desfechos cardiovasculares na DRC. Portanto, o objetivo deste trabalho foi ampliar trabalho transversal pr&#233;vio e verificar, em estudo longitudinal, se a hipertrofia ventricular esquerda e a hipertens&#227;o arterial podem justificar a associa&#231;&#227;o entre escolaridade e mortalidade cardiovascular de pacientes em hemodi&#225;lise.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo constitui coorte longitudinal observacional, faz parte de tese de doutorado e &#233; o seguimento da casu&#237;stica ampliada de estudo transversal pr&#233;vio<sup>15,16</sup>. Todos os pacientes em hemodi&#225;lise cr&#244;nica no Hospital das Cl&#237;nicas FMB-UNESP de Botucatu com idade superior a 18 anos foram eleg&#237;veis para o estudo. Foram avaliados 141 pacientes, 28 apresentaram algum crit&#233;rio de exclus&#227;o, restaram 113 pacientes em hemodi&#225;lise que realizaram ecocardiografia no per&#237;odo que compreende janeiro de 2005 a mar&#231;o de 2008. Foi aplicado question&#225;rio padronizado sobre as caracter&#237;sticas socioecon&#244;micas dos pacientes. Esses 113 pacientes foram seguidos at&#233; outubro de 2010. Foram exclu&#237;dos pacientes que se recusaram a participar, sem preju&#237;zo da sua assist&#234;ncia m&#233;dica, bem como os pacientes que n&#227;o apresentaram condi&#231;&#245;es intelectuais de responder ao question&#225;rio. Ainda, foram exclu&#237;dos os pacientes cuja ecocardiografia apresentou-se insatisfat&#243;ria por dificuldade de visualiza&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, ou evidenciou valvulopatias ou altera&#231;&#245;es segmentares da cin&#233;tica do ventr&#237;culo esquerdo. </p>
    <p>O n&#250;mero de 113 pacientes &#233; suficiente para detectar-se diferen&#231;a estat&#237;stica de 26% na mortalidade em cinco anos, pressupondo-se que a mortalidade m&#233;dia em di&#225;lise &#233; de 16% ao ano e fixando-se poder estat&#237;stico de 0,8 e p &lt; 0,05.</p>
    <p>O estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa da Faculdade de Medicina de Botucatu sob n&#250;mero 413/2008, e realizado segundo a resolu&#231;&#227;o 196/96 do Conselho Nacional de Sa&#250;de.</p>
    <p>A s&#233;rie foi dividida em dois grupos, de acordo com a mediana da escolaridade: G1, composto pelos pacientes com escolaridade igual ou inferior a tr&#234;s anos: grupo sem educa&#231;&#227;o formal b&#225;sica m&#237;nima (antigo curso prim&#225;rio); G2, com pacientes que referiram escolaridade igual ou superior a quatro anos (grupo com educa&#231;&#227;o formal m&#237;nima).</p>
    <p>Foi realizada entrevista aplicando-se question&#225;rio padronizado e anotadas as seguintes vari&#225;veis: idade, g&#234;nero, etnia, grau de instru&#231;&#227;o (em anos de frequ&#234;ncia &#224; escola), causa da IRC, renda familiar mensal dividida pelo n&#250;mero de moradores que habitavam a resid&#234;ncia e situa&#231;&#227;o profissional: empregado ou inativo. </p>
    <p>Dos prontu&#225;rios dos pacientes foram extra&#237;dos os seguintes dados: m&#233;dia de frequ&#234;ncia de pulso, press&#227;o arterial e ganho de peso interdial&#237;tico. Todas essas vari&#225;veis foram referentes aos valores obtidos imediatamente antes das 20 sess&#245;es de hemodi&#225;lise anteriores &#224; data da ecocardiografia. O &#237;ndice de massa corp&#243;rea foi calculado dividindo-se o peso pela altura elevada ao quadrado (IMC, Kg/m<sup>2</sup>). </p>
    <p>Foram anotadas as medica&#231;&#245;es anti-hipertensivas, dados laboratoriais e ecocardiogr&#225;ficos. A massa ventricular esquerda (MVE, g) foi calculada segundo f&#243;rmula padronizada e normalizada para a altura elevada &#224; pot&#234;ncia 2,7 (IMVE, g/m<sup>2,7</sup>)<sup>22,23</sup>.</p>
    <p>As vari&#225;veis cont&#237;nuas e de distribui&#231;&#227;o normal foram comparadas entre os grupos pelo teste <italic>t</italic> para amostras independentes. As vari&#225;veis cont&#237;nuas e de distribui&#231;&#227;o n&#227;o param&#233;trica foram comparadas pelo teste de Mann-Whitney. As frequ&#234;ncias foram comparadas pelo teste do c<sup>2 </sup>ou pelo teste exato de Fisher, quando indicado. As curvas de sobrevida foram tra&#231;adas pelo m&#233;todo de t&#225;bua de vida e comparadas entre si segundo proposto por Greenwod (Colton 1974). A data inicial das curvas de sobrevida foi considerada a data da ecocardiografia. Para an&#225;lise de regress&#227;o m&#250;ltipla de Cox foram selecionadas vari&#225;veis que tenham apresentado probabilidade estat&#237;stica inferior a 10% de diferen&#231;a entre os grupos de menor e maior escolaridade (p &lt; 0,1). O desfecho prim&#225;rio avaliado foi morte cardiovascular e o desfecho secund&#225;rio foi morte por todas as causas. Pacientes que perderam seguimento em qualquer data, que foram submetidos a transplante renal, recuperaram fun&#231;&#227;o renal ou estavam vivos at&#233; outubro de 2010 foram considerados perda de observa&#231;&#227;o (censura) nas an&#225;lises de sobreviv&#234;ncia. O risco de atingir os desfechos prim&#225;rios ou secund&#225;rios foi analisado utilizando-se o modelo m&#250;ltiplo de risco proporcional de Cox com sele&#231;&#227;o autom&#225;tica de vari&#225;veis ("<italic>backward stepwise regression</italic>"). Compuseram o modelo final apenas vari&#225;veis com associa&#231;&#227;o estat&#237;stica ao n&#237;vel de 0,1. Os dados foram expressos em m&#233;dia &#177; desvio padr&#227;o ou mediana (intervalo interquart&#237;lico), quando apropriado. Foi considerado estatisticamente significante um valor de p &lt; 0,05. </p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Os 113 pacientes inclu&#237;dos na an&#225;lise n&#227;o apresentaram diferen&#231;a estatisticamente significante quanto a idade, sexo, ra&#231;a ou n&#237;vel de escolaridade em rela&#231;&#227;o aos 28 exclu&#237;dos. </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab01">tabela 1</xref> mostra as vari&#225;veis sociodemogr&#225;ficas dos dois grupos. Houve diferen&#231;a estatisticamente significante quanto a idade, escolaridade e renda. As etiologias da insufici&#234;ncia renal apresentaram diferen&#231;a estatisticamente significante entre os grupos (p = 0,029). Havia mais hipertens&#227;o e menos glomerulopatias entre os pacientes de menor escolaridade. As drogas anti-hipertensivas utilizadas n&#227;o apresentaram diferen&#231;a estatisticamente significante entre os grupos. </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Quanto &#224;s vari&#225;veis cl&#237;nicas (<xref ref-type="table" rid="tab02">tab. 2</xref>), pode-se observar que o IMC apresentou probabilidade estat&#237;stica de diferen&#231;a entre os grupos de (p = 0,077). As demais vari&#225;veis foram homog&#234;neas entre os grupos. Os dados ecocardiogr&#225;ficos (<xref ref-type="table" rid="tab02">tab. 2</xref>) diferiram entre os grupos quanto &#224; dimens&#227;o interna do ventr&#237;culo esquerdo (p = 0,011), espessura relativa do ventr&#237;culo esquerdo (p = 0,049) e &#237;ndice de massa ventricular esquerdo (p = 0,020). </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Entre os dados laboratoriais (<xref ref-type="table" rid="tab03">tab. 3</xref>), observa-se probabilidade estat&#237;stica inferior a 0,1 de diferen&#231;a entre os grupos com rela&#231;&#227;o &#224; depura&#231;&#227;o fracional de ureia (p = 0,035); &#224; creatinina (p = 0,093); &#224; hemoglobina (p = 0,093); &#224; ureia pr&#233;-di&#225;lise (p = 0,072); aos triglicer&#237;deos (p = 0,071) e &#224; prote&#237;na-C reativa (p = 0,066). Quanto ao Kt/V, nesta s&#233;rie, 26 pacientes (23%) apresentaram Kt/V menor que 1,2; 39 (35%) apresentaram Kt/V entre 1,2 e 1,4 e 22 (19%) apresentaram Kt/V entre 1,4 e 1,6 e 26 apresentavam Kt/V superior a 1,6 (23%).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Na <xref ref-type="fig" rid="fig01">figura 1</xref>, ao comparar a mortalidade de causa geral de pacientes com maior ou menor escolaridade, observa-se que, a partir do terceiro ano de acompanhamento, as curvas come&#231;am a distanciar-se e em cinco anos e meio a probabilidade de diferen&#231;a estat&#237;stica entre os grupos foi de p = 0,029, com n&#250;mero de eventos maior entre os pacientes de menor escolaridade. Ao se comparar a mortalidade de causa cardiovascular dos grupos com maior ou menor escolaridade (<xref ref-type="fig" rid="fig02">fig. 2</xref>), pode-se observar que, a partir do terceiro ano de acompanhamento, as curvas come&#231;am a se distanciar e aos cinco anos e meio h&#225; diferen&#231;a estatisticamente significante, com maior numero de eventos naqueles com escolaridade igual ou inferior a tr&#234;s anos (p = 0,042 aos cinco anos e meio). As causas de morte de acordo com a escolaridade est&#227;o expressas na <xref ref-type="table" rid="tab04">tabela 4</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p> Na <xref ref-type="fig" rid="fig03">figura 3</xref> est&#227;o ilustrados os riscos relativos de morte por todas as causas em an&#225;lise m&#250;ltipla para avaliar a associa&#231;&#227;o entre escolaridade e mortalidade. Ao inclu&#237;rem-se as vari&#225;veis de confus&#227;o que apresentaram probabilidade de diferen&#231;a estat&#237;stica inferior a 0,1 entre os grupos, observa-se que o &#237;ndice de massa do ventr&#237;culo esquerdo, prote&#237;na-C reativa e outras etiologias de DRC associaram-se ao risco de morte por todas as causas de maneira independente das vari&#225;veis de confus&#227;o. No modelo final, com exclus&#227;o autom&#225;tica das vari&#225;veis associadas &#224; mortalidade com p &gt; 0,1, observa-se que o &#237;ndice de massa do ventr&#237;culo esquerdo ("<italic>hazard ratio</italic>" ajustado para as vari&#225;veis de confus&#227;o: 1,020; IC95%: 1,005 - 1,035; p = 0,007) e a prote&#237;na-C reativa ("<italic>hazard ratio</italic>" ajustado para as vari&#225;veis de confus&#227;o: 1,573; IC: 1,269 - 1,950; p &lt; 0,001) associaram-se de maneira independente ao risco de morte por todas as causas. Outras etiologias de insufici&#234;ncia renal que n&#227;o hipertens&#227;o, diabetes e glomerulopatias associaram-se a menor risco de morte (p = 0,028; risco relativo de 0,158 e intervalo de confian&#231;a de 0,03 a 0,821). A maior ureia pr&#233;-di&#225;lise associou-se marginalmente a menor risco de desfecho fatal (p = 0,052; risco relativo de 0,985 e intervalo de confian&#231;a 0,971 - 1,000). A escolaridade n&#227;o se associou a maior risco de morte por todas as causas na an&#225;lise m&#250;ltipla de Cox.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Na <xref ref-type="fig" rid="fig04">figura 4</xref> est&#227;o ilustrados os riscos relativos de morte de origem cardiovascular em an&#225;lise m&#250;ltipla para avaliar a associa&#231;&#227;o entre escolaridade e mortalidade. Ao inclu&#237;rem-se as vari&#225;veis de confus&#227;o que apresentaram probabilidade de diferen&#231;a estat&#237;stica inferior a 0,1 entre os grupos, observa-se que o &#237;ndice de massa do ventr&#237;culo esquerdo e a prote&#237;na-C reativa associaram-se ao risco de morte de origem cardiovascular de maneira independente das vari&#225;veis de confus&#227;o. No modelo final, com exclus&#227;o autom&#225;tica das vari&#225;veis associadas &#224; mortalidade com p &gt; 0,1, observa-se que o &#237;ndice de massa do ventr&#237;culo esquerdo ("<italic>hazard ratio</italic>" ajustado para as vari&#225;veis de confus&#227;o: 1,035; IC95%: 1,013 - 1,057; p = 0,002) e a prote&#237;na-C reativa ("<italic>hazard ratio</italic>" ajustado para as vari&#225;veis de confus&#227;o: 1,614; IC: 1,089 - 2,393; p = 0,017) associaram-se direta e independentemente ao risco de morte de origem cardiovascular. A creatinina pr&#233;-di&#225;lise ("<italic>hazard ratio</italic>" ajustado para as vari&#225;veis de confus&#227;o: 0,680; IC: 0,511 - 0,904; p = 0,008) associou-se de maneira inversa ao risco de morte de origem cardiovascular. A escolaridade n&#227;o se associou a maior risco de morte de origem cardiovascular na an&#225;lise m&#250;ltipla de Cox.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Observou-se neste estudo que houve maior mortalidade de origem cardiovascular e por todas as causas em pacientes com menor grau de escolaridade; entretanto, quando se levou em conta as vari&#225;veis de confus&#227;o (altera&#231;&#245;es bioqu&#237;micas e de morfologia card&#237;aca), a escolaridade perdeu signific&#226;ncia como preditor de mortalidade. A principal causa de morte foi de origem cardiovascular. Assim, a maior mortalidade dos pacientes com menor instru&#231;&#227;o formal foi devida &#224;s altera&#231;&#245;es cardiovasculares e bioqu&#237;micas observadas. </p>
    <p>Os resultados do presente trabalho s&#227;o superpon&#237;veis aos de estudo pr&#233;vio do mesmo grupo<sup>15,16</sup>, na medida em que confirmam que os pacientes de menor escolaridade apresentaram maior massa card&#237;aca em rela&#231;&#227;o aos de maior escolaridade em s&#233;rie ampliada. Por&#233;m, o corrente trabalho avan&#231;a, mostrando que a associa&#231;&#227;o entre escolaridade e sobrevida foi mediada pelas altera&#231;&#245;es ventriculares. Outro achado relevante foi a associa&#231;&#227;o, independentemente das vari&#225;veis de confus&#227;o, entre maior &#237;ndice de massa ventricular esquerda e menor sobrevida, que confirma, em s&#233;rie nacional, v&#225;rios trabalhos internacionais<sup>10,11</sup>.</p>
    <p>Houve associa&#231;&#227;o entre a sobrevida de pacientes em hemodi&#225;lise com altera&#231;&#245;es bioqu&#237;micas, quais sejam: a prote&#237;na-C reativa<sup>24-26</sup>, a ureia<sup>27</sup>; e a creatinina<sup>28</sup>, o que corrobora a literatura pr&#233;via.</p>
    <p>Observou-se um n&#237;vel de escolaridade sensivelmente baixo na popula&#231;&#227;o estudada, essa reduzida escolaridade for&#231;ou que o limite de anos de escolaridade utilizado como crit&#233;rio de divis&#227;o dos grupos fosse de apenas tr&#234;s anos (ou seja, aqueles que antes da lei de diretrizes e bases da educa&#231;&#227;o de 1971: Lei 5.692 de 11 de agosto de 1971, n&#227;o tinham o que se convencionava chamar de prim&#225;rio completo, lei essa que vigorou at&#233; a promulga&#231;&#227;o da mais recente lei de diretrizes e bases) e o segundo composto por aqueles com escolaridade igual ou superior a quatro anos: o que corresponde, pelo menos, ao antigo prim&#225;rio completo. Tendo em vista a idade da s&#233;rie, a quase totalidade dos pacientes que cursaram o ensino fundamental, o fizeram antes da promulga&#231;&#227;o da referida lei (1971). A m&#233;dia da escolaridade deste estudo foi de 3,7 anos. Interessante notar que a escolaridade m&#233;dia do brasileiro com idade superior a 15 anos atingiu 7,5 anos no ano de 2009 (Portal Brasil, 2010)<sup>29</sup>, portanto bem superior &#224; escolaridade m&#233;dia da s&#233;rie estudada neste trabalho que foi de 3,7 anos.</p>
    <p>No corrente trabalho, os pacientes com menor escolaridade apresentaram maior mortalidade de origem cardiovascular e por todas as causas. Quando se levam em conta as vari&#225;veis de confus&#227;o, o efeito da escolaridade desaparece, permanecendo a hipertrofia ventricular e a prote&#237;na-C reativa como preditores de morte por todas as causas ou de origem cardiovascular.</p>
    <p>Estudo realizado no Brasil<sup>21</sup> encontrou associa&#231;&#227;o estatisticamente significante entre baixa escolaridade (primeiro grau incompleto) e mortalidade de causas gerais, por&#233;m n&#227;o de causas cardiovasculares em 334 pacientes em hemodi&#225;lise. Entretanto, essa associa&#231;&#227;o perdeu signific&#226;ncia estat&#237;stica no modelo multivariado. Assim, esses dados s&#227;o compat&#237;veis com os dados do corrente trabalho, por&#233;m diferem na causa da morte que se associou a baixa escolaridade: cardiovascular e geral no presente trabalho e mortalidade geral no trabalho citado. Na literatura internacional, a presen&#231;a de baixa escolaridade associou-se a maior risco de morte independentemente das vari&#225;veis de confus&#227;o<sup>30,31</sup>. Uma poss&#237;vel explica&#231;&#227;o para a associa&#231;&#227;o entre baixa escolaridade e mortalidade pode residir no fato de que esses pacientes t&#234;m um menor grau de conhecimento sobre a doen&#231;a renal cr&#244;nica<sup>32</sup>. </p>
    <p>Confirmando as observa&#231;&#245;es da literatura, este estudo encontrou maior mortalidade entre os pacientes renais cr&#244;nicos em hemodi&#225;lise com maior massa do ventr&#237;culo esquerdo<sup>7,10,33</sup>. Os estudos citados neste trabalho mostraram que pacientes com menor escolaridade t&#234;m mais doen&#231;a cardiovascular. Dessa forma, ser&#225; que altera&#231;&#245;es cardiovasculares poderiam explicar a maior mortalidade do doente renal com menor escolaridade? Os dados do presente trabalho apontam para uma resposta afirmativa. </p>
    <p>Estudo realizado no Brasil<sup>21</sup> mostrou que a mortalidade de pacientes em hemodi&#225;lise por todas as causas e de origem cardiovascular n&#227;o se correlacionou com a presen&#231;a de HVE avaliada pelo eletrocardiograma. Entre os &#243;bitos, 31% apresentaram HVE, enquanto entre os vivos, 35% apresentaram HVE detectada pelo eletrocardiograma, ou seja, n&#227;o houve diferen&#231;a estatisticamente significante entre os dois grupos mostrando assim que a HVE avaliada por eletrocardiograma n&#227;o foi capaz de prever os desfechos. A associa&#231;&#227;o entre par&#226;metros ecocardiogr&#225;ficos e mortalidade obtida no presente estudo ressalta a import&#226;ncia da realiza&#231;&#227;o da ecocardiografia nos pacientes em hemodi&#225;lise. </p>
    <p>Diferentemente da literatura, o presente trabalho n&#227;o obteve uma rela&#231;&#227;o estatisticamente significante entre Kt/V e mortalidade. Dois estudos brasileiros recentes divergem do corrente trabalho<sup>21,34</sup>. H&#225; que recordar que, na presente s&#233;rie, apenas 26 (23%) pacientes apresentaram Kt/V menor que 1,2. Assim, a rela&#231;&#227;o entre Kt/V e mortalidade pode ter sido distorcida pela presen&#231;a de poucos pacientes com Kt/V reduzido (inferior a 1,2). H&#225; tamb&#233;m a possibilidade de que os pacientes com Kt/V muito alto representem pacientes desnutridos. Interessante notar que a &#225;gua corporal total dos pacientes com Kt/V inferior a 1,2 foi de 37 &#177; 7,7 L; a dos pacientes com Kt/V entre 1,2 e 1,4 foi de 33 &#177; 6,1 L; de 30 &#177; 4,6 L entre os pacientes com Kt/V de 1,4 a 1,6 e 27 &#177; 5,5 entre os que apresentavam Kt/V superior a 1,6 (dados n&#227;o apresentados nos resultados). Essa rela&#231;&#227;o corrobora a hip&#243;tese de que o Kt/V elevado foi marcador de desnutri&#231;&#227;o, pois foi relacionado n&#227;o com um Kt maior, por&#233;m com um volume menor. Sabe-se que os pacientes com pior nutri&#231;&#227;o em di&#225;lise s&#227;o os que apresentam menor volume e maior risco cardiovascular, o que configura a s&#237;ndrome "MIA" (m&#225; nutri&#231;&#227;o, inflama&#231;&#227;o e aterosclerose)<sup>24</sup>. </p>
    <p>Em an&#225;lise m&#250;ltipla, a prote&#237;na-C reativa e a ureia dosada antes da di&#225;lise associaram-se &#224; mortalidade por todas as causas. A creatinina dosada antes da di&#225;lise e a prote&#237;na-C reativa apresentaram associa&#231;&#227;o estatisticamente significante com mortalidade de origem cardiovascular, independentemente das vari&#225;veis de confus&#227;o. Em renais cr&#244;nicos, a inflama&#231;&#227;o &#233; importante fator de risco de mortalidade<sup>24-26</sup>. Assim, os dados do presente trabalho corroboram a literatura.</p>
    <p>Entre os hipertensos, de maneira geral, h&#225; rela&#231;&#227;o direta entre n&#237;vel de creatinina e mortalidade cardiovascular<sup>35,36</sup>. O corrente estudo, em pacientes submetidos a di&#225;lise, mostrou uma rela&#231;&#227;o inversa entre esc&#243;rias nitrogenadas (ureia e creatinina) e mortalidade, que &#233; diferente da popula&#231;&#227;o geral, por&#233;m mostra um comportamento j&#225; documentado na literatura<sup>27,28</sup>. Esse fato pode ser explicado tendo em vista que nos pacientes em di&#225;lise, a ureia e creatinina deixam de refletir a fun&#231;&#227;o renal, uma vez que essa &#233; j&#225; ex&#237;gua ou inexistente, e passam a refletir a ingest&#227;o proteica e a massa muscular respectivamente (estado nutricional). Portanto, os resultados do corrente estudo s&#227;o compat&#237;veis com a s&#237;ndrome de m&#225; nutri&#231;&#227;o, inflama&#231;&#227;o e doen&#231;a cardiovascular<sup>27,28</sup>.</p>
    <p>No presente estudo, em rela&#231;&#227;o &#224; mortalidade por todas as causas, observou-se que essa foi menor nos pacientes cuja causa de insufici&#234;ncia renal n&#227;o havia sido diabetes, hipertens&#227;o arterial ou glomerulopatias. Tendo em vista que o grupo de menor escolaridade apresentava mais hipertens&#227;o arterial como causa de insufici&#234;ncia renal, esse vi&#233;s poderia explicar, pelo menos em parte, a maior mortalidade dos pacientes de menor escolaridade<sup>37</sup>. No presente trabalho, n&#227;o houve associa&#231;&#227;o estatisticamente significante entre a etiologia da insufici&#234;ncia renal e mortalidade cardiovascular (p = 0,092). O que pode explicar essa diverg&#234;ncia com rela&#231;&#227;o &#224; mortalidade por todas as causas &#233; o menor n&#250;mero de eventos apenas de origem cardiovascular, o que diminui o poder estat&#237;stico. </p>
    <p>Pode-se concluir, portanto, que a maior mortalidade cardiovascular observada nos pacientes com menor escolaridade p&#244;de ser explicada por fatores de confus&#227;o de ordem bioqu&#237;mica e de morfologia card&#237;aca. Os pacientes de menor escolaridade apresentam mais altera&#231;&#245;es de morfologia card&#237;aca e, por isso, t&#234;m pior progn&#243;stico; assim, devemos dirigir nossa aten&#231;&#227;o ao sistema cardiovascular desses pacientes de maneira mais espec&#237;fica no sentido de prevenir essa excessiva mortalidade.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Rosana dos Santos e Silva Martin</p>
        <p> AV. Prof Raphael Laurindo, 1371 - Jd. Para&#237;so</p>
        <p> 18610-480 &#150; Botucatu, S&#227;o Paulo, SP, Brasil</p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="rmartin@fmb.unesp.br">rmartin@fmb.unesp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 06/05/11; revisado recebido em 22/07/11; aceito em 22/08/11.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Lleras-Muney A. The relationship between education and adult mortality in the United States. Review of Economic Studies. 2005;72(1):189-221.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The relationship between education and adult mortality in the United States</article-title>
          <source>Review of Economic Studies</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>189</fpage>
          <lpage>221</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lleras-Muney</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Shah S, Cook DG. Inequalities in the treatment and control of hypertension: age, social isolation and lifestyle are more important than economic circumstances. J Hypertens. 2001;19(7):1333-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Inequalities in the treatment and control of hypertension: age, social isolation and lifestyle are more important than economic circumstances</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1333</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shah</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cook</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Burke V. Hypertension in adults: growth and social circumstances. J Hypertens. 2002;20(10):1929-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertension in adults: growth and social circumstances</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1929</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Burke</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Fuchs FD, Moreira LB, Moraes RS, Bredemeier M, Cardozo SC. Preval&#234;ncia da hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica e fatores associados na regi&#227;o urbana de Porto Alegre: estudo de base populacional. Arq Bras Cardiol. 1995;63(6):473-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preval&#234;ncia da hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica e fatores associados na regi&#227;o urbana de Porto Alegre: estudo de base populacional</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>473</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>63</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fuchs</surname>
              <given-names>FD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moraes</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bredemeier</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cardozo</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Rodriguez CJ, Robert RS, Diez-Roux AV, Boden-Albala B, Sacco RL, Homma S, et al. Relation between socioeconomic status, race-ethnicity, and left ventricular mass: the Northern Manhattan study. Hypertension. 2004;43(4):775-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation between socioeconomic status, race-ethnicity, and left ventricular mass: the Northern Manhattan study</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>775</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rodriguez</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Robert</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Diez-Roux</surname>
              <given-names>AV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boden-Albala</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sacco</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Homma</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Bisi-Molina MC, Cunha RS, Herkenhoff LF, Mill JG. Hypertension and salt intake in an urban population. Rev Sa&#250;de P&#250;blica. 2003;37(6):743-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertension and salt intake in an urban population</article-title>
          <source>Rev Sa&#250;de P&#250;blica</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>743</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bisi-Molina</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cunha</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herkenhoff</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mill</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Martin LC, Franco RJS, Gavras I, Matsubara B, Garcia S, Caramori J, et al. Association between hypervolemia and left ventricular hypertrophy in hemodialysis patients. Am J Hypertens. 2004;17(12 Pt 1):1563-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association between hypervolemia and left ventricular hypertrophy in hemodialysis patients</article-title>
          <source>Am J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1563</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franco</surname>
              <given-names>RJS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gavras</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garcia</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caramori</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Mishra GS, Ball K, Dobson AJ, Byles JE, Warner-Smith P. Which aspects of socio-economic status are related to health in mid-aged and older women? Int J Behav Med. 2002;9(3):263-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Which aspects of socio-economic status are related to health in mid-aged and older women</article-title>
          <source>Int J Behav Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>263</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mishra</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ball</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dobson</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Byles</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Warner-Smith</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Gonz&#225;lez-Zobl G, Grau M, Mu&#241;oz MA, Mart&#237; R, Sanz H, Sala J, et al. Posici&#243;n socioecon&#243;mica e infarto agudo de mioc&#225;rdio: estudio caso-control de base poblacional. Rev Esp Cardiol. 2010;63(9):1045-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Posici&#243;n socioecon&#243;mica e infarto agudo de mioc&#225;rdio: estudio caso-control de base poblacional</article-title>
          <source>Rev Esp Cardiol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>1045</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>63</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gonz&#225;lez-Zobl</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grau</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mu&#241;oz</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mart&#237;</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanz</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sala</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Silberberg JS, Barre PE, Prichard SS, Sniderman AD. Impact of left ventricular hypertrophy on survival in end-stage renal disease. Kidney Int. 1989;36(2):286-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impact of left ventricular hypertrophy on survival in end-stage renal disease</article-title>
          <source>Kidney Int</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>286</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silberberg</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barre</surname>
              <given-names>PE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prichard</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sniderman</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Eknoyan G. On the epidemic of cardiovascular disease in patients with chronic renal disease and progressive renal failure: a first step to improve the outcomes. Am J Kidney Dis. 1998(5 suppl 3);32:S1-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>On the epidemic of cardiovascular disease in patients with chronic renal disease and progressive renal failure: a first step to improve the outcomes</article-title>
          <source>Am J Kidney Dis</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>S1</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Eknoyan</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Verdecchia P, Angeli F, Achilli P, Castellani C, Broccatelli A, Gattobigio R, et al. Echocardiographic left ventricular hypertrophy in hypertension: marker for future events or mediator of events? Curr Opin Cardiol. 2007;22(4):329-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Echocardiographic left ventricular hypertrophy in hypertension: marker for future events or mediator of events?</article-title>
          <source>Curr Opin Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>329</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Verdecchia</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Angeli</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Achilli</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castellani</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Broccatelli</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gattobigio</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Arantes RL. Avalia&#231;&#227;o do risco cardiovascular em pacientes com doen&#231;a renal cr&#244;nica  Import&#226;ncia e limita&#231;&#227;o dos diferentes m&#233;todos. Rev Bras Hipertens. 2008;15(3):173-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o do risco cardiovascular em pacientes com doen&#231;a renal cr&#244;nica: Import&#226;ncia e limita&#231;&#227;o dos diferentes m&#233;todos</article-title>
          <source>Rev Bras Hipertens</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>173</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arantes</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Ammirati AL, Canziani MEF. Fatores de risco da doen&#231;a cardiovascular nos pacientes com doen&#231;a renal cr&#244;nica. J Bras Nefrol. 2009;31(supl 1):43-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fatores de risco da doen&#231;a cardiovascular nos pacientes com doen&#231;a renal cr&#244;nica</article-title>
          <source>J Bras Nefrol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>43</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ammirati</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canziani</surname>
              <given-names>MEF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Martin RSS. Hipertrofia ventricular esquerda e hipertens&#227;o arterial em renais cr&#244;nicos submetidos a tratamento por hemodi&#225;lise: influ&#234;ncia do n&#237;vel de escolaridade [Disserta&#231;&#227;o de Mestrado]. Botucatu: Universidade Estadual Paulista; 2007.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="thesis">
          <source>Hipertrofia ventricular esquerda e hipertens&#227;o arterial em renais cr&#244;nicos submetidos a tratamento por hemodi&#225;lise: influ&#234;ncia do n&#237;vel de escolaridade</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>RSS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Martin RSS, Franco RJS, Matsubara BB, Okochi K, Zannatti SG, Barretti P, et al. Hipertrofia ventricular esquerda e hipertens&#227;o arterial em renais cr&#244;nicos submetidos a tratamento por hemodi&#225;lise: influ&#234;ncia do n&#237;vel de escolaridade. J Bras Nefrol. 2010;32(1):71-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hipertrofia ventricular esquerda e hipertens&#227;o arterial em renais cr&#244;nicos submetidos a tratamento por hemodi&#225;lise: influ&#234;ncia do n&#237;vel de escolaridade</article-title>
          <source>J Bras Nefrol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>71</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>RSS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franco</surname>
              <given-names>RJS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>BB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okochi</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zannatti</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barretti</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Port FK, Wolfe RA, Levin NW, Guire KE, Ferguson CW. Income and survival in chronic dialysis patients. ASAIO trans. 1990;36(3):154-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Income and survival in chronic dialysis patients</article-title>
          <source>ASAIO trans</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>154</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Port</surname>
              <given-names>FK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wolfe</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levin</surname>
              <given-names>NW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guire</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferguson</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. O' Riordan E, Lambe D, O' Donoghue DJ, New J, Foley RN. Variation in dialysis patient mortality by Health Authority. QJM. 2003;96(10):739-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Variation in dialysis patient mortality by Health Authority</article-title>
          <source>QJM</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>739</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O' Riordan</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lambe</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O' Donoghue</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>New</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Foley</surname>
              <given-names>RN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Eisenstein EL, Sun JL, Anstrom KJ, Stafford JA, Szczech LA, Muhlbaier LH, et al. Do income level and race influence survival in patients receiving hemodialysis? Am J Med. 2009;122(2):170-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Do income level and race influence survival in patients receiving hemodialysis</article-title>
          <source>Am J Med</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>170</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>122</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Eisenstein</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sun</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anstrom</surname>
              <given-names>KJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stafford</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Szczech</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muhlbaier</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Abraham G, Jayaseelan T, Matthew M, Padma P, Saravanan AK, Lesley N, et al. Resource settings have a major influence on the outcome of maintenance hemodialysis patients in South India. Hemodial Int. 2010;14(2):211-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Resource settings have a major influence on the outcome of maintenance hemodialysis patients in South India</article-title>
          <source>Hemodial Int</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>211</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Abraham</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jayaseelan</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matthew</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Padma</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saravanan</surname>
              <given-names>AK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lesley</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Almeida FAA, Machado FC, Moura Junior JA, Guimar&#227;es AC. Mortalidade global e cardiovascular e fatores de risco de pacientes em hemodi&#225;lise. Arq Bras Cardiol. 2010;94(2):201-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mortalidade global e cardiovascular e fatores de risco de pacientes em hemodi&#225;lise</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>201</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>FAA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moura Junior</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Sahn DJ, DeMaria A, Kissio J, Weiman A. Recommendations regarding quantitation in M-mode echocardiography: results of a survey of echocardiographic measurements. Circulation. 1978;58(6):1072-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Recommendations regarding quantitation in M-mode echocardiography: results of a survey of echocardiographic measurements</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1978</year>
          </date>
          <fpage>1072</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>58</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sahn</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>DeMaria</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kissio</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weiman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Rakowski H, Apleton C, Chan KL, Dumesnil JG, Honos G, Jue J, et al. Canadian consensus recommendation for the measurement and reporting of diastolic dysfunction of echocardiography: from the Investigators of Consensus on Diastolic Dysfunction by Echocardiography. J Am Soc Echocardiogr. 1996;9(5):736-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Canadian consensus recommendation for the measurement and reporting of diastolic dysfunction of echocardiography: from the Investigators of Consensus on Diastolic Dysfunction by Echocardiography</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>736</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rakowski</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Apleton</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chan</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dumesnil</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Honos</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jue</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Qureshi AR, Alvestrand A, Divino-Filho JC, Gutierrez A, Heimburger O, Lindholm B, et al. Inflammation, malnutrition, and cardiac disease as predictors of mortality in hemodialysis patients. J Am Soc Nephrol. 2002; 13(Suppl 1):S2836.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Inflammation, malnutrition, and cardiac disease as predictors of mortality in hemodialysis patients</article-title>
          <source>J Am Soc Nephrol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>S28</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Qureshi</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alvestrand</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Divino-Filho</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gutierrez</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heimburger</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindholm</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Chung SH, Heimburger O, Stenvinkel P, Qureshi AR, Lindholm B. Association between residual renal function, inflammation and patient survival in new peritoneal dialysis patients. Nephrol Dial Transplant. 2003;18(3):590-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association between residual renal function, inflammation and patient survival in new peritoneal dialysis patients</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>590</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chung</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heimburger</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stenvinkel</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Qureshi</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindholm</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Pecoits-Filho R, Stenvinkel P, Wang AY, Heimburger O, Lindholm B. Chronic inflammation in peritoneal dialysis: the search for the holy grail? Perit Dial Int. 2004;24(4):327-39.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chronic inflammation in peritoneal dialysis: the search for the holy grail?</article-title>
          <source>Perit Dial Int</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>327</fpage>
          <lpage>39</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pecoits-Filho</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stenvinkel</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>AY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heimburger</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindholm</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Culp K, Flanigan M, Lowrie EG, Lew N, Zimmerman B. Modeling mortality risk in hemodialysis patients using laboratory values as time-dependent covariates. Am J Kidney Dis. 1996;28(5):741-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Modeling mortality risk in hemodialysis patients using laboratory values as time-dependent covariates</article-title>
          <source>Am J Kidney Dis</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>741</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Culp</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flanigan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lowrie</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lew</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zimmerman</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Lowrie EG, Lew NL. Commonly measured laboratory variables in hemodialysis patients: relationships among them and to death risk. Semin Nephrol. 1992;12(3):276-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Commonly measured laboratory variables in hemodialysis patients: relationships among them and to death risk</article-title>
          <source>Semin Nephrol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>276</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lowrie</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lew</surname>
              <given-names>NL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <label>29</label>
        <mixed-citation>29. Portal Brasil [homepage na internet]. Educa&#231;&#227;o. Em cinco anos popula&#231;&#227;o atinge m&#233;dia de escolaridade prevista. [Acesso em 2010 novembro 18]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.brasil.gov.br">http://www.brasil.gov.br</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Educa&#231;&#227;o: Em cinco anos popula&#231;&#227;o atinge m&#233;dia de escolaridade prevista</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. McCauley J, Irish W, Thompson L, Stevenson J, Lockett R, Bussard R, et al. Factors determining the rate of referral, transplantation, and survival on dialysis in women with ESRD. Am J Kidney Dis. 1997;30(6):739-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Factors determining the rate of referral, transplantation, and survival on dialysis in women with ESRD</article-title>
          <source>Am J Kidney Dis</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>739</fpage>
          <lpage>48</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McCauley</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Irish</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thompson</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stevenson</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lockett</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bussard</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Sanabria M, Mun&#245;z J, Trillos C, Hern&#225;ndez G, Latorre C, D&#237;az CS, et al. Dialysis outcomes in Colombia (DOC) study: a comparison of patient survival on peritoneal dialysis vs hemodialysis in Colombia. Kidney Int Suppl. 2008;108:S165-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dialysis outcomes in Colombia (DOC) study: a comparison of patient survival on peritoneal dialysis vs hemodialysis in Colombia</article-title>
          <source>Kidney Int Suppl</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>S165</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sanabria</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mun&#245;z</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trillos</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hern&#225;ndez</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Latorre</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D&#237;az</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Cavanaugh KL, Wingard RL, Hakim RM, Eden S, Shintani A, Wallston KA, et al. Low health literacy associates with increased mortality in ESRD. J Am Soc Nephrol. 2010;21(11):1979-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Low health literacy associates with increased mortality in ESRD</article-title>
          <source>J Am Soc Nephrol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>1979</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cavanaugh</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wingard</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hakim</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eden</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shintani</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wallston</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Zoccali C, Benedetto FA, Mallamaci F, Tripepi G, Giacone G, Cataliotti A, et al. Prognostic impact of the indexation of left ventricular mass in patients undergoing dialysis. J Am Soc Nephrol. 2001;12(12):2768-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic impact of the indexation of left ventricular mass in patients undergoing dialysis</article-title>
          <source>J Am Soc Nephrol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2768</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zoccali</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benedetto</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mallamaci</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tripepi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giacone</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cataliotti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>35. Azevedo DF, Correa MC, Botre L, Mariano RM, Assis RR, Grossi L, et al. Survival and causes of mortality in hemodialisys patients. Rev Med Minas Gerais. 2009;19(2):117-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Survival and causes of mortality in hemodialisys patients</article-title>
          <source>Rev Med Minas Gerais</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>117</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Azevedo</surname>
              <given-names>DF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Correa</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Botre</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mariano</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Assis</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grossi</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>36. Shulman NB, Ford CE, Hall WD, Blaufox MD, Simon D, Langford HG, et al. Prognostic value of serum creatinine and effect of treatment of hypertension on renal function results from the hypertension detection and follow-up program: the Hypertension Detection and Follow-up Program Cooperative Group. Hypertension. 1989;13(5 Suppl):I80-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic value of serum creatinine and effect of treatment of hypertension on renal function results from the hypertension detection and follow-up program: the Hypertension Detection and Follow-up Program Cooperative Group</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>I80</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shulman</surname>
              <given-names>NB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ford</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>WD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blaufox</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simon</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Langford</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>37. Zanchetti A, Hansson L, Dahl&#246;f B, Elmfeldt D, Kjeldsen S, Kolloch R, et al. Effects of individual risk factors on the incidence of cardiovascular events in the treated hypertensive patients of the Hypertension Optimal Treatment Study. HOT Study Group. J Hypertens. 2001;19(6):1149-59.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of individual risk factors on the incidence of cardiovascular events in the treated hypertensive patients of the Hypertension Optimal Treatment Study: HOT Study Group</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1149</fpage>
          <lpage>59</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zanchetti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hansson</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dahl&#246;f</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elmfeldt</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kjeldsen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kolloch</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>38. Mazzuchi N, Schwedt E, Fern&#225;ndez JM, Cusumano AM, An&#231;&#227;o MS, Poblete H, et al. Latin American Registry of dialysis and renal transplantation: 1993 annual dialysis data report. Nephrol Dial Transplant. 1997;12(12):2521-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Latin American Registry of dialysis and renal transplantation: 1993 annual dialysis data report</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>2521</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mazzuchi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwedt</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fern&#225;ndez</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cusumano</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>An&#231;&#227;o</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poblete</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Hipertrofia ventricular y mortalidad cardiovascular en pacientes de hemodi&#225;lisis de bajo nivel educativo</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La hipertrofia ventricular izquierda es potente predictor de mortalidad en renales cr&#243;nicos. Estudio previo de nuestro grupo mostr&#243; que renales cr&#243;nicos con menor escolaridad tienen hipertrofia ventricular m&#225;s intensa. OBJETIVO: Ampliar estudio previo y verificar si la hipertrofia ventricular izquierda puede justificar la asociaci&#243;n entre escolaridad y mortalidad cardiovascular de pacientes en hemodi&#225;lisis. M&#201;TODOS: Fueron evaluados 113 pacientes entre enero de 2005 y marzo de 2008 y seguidos hasta octubre de 2010. Fueron trazadas curvas de sobrevida comparando la mortalidad cardiovascular, y por todas las causas de los pacientes con escolaridad de hasta tres a&#241;os (mediana de la escolaridad) y pacientes con escolaridad igual o superior a cuatro a&#241;os. Fueron construidos modelos m&#250;ltiples de Cox ajustados para las variables de confusi&#243;n. RESULTADOS: Se observ&#243; asociaci&#243;n entre nivel de escolaridad e hipertrofia ventricular. La diferencia estad&#237;stica de mortalidad de origen cardiovascular y por todas las causas entre los diferentes niveles de escolaridad ocurri&#243; a los cinco a&#241;os y medio de seguimiento. En el modelo de Cox, la hipertrofia ventricular y la prote&#237;na-C reactiva se asociaron a la mortalidad por todas las causas y de origen cardiovascular. La etiolog&#237;a de la insuficiencia renal se asoci&#243; a la mortalidad por todas las causas y la creatinina se asoci&#243; a la mortalidad de origen cardiovascular. La asociaci&#243;n entre escolaridad y mortalidad perdi&#243; significaci&#243;n estad&#237;stica en el modelo ajustado. CONCLUS&#211;N: Los resultados del presente trabajo confirman estudio previo y demuestran, adem&#225;s, que la mayor mortalidad cardiovascular observada en los pacientes con menor escolaridad puede ser explicada por factores de riesgo de orden bioqu&#237;mico y de morfolog&#237;a card&#237;aca.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Hipertrofia ventricular izquierda</kwd>
        <kwd>di&#225;lisis renal</kwd>
        <kwd>nefropat&#237;as</kwd>
        <kwd>bajo rendimiento escolar</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body2">
          <label>
            <bold>Hipertrofia ventricular y mortalidad cardiovascular en pacientes de hemodi&#225;lisis de bajo nivel educativo</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Rosana dos Santos e Silva Martin<sup>I</sup>; Luis Cuadrado Martin<sup>III</sup>; Roberto Jorge da Silva Franco<sup>III</sup>; Pasqual Barretti<sup>III</sup>; Jacqueline Costa Teixeira Caramori<sup>III</sup>; Jo&#227;o Henrique Castro<sup>III</sup>; Aline de Ara&#250;jo Antunes<sup>III</sup>; Silm&#233;ia Garcia Zanati-Basan<sup>II</sup>; Beatriz Bojikian Matsubara<sup>II</sup>; Ant&#244;nio S&#233;rgio Martins<sup>IV</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Enfermagem - Faculdade de Medicina de Botucatu - UNESP; Disciplina de Cardiologia </p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Faculdade de Medicina de Botucatu - UNESP</p>
      <p><sup>III</sup>Disciplina de Nefrologia - Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Faculdade de Medicina de Botucatu - UNESP</p>
      <p><sup>IV</sup>Disciplina de Cirurgia Cardiovascular - Departamento de Cirurgia e Ortopedia - Faculdade de Medicina de Botucatu - UNESP, SP, Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La hipertrofia ventricular izquierda es potente predictor de mortalidad en renales cr&#243;nicos. Estudio previo de nuestro grupo mostr&#243; que renales cr&#243;nicos con menor escolaridad tienen hipertrofia ventricular m&#225;s intensa.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Ampliar estudio previo y verificar si la hipertrofia ventricular izquierda puede justificar la asociaci&#243;n entre escolaridad y mortalidad cardiovascular de pacientes en hemodi&#225;lisis.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Fueron evaluados 113 pacientes entre enero de 2005 y marzo de 2008 y seguidos hasta octubre de 2010. Fueron trazadas curvas de sobrevida comparando la mortalidad cardiovascular, y por todas las causas de los pacientes con escolaridad de hasta tres a&#241;os (mediana de la escolaridad) y pacientes con escolaridad igual o superior a cuatro a&#241;os. Fueron construidos modelos m&#250;ltiples de Cox ajustados para las variables de confusi&#243;n.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Se observ&#243; asociaci&#243;n entre nivel de escolaridad e hipertrofia ventricular. La diferencia estad&#237;stica de mortalidad de origen cardiovascular y por todas las causas entre los diferentes niveles de escolaridad ocurri&#243; a los cinco a&#241;os y medio de seguimiento. En el modelo de Cox, la hipertrofia ventricular y la prote&#237;na-C reactiva se asociaron a la mortalidad por todas las causas y de origen cardiovascular. La etiolog&#237;a de la insuficiencia renal se asoci&#243; a la mortalidad por todas las causas y la creatinina se asoci&#243; a la mortalidad de origen cardiovascular. La asociaci&#243;n entre escolaridad y mortalidad perdi&#243; significaci&#243;n estad&#237;stica en el modelo ajustado.</p>
      <p><bold>CONCLUS&#211;N:</bold> Los resultados del presente trabajo confirman estudio previo y demuestran, adem&#225;s, que la mayor mortalidad cardiovascular observada en los pacientes con menor escolaridad puede ser explicada por factores de riesgo de orden bioqu&#237;mico y de morfolog&#237;a card&#237;aca.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Hipertrofia ventricular izquierda/mortalidad, di&#225;lisis renal, nefropat&#237;as, bajo rendimiento escolar.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El estrato poblacional menos favorecido presenta menor expectativa de vida, que se asocia a la acumulaci&#243;n de factores de riesgo cardiovascular<sup>1</sup>. Los indicadores socioecon&#243;micos se relacionan con la prevalencia y la gravedad de la hipertensi&#243;n arterial<sup>2,3</sup>. Al verificar una asociaci&#243;n entre hipertensi&#243;n arterial y baja escolaridad, es posible que el nexo causal entre esas variables haya sido la renta, y no la escolaridad. Estudio brasile&#241;o que incluy&#243; escolaridad y renta como variables independientes en modelo de regresi&#243;n m&#250;ltiple mostr&#243; que la escolaridad, y no la renta<sup>4</sup>, fue el factor asociado a la elevaci&#243;n de la presi&#243;n arterial.</p>
      <p>La presi&#243;n arterial es el principal determinante de la Hipertrofia Ventricular Izquierda (HVI); por tanto, ser&#237;a esperado que la HVI fuese tambi&#233;n m&#225;s intensa entre personas de menor nivel educativo y de renta. Rodriguez et al<sup>5</sup> observaron una asociaci&#243;n entre escolaridad y masa ventricular izquierda en habitantes de la ciudad de Nueva York. Entre los blancos, esa asociaci&#243;n fue resultante de la mayor presi&#243;n arterial observada en las personas con menor escolaridad; entre tanto, en los negros, el efecto de la escolaridad sobre a HVI fue independiente del aumento de la presi&#243;n arterial. En trabajo brasile&#241;o, el menor nivel socioecon&#243;mico se asoci&#243; a mayor ingesti&#243;n de sal<sup>6</sup>. El consumo exagerado de sal propicia tambi&#233;n el aumento del ventr&#237;culo izquierdo independientemente de la presi&#243;n arterial<sup>7</sup>, lo que podr&#237;a tambi&#233;n explicar los hallazgos de Rodriguez et al<sup>5</sup>.</p>
      <p>En la poblaci&#243;n general, cuanto menor es el nivel socioecon&#243;mico, mayor es la mortalidad, independientemente de factores de confusi&#243;n<sup>8,9</sup>. As&#237;, hay evidencias de que el bajo nivel socioecon&#243;mico se asocie a mayor morbilidad y mortalidad. Es importante destacar que esa asociaci&#243;n tambi&#233;n es observada espec&#237;ficamente en la Enfermedad Renal Cr&#243;nica (ERC).</p>
      <p>Las enfermedades cardiovasculares son las m&#225;s frecuentes causas de morbilidad y mortalidad en los pacientes en nivel final de la enfermedad renal cr&#243;nica<sup>10,11</sup>. La HVI no s&#243;lo en la poblaci&#243;n general, como en la poblaci&#243;n en di&#225;lisis es fuerte predictor de eventos cardiovasculares. A su vez, la hipertensi&#243;n arterial es el principal factor patog&#233;nico de la hipertrofia ventricular tanto en la poblaci&#243;n general<sup>12</sup> como en la ERC<sup>13,14</sup>.</p>
      <p>En estudio transversal previo, realizado en esta instituci&#243;n, se observ&#243; que en 79 pacientes renales cr&#243;nicos en tratamiento por hemodi&#225;lisis, el nivel de escolaridad igual o inferior a tres a&#241;os se asoci&#243; a hipertrofia ventricular m&#225;s pronunciada. Esa asociaci&#243;n fue independiente del grado de hipertensi&#243;n arterial<sup>15,16</sup>.</p>
      <p>En pacientes tratados por hemodi&#225;lisis, la expectativa de vida es intensamente reducida y, as&#237; como en la poblaci&#243;n general, el nivel socioecon&#243;mico tambi&#233;n influencia la mortalidad. Hay una reducci&#243;n adicional significativa de la expectativa de vida de esos pacientes en la medida en que se observan individuos con menor escolaridad<sup>17-20</sup>. En el Brasil, apenas un estudio<sup>21</sup> evalu&#243; el impacto de la escolaridad en la mortalidad de pacientes en hemodi&#225;lisis y el impacto del nivel educativo sobre la mortalidad cardiovascular. No se encontraron en la literatura nacional o internacional verificaciones respecto a cuanto la hipertrofia ventricular izquierda o la hipertensi&#243;n arterial podr&#237;an explicar la asociaci&#243;n entre escolaridad y desenlaces cardiovasculares en la ERC. Por lo tanto, el objetivo de este trabajo fue ampliar trabajo transversal previo y verificar, en estudio longitudinal, si la hipertrofia ventricular izquierda y la hipertensi&#243;n arterial pueden justificar la asociaci&#243;n entre escolaridad y mortalidad cardiovascular de pacientes en hemodi&#225;lisis.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio constituy&#243; cohorte longitudinal observacional, hace parte de tesis de doctorado y es el seguimiento de la casu&#237;stica ampliada de estudio transversal previo<sup>15,16</sup>. Todos los pacientes en hemodi&#225;lisis cr&#243;nica en el Hospital das Cl&#237;nicas FMB-UNESP de Botucatu con edad superior a 18 a&#241;os fueron elegibles para el estudio. Fueron evaluados 141 pacientes, 28 presentaron alg&#250;n criterio de exclusi&#243;n, quedaron 113 pacientes en hemodi&#225;lisis que realizaron ecocardiograf&#237;a en el per&#237;odo que comprende enero de 2005 a marzo de 2008. Fue aplicado cuestionario estandarizado sobre las caracter&#237;sticas socioecon&#243;micas de los pacientes. Esos 113 pacientes fueron seguidos hasta octubre de 2010. Fueron excluidos pacientes que se negaron a participar, sin perjuicio de su asistencia m&#233;dica, as&#237; como los pacientes que no presentaron condiciones intelectuales de responder al cuestionario. Tambi&#233;n, fueron excluidos los pacientes cuya ecocardiograf&#237;a se present&#243; insatisfactoria por dificultad de visualizaci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, o evidenci&#243; valvulopat&#237;as o alteraciones segmentarias de la cin&#233;tica del ventr&#237;culo izquierdo.</p>
      <p>El n&#250;mero de 113 pacientes es suficiente para detectar diferencia estad&#237;stica de 26% en la mortalidad en cinco a&#241;os, presuponi&#233;ndose que la mortalidad media en di&#225;lisis es de 16% al a&#241;o y fij&#225;ndose poder estad&#237;stico de 0,8 y p &lt; 0,05.</p>
      <p>El estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n de la Facultad de Medicina de Botucatu bajo el n&#250;mero 413/2008, y realizado seg&#250;n la resoluci&#243;n 196/96 del Conselho Nacional de Sa&#250;de.</p>
      <p>La serie fue dividida en dos grupos, de acuerdo con la mediana de la escolaridad: G1, compuesto por los pacientes con escolaridad igual o inferior a tres a&#241;os: grupo sin educaci&#243;n formal b&#225;sica m&#237;nima (antiguo curso primario); G2, con pacientes que refirieron escolaridad igual o superior a cuatro a&#241;os (grupo con educaci&#243;n formal m&#237;nima).</p>
      <p>Fue realizada entrevista aplic&#225;ndose cuestionario estandarizado y anotadas las siguientes variables: edad, g&#233;nero, etnia, grado de instrucci&#243;n (en a&#241;os de frecuencia a la escuela), causa de la IRC, renta familiar mensual dividida por el n&#250;mero de habitantes que habitaban la residencia y situaci&#243;n profesional: empleado o inactivo.</p>
      <p>De las historias cl&#237;nicas de los pacientes fueron extra&#237;dos los siguientes datos: media de frecuencia de pulso, presi&#243;n arterial y aumento de peso interdial&#237;tico. Todas esas variables fueron referentes a los valores obtenidos inmediatamente antes de las 20 sesiones de hemodi&#225;lisis anteriores a la fecha de la ecocardiograf&#237;a. El &#237;ndice de masa corporal fue calculado dividiendo el peso por la altura elevada al cuadrado (IMC, Kg/m<sup>2</sup>).</p>
      <p>Fueron anotadas las medicaciones antihipertensivas, datos de laboratorio y ecocardiogr&#225;ficos. La masa ventricular izquierda (MVI, g) fue calculada seg&#250;n f&#243;rmula estandarizada y normalizada para la altura elevada a la potencia 2,7 (IMVI, g/m<sup>2,7</sup>)<sup>22,23</sup>.</p>
      <p>Las variables continuas y de distribuci&#243;n normal fueron comparadas entre los grupos por el test <italic>t</italic> para muestras independientes. Las variables continuas y de distribuci&#243;n no param&#233;trica fueron comparadas por el test de Mann-Whitney. Las frecuencias fueron comparadas por el test del &#967;<sup>2 </sup>o por el test exacto de Fisher, cuando era indicado. Las curvas de sobrevida fueron trazadas por el m&#233;todo de tabla de vida y comparadas entre s&#237; seg&#250;n es propuesto por Greenwod (Colton 1974). La fecha inicial de las curvas de sobrevida fue considerada la fecha de la ecocardiograf&#237;a. Para an&#225;lisis de regresi&#243;n m&#250;ltiple de Cox fueron seleccionadas variables que hayan presentado probabilidad estad&#237;stica inferior a 10% de diferencia entre los grupos de menor y mayor escolaridad (p &lt; 0,1). El desenlace primario evaluado fue muerte cardiovascular y el desenlace secundario fue muerte por todas las causas. Pacientes que perdieron seguimiento en cualquier fecha, que fueron sometidos a transplante renal, recuperaron funci&#243;n renal o estaban vivos hasta octubre de 2010 fueron considerados p&#233;rdida de observaci&#243;n (censura) en los an&#225;lisis de supervivencia. El riesgo de alcanzar los desenlaces primarios o secundarios fue analizado utilizando el modelo m&#250;ltiple de riesgo proporcional de Cox con selecci&#243;n autom&#225;tica de variables ("<italic>backward stepwise regression</italic>"). Compusieron el modelo final apenas variables con asociaci&#243;n estad&#237;stica al nivel de 0,1. Los datos fueron expresados en media &#177; desv&#237;o est&#225;ndar o mediana (intervalo intercuart&#237;lico), cuando era apropiado. Fue considerado estad&#237;sticamente significativo un valor de p &lt; 0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Los 113 pacientes incluidos en el an&#225;lisis no presentaron diferencia estad&#237;sticamente significativa en cuanto a edad, sexo, raza o nivel de escolaridad en relaci&#243;n a los 28 excluidos.</p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_a09tab01m-body2">tabla 1</xref> muestra las variables sociodemogr&#225;ficas de los dos grupos. Hubo diferencia estad&#237;sticamente significativa en cuanto a edad, escolaridad y renta. Las etiolog&#237;as de la insuficiencia renal presentaron diferencia estad&#237;sticamente significativa entre los grupos (p = 0,029). Hab&#237;a m&#225;s hipertensi&#243;n y menos glomerulopat&#237;as entre los pacientes de menor escolaridad. Las drogas antihipertensivas utilizadas no presentaron diferencia estad&#237;sticamente significativa entre los grupos.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a09tab01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>En cuanto a las variables cl&#237;nicas (<xref ref-type="table" rid="es_a09tab02m-body2">tab. 2</xref>), se puede observar que el IMC present&#243; probabilidad estad&#237;stica de diferencia entre los grupos de (p = 0,077). Las dem&#225;s variables fueron homog&#233;neas entre los grupos. Los datos ecocardiogr&#225;ficos (<xref ref-type="table" rid="es_a09tab02m-body2">tab. 2</xref>) difirieron entre los grupos en cuanto a la dimensi&#243;n interna del ventr&#237;culo izquierdo (p = 0,011), espesor relativo del ventr&#237;culo izquierdo (p = 0,049) e &#237;ndice de masa ventricular izquierda (p = 0,020).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a09tab02m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>G1 - grupo con escolaridad igual o inferior a tres a&#241;os; G2 - grupo con escolaridad igual o superior a cuatro a&#241;os; PAS pre - presi&#243;n arterial sist&#243;lica obtenida inmediatamente antes de la di&#225;lisis; PAD pre - presi&#243;n arterial diast&#243;lica obtenida inmediatamente antes de la di&#225;lisis, FC - Frecuencia Card&#237;aca; IMC - &#205;ndice de Masa Corporal; AMID - Aumento promedio interdial&#237;tico; PPD - Pared Posterior a la Di&#225;stole; SIV - Septo Interventricular; DDVI - di&#225;metro diast&#243;lico del ventr&#237;culo izquierdo; ERVI - Espesor Relativo del Ventr&#237;culo Izquierdo; MVI - Masa Ventricular Izquierda.</p>
      <p>Entre los datos de laboratorio (<xref ref-type="table" rid="es_a09tab03m-body2">tab. 3</xref>), se observa probabilidad estad&#237;stica inferior a 0,1 de diferencia entre los grupos con relaci&#243;n a la depuraci&#243;n fraccional de urea (p = 0,035); a la creatinina (p = 0,093); a la hemoglobina (p = 0,093); a la urea predi&#225;lisis (p = 0,072); a los triglic&#233;ridos (p = 0,071) y a la prote&#237;na-C reactiva (p = 0,066). En cuanto al Kt/V, en esta serie, 26 pacientes (23%) presentaron Kt/V menor que 1,2; 39 (35%) presentaron Kt/V entre 1,2 y 1,4 y 22 (19%) presentaron Kt/V entre 1,4 y 1,6 y 26 presentaban Kt/V superior a 1,6 (23%).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a09tab03m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>En la <xref ref-type="fig" rid="es_a09fig01m-body2">figura 1</xref>, al comparar la mortalidad de causa general de pacientes con mayor o menor escolaridad, se observa que, a partir del tercer a&#241;o de control, las curvas comienzan a distanciarse y en cinco a&#241;os y medio la probabilidad de diferencia estad&#237;stica entre los grupos fue de p = 0,029, con n&#250;mero de eventos mayor entre los pacientes de menor escolaridad. Al comparar la mortalidad de causa cardiovascular de los grupos con mayor o menor escolaridad (<xref ref-type="fig" rid="es_a09fig02m-body2">Fig. 2</xref>), se puede observar que, a partir del tercer a&#241;o de control, las curvas empiezan a distanciarse y a los cinco a&#241;os y medio hay diferencia estad&#237;sticamente significativa, con mayor numero de eventos en aquellos con escolaridad igual o inferior a tres a&#241;os (p = 0,042 a los cinco a&#241;os y medio). Las causas de muerte de acuerdo con la escolaridad est&#225;n expresadas en la <xref ref-type="table" rid="es_a09tab04m-body2">tabla 4</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a09fig01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a09fig02m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a09tab04m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p> En la <xref ref-type="fig" rid="es_a09fig03m-body2">figura 3</xref> est&#225;n ilustrados los riesgos relativos de muerte por todas las causas en an&#225;lisis m&#250;ltiple para evaluar la asociaci&#243;n entre escolaridad y mortalidad. Al incluir las variables de confusi&#243;n que presentaron probabilidad de diferencia estad&#237;stica inferior a 0,1 entre los grupos, se observa que el &#237;ndice de masa del ventr&#237;culo izquierdo, prote&#237;na-C reactiva y otras etiolog&#237;as de ERC se asociaron al riesgo de muerte por todas las causas de manera independiente de las variables de confusi&#243;n. En el modelo final, con exclusi&#243;n autom&#225;tica de las variables asociadas a la mortalidad con p &gt; 0,1, se observa que el &#237;ndice de masa del ventr&#237;culo izquierdo ("<italic>hazard ratio</italic>" ajustado para las variables de confusi&#243;n: 1,020; IC95%: 1,005 - 1,035; p = 0,007) y la prote&#237;na-C reactiva ("<italic>hazard ratio</italic>" ajustado para las variables de confusi&#243;n: 1,573; IC: 1,269 - 1,950; p &lt; 0,001) se asociaron de manera independiente al riesgo de muerte por todas las causas. Otras etiolog&#237;as de insuficiencia renal que no fueran hipertensi&#243;n, diabetes y glomerulopat&#237;as se asociaron a menor riesgo de muerte (p = 0,028; riesgo relativo de 0,158 y intervalo de confianza de 0,03 a 0,821). La mayor urea predi&#225;lisis se asoci&#243; marginalmente a menor riesgo de desenlace fatal (p = 0,052; riesgo relativo de 0,985 e intervalo de confianza 0,971 - 1,000). La escolaridad no se asoci&#243; a mayor riesgo de muerte por todas las causas en el an&#225;lisis m&#250;ltiple de Cox.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a09fig03m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>En la <xref ref-type="fig" rid="es_a09fig04m-body2">figura 4</xref> est&#225;n ilustrados los riesgos relativos de muerte de origen cardiovascular en an&#225;lisis m&#250;ltiple para evaluar la asociaci&#243;n entre escolaridad y mortalidad. Al incluirse las variables de confusi&#243;n que presentaron probabilidad de diferencia estad&#237;stica inferior a 0,1 entre los grupos, se observa que el &#237;ndice de masa del ventr&#237;culo izquierdo y la prote&#237;na-C reactiva se asociaron al riesgo de muerte de origen cardiovascular de manera independiente de las variables de confusi&#243;n. En el modelo final, con exclusi&#243;n autom&#225;tica de las variables asociadas a la mortalidad con p &gt; 0,1, se observa que el &#237;ndice de masa del ventr&#237;culo izquierdo ("<italic>hazard ratio</italic>" ajustado para las variables de confusi&#243;n: 1,035; IC95%: 1,013 - 1,057; p = 0,002) y la prote&#237;na-C reactiva ("<italic>hazard ratio</italic>" ajustado para las variables de confusi&#243;n: 1,614; IC: 1,089 - 2,393; p = 0,017) se asociaron directa e independientemente al riesgo de muerte de origen cardiovascular. La creatinina predi&#225;lisis ("<italic>hazard ratio</italic>" ajustado para las variables de confusi&#243;n: 0,680; IC: 0,511 - 0,904; p = 0,008) se asoci&#243; de manera inversa al riesgo de muerte de origen cardiovascular. La escolaridad no se asoci&#243; a mayor riesgo de muerte de origen cardiovascular en el an&#225;lisis m&#250;ltiple de Cox.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a09fig04m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se observ&#243; en este estudio que hubo mayor mortalidad de origen cardiovascular y por todas las causas en pacientes con menor grado de escolaridad; entre tanto, cuando se tuvieron en cuenta las variables de confusi&#243;n (alteraciones bioqu&#237;micas y de morfolog&#237;a card&#237;aca), la escolaridad perdi&#243; significaci&#243;n como predictor de mortalidad. La principal causa de muerte fue de origen cardiovascular. As&#237;, la mayor mortalidad de los pacientes con menor instrucci&#243;n formal fue debida a las alteraciones cardiovasculares y bioqu&#237;micas observadas.</p>
      <p>Los resultados del presente trabajo son superponibles a los de estudio previo del mismo grupo<sup>15,16</sup>, en la medida en que confirman que los pacientes de menor escolaridad presentaron mayor masa card&#237;aca en relaci&#243;n a los de mayor escolaridad en serie ampliada. Sin embargo, el corriente trabajo avanza, mostrando que la asociaci&#243;n entre escolaridad y sobrevida fue mediada por las alteraciones ventriculares. Otro hallazgo relevante fue la asociaci&#243;n, independientemente de las variables de confusi&#243;n, entre mayor &#237;ndice de masa ventricular izquierda y menor sobrevida, que confirma, en serie nacional, varios trabajos internacionales<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>Hubo asociaci&#243;n entre la sobrevida de pacientes en hemodi&#225;lisis con alteraciones bioqu&#237;micas: la prote&#237;na-C reactiva<sup>24-26</sup>, la urea<sup>27</sup>; y la creatinina<sup>28</sup>, lo que corrobora la literatura previa.</p>
      <p>Se observ&#243; un nivel de escolaridad sensiblemente bajo en la populaci&#243;n estudiada, esa reducida escolaridad forz&#243; que el limite de a&#241;os de escolaridad utilizado como criterio de divisi&#243;n de los grupos fuese de apenas tres a&#241;os (o sea, aquellos que antes de la ley de directrices y bases de la educaci&#243;n de 1971: Ley 5.692 de 11 de agosto de 1971, no ten&#237;an lo que se convino en llamar de primario completo, ley esa que estuvo en vigor hasta la promulgaci&#243;n de la m&#225;s reciente ley de directrices y bases) y el segundo compuesto por aquellos con escolaridad igual o superior a cuatro a&#241;os: lo que corresponde, por lo menos, al antiguo primario completo. Teniendo en vista la edad de la serie, la casi totalidad de los pacientes que cursaron la ense&#241;anza fundamental, lo hicieron antes de la promulgaci&#243;n de la referida ley (1971). La media de la escolaridad de este estudio fue de 3,7 a&#241;os. Es interesante notar que la escolaridad media del brasile&#241;o con edad superior a 15 a&#241;os alcanz&#243; 7,5 a&#241;os en el a&#241;o 2009 (Portal Brasil, 2010)<sup>29</sup>, por lo tanto bien superior a la escolaridad media de la serie estudiada en este trabajo que fue de 3,7 a&#241;os.</p>
      <p>En el corriente trabajo, los pacientes con menor escolaridad presentaron mayor mortalidad de origen cardiovascular y por todas las causas. Cuando se tienen en cuenta las variables de confusi&#243;n, el efecto de la escolaridad desaparece, permaneciendo la hipertrofia ventricular y la prote&#237;na-C reactiva como predictores de muerte por todas las causas o de origen cardiovascular.</p>
      <p>Estudio realizado en el Brasil<sup>21</sup> encontr&#243; asociaci&#243;n estad&#237;sticamente significativa entre baja escolaridad (primer grado incompleto) y mortalidad de causas generales, sin embargo no de causas cardiovasculares en 334 pacientes en hemodi&#225;lisis. Entre tanto, esa asociaci&#243;n perdi&#243; significaci&#243;n estad&#237;stica en el modelo multivariado. As&#237;, esos datos son compatibles con los datos del corriente trabajo, sin embargo difieren en la causa de la muerte que se asoci&#243; a baja escolaridad: cardiovascular y general en el presente trabajo y mortalidad general en el trabajo citado. En la literatura internacional, la presencia de baja escolaridad se asoci&#243; a mayor riesgo de muerte independientemente de las variables de confusi&#243;n<sup>30,31</sup>. Una posible explicaci&#243;n para la asociaci&#243;n entre baja escolaridad y mortalidad puede residir en el hecho de que esos pacientes tienen un menor grado de conocimiento sobre la enfermedad renal cr&#243;nica<sup>32</sup>.</p>
      <p>Confirmando las observaciones de la literatura, este estudio encontr&#243; mayor mortalidad entre los pacientes renales cr&#243;nicos en hemodi&#225;lisis con mayor masa del ventr&#237;culo izquierdo<sup>7,10,33</sup>. Los estudios citados en este trabajo mostraron que pacientes con menor escolaridad tienen m&#225;s enfermedad cardiovascular. De esa forma, &#191;Alteraciones cardiovasculares podr&#237;an explicar la mayor mortalidad del paciente renal con menor escolaridad? Los datos del presente trabajo apuntan hacia una respuesta afirmativa.</p>
      <p>Estudio realizado en el Brasil<sup>21</sup> mostr&#243; que la mortalidad de pacientes en hemodi&#225;lisis por todas las causas y de origen cardiovascular no se correlacion&#243; con la presencia de HVI evaluada por el electrocardiograma. Entre los &#243;bitos, 31% presentaron HVI, en cuanto entre los vivos, 35% presentaron HVI detectada por el electrocardiograma, o sea, no hubo diferencia estad&#237;sticamente significativa entre los dos grupos mostrando as&#237; que la HVI evaluada por electrocardiograma no fue capaz de prever los desenlaces. La asociaci&#243;n entre par&#225;metros ecocardiogr&#225;ficos y mortalidad obtenida en el presente estudio resalta la importancia de la realizaci&#243;n de la ecocardiograf&#237;a en los pacientes en hemodi&#225;lisis.</p>
      <p>Diferentemente de la literatura, el presente trabajo no obtuvo una relaci&#243;n estad&#237;sticamente significativa entre Kt/V y mortalidad. Dos estudios brasile&#241;os recientes divergen del corriente trabajo<sup>21,34</sup>. Hay que recordar que, en la presente serie, apenas 26 (23%) pacientes presentaron Kt/V menor que 1,2. As&#237;, a relaci&#243;n entre Kt/V y mortalidad puede haber sido distorsionada por la presencia de pocos pacientes con Kt/V reducido (inferior a 1,2). Existe tambi&#233;n la posibilidad de que los pacientes con Kt/V muy alto representen pacientes desnutridos. Es interesante notar que el agua corporal total de los pacientes con Kt/V inferior a 1,2 fue de 37 &#177; 7,7 L; la de los pacientes con Kt/V entre 1,2 y 1,4 fue de 33 &#177; 6,1 L; de 30 &#177; 4,6 L entre los pacientes con Kt/V de 1,4 a 1,6 y 27 &#177; 5,5 entre los que presentaban Kt/V superior a 1,6 (datos no presentados en los resultados). Esa relaci&#243;n corrobora la hip&#243;tesis de que el Kt/V elevado fue marcador de desnutrici&#243;n, pues fue relacionado no con un Kt mayor, sino con un volumen menor. Se sabe que los pacientes con peor nutrici&#243;n en di&#225;lisis son los que presentan menor volumen y mayor riesgo cardiovascular, lo que configura el s&#237;ndrome "MIA" (mala nutrici&#243;n, inflamaci&#243;n y aterosclerosis)<sup>24</sup>.</p>
      <p>En an&#225;lisis m&#250;ltiple, la prote&#237;na-C reactiva y la urea dosada antes de la di&#225;lisis se asociaron a la mortalidad por todas las causas. La creatinina dosada antes de la di&#225;lisis y la prote&#237;na-C reactiva presentaron asociaci&#243;n estad&#237;sticamente significativa con mortalidad de origen cardiovascular, independientemente de las variables de confusi&#243;n. En renales cr&#243;nicos, la inflamaci&#243;n es importante factor de riesgo de mortalidad<sup>24-26</sup>. As&#237;, los datos del presente trabajo corroboran la literatura.</p>
      <p>Entre los hipertensos, de manera general, hay relaci&#243;n directa entre nivel de creatinina y mortalidad cardiovascular<sup>35,36</sup>. El corriente estudio, en pacientes sometidos a di&#225;lisis, mostr&#243; una relaci&#243;n inversa entre escorias nitrogenadas (urea y creatinina) y mortalidad, que es diferente de la poblaci&#243;n general, sin embargo muestra un comportamiento ya documentado en la literatura<sup>27,28</sup>. Ese hecho puede ser explicado teniendo en vista que en los pacientes en di&#225;lisis, la urea y creatinina dejan de reflejar la funci&#243;n renal, una vez que esta es ya exigua o inexistente, y pasan a reflejar la ingesti&#243;n proteica y la masa muscular respectivamente (estado nutricional). Por tanto, los resultados del corriente estudio son compatibles con el s&#237;ndrome de mala nutrici&#243;n, inflamaci&#243;n y enfermedad cardiovascular<sup>27,28</sup>.</p>
      <p>En el presente estudio, en relaci&#243;n a la mortalidad por todas las causas, se observ&#243; que esta fue menor en los pacientes cuya causa de insuficiencia renal no hab&#237;a sido diabetes, hipertensi&#243;n arterial o glomerulopat&#237;as. Teniendo en vista que el grupo de menor escolaridad presentaba m&#225;s hipertensi&#243;n arterial como causa de insuficiencia renal, ese sesgo podr&#237;a explicar, por lo menos en parte, la mayor mortalidad de los pacientes de menor escolaridad<sup>37</sup>. En el presente trabajo, no hubo asociaci&#243;n estad&#237;sticamente significativa entre la etiolog&#237;a de la insuficiencia renal y mortalidad cardiovascular (p = 0,092). Lo que puede explicar esa divergencia con relaci&#243;n a la mortalidad por todas las causas es el menor n&#250;mero de eventos apenas de origen cardiovascular, lo que disminuye el poder estad&#237;stico.</p>
      <p>Se puede concluir, por tanto, que la mayor mortalidad cardiovascular observada en los pacientes con menor escolaridad puede ser explicada por factores de confusi&#243;n de orden bioqu&#237;mico y de morfolog&#237;a card&#237;aca. Los pacientes de menor escolaridad presentan m&#225;s alteraciones de morfolog&#237;a card&#237;aca y, por eso, tienen peor pron&#243;stico; as&#237;, debemos dirigir nuestra atenci&#243;n al sistema cardiovascular de esos pacientes de manera m&#225;s espec&#237;fica en el sentido de prevenir esa excesiva mortalidad.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Rosana dos Santos e Silva Martin, por Faculdade de Medicina de Botucatu - UNESP.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Ventricular hypertrophy and cardiovascular mortality in hemodialysis patients with low educational level</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Left ventricular hypertrophy is a strong predictor of mortality in chronic kidney patients. A previous study of our group has shown that chronic kidney patients with low educational level has more severe ventricular hypertrophy. OBJECTIVE: To extend a previous study and to assess whether left ventricular hypertrophy can explain the association between schooling and cardiovascular mortality in hemodialysis patients. METHODS: This study assessed 113 patients from January 2005 to March 2008 and followed them up until October 2010. Survival curves were built to compare all-cause and cardiovascular mortality of patients with up to three years of schooling (median schooling) and those with schooling of four years and over. Cox multiple models were built and adjusted to confounding variables. RESULTS: Association between educational level and ventricular hypertrophy was observed. Statistical difference in all-cause and cardiovascular mortality between the different educational levels was observed at 5.5 years of follow-up. In the Cox model, ventricular hypertrophy and C-reactive protein associated with all-cause and cardiovascular mortality. The etiology of kidney failure associated with all-cause mortality, and creatinine associated with cardiovascular mortality. The association between educational level and mortality lost statistical significance in the adjusted model. CONCLUSION: The results of this study confirm those of a previous study. In addition, they show that the higher cardiovascular mortality observed in patients with low educational level can be explained by risk factors of biochemical and cardiac morphological origin.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Hypertrophy, left ventricular</kwd>
        <kwd>renal dialysis</kwd>
        <kwd>underachievement</kwd>
        <kwd>kidney diseases</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p><undefined id="tx-body3"/>Ventricular hypertrophy and cardiovascular mortality in hemodialysis patients with low educational level</p>
      <p>
        <bold>Rosana dos Santos e Silva Martin<sup>I</sup>; Luis Cuadrado Martin<sup>III</sup>; Roberto Jorge da Silva Franco<sup>III</sup>; Pasqual Barretti<sup>III</sup>; Jacqueline Costa Teixeira Caramori<sup>III</sup>; Jo&#227;o Henrique Castro<sup>III</sup>; Aline de Ara&#250;jo Antunes<sup>III</sup>; Silm&#233;ia Garcia Zanati-Basan<sup>II</sup>; Beatriz Bojikian Matsubara<sup>II</sup>; Ant&#244;nio S&#233;rgio Martins<sup>IV</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Enfermagem - Faculdade de Medicina de Botucatu &#150; UNESP, SP, Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Disciplina de Cardiologia - Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Faculdade de Medicina de Botucatu &#150; UNESP, SP, Brazil</p>
      <p><sup>III</sup>Disciplina de Nefrologia - Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Faculdade de Medicina de Botucatu &#150; UNESP, SP, Brazil</p>
      <p><sup>IV</sup>Disciplina de Cirurgia Cardiovascular - Departamento de Cirurgia e Ortopedia - Faculdade de Medicina de Botucatu &#150; UNESP, SP, Brazil</p>
      <p>Mailing Address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Left ventricular hypertrophy is a strong predictor of mortality in chronic kidney patients. A previous study of our group has shown that chronic kidney patients with low educational level has more severe ventricular hypertrophy.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To extend a previous study and to assess whether left ventricular hypertrophy can explain the association between schooling and cardiovascular mortality in hemodialysis patients.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> This study assessed 113 patients from January 2005 to March 2008 and followed them up until October 2010. Survival curves were built to compare all-cause and cardiovascular mortality of patients with up to three years of schooling (median schooling) and those with schooling of four years and over. Cox multiple models were built and adjusted to confounding variables.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Association between educational level and ventricular hypertrophy was observed. Statistical difference in all-cause and cardiovascular mortality between the different educational levels was observed at 5.5 years of follow-up. In the Cox model, ventricular hypertrophy and C-reactive protein associated with all-cause and cardiovascular mortality. The etiology of kidney failure associated with all-cause mortality, and creatinine associated with cardiovascular mortality. The association between educational level and mortality lost statistical significance in the adjusted model.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The results of this study confirm those of a previous study. In addition, they show that the higher cardiovascular mortality observed in patients with low educational level can be explained by risk factors of biochemical and cardiac morphological origin.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Hypertrophy, left ventricular/mortality, renal dialysis, underachievement, kidney diseases.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The less fortunate portion of the population has low life expectancy, which is associated with the accumulation of cardiovascular risk factors<sup>1</sup>. Socioeconomic indicators are related to the prevalence and severity of arterial hypertension<sup>2,3</sup>. When assessing the association between arterial hypertension and low educational level, the causal nexus between those variables is likely to be income, and not educational level. However, a Brazilian study including educational level and income as independent variables in a multiple regression model has shown that educational level and not income<sup>4</sup> was the factor associated with blood pressure increase. </p>
      <p>Blood pressure is the major determinant of left ventricular hypertrophy (LVH). Thus, LVH would be expected to be also more severe in individuals with lower educational level and income. Rodriguez et al<sup>5</sup> have reported an association between educational level and left ventricular mass in individuals living in the city of Nova York. Among white individuals, that association resulted from the higher blood pressure levels observed in individuals with lower educational level; however, among black individuals, the effect of the educational level on LVH did not depended on blood pressure increase. In a Brazilian study, lower socioeconomic status was associated with a higher salt intake<sup>6</sup>. Excessive salt consumption also causes left ventricular enlargement independent of blood pressure<sup>7</sup>, which could also explain the findings of Rodriguez et al<sup>5</sup>.</p>
      <p>In the general population, the lower the socioeconomic status, the higher the mortality, regardless of confounding factors<sup>8,9</sup>. Thus, there is evidence that low socioeconomic status is associated with higher morbidity and mortality. It is worth emphasizing that such association is also specifically observed in chronic kidney disease (CKD).</p>
      <p>Cardiovascular diseases are the most frequent causes of morbidity and mortality in end-stage CKD patients<sup>10,11</sup>. Left ventricular hypertrophy, not only in the general population, but also in the dialysis population, is a strong predictor of cardiovascular events. On the other hand, arterial hypertension is the major pathogenic factor of ventricular hypertrophy both in the general<sup>12</sup> and CKD population<sup>13,14</sup>.</p>
      <p>In a previous cross-sectional study performed in our institution with 79 CKD patients undergoing hemodialysis, an educational level of a maximum of three school years was associated with more marked ventricular hypertrophy. That association did not depend on the arterial hypertension severity<sup>15,16</sup>.</p>
      <p>In hemodialysis patients, life expectancy is extremely reduced and, similarly to that which occurs in the general population, the socioeconomic status also influences mortality. There is an additional significant reduction in the life expectancy of those patients as their educational level decreases<sup>17-20</sup>. In Brazil, only one study<sup>21</sup> has assessed the impact of the educational level on the mortality of hemodialysis patients and on cardiovascular mortality. An assessment of how LVH and arterial hypertension could explain the association between the educational level and cardiovascular outcomes in CKD could be found in neither national nor international literature. Thus, this study aimed at extending a previous cross-sectional study and at assessing in a longitudinal study whether LVH and arterial hypertension could justify the association between educational level and cardiovascular mortality in hemodialysis patients.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>This study is an observational longitudinal cohort, part of a doctorate dissertation, an extension of a previous cross-sectional study<sup>15,16</sup>. All patients over the age of 18 years undergoing chronic hemodialysis at the Hospital das Cl&#237;nicas of the Medical School of Botucatu (UNESP), in the city of Botucatu, state of S&#227;o Paulo, were eligible for this study. Of the 141 patients assessed, 28 were excluded, leaving for analysis 113 hemodialysis patients undergoing echocardiography from January 2005 to March 2008. A standardized questionnaire on socioeconomic characteristics was completed by the 113 patients, who were followed up until October 2010. Patients who refused to participate were excluded, as were those who lacked intellectual ability to answer the questionnaire. These patients' medical care, however, was not jeopardized. In addition, patients with the following echocardiographic characteristics were excluded: unsatisfactory echocardiography due to poor left ventricular visualization; evidence of heart valve disease; and segmentary left ventricular kinetic alterations. </p>
      <p>The sample size (113 patients) is sufficient to detect a 26% statistical difference in mortality in five years, assuming that the mean annual dialysis mortality is 16% and setting an 80% statistical power and p &lt; 0.05.</p>
      <p>This study was approved by the Research Ethics Committee of the Medical School of Botucatu (number 413/2008) and was conducted according to the resolution 196/96 of the Brazilian National Board of Health.</p>
      <p>The sample was divided into two groups, according to the median of years of school attendance: G1, comprising patients with up to three years of schooling, representing a group without the minimum formal education (elementary school); G2, comprising patients with four or more years of schooling, representing a group with minimum formal education.</p>
      <p>An interview was conducted with a standardized questionnaire on the following variables: age; gender; ethnicity; educational level (years of schooling); cause of CKD; monthly family income divided by the number of people in the household; and professional situation (working or inactive). </p>
      <p>The following data were obtained from the patients' medical records and corresponded to the values obtained immediately before the 20 hemodialysis sessions prior to the echocardiography date: mean pulse rate; arterial blood pressure; and interdialytic weight gain. Body mass index was calculated by dividing weight by squared height (BMI, kg/m<sup>2</sup>). </p>
      <p>The antihypertensive medications and laboratory and echocardiographic data were recorded. Left ventricular mass (LVM, g) was calculated according to the standardized formula and normalized to height to the power of 2.7 (left ventricular mass index - LVMI, g/m<sup>2,7</sup>)<sup>22,23</sup>.</p>
      <p>The continuous variables of normal distribution were compared between the groups by use of the <italic>t</italic> test for independent samples. The continuous variables of non-parametric distribution were compared by use of the Mann-Whitney test. The frequencies were compared by use of the c<sup>2 </sup>test or Fisher exact test, when indicated. Survival curves were built based on life tables and compared by use of the Greenwood's formula (Colton 1974). The initial date of the survival curves was considered that of the echocardiography. For the Cox multiple regression analysis, variables whose differences between the lower and higher schooling groups had a statistical probability lower than 10% were selected (p&lt;0.1). The primary outcome assessed was cardiovascular death, and the secondary outcome was all-cause death. Patients lost to follow-up at any date, those who underwent kidney transplantation, who recovered renal function, or who were alive by October 2010 were considered observation loss (censored) in the survival analyses. The risk of achieving the primary or secondary outcome was analyzed by using the Cox proportional hazard regression model with automatic selection of variables ("backward stepwise regression"). The model comprised only variables with statistical association at the 0.1 level. Data were expressed as mean &#177; standard deviation or median (interquartile interval), when appropriate. The statistical significance level of p &lt; 0.05 was adopted. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Comparing the 113 patients assessed with the 28 excluded ones, no statistically significant difference regarding age, gender, ethnicity or educational level was observed. </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_117tab01-body3">Table 1</xref> shows the sociodemographic variables in G1 and G2, which showed a statistically significant difference regarding age, educational level and income. The etiologies of kidney failure significantly differed between the groups (p=0.029). Patients with a lower educational level had more hypertension and less glomerulopathies. The anti-hypertensive drugs used showed no statistically significant difference between the groups. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_117tab01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Regarding the clinical variables (<xref ref-type="table" rid="en_117tab02-body3">tab. 2</xref>), BMI showed a probability of statistical difference between G1 and G2 (p = 0.077). The other variables were homogeneous in both groups. The echocardiographic data (<xref ref-type="table" rid="en_117tab02-body3">tab. 2</xref>) differed between groups regarding the following left ventricular characteristics: internal dimension (p = 0.011); relative thickness (p = 0.049); and mass index (p = 0.020). </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_117tab02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>A probability of statistical difference between groups lower than 0.1 was observed regarding the following laboratory data (<xref ref-type="table" rid="en_117tab03-body3">tab. 3</xref>): fractional urea clearance (p = 0.035); creatinine (p = 0.093); hemoglobin (p = 0.093); pre-dialysis urea (p = 0.072); triglycerides (p = 0.071); and C-reactive protein (p = 0.066). In this case series, Kt/V values were as follows: lower than 1.2 in 26 patients (23%); between 1.2 and 1.4 in 39 (35%); between 1.4 and 1.6 in 22 (19%); and over 1.6 in 26 patients (23%).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_117tab03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The comparison of the all-cause mortality of patients with higher or lower educational level (<xref ref-type="fig" rid="en_117fig01-body3">fig. 1</xref>) shows that, from the third year of follow-up onwards, the curves begin to diverge. Up to five years and a half of follow-up, the probability of statistical difference between the groups is p = 0.029, with a higher number of events occurring among patients with lower educational level. The comparison of the cardiovascular mortality between the two groups with higher and lower educational level (<xref ref-type="fig" rid="en_117fig02-body3">fig. 2</xref>) shows that, from the third year of follow-up onwards, the curves begin to diverge. Up to five and a half years of follow-up, statistically significant difference occurs, with a higher number of events occurring among patients with educational level of three years or less (p = 0.042 at five years and a half). <xref ref-type="table" rid="en_117tab04-body3">Table 4</xref> shows the causes of death according to the educational level.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_117fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_117fig02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_117tab04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="en_117fig03-body3">Figure 3</xref> shows the relative risks of all-cause mortality by use of multiple analysis to assess the association between educational level and mortality. Including the confounding variables whose probability of statistical difference between the groups was lower than 0.1, the following were observed to associate with the risk of all-cause death independently from the confounding variables: LVMI; C-reactive protein; and other etiologies of CKD. In the final model, with automatic exclusion of the variables associated with mortality with p &gt; 0.1, LVMI (hazard ratio adjusted to confounding variables: 1.020; 95% CI: 1.005 &#150; 1.035; p = 0.007) and C-reactive protein (hazard ratio adjusted to confounding variables: 1.573; 95% CI: 1.269 &#150; 1.950; p &lt; 0.001) were observed to associate independently with the risk for all-cause death. Other etiologies of renal failure than hypertension, diabetes and glomerulopathies associated with a lower risk of death (p = 0.028; relative risk of 0.158; 95% CI: 0.03 &#150; 0.821). The higher pre-dialysis urea associated marginally with a lower risk of fatal outcome (p = 0.052; relative risk of 0.985; 95% CI: 0.971 &#150; 1.000). The educational level did not associate with a higher risk for all-cause death in Cox multiple analysis.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_117fig03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="en_117fig04-body3">Figure 4</xref> shows the relative risks of cardiovascular death by use of multiple analysis to assess the association between educational level and mortality. Including the confounding variables with probability of statistical difference between the groups lower than 0.1, the LVMI and C-reactive protein were observed to associate with the risk for cardiovascular death independently of the confounding variables. The final model shows that, with automatic exclusion of the variables associated with mortality with p &gt; 0.1, LVMI (hazard ratio adjusted to confounding variables: 1.035; 95% CI: 1.013 &#150; 1.057; p = 0.002) and C-reactive protein (hazard ratio adjusted to confounding variables: 1.614; 95% CI: 1.089 &#150; 2.393; p = 0.017) were directly and independently associated with the risk for cardiovascular death. Pre-dialysis creatinine (hazard ratio adjusted to confounding variables: 0.680; 95% CI: 0.511 &#150; 0.904; p = 0.008) was inversely associated with the risk for cardiovascular death. The educational level did not associate with a higher risk for cardiovascular death in Cox multiple analysis.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_117fig04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-98-01-0052-00004-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>This study showed higher cardiovascular and all-cause mortalities in patients with lower educational level. However, when the confounding variables (biochemical and cardiac morphological changes) were considered, the educational level lost significance as a predictor of mortality. The major cause of death was that of cardiovascular origin. Thus, the higher mortality of patients with lower formal education was due to the cardiovascular and biochemical changes observed. </p>
      <p>The results of this study coincide with those of the previous study by the same group<sup>15,16</sup>, as they confirm that patients with lower educational level had greater cardiac mass as compared with those of higher educational level in the extended case series. However, this study goes beyond, showing that the association between educational level and survival was mediated by ventricular changes. Another relevant finding was the association between higher LVMI and shorter survival, independently of the confounding variables, confirming, in the Brazilian case series, the findings of several international studies<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>In accordance with the previous literature, the survival of hemodialysis patients was associated with the following biochemical variables: C-reactive protein<sup>24-26</sup>; urea<sup>27</sup>; and creatinine<sup>28</sup>.</p>
      <p>A markedly low educational level was observed in the population studied, forcing the adoption of a low limit of years of school attendance as the criterion for dividing the groups: patients with up to three years of schooling (G1) and patients with at least four years of schooling (G2). The mean school attendance in this case series was 3.7 years. It is worth noting that the mean school attendance of Brazilians aged at least 15 years reached 7.5 years in 2009 (Portal Brasil, 2010)<sup>29</sup>, being, thus, markedly greater than that of this case series (3.7 years).</p>
      <p>In this study, patients with a lower educational level had higher cardiovascular and all-cause mortality. Considering the confounding variables, the effect of the educational level disappears, and ventricular hypertrophy and C-reactive protein remain as predictors of cardiovascular or all-cause mortality.</p>
      <p>A study carried out in Brazil<sup>21</sup> has reported a statistically significant association between low educational level (incomplete elementary education) and all-cause, but not cardiovascular, mortality in 334 hemodialysis patients. However, that association lost statistical significance in the multivariate model. Thus, those data are in accordance with this study's results, but they differ regarding the cause of death associated with low educational level: cardiovascular and all-cause mortality in this study and all-cause mortality in the above-cited study. In the international literature, the presence of low educational level has associated with a higher risk of death independently from the confounding variables<sup>30,31</sup>. A possible explanation for the association between low educational level and mortality can be the poorer understanding of hemodialysis patients about CKD<sup>32</sup>. </p>
      <p>In accordance with the literature, this study has found higher mortality among chronic kidney patients undergoing hemodialysis with higher LVM<sup>7,10,33</sup>. The above-cited studies have reported that patients with lower educational level have more cardiovascular disease. Thus, could cardiovascular changes explain the greater mortality of kidney patients with low educational level? Data of this study point to an affirmative answer. </p>
      <p>In a study carried out in Brazil<sup>21</sup>, the all-cause and cardiovascular mortalities of hemodialysis patients did not correlate with the presence of LVH assessed on electrocardiography. In that study, 31% of deceased patients had LVH, while 35% of living patients had LVH detected on electrocardiography. Thus, no statistically significant difference was observed between the two groups. This showed that LVH assessed on electrocardiography could not foretell outcomes. The association between echocardiographic parameters and mortality obtained in the present study emphasizes the importance of performing echocardiography in hemodialysis patients. </p>
      <p>Differently from that reported in the literature, the present study found no statistically significant relation between Kt/V and mortality. Two recent Brazilian studies are not in accordance with the present study<sup>21,34</sup>. It is worth noting that, in the present case series, only 26 (23%) patients had Kt/V lower than 1.2. Thus, the relation between Kt/V and mortality might have been distorted by the presence of few patients with reduced Kt/V (lower than 1.2). In addition, patients with very high Kt/V might represent malnourished patients. It is worth noting that the total body water of patients with Kt/V lower than 1.2 was 37 &#177; 7.7 L; that of patients with Kt/V between 1.2 and 1.4 was 33 &#177; 6.1 L; that of patients with Kt/V between 1.4 and 1.6 was 30 &#177; 4.6 L; and that of patients with Kt/V greater than 1.6 was 27 &#177; 5.5 L (data not shown in results). This relation supports the hypothesis that high Kt/V was a marker of malnutrition, because it was related not to a higher Kt, but to a lower volume. Poorly nourished patients undergoing dialysis have the lowest volume and highest cardiovascular risk, corresponding to the malnutrition, inflammation and atherosclerosis (MIA) syndrome<sup>24</sup>. </p>
      <p>On multiple analysis, C-reactive protein and urea measured prior to dialysis were associated with all-cause mortality. Creatinine measured prior to dialysis and C-reactive protein showed a statistically significant association with cardiovascular mortality, independently from the confounding variables. In chronic kidney patients, inflammation is an important risk factor of mortality<sup>24-26</sup>. Thus, data of the present study support those of the literature.</p>
      <p>Among hypertensives, there is usually a direct relation between creatinine level and cardiovascular mortality<sup>35,36</sup>. The present study with dialysis patients showed an inverse relation between nitrogen waste products (urea and creatinine) and mortality, which is different from that of the general population, but shows a behavior already documented in the literature<sup>27,28</sup>. This fact should be explained considering that, in dialysis patients, urea and creatinine do not reflect renal function, which already is exiguous or inexistent, and pass to reflect protein intake and muscular mass, respectively (nutritional status). The results of the present study are compatible with MIA syndrome<sup>27,28</sup>.</p>
      <p>The present study showed that all-cause mortality was lower in patients whose renal failure cause was neither diabetes, nor arterial hypertension, nor glomerulopathies. Considering that the lower educational level group had more arterial hypertension as the cause of renal failure, that bias could explain, at least partially, the greater mortality of patients with lower educational level<sup>37</sup>. In the present study, no statistically significant association was observed between renal failure etiology and cardiovascular mortality (p = 0.092). The smaller number of events with strictly cardiovascular origin might explain that divergence regarding all-cause mortality, which reduces the statistical power. </p>
      <p>In conclusion, the higher cardiovascular mortality observed in patients with lower educational level could be explained by confounding factors of biochemical and cardiac morphological origin. Patients with lower educational level showed more alterations in their cardiac morphology and, thus, worse prognosis. The cardiovascular system of those patients should be more carefully and specifically considered to prevent that excessive mortality.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
