<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">DRdF5X96dSkbxhTXfbh9WfG</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011001500016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09700616</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011001500016</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Treinamento f&#237;sico na distrofia muscular de becker associada &#224; insufici&#234;ncia card&#237;aca</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Roque</surname>
            <given-names>Jean Marcelo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Carvalho</surname>
            <given-names>Vitor Oliveira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pascoalino</surname>
            <given-names>Lucas N&#243;bilo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira</surname>
            <given-names>Silvia Ayub</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bocchi</surname>
            <given-names>Edimar Alcides</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guimar&#227;es</surname>
            <given-names>Guilherme Veiga</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto do Cora&#231;&#227;o </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Laborat&#243;rio de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca e Transplante</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Centro de Pr&#225;ticas Esportivas </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Laborat&#243;rio de Atividade F&#237;sica e Sa&#250;de</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>97</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>e128</fpage>
      <lpage>e131</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>21</day>
          <month>10</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>22</day>
          <month>06</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>05</day>
          <month>11</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A distrofia muscular de Becker (DMB) integra as distrofinopatias que ocorrem devido a muta&#231;&#245;es gen&#233;ticas que expressam a prote&#237;na distrofina no cromossomo X. O in&#237;cio dos sintomas neuromusculares normalmente precede o comprometimento da fun&#231;&#227;o card&#237;aca, podendo acontecer inversamente pela insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC). O treinamento f&#237;sico &#233; bem estabelecido na IC, por&#233;m, quando associada &#224; DMB, &#233; controverso e sem fundamento cient&#237;fico. Apresentamos o caso de um paciente com DMB associada &#224; IC em fila de transplante card&#237;aco submetido a um programa de treinamento f&#237;sico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>distrofia muscular de Duchenne</kwd>
        <kwd>exerc&#237;cio</kwd>
        <kwd>eletromiografia</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>16</day>
        <month>01</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Treinamento f&#237;sico na distrofia muscular de becker associada &#224; insufici&#234;ncia card&#237;aca</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Jean Marcelo Roque<sup>I,II</sup>; Vitor Oliveira Carvalho<sup>I,II</sup>; Lucas N&#243;bilo Pascoalino<sup>I,II</sup>; Silvia Ayub Ferreira<sup>I</sup>; Edimar Alcides Bocchi<sup>I</sup>; Guilherme Veiga Guimar&#227;es<sup>I,II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Laborat&#243;rio de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca e Transplante - Instituto do Cora&#231;&#227;o HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Laborat&#243;rio de Atividade F&#237;sica e Sa&#250;de - Centro de Pr&#225;ticas Esportivas - USP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A distrofia muscular de Becker (DMB) integra as distrofinopatias que ocorrem devido a muta&#231;&#245;es gen&#233;ticas que expressam a prote&#237;na distrofina no cromossomo X. O in&#237;cio dos sintomas neuromusculares normalmente precede o comprometimento da fun&#231;&#227;o card&#237;aca, podendo acontecer inversamente pela insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC). O treinamento f&#237;sico &#233; bem estabelecido na IC, por&#233;m, quando associada &#224; DMB, &#233; controverso e sem fundamento cient&#237;fico. </p>
    <p> Apresentamos o caso de um paciente com DMB associada &#224; IC em fila de transplante card&#237;aco submetido a um programa de treinamento f&#237;sico.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca, distrofia muscular de Duchenne, exerc&#237;cio, eletromiografia.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A distrofia muscular de Becker (DMB) faz parte das distrofinopatias que ocorrem devida muta&#231;&#245;es no gene que expressa &#224; prote&#237;na distrofina, localizado no cromossomo X<sup>1</sup>. A distrofina est&#225; presente no citoesqueleto muscular e sua defici&#234;ncia causa instabilidade e rompimento do sarcolema. Esse parece ser o principal fator da miopatia ocorrida na DMB, resultando em fraqueza muscular progressiva<sup>2</sup>.</p>
    <p>O comprometimento da fun&#231;&#227;o card&#237;aca ocorre na maioria dos casos de DMB, com o mioc&#225;rdio afetado pelo processo miop&#225;tico, sendo sua progress&#227;o imprevis&#237;vel e com papel determinante na sobrevida de tais pacientes<sup>1</sup>. Normalmente, o in&#237;cio dos sintomas neuromusculares precede o comprometimento card&#237;aco, mas, em alguns casos, isto pode acontecer de maneira inversa. A gravidade da disfun&#231;&#227;o card&#237;aca neste grupo de pacientes pode levar ao transplante deste &#243;rg&#227;o<sup>3</sup>.</p>
    <p>Na avalia&#231;&#227;o eletromiogr&#225;fica (EMG) dos pacientes com DMB, mudan&#231;as miop&#225;ticas s&#227;o encontradas como potenciais de unidades motoras pequenas e polif&#225;sicas com um recrutamento precoce<sup>4</sup>. Fibrila&#231;&#245;es e descargas complexas repetitivas s&#227;o comumente vistas nos m&#250;sculos em repouso, especialmente nos proximal e paraspinhal<sup>5</sup>.</p>
    <p>A realiza&#231;&#227;o de atividade f&#237;sica na DMB &#233; controversa, pois o treinamento de alta intensidade e atividade muscular exc&#234;ntrica pode ser prejudicial em pacientes com distrofinopatias, no entanto, o exerc&#237;cio de resist&#234;ncia com baixa intensidade &#233; capaz de melhorar a for&#231;a, a resist&#234;ncia e a fadiga, sem efeitos delet&#233;rios muscular<sup>6</sup>. Contudo, quando se trata de paciente com DMB associada &#224; IC, esses dados n&#227;o est&#227;o totalmente esclarecidos.</p>
    <p>Assim, o objetivo desse relato de caso foi avaliar a for&#231;a e a atividade eletromiogr&#225;fica muscular, ap&#243;s programa de atividade f&#237;sica, em paciente com DMB em fila de transplante card&#237;aco.</p>
    <p>
      <bold>Relato do Caso</bold>
    </p>
    <p>Indiv&#237;duo aparentemente saud&#225;vel do sexo masculino, de 25 anos, sentiu falta de ar e fadiga em 2005, fato que o levou a procurar atendimento m&#233;dico, onde sendo constatada congest&#227;o pulmonar durante a avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica. Nessa oportunidade, o paciente foi tratado com diur&#233;ticos e orientado a diminuir a atividade f&#237;sica at&#233; a estabiliza&#231;&#227;o do quadro cl&#237;nico para melhor investiga&#231;&#227;o. No retorno, o paciente referiu dificuldade progressiva para subir escadas e levantar-se. Durante a anamnese, o paciente relatou hist&#243;ria familiar de tr&#234;s primos com DMB, sendo encaminhado para um neurologista especialista em distrofias musculares. Com a avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica associada ao elevado n&#237;vel de creatina quinase, o paciente foi encaminhado para a realiza&#231;&#227;o de exame gen&#233;tico, onde se confirmou a suspeita diagn&#243;stica de DMB.</p>
    <p>No final de 2007, o paciente queixou-se de cansa&#231;o aos pequenos esfor&#231;os sendo encaminhado para avalia&#231;&#227;o cardiovascular. O ecocardiograma mostrou aumento significativo da &#225;rea card&#237;aca, insufici&#234;ncia mitral e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo de 20,0%. O estudo de ventriculografia radioisot&#243;pica mostrou redu&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o dos ventr&#237;culos direito e esquerdo em grau moderado e grave, respectivamente. O consumo de oxig&#234;nio de pico, avaliado durante o teste de esfor&#231;o cardiopulmonar em esteira, foi de 10,3 ml/kg/min<sup>-1</sup>. A inclina&#231;&#227;o da reta entre ventila&#231;&#227;o e produ&#231;&#227;o de di&#243;xido de carbono (<italic>slope</italic> VE/VCO<sub>2</sub>) foi de 31,8. Com o quadro cl&#237;nico do paciente e os exames complementares, IC classe funcional IV foi diagnosticada.</p>
    <p>Ap&#243;s 6 meses da introdu&#231;&#227;o e otimiza&#231;&#227;o medicamentosa (carvedilol 75 mg, losartan 100 mg, digoxina 0,25 mg, aldactone 25 mg, monocardil 80 mg e furosemida 80 mg), o paciente foi reavaliado, por&#233;m seu quadro cl&#237;nico n&#227;o apresentou boa evolu&#231;&#227;o. Assim, a equipe cl&#237;nica optou em inclu&#237;-lo na fila &#250;nica de candidatos ao transplante card&#237;aco. Posteriormente, o paciente solicitou &#224; equipe m&#233;dica orienta&#231;&#227;o para pr&#225;tica de atividade f&#237;sica, sendo liberado e encaminhado ao Laborat&#243;rio de Atividade F&#237;sica e Sa&#250;de para reabilita&#231;&#227;o f&#237;sica.</p>
    <p>No in&#237;cio 2008, foram realizados teste de for&#231;a muscular no quadr&#237;ceps direito e avalia&#231;&#227;o da atividade eletromiogr&#225;fica dos m&#250;sculos vasto medial e lateral do mesmo membro, antes e depois do treinamento. Para aferi&#231;&#227;o de for&#231;a, o paciente foi posicionado sentado a uma altura em que os p&#233;s n&#227;o tocassem o solo e, a partir de 90&#186; de flex&#227;o do joelho (dominante), foi realizada a extens&#227;o do mesmo. Tr&#234;s movimentos foram realizados ap&#243;s o comando verbal ao paciente, e aceito o maior deles. A mensura&#231;&#227;o foi realizada com um dinam&#244;metro modelo Crow AT (Filizola). No mesmo movimento de extens&#227;o de joelho, foi realizada a mensura&#231;&#227;o da amplitude eletromiogr&#225;fica de superf&#237;cie do vasto medial e lateral. Para essa mensura&#231;&#227;o, um m&#243;dulo condicionado de sinal eletromiogr&#225;fico de dois canais (Phoenix USB 2 V4.01 R8) foi utilizado. Eletrodos de superf&#237;cie foram utilizados para capta&#231;&#227;o da atividade el&#233;trica dos m&#250;sculos, conforme as recomenda&#231;&#245;es do <italic>Surface EMG for the Non-Invasive Assessment of Muscles</italic><sup>7</sup>. </p>
    <p>Entre abril e agosto de 2008, iniciou-se o programa de treinamento f&#237;sico, duas vezes por semana, por um per&#237;odo de tr&#234;s meses em ambiente fechado, com temperatura controlada a 22&#186;C. O exerc&#237;cio aer&#243;bico foi realizado em esteira el&#233;trica e o paciente foi orientado a controlar a velocidade da caminhada entre 11 e 13 da Escala de Borg<sup>8</sup>, com dura&#231;&#227;o inicial de dois minutos, evoluindo gradualmente at&#233; atingir 12 minutos. O treinamento resistido foi realizado em esta&#231;&#227;o de muscula&#231;&#227;o da marca NAKAGYM com gradua&#231;&#227;o de peso de um a 21 kg. Inicialmente, foi realizada uma s&#233;rie de tr&#234;s repeti&#231;&#245;es de movimento conc&#234;ntrico ativo assistido e exc&#234;ntrico ativo resistido com carga m&#237;nima, evoluindo para movimento ativo n&#227;o assistido, mantendo-se o mesmo n&#250;mero de s&#233;ries, repeti&#231;&#245;es e carga. Os exerc&#237;cios realizados foram: <italic>Leg Extension, Leg Curl, Lat Pulldown, Peck Deck</italic> e <italic>Press</italic> Peitoral. Para a monitoriza&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia card&#237;aca, frequenc&#237;metro de pulso da marca Polar foi utilizado.</p>
    <p>Este protocolo teve aprova&#231;&#227;o do Comit&#234; de &#201;tica e o paciente assinou o termo de consentimento. Os resultados obtidos neste estudo de caso demonstraram que apesar do quadro cl&#237;nico est&#225;vel e inalterado, ocorreu aumento discreto no VO<sub>2</sub> pico, na for&#231;a muscular e na atividade eletromiogr&#225;fica (<xref ref-type="table" rid="tab1">Tabela 1</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e128-00016-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Neste estudo, descrevemos de forma pioneira, o efeito do treinamento f&#237;sico na for&#231;a muscular esquel&#233;tica e na atividade eletromiogr&#225;fica em um paciente com DMB associada &#224; IC. </p>
    <p>Na avalia&#231;&#227;o da for&#231;a muscular de quadr&#237;ceps direito ap&#243;s treinamento, observou-se aumento de 20,0% em rela&#231;&#227;o &#224; condi&#231;&#227;o pr&#233;-treinamento. Em estudo pr&#233;vio, foi demonstrado em pacientes com DMB, treinados em ciclo erg&#244;metro, que houve melhora de 40,0% da for&#231;a de extens&#227;o de quadr&#237;ceps<sup>8</sup>. Entretanto, neste estudo, os pacientes apresentavam apenas DMB sem comprometimento da fun&#231;&#227;o card&#237;aca associada, mostrando que programa de treinamento f&#237;sico para paciente com DMB associado &#224; IC pode ter impacto positivo no desempenho muscular. Al&#233;m disso, tamb&#233;m foi mostrado que ap&#243;s treinamento ocorreu aumento de 47,0% no VO<sub>2</sub> de pico<sup>7</sup>. No estudo HF-ACTION, observou-se um ganho de 4,0% no VO<sub>2</sub> de pico no grupo de pacientes que realizou atividade f&#237;sica, no entanto, a expectativa era de melhora de 10,0% ap&#243;s treinamento<sup>9</sup>. </p>
    <p>Nosso estudo com DMB associado &#224; IC apresentou uma melhora de 10,0% no VO<sub>2</sub> de pico ap&#243;s o per&#237;odo de treinamento, resultado este que &#233; normalmente considerado relevante. Essas diferen&#231;as observadas nestes estudos s&#227;o provavelmente decorrentes da debilidade m&#250;sculo-esquel&#233;ticos, do comprometimento card&#237;aco e da condi&#231;&#227;o f&#237;sica inicial, ou seja, a melhora da capacidade f&#237;sica &#233; inversamente proporcional &#224;s limita&#231;&#245;es do paciente. Al&#233;m disso, os pacientes realizaram o teste cardiopulmonar pr&#233; e p&#243;s com tempos distintos de treinamentos, o que indica que tais diferen&#231;as devem ser interpretadas com cautela.</p>
    <p>Em estudo pr&#233;vio, na an&#225;lise da amplitude eletromiogr&#225;fica pr&#233; e p&#243;s treinamento do m&#250;sculo vasto medial obl&#237;quo, observou-se eleva&#231;&#227;o na microvoltagem, tanto no repouso como no pico da contra&#231;&#227;o muscular, demonstrando que a for&#231;a muscular na DMB sofre mudan&#231;as suaves e compensadas, por&#233;m &#233; preservada na maioria dos m&#250;sculos, pelo menos no in&#237;cio da doen&#231;a<sup>10</sup>. O ganho de for&#231;a muscular e a maior atividade eletromiogr&#225;fica, avaliada ap&#243;s treinamento neste estudo, podem ser sugestivos de poss&#237;vel retardamento do processo esperado na DMB. </p>
    <p>Nosso estudo de caso demonstrou resultados semelhantes obtidos no vasto lateral (<xref ref-type="fig" rid="a16fig01">Figuras 1A</xref> e <xref ref-type="fig" rid="a16fig01">1B</xref>) e que a atividade f&#237;sica na DMB associada &#224; IC promoveu ganho de consumo de oxig&#234;nio, de for&#231;a muscular e pequena eleva&#231;&#227;o da atividade eletromiogr&#225;fica. Novos estudos poder&#227;o elucidar com mais detalhes as altera&#231;&#245;es eletromiogr&#225;ficas e cardiol&#243;gicas na DMB associada &#224; IC.</p>
    <p><fig id="a16fig01"/>&#13;
&#160;&#13;
</p>
    <p>
      <fig id="a16fig01a">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e128-00016-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>&#13;
  <fig id="a16fig01xfig1b"/><fig id="a16fig01b"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e128-00016-gf02.jpg"/></fig></p>
    <p>
      <bold>Refer&#234;ncias</bold>
    </p>
    <p content-type="ref-to-delete">1. Finsterer J, St&#246;llberger C. The heart in human dystrophinopathies. Cardiology. 2003;99(1):1-19. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">2. Campbell KP. Three muscular dystrophies: loss of cytoskeleton-extracellular matrix linkage. Cell. 1995;80(5):675-9. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">3. Hoogerwaard EM, Voogt WG, Wilde AM, van der Wouw PA, Bakker E, van Ommen GI, et al. Evolution of cardiac abnormalities in Becker muscular dystrophy over a 13-year period. J Neurol. 1997;244(10):657-63. </p>
    <p>4. Kope&#263; J, Emeryk-Szajewska B. "Functional-QEMG" a new reliable method in daily routine investigation: electromyography. Clin Neurophysiol. 2002;42(8):495-506.</p>
    <p content-type="ref-to-delete">5. Liguori R, Fuglsang-Frederiksen A, Nix W, Fawcet PR, Andersen K. Electromyography in myopathy. Neurophysiol Clin. 1997;27(3):200-3. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">6. Sveen ML, Jeppesen TD, Hauerslev S, Kober L, Krag TO, Vissing J. Endurance training improves fitness and strength in patients with Becker muscular dystrophy. Brain. 2008;131(Pt 11):2824-31. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">7. Hermens HJ, Freriks B, Disselhorst-Klug C, Rau G. Development of recommendations for SEMG sensors and sensor placement procedures. J Electromyogr Kinesiol. 2000;10(5):361-74.  </p>
    <p content-type="ref-to-delete">8. Carvalho VO, Bocchi EA, Guimar&#227;es GV. The Borg scale as an important tool of self-monitoring and self-regulation of exercise prescription in heart failure patients during hydrotherapy: a randomized blinded controlled trial. Circ J. 2009;73(10):1871-6. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">9. O'Connor CM, Whellan DJ, Lee KL, Keteyian SJ, Cooper LS, Ellis SJ, et al. Efficacy and safety of exercise training in patients with chronic heart failure HF-ACTION randomized controlled trial. JAMA. 2009;301(14):1439-50. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">10. Monti RJ, Roy RR, Edgerton VR. Role of motor unit structure in defining function. Muscle Nerve. 2001;24(7):848-66. </p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Guilherme Veiga Guimar&#227;es </p>
        <p> Rua Dr. Baeta Neves, 98 - Pinheiros </p>
        <p> 05444-050 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="gvguima@usp.br">gvguima@usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 22/06/10; revisado recebido em 21/10/10; aceito em 05/11/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Finsterer J, St&#246;llberger C. The heart in human dystrophinopathies. Cardiology. 2003;99(1):1-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The heart in human dystrophinopathies</article-title>
          <source>Cardiology</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>99</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Finsterer</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>St&#246;llberger</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Campbell KP. Three muscular dystrophies: loss of cytoskeleton-extracellular matrix linkage. Cell. 1995;80(5):675-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Three muscular dystrophies: loss of cytoskeleton-extracellular matrix linkage</article-title>
          <source>Cell</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>675</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Campbell</surname>
              <given-names>KP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Hoogerwaard EM, Voogt WG, Wilde AM, van der Wouw PA, Bakker E, van Ommen GI, et al. Evolution of cardiac abnormalities in Becker muscular dystrophy over a 13-year period. J Neurol. 1997;244(10):657-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evolution of cardiac abnormalities in Becker muscular dystrophy over a 13-year period</article-title>
          <source>J Neurol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>657</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>244</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hoogerwaard</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Voogt</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilde</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van der Wouw</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bakker</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Ommen</surname>
              <given-names>GI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>"Functional-QEMG" a new reliable method in daily routine investigation: electromyography</article-title>
          <source>Clin Neurophysiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>495</fpage>
          <lpage>506</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kopec</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emeryk-Szajewska</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Liguori R, Fuglsang-Frederiksen A, Nix W, Fawcet PR, Andersen K. Electromyography in myopathy. Neurophysiol Clin. 1997;27(3):200-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Electromyography in myopathy</article-title>
          <source>Neurophysiol Clin</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>200</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Liguori</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fuglsang-Frederiksen</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nix</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fawcet</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andersen</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Sveen ML, Jeppesen TD, Hauerslev S, Kober L, Krag TO, Vissing J. Endurance training improves fitness and strength in patients with Becker muscular dystrophy. Brain. 2008;131(Pt 11):2824-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endurance training improves fitness and strength in patients with Becker muscular dystrophy</article-title>
          <source>Brain</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>2824</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>131</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sveen</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jeppesen</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hauerslev</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kober</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krag</surname>
              <given-names>TO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vissing</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Hermens HJ, Freriks B, Disselhorst-Klug C, Rau G. Development of recommendations for SEMG sensors and sensor placement procedures. J Electromyogr Kinesiol. 2000;10(5):361-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Development of recommendations for SEMG sensors and sensor placement procedures</article-title>
          <source>J Electromyogr Kinesiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>361</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hermens</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freriks</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Disselhorst-Klug</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rau</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Carvalho VO, Bocchi EA, Guimar&#227;es GV. The Borg scale as an important tool of self-monitoring and self-regulation of exercise prescription in heart failure patients during hydrotherapy: a randomized blinded controlled trial. Circ J. 2009;73(10):1871-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The Borg scale as an important tool of self-monitoring and self-regulation of exercise prescription in heart failure patients during hydrotherapy: a randomized blinded controlled trial</article-title>
          <source>Circ J</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1871</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>73</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>VO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es</surname>
              <given-names>GV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. O'Connor CM, Whellan DJ, Lee KL, Keteyian SJ, Cooper LS, Ellis SJ, et al. Efficacy and safety of exercise training in patients with chronic heart failure HF-ACTION randomized controlled trial. JAMA. 2009;301(14):1439-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efficacy and safety of exercise training in patients with chronic heart failure HF-ACTION randomized controlled trial</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1439</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>301</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Connor</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whellan</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keteyian</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cooper</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ellis</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Monti RJ, Roy RR, Edgerton VR. Role of motor unit structure in defining function. Muscle Nerve. 2001;24(7):848-66.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of motor unit structure in defining function</article-title>
          <source>Muscle Nerve</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>848</fpage>
          <lpage>66</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Monti</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roy</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edgerton</surname>
              <given-names>VR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Physical training in becker muscular dystrophy associated with heart failure</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Becker muscular dystrophy (BMD) integrates dystrophy occurring due to genetic mutations that express the dystrophin protein in chromosome X. The onset of neuromuscular symptoms usually precedes the impairment of cardiac function, and may conversely happen by heart failure (HF). Physical training is well established in HF, however, when combined with BMD, it is controversial and without any scientific basis. This study presents the case of a patient with BMD associated with HF in cardiac transplant waiting list undergoing a physical training program.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart failure</kwd>
        <kwd>muscular dystrophy, Duchenne</kwd>
        <kwd>exercise</kwd>
        <kwd>electromyography</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Physical training in becker muscular dystrophy associated with heart failure</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Jean Marcelo Roque<sup>I,II</sup>; Vitor Oliveira Carvalho<sup>I,II</sup>; Lucas N&#243;bilo Pascoalino<sup>I,II</sup>; Silvia Ayub Ferreira<sup>I</sup>; Edimar Alcides Bocchi<sup>I</sup>; Guilherme Veiga Guimar&#227;es<sup>I,II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Laborat&#243;rio de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca e Transplante - Instituto do Cora&#231;&#227;o HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
      <p><sup>II</sup>Laborat&#243;rio de Atividade F&#237;sica e Sa&#250;de - Centro de Pr&#225;ticas Esportivas - USP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="undefined" rid="end-body2">Mailing adress</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>Becker muscular dystrophy (BMD) integrates dystrophy occurring due to genetic mutations that express the dystrophin protein in chromosome X. The onset of neuromuscular symptoms usually precedes the impairment of cardiac function, and may conversely happen by heart failure (HF). Physical training is well established in HF, however, when combined with BMD, it is controversial and without any scientific basis.</p>
      <p> This study presents the case of a patient with BMD associated with HF in cardiac transplant waiting list undergoing a physical training program.</p>
      <p><bold>Keywords: </bold>Heart failure; muscular dystrophy, Duchenne; exercise; electromyography.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Becker muscular dystrophy (BMD) is a dystrophy occurring due to mutations in the gene that expresses the dystrophin protein, located in chromosome X<sup>1</sup>. Dystrophin is present in the muscle cytoskeleton and its failure causes sarcolemma instability and disruption. This seems to be the main factor of myopathy occurring in DMB, resulting in progressive muscle weakness<sup>2</sup>.</p>
      <p>The impairment of cardiac function occurs in most cases of BMD, with the myocardium affected by the myopathic process. Its progression is unpredictable and it plays a determining role in the survival of such patients<sup>1</sup>. Typically, the onset of neuromuscular symptoms precedes cardiac involvement, but in some cases, this may happen in reverse. The severity of cardiac dysfunction in these patients may lead to heart transplant<sup>3</sup>.</p>
      <p>In the electromyographic (EMG) assessment of patients with DMB, myopathic changes are found as potentially small and polyphase motor units with an early recruitment<sup>4</sup>. Fibrillations and complex repetitive discharges are commonly seen in muscles at rest, especially in the proximal and paraspinal muscles<sup>5</sup>.</p>
      <p>Physical activity in BMD is controversial because high intensity training and eccentric muscular activity may be harmful in patients with dystrophy; however, low-intensity resistance exercise is able to improve strength, endurance and fatigue, with no deleterious effects on muscles<sup>6</sup>. However, when it comes to patients with BMD associated with HF, these data are not entirely clear.</p>
      <p>Thus, the purpose of this report was to assess the strength and muscle electromyographic activity after a physical activity program in a patient with DMB awaiting heart transplant.</p>
      <p>
        <bold>Case Report</bold>
      </p>
      <p>Apparently healthy male individual, age 25, felt short of breath and fatigue in 2005, a fact which led him to seek medical care, where pulmonary congestion was detected during clinical evaluation. On that occasion, the patient was treated with diuretics and instructed to decrease physical activity until stabilization of the clinical picture for a better investigation. In return, the patient reported progressive difficulty in climbing stairs and getting up. During the interview, the patient reported a family history of three cousins with DMB, and was referred to a neurologist specializing in muscular dystrophies. With the clinical assessment associated to the high level of creatine kinase, the patient was referred to genetic testing, which confirmed the diagnosis of DMB.</p>
      <p>In late 2007, the patient complained of fatigue on minimal exertion and was referred to cardiovascular evaluation. The echocardiogram showed a significant increase in heart size, mitral regurgitation and a left ventricular ejection fraction of 20.0%. The study of radionuclide ventriculography revealed a reduced function of left and right ventricles in moderate and severe degrees, respectively. Peak oxygen consumption, measured during the cardiopulmonary stress test on a treadmill was 10.3 ml/kg/min<sup>-1</sup>. The slope of the ventilation/carbon dioxide production (slope VE/VCO<sub>2</sub>) was 31.8. With the patient's clinical picture and laboratory tests, HF functional class IV was diagnosed.</p>
      <p>After six months from drug introduction and optimization (75 mg carvedilol, 100 mg losartan, 0.25 mg digoxin, 25 mg aldactone, 80 mg monocardil and 80 mg furosemide), the patient was reassessed, but his clinical picture did not progressed well. Thus, the clinical team decided to include him in the single queue of candidates for heart transplantation. Subsequently, the patient asked the medical staff to provide orientation for physical activity, after which he was released and referred to the Laboratory of Physical Activity and Health for physical rehabilitation.</p>
      <p>In early 2008, muscle strength tests were performed in the right quadriceps and the electromyographic activity of the vastus medialis and lateralis muscles of the same member were assessed before and after training. To measure the strength, the patient remained sitting at a height where his feet would not touch the ground, and bending his knees at 90&#186; (dominant), the patient would then extend them. Three motions were made after verbal command to the patient, and the largest movement was accepted. Measurement was performed with a dynamometer model Crow AT (Filizola). In the same motion of knee extension, the surface electromyographic amplitude of the vastus medialis and lateralis muscles was measured. For this measurement, a two-channel electromyographic conditioning module (Phoenix USB 2 V4.01 R8) was used. Surface electrodes were used to capture the electrical activity of the muscles, as recommended by the Surface EMG for the Non-Invasive Assessment of Muscles<sup>7</sup>. </p>
      <p>From April to August 2008, an exercise training program was started on a bi-weekly basis for a period of three months in confinement, temperature controlled at 22&#186;C. Aerobic exercise was performed on a treadmill and the patient was instructed to control the walking speed between 11 and 13 of the Borg Scale<sup>8</sup>, with initial duration of two minutes, progressing gradually to 12 minutes. Resistance training was performed on a weight-lifting equipment branded NAKAGYM with a weight degree ranging from one to 21 kg. At first, we performed a series of three repetitions of assisted active concentric movement and resistance active eccentric movement with minimal load, progressing to unassisted active movement, keeping the same number of sets, repetitions and load. The following exercises were performed: Leg Extension, Leg Curl, Lat Pulldown, Peck Deck, and Chest Press. To monitor heart rate, a Polar pulse frequency meter was used.</p>
      <p>This protocol was approved by the Ethics Committee and the patient signed a consent form. The results of this case study revealed that, despite the clinically stable and unchanged condition, there was a slight increase in peak VO<sub>2</sub>, muscle strength, and electromyographic activity (<xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e128-00016-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In this study, we have described, in an unprecedented manner, the effect of exercise training on skeletal muscle strength and electromyographic activity in a patient with BMD associated with HF. </p>
      <p>While assessing right quadriceps strength after training, there was an increase of 20.0% compared to the pre-training condition. A previous study has shown in patients with DMB, trained on a cycle ergometer, an improvement of 40.0% of the quadriceps extension strength<sup>8</sup>. However, in this study, patients had only DMB without impaired cardiac function associated, showing that physical training program for patients with BMD associated with HF may have a positive impact on muscle performance. In addition, it has shown that after training there was an increase of 47.0% in peak VO<sub>2</sub><sup>7</sup>. In the HF-ACTION study, we observed a 4.0% gain in peak VO<sub>2</sub> among patients who underwent physical activity, however, the expectation of improvement was 10.0% after training<sup>9</sup>. </p>
      <p>Our study of BMD associated with HF showed a 10.0% improvement in peak VO<sub>2</sub> after the training period, a result that is usually considered relevant. The differences found in these studies are probably due to musculoskeletal weakness, cardiac and initial physical condition impairment, i.e., improvement of physical capacity is inversely proportional to the patient's limitations. In addition, patients underwent cardiopulmonary exercise testing before and after training with different times, indicating that such differences should be interpreted with caution.</p>
      <p>In a previous study, the electromyographic amplitude analysis before and after training of the vastus medialis oblique muscle revealed an increase in microvolt, both at rest and at peak muscle contraction, demonstrating that muscle strength in BMD suffers mild and compensated changes, but it is preserved in most muscles, at least at the onset of the disease<sup>10</sup>. Muscle strength gains and increased electromyographic activity, measured after training in this study, may be suggestive of a potential slowdown in the process expected in the DMB. </p>
      <p>Our case study revealed similar results obtained from the vastus lateralis (<xref ref-type="fig" rid="en_a16fig01-body2">Figures 1A</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_a16fig01-body2">1B</xref>) and that the physical activity in DMB associated with HF promoted increased oxygen consumption, muscular strength and a slight elevation of the electromyographic activity. Further studies may elucidate in more details the electromyographic and cardiac alterations in DMB associated with HF.</p>
      <p content-type="html"><fig id="en_a16fig01-body2"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/DRdF5X96dSkbxhTXfbh9WfG/3db870c53c6a59264ece24d5306fcb3f016947ea.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e128-00016-gf01-en.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
      <p content-type="ref-to-delete">1. Finsterer J, St&#246;llberger C. The heart in human dystrophinopathies. Cardiology. 2003;99(1):1-19. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">2. Campbell KP. Three muscular dystrophies: loss of cytoskeleton-extracellular matrix linkage. Cell. 1995;80(5):675-9. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">3. Hoogerwaard EM, Voogt WG, Wilde AM, van der Wouw PA, Bakker E, van Ommen GI, et al. Evolution of cardiac abnormalities in Becker muscular dystrophy over a 13-year period. J Neurol. 1997;244(10):657-63. </p>
      <p>4. Kope&#263; J, Emeryk-Szajewska B. "Functional-QEMG" a new reliable method in daily routine investigation: electromyography. Clin Neurophysiol. 2002;42(8):495-506.</p>
      <p content-type="ref-to-delete">5. Liguori R, Fuglsang-Frederiksen A, Nix W, Fawcet PR, Andersen K. Electromyography in myopathy. Neurophysiol Clin. 1997;27(3):200-3. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">6. Sveen ML, Jeppesen TD, Hauerslev S, Kober L, Krag TO, Vissing J. Endurance training improves fitness and strength in patients with Becker muscular dystrophy. Brain. 2008;131(Pt 11):2824-31. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">7. Hermens HJ, Freriks B, Disselhorst-Klug C, Rau G. Development of recommendations for SEMG sensors and sensor placement procedures. J Electromyogr Kinesiol. 2000;10(5):361-74.  </p>
      <p content-type="ref-to-delete">8. Carvalho VO, Bocchi EA, Guimar&#227;es GV. The Borg scale as an important tool of self-monitoring and self-regulation of exercise prescription in heart failure patients during hydrotherapy: a randomized blinded controlled trial. Circ J. 2009;73(10):1871-6. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">9. O'Connor CM, Whellan DJ, Lee KL, Keteyian SJ, Cooper LS, Ellis SJ, et al. Efficacy and safety of exercise training in patients with chronic heart failure HF-ACTION randomized controlled trial. JAMA. 2009;301(14):1439-50. </p>
      <p>10. Monti RJ, Roy RR, Edgerton VR. Role of motor unit structure in defining function. Muscle Nerve. 2001;24(7):848-66.      </p>
      <p>
        <undefined id="end-body2"/>
        <bold>Mailing adress:</bold>
      </p>
      <p> Guilherme Veiga Guimar&#227;es </p>
      <p> Rua Dr. Baeta Neves, 98 - Pinheiros </p>
      <p> 05444-050 - S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p> E-mail: <email xlink:href="gvguima@usp.br">gvguima@usp.br</email></p>
      <p>Manuscript received June 22, 2010; revised manuscript received October 21, 2010, accepted on November 05, 2010.</p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Entrenamiento f&#237;sico en la distrofia muscular de becker asociada a la insuficiencia card&#237;aca</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La distrofia muscular de Becker (DMB) integra las distrofinopat&#237;as que ocurren debido a mutaciones gen&#233;ticas que expresan la prote&#237;na distrofina en el cromosoma X. El inicio de los s&#237;ntomas neuromusculares normalmente precede el compromiso de la funci&#243;n card&#237;aca, pudiendo acontecer inversamente por la insuficiencia card&#237;aca (IC). El entrenamiento f&#237;sico es bien establecido en la IC, sin embargo, cuando est&#225; asociada a la DMB, es controvertido y sin fundamento cient&#237;fico. Presentamos el caso de un paciente con DMB asociada a la IC en fila de transplante card&#237;aco sometido a un programa de entrenamiento f&#237;sico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Insuficiencia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>distrofia muscular de Duchenne</kwd>
        <kwd>ejercicio</kwd>
        <kwd>electromiograf&#237;a</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Entrenamiento f&#237;sico en la distrofia muscular de becker asociada a la insuficiencia card&#237;aca</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Jean Marcelo Roque<sup>I,II</sup>; Vitor Oliveira Carvalho<sup>I,II</sup>; Lucas N&#243;bilo Pascoalino<sup>I,II</sup>; Silvia Ayub Ferreira<sup>I</sup>; Edimar Alcides Bocchi<sup>I</sup>; Guilherme Veiga Guimar&#227;es<sup>I,II</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Laborat&#243;rio de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca e Transplante - Instituto do Cora&#231;&#227;o HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
      <p><sup>II</sup>Laborat&#243;rio de Atividade F&#237;sica e Sa&#250;de - Centro de Pr&#225;ticas Esportivas - USP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body3">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>La distrofia muscular de Becker (DMB) integra las distrofinopat&#237;as que ocurren debido a mutaciones gen&#233;ticas que expresan la prote&#237;na distrofina en el cromosoma X. El inicio de los s&#237;ntomas neuromusculares normalmente precede el compromiso de la funci&#243;n card&#237;aca, pudiendo acontecer inversamente por la insuficiencia card&#237;aca (IC). El entrenamiento f&#237;sico es bien establecido en la IC, sin embargo, cuando est&#225; asociada a la DMB, es controvertido y sin fundamento cient&#237;fico.</p>
      <p> Presentamos el caso de un paciente con DMB asociada a la IC en fila de transplante card&#237;aco sometido a un programa de entrenamiento f&#237;sico.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Insuficiencia card&#237;aca, distrofia muscular de Duchenne, ejercicio, electromiograf&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La distrofia muscular de Becker (DMB) hace parte de las distrofinopat&#237;as que ocurren debido a mutaciones en el gen que expresa a la prote&#237;na distrofina, ubicado en el cromosoma X<sup>1</sup>. La distrofina est&#225; presente en el citoesqueleto muscular y su deficiencia causa inestabilidad y rotura del sarcolema. Ese parece ser el principal factor de la miopat&#237;a ocurrida en la DMB, resultando en debilidad muscular progresiva<sup>2</sup>.</p>
      <p>El compromiso de la funci&#243;n card&#237;aca ocurre en la mayor&#237;a de los casos de DMB, con el miocardio afectado por el proceso miop&#225;tico, siendo su progresi&#243;n imprevisible y con papel determinante en la sobrevida de tales pacientes<sup>1</sup>. Normalmente, el inicio de los s&#237;ntomas neuromusculares precede al compromiso card&#237;aco, pero, en algunos casos, esto puede acontecer de manera inversa. La gravedad de la disfunci&#243;n card&#237;aca en este grupo de pacientes puede llevar al transplante de este &#243;rgano<sup>3</sup>.</p>
      <p>En la evaluaci&#243;n electromiogr&#225;fica (EMG) de los pacientes con DMB, cambios miop&#225;ticos son encontrados como potenciales de unidades motoras peque&#241;as y polif&#225;sicas con un reclutamiento precoz<sup>4</sup>. Fibrilaciones y descargas complejas repetitivas son com&#250;nmente vistas en los m&#250;sculos en reposo, especialmente en los proximal y paraespinal<sup>5</sup>.</p>
      <p>La realizaci&#243;n de actividad f&#237;sica en la DMB es controvertida, pues el entrenamiento de alta intensidad y actividad muscular exc&#233;ntrica puede ser prejudicial en pacientes con distrofinopat&#237;as, mientras tanto, el ejercicio de resistencia con baja intensidad es capaz de mejorar la fuerza, la resistencia y la fatiga, sin efectos delet&#233;reos musculares<sup>6</sup>. Con todo, cuando se trata de paciente con DMB asociada a IC, esos datos no est&#225;n totalmente aclarados.</p>
      <p>As&#237;, el objetivo de ese relato de caso fue evaluar la fuerza y la actividad electromiogr&#225;fica muscular, despu&#233;s de programa de actividad f&#237;sica, en paciente con DMB en fila de transplante card&#237;aco.</p>
      <p>
        <bold>Relato del caso</bold>
      </p>
      <p>Individuo aparentemente sano del sexo masculino, de 25 a&#241;os, sinti&#243; falta de aire y fatiga en 2005, hecho que lo hizo procurar atenci&#243;n m&#233;dica, donde fue constatada congesti&#243;n pulmonar durante la evaluaci&#243;n cl&#237;nica. En esa oportunidad, el paciente fue tratado con diur&#233;ticos y orientado a diminuir la actividad f&#237;sica hasta la estabilizaci&#243;n del cuadro cl&#237;nico para mejor investigaci&#243;n. En el retorno, el paciente refiri&#243; dificultad progresiva para subir escaleras y levantarse. Durante la anamnesis, el paciente relat&#243; historia familiar de tres primos con DMB, siendo encaminado a un neur&#243;logo especialista en distrofias musculares. Con la evaluaci&#243;n cl&#237;nica asociada al elevado nivel de creatina quinasa, el paciente fue encaminado a la realizaci&#243;n de examen gen&#233;tico, donde se confirm&#243; la sospecha diagn&#243;stica de DMB.</p>
      <p>En el final de 2007, el paciente se quej&#243; de cansancio a los peque&#241;os esfuerzos siendo encaminado para evaluaci&#243;n cardiovascular. El ecocardiograma mostr&#243; aumento significativo del &#225;rea card&#237;aca, insuficiencia mitral y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo de 20,0%. El estudio de ventriculograf&#237;a radioisot&#243;pica mostr&#243; reducci&#243;n de la funci&#243;n de los ventr&#237;culos derecho e izquierdo en grado moderado y grave, respectivamente. El consumo de ox&#237;geno de pico, evaluado durante el test de esfuerzo cardiopulmonar en cinta, fue de 10,3 ml/kg/min<sup>-1</sup>. La inclinaci&#243;n de la recta entre ventilaci&#243;n y producci&#243;n de di&#243;xido de carbono (<italic>slope</italic> VE/VCO<sub>2</sub>) fue de 31,8. Con el cuadro cl&#237;nico del paciente y los ex&#225;menes complementarios, IC clase funcional IV fue diagnosticada.</p>
      <p>Despu&#233;s de 6 meses de la introducci&#243;n y optimizaci&#243;n medicamentosa (carvedilol 75 mg, losartan 100 mg, digoxina 0,25 mg, aldactone 25 mg, monocardil 80 mg y furosemida 80 mg), el paciente fue reevaluado, sin embargo su cuadro cl&#237;nico no present&#243; buena evoluci&#243;n. As&#237;, el equipo cl&#237;nico opt&#243; por incluirlo en la fila &#250;nica de candidatos a transplante card&#237;aco. Posteriormente, el paciente solicit&#243; al equipo m&#233;dico orientaci&#243;n para pr&#225;ctica de actividad f&#237;sica, siendo liberado y encaminado al Laboratorio de Actividad F&#237;sica y Salud para rehabilitaci&#243;n f&#237;sica.</p>
      <p>En el inicio de 2008, fueron realizados test de fuerza muscular en el cu&#225;driceps derecho y evaluaci&#243;n de la actividad electromiogr&#225;fica de los m&#250;sculos vasto medial y lateral del mismo miembro, antes y despu&#233;s del entrenamiento. Para medici&#243;n de fuerza, el paciente fue posicionado sentado a una altura en que los pies no tocasen el suelo y, a partir de 90&#186; de flexi&#243;n de la rodilla (dominante), fue realizada la extensi&#243;n de la misma. Tres movimientos fueron realizados despu&#233;s del comando verbal al paciente, y aceptado el mayor de ellos. La medici&#243;n fue realizada con un dinam&#243;metro modelo Crow AT (Filizola). En el mismo movimiento de extensi&#243;n de rodilla, fue realizada la medici&#243;n de la amplitud electromiogr&#225;fica de superficie del vasto medial y lateral. Para esa medici&#243;n, un m&#243;dulo acondicionado de se&#241;al electromiogr&#225;fico de dos canales (Phoenix USB 2 V4.01 R8) fue utilizado. Electrodos de superficie fueron utilizados para captaci&#243;n de la actividad el&#233;ctrica de los m&#250;sculos, seg&#250;n las recomendaciones del <italic>Surface EMG for the Non-Invasive Assessment of Muscles</italic><sup>7</sup>. </p>
      <p>Entre abril y agosto de 2008, se inici&#243; el programa de entrenamiento f&#237;sico, dos veces por semana, por un per&#237;odo de tres meses en ambiente cerrado, con temperatura controlada a 22&#186; C. El ejercicio aer&#243;bico fue realizado en cinta el&#233;ctrica y el paciente fue orientado a controlar la velocidad de la caminata entre 11 y 13 de la Escala de Borg<sup>8</sup>, con duraci&#243;n inicial de dos minutos, evolucionando gradualmente hasta alcanzar 12 minutos. El entrenamiento de resistencia fue realizado en estaci&#243;n de musculaci&#243;n de la marca NAKAGYM con graduaci&#243;n de peso de 1 a 21 kg. Inicialmente, fue realizada una serie de tres repeticiones de movimiento conc&#233;ntrico activo asistido y exc&#233;ntrico activo resistido con carga m&#237;nima, evolucionando a movimiento activo no asistido, manteni&#233;ndose el mismo n&#250;mero de series, repeticiones y carga. Los ejercicios realizados fueron: <italic>Leg Extension, Leg Curl, Lat Pulldown, Peck Deck</italic> y <italic>Press</italic> Pectoral. Para el monitoreo de la frecuencia card&#237;aca, frecuenc&#237;metro de pulso de la marca Polar fue utilizado.</p>
      <p>Este protocolo tuvo aprobaci&#243;n del Comit&#233; de &#201;tica y el paciente firm&#243; el t&#233;rmino de consentimiento. Los resultados obtenidos en este estudio de caso demostraron que a pesar del cuadro cl&#237;nico estable e inalterado, ocurri&#243; aumento discreto en el VO<sub>2</sub> pico, en la fuerza muscular y en la actividad electromiogr&#225;fica (<xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e128-00016-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En este estudio, describimos de forma pionera, el efecto del entrenamiento f&#237;sico en la fuerza muscular esquel&#233;tica y en la actividad electromiogr&#225;fica en un paciente con DMB asociada a IC. </p>
      <p>En la evaluaci&#243;n de la fuerza muscular de cu&#225;driceps derecho despu&#233;s de entrenamiento, se observ&#243; aumento de 20,0% en relaci&#243;n a la condici&#243;n preentrenamiento. En estudio previo, fue demostrado en pacientes con DMB, entrenados en ciclo erg&#243;metro, que hubo mejora de 40,0% de la fuerza de extensi&#243;n de cu&#225;driceps<sup>8</sup>. Entre tanto, en este estudio, los pacientes presentaban apenas DMB sin compromiso de la funci&#243;n card&#237;aca asociada, mostrando que programa de entrenamiento f&#237;sico para paciente con DMB asociado a la IC puede tener impacto positivo en el desempe&#241;o muscular. Adem&#225;s de eso, tambi&#233;n fue mostrado que despu&#233;s de entrenamiento ocurri&#243; aumento de 47,0% en el VO<sub>2</sub> de pico<sup>7</sup>. En el estudio HF-ACTION, se observ&#243; un aumento de 4,0% en el VO<sub>2</sub> de pico en el grupo de pacientes que realizaron actividad f&#237;sica, mientras tanto, la expectativa era de mejora de 10,0% despu&#233;s de entrenamiento<sup>9</sup>. </p>
      <p>Nuestro estudio con DMB asociado a IC present&#243; una mejora de 10,0% en el VO<sub>2</sub> de pico despu&#233;s del per&#237;odo de entrenamiento, resultado este que es normalmente considerado relevante. Esas diferencias observadas en estos estudios son probablemente consecuencia de la debilidad m&#250;sculoesquel&#233;ticas, del compromiso card&#237;aco y de la condici&#243;n f&#237;sica inicial, o sea, la mejora de la capacidad f&#237;sica es inversamente proporcional a las limitaciones del paciente. Adem&#225;s de eso, los pacientes realizaron el test cardiopulmonar pre y post con tiempos distintos de entrenamientos, lo que indica que tales diferencias deben ser interpretadas con cautela.</p>
      <p>En estudio previo, en el an&#225;lisis de la amplitud electromiogr&#225;fica pre y post entrenamiento del m&#250;sculo vasto medial oblicuo, se observ&#243; elevaci&#243;n en el microvoltaje, tanto en reposo como en el pico de la contracci&#243;n muscular, demostrando que la fuerza muscular en la DMB sufre cambios suaves y compensados, sin embargo es preservada en la mayor&#237;a de los m&#250;sculos, por lo menos en el inicio de la enfermedad<sup>10</sup>. El aumento de fuerza muscular y la mayor actividad electromiogr&#225;fica, evaluada despu&#233;s de entrenamiento en este estudio, pueden ser sugestivos de posible retardamiento del proceso esperado en la DMB. </p>
      <p>Nuestro estudio de caso demostr&#243; resultados semejantes obtenidos en el vasto lateral (<xref ref-type="fig" rid="es_a16fig01-body3">Figuras 1A</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_a16fig01-body3">1B</xref>) y que la actividad f&#237;sica en la DMB asociada a la IC promovi&#243; aumento de consumo de ox&#237;geno, de fuerza muscular y peque&#241;a elevaci&#243;n de la actividad electromiogr&#225;fica. Nuevos estudios podr&#225;n elucidar con m&#225;s detalles las alteraciones electromiogr&#225;ficas y cardiol&#243;gicas en la DMB asociada a IC.</p>
      <p content-type="html"><fig id="es_a16fig01-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/DRdF5X96dSkbxhTXfbh9WfG/9a82ce860de2a17888666bb332637f4123724509.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e128-00016-gf01-es.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
      <p content-type="ref-to-delete">1. Finsterer J, St&#246;llberger C. The heart in human dystrophinopathies. Cardiology. 2003;99(1):1-19. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">2. Campbell KP. Three muscular dystrophies: loss of cytoskeleton-extracellular matrix linkage. Cell. 1995;80(5):675-9. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">3. Hoogerwaard EM, Voogt WG, Wilde AM, van der Wouw PA, Bakker E, van Ommen GI, et al. Evolution of cardiac abnormalities in Becker muscular dystrophy over a 13-year period. J Neurol. 1997;244(10):657-63. </p>
      <p>4. Kope&#263; J, Emeryk-Szajewska B. "Functional-QEMG" a new reliable method in daily routine investigation: electromyography. Clin Neurophysiol. 2002;42(8):495-506.</p>
      <p content-type="ref-to-delete">5. Liguori R, Fuglsang-Frederiksen A, Nix W, Fawcet PR, Andersen K. Electromyography in myopathy. Neurophysiol Clin. 1997;27(3):200-3. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">6. Sveen ML, Jeppesen TD, Hauerslev S, Kober L, Krag TO, Vissing J. Endurance training improves fitness and strength in patients with Becker muscular dystrophy. Brain. 2008;131(Pt 11):2824-31. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">7. Hermens HJ, Freriks B, Disselhorst-Klug C, Rau G. Development of recommendations for SEMG sensors and sensor placement procedures. J Electromyogr Kinesiol. 2000;10(5):361-74.  </p>
      <p content-type="ref-to-delete">8. Carvalho VO, Bocchi EA, Guimar&#227;es GV. The Borg scale as an important tool of self-monitoring and self-regulation of exercise prescription in heart failure patients during hydrotherapy: a randomized blinded controlled trial. Circ J. 2009;73(10):1871-6. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">9. O'Connor CM, Whellan DJ, Lee KL, Keteyian SJ, Cooper LS, Ellis SJ, et al. Efficacy and safety of exercise training in patients with chronic heart failure HF-ACTION randomized controlled trial. JAMA. 2009;301(14):1439-50. </p>
      <p>10. Monti RJ, Roy RR, Edgerton VR. Role of motor unit structure in defining function. Muscle Nerve. 2001;24(7):848-66.      </p>
      <p>
        <fn id="end-body3" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Correspondencia:</bold>
          </label>
          <p> Guilherme Veiga Guimar&#227;es </p>
          <p> Rua Dr. Baeta Neves, 98 - Pinheiros </p>
          <p> 05444-050 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="gvguima@usp.br">gvguima@usp.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido en 22/06/10; revisado recibido en 21/10/10; aceptado en 05/11/10.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
