<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">qhvLXTMGk9rYJtCJgCkmVXk</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011001500015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09700615</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011001500015</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Correla&#231;&#227;o Anatomocl&#237;nica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Caso 6/2011: insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada em homem de 65 anos de idade, portador de cardiopatia da doen&#231;a de chagas e doen&#231;a arterial coronariana</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Melo</surname>
            <given-names>Eduardo Fran&#231;a Pessoa de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Melo</surname>
            <given-names>Rodrigo Morel Vieira de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Aiello</surname>
            <given-names>Vera Demarchi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">HC </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>97</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>e121</fpage>
      <lpage>e127</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>16</day>
        <month>01</month>
        <year>2012</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CORRELA&#199;&#195;O ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 6/2011 - insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada em homem de 65 anos de idade, portador de cardiopatia da doen&#231;a de chagas e doen&#231;a arterial coronariana</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Eduardo Fran&#231;a Pessoa de Melo; Rodrigo Morel Vieira de Melo; Vera Demarchi Aiello</bold>
    </p>
    <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca, cardiomiopatia chag&#225;sica, doen&#231;a das coron&#225;rias.</p>
    <p>Paciente masculino com 65 anos de idade, natural de Jacarezinho (PR), portador de cardiopatia da doen&#231;a de Chagas e doen&#231;a coronariana, foi internado por insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada e insufici&#234;ncia renal.</p>
    <p>Aos 55 anos, iniciou quadro de cansa&#231;o e dispneia aos esfor&#231;os maiores, que progrediu at&#233; aos m&#237;nimos esfor&#231;os no final de 2003, aos 64 anos; referia palpita&#231;&#245;es taquic&#225;rdicas acompanhadas de mal-estar e dispneia desde o inicio do quadro, contudo negou s&#237;ncopes. Havia, ainda, queixa de dor tor&#225;cica noturna, com dura&#231;&#227;o de at&#233; duas horas.</p>
    <p>Negou ser portador de hipertens&#227;o arterial, diabetes, dislipidemia, tabagismo ou hist&#243;ria familiar para doen&#231;a coronariana.</p>
    <p>O exame f&#237;sico na sua primeira consulta (2 mar. 2004) foi normal, exceto por detec&#231;&#227;o de eleva&#231;&#227;o da press&#227;o arterial (140 x 100 mmHg) e presen&#231;a de sopro sist&#243;lico ++/4+ em &#225;rea mitral.</p>
    <p>O ECG (26 fev. 2004) revelou ritmo sinusal, frequ&#234;ncia card&#237;aca 80 bpm, BAV 1&#186; grau (PR 240 ms), dura&#231;&#227;o de QRS 127 ms, baixa voltagem, QRS no plano frontal, sobrecarga de c&#226;maras esquerda e extrass&#237;stoles ventriculares polim&#243;rficas (<xref ref-type="fig" rid="a15fig01m">fig. 1</xref>). </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a15fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A sorologia para doen&#231;a de Chagas foi positiva; a hemoglobina foi 12,2 g/dL; o hemat&#243;crito, 37%; s&#243;dio, 139 mEq/L; pot&#225;ssio, 5 mEq/L; e creatinina, 1,5 mEq/L.</p>
    <p>O ecocardiograma revelou aumento de &#225;trio esquerdo (45 mm), dilata&#231;&#227;o de ventr&#237;culo esquerdo (70 mm di&#225;stole e 56 mm s&#237;stole), com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de 36%; foram observadas hipocinesia difusa moderada e acinesia do segmento p&#243;stero-basal de ventr&#237;culo esquerdo. N&#227;o havia disfun&#231;&#227;o valvar.</p>
    <p>A monitoriza&#231;&#227;o do ECG ambulatorial pelo sistema Holter revelou per&#237;odos de bloqueio atrioventricular do 1&#186; grau com PR at&#233; 600 ms, frequentes extrass&#237;stoles ventriculares e polim&#243;rficas e m&#250;ltiplos epis&#243;dios de taquicardias ventriculares sustentadas e n&#227;o sustentadas.</p>
    <p>Em raz&#227;o da presen&#231;a de acometimento ventricular segmentar no ecocardiograma, foi solicitado cateterismo card&#237;aco esquerdo e cinecoronariografia. </p>
    <p>O exame (25 mar. 2004) revelou press&#245;es do ventr&#237;culo esquerdo (s&#237;stole/di&#225;stole inicial/di&#225;stole final) de 100/05/28 mmHg; e a cinecoronariografia revelou les&#227;o &#250;nica de 90% em coron&#225;ria direita n&#227;o dominante.</p>
    <p>O paciente submeteu-se a angioplastia com aposi&#231;&#227;o de <italic>stent</italic> em coron&#225;ria direita (20 abr. 2004).</p>
    <p>O paciente evoluiu com melhora da dispneia; contudo, em novembro de 2004, foram detectadas altera&#231;&#245;es importantes em exame laboratorial de seguimento de rotina e o paciente passou em consulta m&#233;dica. </p>
    <p>Os exames laboratoriais (25 nov. 2004) revelaram hemoglobina 10,3 g/dL, hemat&#243;crito 32%, 7000 leuc&#243;citos/mm<sup>3</sup> (diferencial normal), plaquetas 171000/mm<sup>3</sup>, creatinina 3,1 mg/dL, ureia 129 mg/dL, s&#243;dio 141 mEq/L, pot&#225;ssio 6,5 mEq/L, &#225;cido &#250;rico 11,7 mg/dL, glicose 129 mg/dL, hemoglobina glicada 5%, AST 13 U/L, ALT 19 U/L e TSH 0,306 microUI/mL. O colesterol total foi 131 mg/dL, HDL-C 37 mg/dL, LDL-C 78 mg/dL, triglic&#233;rides 79 mg/dL.</p>
    <p>Nesse dia estava hipotenso (PA 86 x 70 mmHg) e foram suspensos os seguintes medicamentos: amiodarona, losartana e anlodipino. Durante nova avalia&#231;&#227;o cinco dias ap&#243;s, o paciente relatou melhora do sintoma "moleza".</p>
    <p>A ultrassonografia de abdome (2 dez. 2004), f&#237;gado e vias biliares n&#227;o mostrou altera&#231;&#245;es; o ba&#231;o era de tamanho normal, assim como os rins (rim direito 10 cm e rim esquerdo 11 cm), havia presen&#231;a de cistos renais simples em polo superior esquerdo (3,7 x 3, 4 cm) e ter&#231;o m&#233;dio direito (3,2 x 2,5 cm) e calcifica&#231;&#227;o nodular na cortical direta.</p>
    <p>No dia 21 de dezembro, procurou atendimento m&#233;dico por intensifica&#231;&#227;o da dispneia no repouso, ortopneia e edema de membros inferiores.</p>
    <p>O exame f&#237;sico na interna&#231;&#227;o (21 dez. 2004) mostrou: frequ&#234;ncia card&#237;aca 80 bpm, press&#227;o arterial 80 x 60 mmHg, pulm&#245;es com estertores crepitantes em bases. A ausculta card&#237;aca revelou presen&#231;a de 3&#170; bulha e sopro sist&#243;lico mitral ++/4+ em foco mitral. O f&#237;gado foi palpado a 5 cm do rebordo costal e havia edema ++/4+ em membros inferiores.</p>
    <p>Os exames laboratoriais (20 dez. 2004) revelaram hemoglobina 9,3 g/dL, hemat&#243;crito 29%, leuc&#243;citos 6900/mm<sup>3</sup> (79% neutr&#243;filos, 2% eosin&#243;filos, 13% linf&#243;citos e 6% mon&#243;citos), plaquetas 171000/mm<sup>3</sup>, ureia 135 mg/dL e creatinina 2,8 mg/dL. O pH sangu&#237;neo era 7, 09, bicarbonato 20 mEq/L, e o excesso de base (-) 10,3 mEq/L.</p>
    <p>ECG (20 dez. 2004) revelou ritmo sinusal, frequ&#234;ncia card&#237;aca 54 bpm, PR 186 ms, dura&#231;&#227;o do QRS 114 ms, QT 463 ms, com extrass&#237;stoles ventriculares, baixa voltagem dos complexos QRS no plano frontal, eixo indeterminado e sobrecarga atrial esquerda (<xref ref-type="fig" rid="a15fig02m">fig. 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a15fig02m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>O ecocardiograma revelou aumento de &#225;trio esquerdo (54 mm), dilata&#231;&#227;o de ventr&#237;culo esquerdo (73 mm di&#225;stole e 64 mm s&#237;stole), com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de 25%; foi observada hipocinesia difusa acentuada de ambos os ventr&#237;culos; a press&#227;o sist&#243;lica de ventr&#237;culo direito foi estimada em 50 mm Hg e n&#227;o havia disfun&#231;&#227;o valvar.</p>
    <p>Foram administrados: bicarbonato de s&#243;dio, dobutamina, furosemida, carvedilol, hidralazina, monossorbida, &#225;cido acetilsalic&#237;lico, omeprazol e poliestireno-sulfonato de c&#225;lcio (Sorcal<sup>&#174;</sup>).</p>
    <p>Com essas medidas, a frequ&#234;ncia card&#237;aca foi para 60 bpm, a press&#227;o arterial, para 100 x 70 mmHg. Os n&#237;veis de pot&#225;ssio baixaram para 4,6 mEq/L.</p>
    <p>Na madrugada de 21 dez. 2004, apresentou parada card&#237;aca em assistolia, sem resposta &#224;s manobras de ressuscita&#231;&#227;o, e faleceu &#224;s 5h da manh&#227;.</p>
    <p>
      <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>A doen&#231;a de Chagas &#233; uma infec&#231;&#227;o sist&#234;mica cr&#244;nica causada pelo protozo&#225;rio <italic>Tripanossoma cruzi.</italic> Aproximadamente 18 milh&#245;es de pessoas est&#227;o infectadas na Am&#233;rica Latina, e 30% apresentam a forma sintom&#225;tica da doen&#231;a. O envolvimento card&#237;aco &#233; o grande respons&#225;vel pelo &#243;bito desses pacientes, por arritmias ventriculares ou disfun&#231;&#227;o ventricular grave<sup>1</sup>. A morte s&#250;bita &#233; a principal causa de &#243;bito em pacientes com doen&#231;a de Chagas, respons&#225;vel por dois ter&#231;os dos casos, seguida por insufici&#234;ncia card&#237;aca refrat&#225;ria (25%-30%) e tromboembolismo (10%-15%)<sup>II</sup>. No caso em quest&#227;o, &#233; apresentado um paciente de 65 anos com sinais e sintomas da s&#237;ndrome de insufici&#234;ncia card&#237;aca sist&#243;lica associada &#224; confirma&#231;&#227;o sorol&#243;gica para doen&#231;a de Chagas. &#201; importante considerar que na primeira consulta ambulatorial no servi&#231;o, o paciente j&#225; se apresentava em est&#225;gio avan&#231;ado da doen&#231;a com positividade de todos os crit&#233;rios do escore de Rassi (Classe funcional III-IV: 5, QRS de baixa voltagem: 2, cardiomegalia: 5, disfun&#231;&#227;o ventricular: 3, taquicardia ventricular n&#227;o sustentada: 3 e sexo masculino: 2. Total: 15 pontos) configurando alto risco com taxa de mortalidade prevista de 63% em cinco anos. O eletrocardiograma (ECG) &#233; compat&#237;vel com o est&#225;dio da doen&#231;a, pois apresenta altera&#231;&#245;es que se associam a pior progn&#243;stico, incluindo os dist&#250;rbios da condu&#231;&#227;o atrioventricular, intraventricular e QRS de baixa voltagem. Assim como no ECG, a monitoriza&#231;&#227;o por meio do Holter-24 horas tamb&#233;m evidenciou altera&#231;&#245;es sugestivas de comprometimento card&#237;aco avan&#231;ado. O ecocardiograma (ECO) demonstrou aumento de c&#226;maras esquerdas na aus&#234;ncia de doen&#231;a valvar e Ventr&#237;culo Esquerdo (VE) hipocin&#233;tico com acinesia da parede p&#243;stero-basal. Embora a altera&#231;&#227;o da motilidade segmentar do VE seja uma caracter&#237;stica comum da cardiomiopatia dilatada de etiologia isqu&#234;mica, essa tamb&#233;m pode estar presente na etiologia chag&#225;sica. Em uma popula&#231;&#227;o de pacientes portadores de cardiomiopatia chag&#225;sica sintom&#225;ticos analisados com ecocardiografia, observou-se altera&#231;&#227;o segmentar da parede posterior do VE em at&#233; 50%, sendo a disfun&#231;&#227;o segmentar mais comum a discinesia apical (59%)<sup>III</sup>. A avalia&#231;&#227;o diagn&#243;stica de Doen&#231;a Arterial Coronariana (DAC) em pacientes com cardiomiopatia dilatada permanece como tema controverso na literatura. No entanto, no contexto deste caso, o paciente apresentava, al&#233;m da disfun&#231;&#227;o segmentar do VE, fatores de risco independentes para DAC. A presen&#231;a de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica, diabete melito (glicemia de jejum &gt; 125, apesar de medida isolada) e HDL baixo conferem um alto risco para DAC. Sendo assim, a cineangiocoronariografia teve sua indica&#231;&#227;o justificada e em concord&#226;ncia com as atuais diretrizes de insufici&#234;ncia card&#237;aca<sup>4</sup>. Ainda n&#227;o est&#225; definido se a infec&#231;&#227;o cr&#244;nica pelo <italic>Tripanossoma cruzi</italic> altera a incid&#234;ncia e evolu&#231;&#227;o natural da doen&#231;a ateroscler&#243;tica. Em um estudo de necropsia, observou-se preval&#234;ncia semelhante de infarto do mioc&#225;rdio e aterosclerose coronariana em indiv&#237;duos chag&#225;sicos e n&#227;o chag&#225;sicos<sup>5</sup>.</p>
    <p>Em novembro de 2004, o paciente apresentou um epis&#243;dio sugestivo de insufici&#234;ncia card&#237;aca descompensada com sinais cl&#237;nicos e laboratoriais de baixo d&#233;bito card&#237;aco. Na ocasi&#227;o, optou-se por ajuste da terapia medicamentosa e seguimento precoce ambulatorial. No entanto, ap&#243;s um m&#234;s, o paciente foi admitido no hospital novamente com sinais de baixo d&#233;bito associado a congest&#227;o sist&#234;mica e pulmonar com necessidade de uso de inotr&#243;pico. Exames laboratoriais evidenciaram insufici&#234;ncia renal aguda e acidemia, provavelmente secund&#225;rias &#224; hipoperfus&#227;o sist&#234;mica.</p>
    <p>A isquemia mioc&#225;rdica, bem como a cardiomiopatia chag&#225;sica s&#227;o importantes fatores de risco para arritmia ventricular complexa. Por&#233;m, a evolu&#231;&#227;o para parada cardiorrespirat&#243;ria em assistolia torna menos prov&#225;vel uma etiologia arr&#237;tmica como causa imediata do &#243;bito. </p>
    <p>Os principais diagn&#243;sticos diferenciais para o quadro cl&#237;nico final s&#227;o tamponamento card&#237;aco, tromboembolismo pulmonar (TEP) e choque cardiog&#234;nico, os quais ser&#227;o comentados a seguir.</p>
    <p>A insufici&#234;ncia renal aguda e o quadro de anasarca secund&#225;rios &#224; disfun&#231;&#227;o ventricular s&#227;o importantes fatores de risco para o desenvolvimento de derrame peric&#225;rdico, o que torna a hip&#243;tese diagn&#243;stica de tamponamento card&#237;aco plaus&#237;vel nesse contexto. A apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica do tamponamento em geral reflete a instabilidade hemodin&#226;mica por consequ&#234;ncia da restri&#231;&#227;o ao enchimento ventricular na di&#225;stole. A hipotens&#227;o arterial usualmente est&#225; presente, embora nos est&#225;gios precoces os mecanismos compensat&#243;rios permitam a manuten&#231;&#227;o da press&#227;o arterial normal. Presen&#231;a de pulso paradoxal &#233; a regra, mas n&#227;o est&#225; presente em todas as ocasi&#245;es. Taquicardia tamb&#233;m &#233; achado frequente, a menos que o paciente esteja sendo tratado com medica&#231;&#227;o cronotr&#243;pica negativa. Ao exame f&#237;sico tamb&#233;m podem ser encontrados sinais de insufici&#234;ncia card&#237;aca direita como aumento do pulso venoso jugular, sinal de Kussmaul e hepatomegalia. As altera&#231;&#245;es caracter&#237;sticas do ECG s&#227;o a redu&#231;&#227;o da voltagem e a altern&#226;ncia el&#233;trica do QRS. O ecocardiograma &#233;, atualmente, o m&#233;todo n&#227;o invasivo padr&#227;o para diagn&#243;stico de derrame peric&#225;rdico e avalia&#231;&#227;o do comprometimento hemodin&#226;mico<sup>6</sup>. Na an&#225;lise retrospectiva do presente caso cl&#237;nico, podemos concluir que existem sinais cl&#237;nicos inespec&#237;ficos de tamponamento. A altera&#231;&#227;o eletrocardiogr&#225;fica compat&#237;vel (QRS de baixa voltagem) j&#225; havia sido evidenciada desde o in&#237;cio do seguimento ambulatorial e pode ser apenas consequ&#234;ncia da pr&#243;pria cardiopatia chag&#225;sica. Por fim, o ECO citado n&#227;o faz men&#231;&#227;o a nenhuma altera&#231;&#227;o do peric&#225;rdio. Sendo assim, consideramos baixa a probabilidade diagn&#243;stica dessa ocorr&#234;ncia.</p>
    <p>O tromboembolismo pulmonar &#233; uma complica&#231;&#227;o frequente na ICC, sendo a sua incid&#234;ncia aumentada em duas vezes em portadores de disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VE. A avalia&#231;&#227;o diagn&#243;stica &#233; por vezes desafiadora, tendo em vista a constela&#231;&#227;o de sinais e sintomas comuns &#224;s duas doen&#231;as. Exames laboratoriais apresentam pouca utilidade em raz&#227;o da altera&#231;&#227;o dos biomarcadores na ICC como o D-d&#237;mero e o BNP, sendo a utiliza&#231;&#227;o de m&#233;todos de imagem necess&#225;rios para a confirma&#231;&#227;o diagn&#243;stica. O quadro cl&#237;nico caracter&#237;stico consiste em dispneia e hipoxemia desproporcionais ao achado de congest&#227;o pulmonar, al&#233;m de piora dos sinais de insufici&#234;ncia de Ventr&#237;culo Direito (VD) como edema de membros inferiores, estase de jugulares e hepatomegalia congestiva. No presente caso, a hip&#243;tese de TEP torna-se plaus&#237;vel pela presen&#231;a de sinais de disfun&#231;&#227;o de VD associados &#224; hipertens&#227;o arterial pulmonar vista ao ECO e n&#227;o diagnosticada em exames anteriores. Por&#233;m, o paciente apresentava, al&#233;m de congest&#227;o sist&#234;mica, sinais evidentes de insufici&#234;ncia de VE, como a presen&#231;a de terceira bulha e edema pulmonar, o que justificaria o quadro de dispneia, assim como a disfun&#231;&#227;o de VD, provavelmente secund&#225;ria &#224;s press&#245;es de enchimento elevadas &#224; esquerda<sup>7</sup>. </p>
    <p>Por fim, nossa terceira hip&#243;tese diagn&#243;stica colocada entre as mais prov&#225;veis &#233; o choque cardiog&#234;nico. Essa condi&#231;&#227;o caracteriza-se por um estado de baixa perfus&#227;o tissular secund&#225;ria &#224; redu&#231;&#227;o do d&#233;bito card&#237;aco. Juntamente com as arritmias ventriculares, constituem a principal causa de &#243;bito nas miocardiopatias dilatadas. In&#250;meros s&#227;o os fatores de agudiza&#231;&#227;o de insufici&#234;ncia card&#237;aca cronicamente compensada, destacando-se o uso incorreto das medica&#231;&#245;es e a evolu&#231;&#227;o natural da miocardiopatia. O paciente em quest&#227;o apresentou um quadro caracter&#237;stico de descompensa&#231;&#227;o de ICC com baixo d&#233;bito card&#237;aco e disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica biventricular. Pela hist&#243;ria apresentada, n&#227;o se consegue inferir um fator precipitante espec&#237;fico. A hip&#243;tese de isquemia mioc&#225;rdica deve ser considerada pela hist&#243;ria cl&#237;nica de DAC estabelecida, apesar da aus&#234;ncia de sintomas altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas isqu&#234;micas. </p>
    <p>
      <bold>Dr. Eduardo Fran&#231;a Pessoa de Melo e Dr. Rodrigo Morel Vieira de Melo</bold>
    </p>
    <p><bold>Hip&#243;teses diagn&#243;sticas: </bold>diagn&#243;stico sindr&#244;mico: insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva; etiologia: cardiopatia da doen&#231;a de Chagas e, concomitante, doen&#231;a arterial coronariana; evento final, s&#237;ndrome isqu&#234;mica aguda ou, menos prov&#225;vel, tromboembolismo pulmonar. </p>
    <p>
      <bold>Dr. Eduardo Fran&#231;a Pessoa de Melo e Dr. Rodrigo Morel Vieira de Melo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Necropsia</bold>
    </p>
    <p>O cora&#231;&#227;o pesou 680 g e mostrava aumento de volume al&#233;m de forma globosa. &#192; abertura, notou-se dilata&#231;&#227;o moderada de todas as c&#226;maras card&#237;acas e afilamento do mioc&#225;rdio no &#225;pice do ventr&#237;culo esquerdo, sem trombos no interior. A aorta ascendente exibia placas amareladas na superf&#237;cie intimal, esparsas e n&#227;o ulceradas (<xref ref-type="fig" rid="a15fig03m">fig. 3</xref>), e as art&#233;rias coron&#225;rias epic&#225;rdicas eram armadas e de consist&#234;ncia aumentada. Os pulm&#245;es e o f&#237;gado mostravam sinais de congest&#227;o, e n&#227;o existia comprometimento dos &#243;rg&#227;os digestivos pela doen&#231;a de Chagas (aus&#234;ncia de megas). </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a15fig03m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Ao exame histol&#243;gico do cora&#231;&#227;o havia miocardite cr&#244;nica com atividade de grau acentuado, fibrose intersticial difusa e aus&#234;ncia de sinais de isquemia mioc&#225;rdica recente (<xref ref-type="fig" rid="a15fig04m">fig. 4</xref>). N&#227;o foram identificados parasitas com m&#233;todos convencionais de colora&#231;&#227;o histol&#243;gica.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a15fig04m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>O estudo das art&#233;rias coron&#225;rias epic&#225;rdicas revelou comprometimento ateroscler&#243;tico de grau discreto a moderado (<xref ref-type="fig" rid="a15fig05m">fig. 5</xref>) (ver <xref ref-type="table" rid="tab1">tab. 1</xref> com porcentagens de oclus&#227;o por placas). Em particular, no segmento onde se encontrava o <italic>stent</italic> (retirado para permitir o corte histol&#243;gico), a porcentagem de oclus&#227;o era de 50%. </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a15fig05m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf05.jpg"/></fig>
    </p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>As an&#225;lises dos pulm&#245;es e do f&#237;gado confirmaram o achado de congest&#227;o passiva cr&#244;nica acentuada. </p>
    <p>
      <bold>Dra. Vera Demarchi Aiello</bold>
    </p>
    <p>Diagn&#243;stico anatomopatol&#243;gico: Doen&#231;a principal: cardiopatia da Doen&#231;a de Chagas, causa mortis: insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva. </p>
    <p>
      <bold>Dra. Vera Demarchi Aiello</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>A concomit&#226;ncia de outras doen&#231;as cardiovasculares como aterosclerose coronariana e hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica em pacientes chag&#225;sicos cr&#244;nicos tem sido descrita com frequ&#234;ncia na literatura. Deve ser lembrado que les&#245;es isqu&#234;micas do mioc&#225;rdio ou de outros &#243;rg&#227;os (enc&#233;falo, rins, ba&#231;o) em pacientes chag&#225;sicos podem ser consequ&#234;ncia de tromboembolismo sist&#234;mico, uma vez que s&#227;o muito frequentes os trombos em cavidades card&#237;acas da esquerda<sup>8</sup>.</p>
    <p>O paciente aqui descrito havia recebido <italic>stent</italic> em coron&#225;ria direita, pois julgou-se pelo cateterismo que a oclus&#227;o da coron&#225;ria direita era grave. Esse tratamento percut&#226;neo da les&#227;o coronariana aconteceu h&#225; cerca de oito meses do &#243;bito, e &#224; necropsia no segmento com <italic>stent</italic> o grau m&#225;ximo de obstru&#231;&#227;o era de 50%. N&#227;o existiam sinais de les&#227;o isqu&#234;mica recente do mioc&#225;rdio. A fibrose difusa encontrada histologicamente &#233; atribu&#237;da ao quadro de miocardite cr&#244;nica, sendo usual em pacientes com a forma cr&#244;nica da doen&#231;a de Chagas. </p>
    <p>Em trabalho realizado em casu&#237;stica de necropsia, Lopes e cols.<sup>5</sup> n&#227;o mostraram diferen&#231;a na preval&#234;ncia de aterosclerose coronariana entre pacientes chag&#225;sicos e n&#227;o chag&#225;sicos da mesma faixa et&#225;ria. J&#225; Ianni e cols.<sup>9</sup>, estudando clinicamente pacientes com a forma indeterminada da doen&#231;a de Chagas por um per&#237;odo de 117 meses, verificaram o desenvolvimento de sintomas doen&#231;a arterial coronariana em 1,2% deles.</p>
    <p>&#201; importante notar ainda que foram descritas les&#245;es da microcircula&#231;&#227;o mioc&#225;rdica em pacientes com cardiopatia chag&#225;sica cr&#244;nica, caracterizadas por dilata&#231;&#245;es de pequenos ramos coronarianos, o que poderia estar relacionado &#224; redu&#231;&#227;o da press&#227;o de perfus&#227;o e a uma isquemia relativa. Essa isquemia, ocorrendo particularmente em territ&#243;rios lim&#237;trofes de suprimento coronariano (entre os ramos interventricular anterior e posterior, por exemplo), poderia explicar a ocorr&#234;ncia de fibrose e afilamento em certos locais da parede ventricular na doen&#231;a de Chagas<sup>10</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Dra. Vera Demarchi Aiello</bold>
    </p>
    <p>9 Ianni BM, Mady C, Arteaga E, Fernandes F. Cardiovascular diseases observed during follow-up of a group of patients with undetermined form of Chagas' disease. Arq Bras Cardiol. 1998;71(1):21-4.</p>
    <p>10 Higuchi ML, Fukasawa S, De Brito T, Parzianello LC, Bellotti G, Ramires JA. Different microcirculatory and interstitial matrix patterns in idiopathic dilated cardiomyopathy and Chagas' disease: a three dimensional confocal microscopy study. Heart. 1999;82(3):279-85.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Vera D. Aiello </p>
        <p> InCor - Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p><bold>Editor da Se&#231;&#227;o:</bold> Alfredo Jos&#233; Mansur (<email xlink:href="ajmansur@incor.usp.br">ajmansur@incor.usp.br</email>) </p>
    <p><bold>Editores Associados:</bold> Desid&#233;rio Favarato (<email xlink:href="dclfavarato@incor.usp.br">dclfavarato@incor.usp.br</email>) Vera Demarchi Aiello (<email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>)</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Rassi A Jr, Rassi A, Little WC, Xavier SS, Rassi SG, Rassi AG, et al. Development and validation of a risk score for predicting mortality in Chagas heart disease. N Engl J Med. 2006;355(8):799-808.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Development and validation of a risk score for predicting mortality in Chagas heart disease</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>799</fpage>
          <lpage>808</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>355</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rassi Jr</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Little</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Xavier</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Rassi A Jr, Rassi SG, Rassi A. Sudden death in Chagas disease. Arq Bras Cardiol. 2001;76(1):75-96.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sudden death in Chagas disease</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>75</fpage>
          <lpage>96</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rassi Jr</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Aquatella H. Echocardiography in Chagas heart disease. Circulation. 2007;115(9):1124-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Echocardiography in Chagas heart disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1124</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aquatella</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Bocchi EA, Marcondes-Braga FG, Ayub-Ferreira SM, Rohde LE, Oliveira WA, Almeida DR, e cols. / Sociedade Brasileira de Cardiologia. III Diretriz brasileira de insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica. Arq Bras Cardiol. 2009;93(1 supl. 1):1-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>III Diretriz brasileira de insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marcondes-Braga</surname>
              <given-names>FG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ayub-Ferreira</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rohde</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Lopes ER, de Mesquita PM, de Mesquita LF, Chapadeiro E. [Coronary arteriosclerosis and myocardial infarction in chronic Chagas' disease]. Arq Bras Cardiol. 1995;65(2):143-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary arteriosclerosis and myocardial infarction in chronic Chagas' disease</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>143</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>65</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Mesquita</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Mesquita</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chapadeiro</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Spodic DH. Acute cardiac tamponate. N Engl J Med. 2003;349(7):684-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute cardiac tamponate</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>684</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>349</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Spodic</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Piazza G, Goldhaber SZ. Pulmonary embolism in heart failure. Circulation. 2008;118(15):1598-601.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary embolism in heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1598</fpage>
          <lpage>601</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>118</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Piazza</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldhaber</surname>
              <given-names>SZ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. De Morais CF, Higuchi ML, Lage S. Chagas' heart disease and myocardial infarct: incidence and report of four necropsy cases. Ann Trop Med Parasitol. 1989;83(3):207-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chagas' heart disease and myocardial infarct: incidence and report of four necropsy cases</article-title>
          <source>Ann Trop Med Parasitol</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>207</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>De Morais</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Higuchi</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lage</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Clinicopathological Session</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Case 6 / 2011: decompensated heart failure in man of 65 years of age, suffering from cardiomyopathy of chagas disease and coronary artery disease</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ANATOMOPATHOLOGICAL SESSION</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body2">
          <label>
            <bold>Case 6 / 2011 - decompensated heart failure in man of 65 years of age, suffering from cardiomyopathy of chagas disease and coronary artery disease</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Eduardo Fran&#231;a Pessoa de Melo; Rodrigo Morel Vieira de Melo; Vera Demarchi Aiello</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo</p>
      <p>Mailing adress</p>
      <p><bold>Keywords: </bold>Heart failure, chagas cardiomyopathy, coronary disease.</p>
      <p>A 65-year-old male patient born in Jacarezinho (state of Paran&#225;) presented Chagas cardiomyopathy and coronary artery disease. The patient admitted for decompensated heart failure and renal failure.</p>
      <p>At 55 years of age, the patient developed fatigue and dyspnea on major exertion, which progressed to minimum exertion by the end of 2003, aged 64. The patient referred palpitations accompanied by malaise and dyspnea from the onset of this condition, but denied syncope episodes. The patient also complained of chest pain at night, lasting up to two hours.</p>
      <p>The patient denied hypertension, diabetes, dyslipidemia, smoking or family history of coronary heart disease.</p>
      <p>Physical examination on first visit (March 02 2004) was normal except for detection of high blood pressure (140 x 100 mmHg) and presence of systolic murmur ++/4+ in the mitral area.</p>
      <p>ECG (February 26 2004) revealed sinus rhythm, heart rate 80 bpm, first degree AV block (PR 240 ms), QRS duration of 127 ms, low voltage, QRS in the frontal plane, overload on left chambers and polymorphic ventricular premature beats (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig01m-body2">figure 1</xref>). </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a15fig01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Serology for Chagas' disease was positive; the hemoglobin was 12.2 g/dL; hematocrit, 37%; sodium, 139 mEq/L; potassium 5 mEq/L; and creatinine 1.5 mEq/L.</p>
      <p>Echocardiogram revealed enlarged left atrium (45 mm), left ventricular dilatation (70 mm diastole and 56 mm systole), with an ejection fraction of 36%. Moderate diffuse hypokinesia and akinesia of the left ventricular posterior basal segment were observed. No valve dysfunction was found.</p>
      <p>Ambulatory ECG Holter Monitoring revealed periods of 1<sup>st</sup> degree atrioventricular block with PR interval going up to 600 ms, frequent ventricular and polymorphic premature beats and multiple episodes of sustained and nonsustained ventricular tachycardia.</p>
      <p>Due to the presence of segmental ventricular involvement on echocardiography, left cardiac catheterization and coronary arteriography was requested. </p>
      <p>The test (March 25, 2004) revealed left ventricular pressures (start of systole/diastole/end of diastole) of 100/05/28 mmHg; and coronary arteriography revealed a single lesion of 90% in non-dominant right coronary artery.</p>
      <p>The patient underwent angioplasty with stenting in the right coronary artery (April 20, 2004).</p>
      <p>The patient improved dyspnea, however, in November 2004, important abnormalities were detected in laboratory tests for routine follow-up and the patient went on medical consultation. </p>
      <p>Laboratory tests (November 25, 2004) revealed hemoglobin 10.3 g/dL, hematocrit 32%, 7000 leukocytes/mm<sup>3</sup> (normal differential), platelets 171000/mm<sup>3</sup>, creatinine 3.1 mg/dL, urea 129 mg/dL, sodium 141 mEq/L, potassium 6.5 mEq/L, uric acid 11.7 mg/dL, glucose 129 mg/dL, glycated hemoglobin 5%, AST 13 U/L, ALT 19 U/L and TSH 0.306 microUI/mL. Total cholesterol was 131 mg/dL, HDL-C 37 mg/dL, LDL-C 78 mg/dL, triglycerides 79 mg/dL.</p>
      <p>On that day, the patient was hypotensive (BP 86 x 70 mmHg) and the following drugs were discontinued: amiodarone, losartan and amlodipine. On a reassessment conducted five days afterwards, the patient reported improvement of "lethargy."</p>
      <p>Abdominal, liver and biliary tract ultrasound exam (December 02, 2004), revealed no abnormalities; the spleen was of normal size, as well as the kidneys (right kidney 10 cm and left kidney 11 cm); presence of simple renal cysts in the left upper pole (3.7 x 3.4 cm) and right and middle third (3.2 x 2.5 cm) and nodular calcification in the right cortical zone.</p>
      <p>On December 21, the patient sought medical attention due to worsening of dyspnea at rest, orthopnea and lower limb edema.</p>
      <p>Physical examination on admission (December 21 2004) revealed: heart rate 80 bpm, blood pressure, 80 x 60 mmHg, crackles at the lung bases. Cardiac auscultation revealed the presence of 3<sup>rd</sup> heart sound and systolic mitral murmur ++/4+ in the mitral valve. The liver was palpated at 5 cm from the right coastal edge; there was ++/4+ edema on the lower limbs.</p>
      <p>Laboratory tests (December 20, 2004) revealed hemoglobin 9.3 g/dL, hematocrit 29%, leukocytes 6900/mm<sup>3</sup> (79% neutrophils, 2% eosinophils, 13% lymphocytes and 6% monocytes), platelets 171000/mm<sup>3</sup>, urea 135 mg/dL and creatinine 2.8 mg/dL. Blood pH was 7.09, bicarbonate 20 mEq/L, and base excess (-) 10.3 mEq/L.</p>
      <p>ECG (December 20, 2004) revealed sinus rhythm, heart rate 54 bpm, PR 186 ms, QRS duration of 114 ms, QT 463ms, ventricular premature beats, low voltage QRS complexes in the frontal plane, indeterminate axis and left atrial enlargement (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig02m-body2">figure 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a15fig02m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Echocardiogram revealed enlarged left atrium (54 mm), left ventricular dilatation (73 mm diastole and 64 mm systole) and ejection fraction of 25%. Marked diffuse hypokinesia of both ventricles was observed. Right ventricular systolic pressure was estimated at 50 mm Hg and no valve dysfunction was found.</p>
      <p>The following drugs were administered: sodium bicarbonate, dobutamine, furosemide, carvedilol, hydralazine, monosorbid, acetylsalicylic acid, omeprazole and calcium polystyrene sulfonate (Sorcal<sup>&#174;</sup>).</p>
      <p>With these measures, heart rate went to 60 bpm, blood pressure, to 100 x 70 mmHg. Potassium levels dropped to 4.6 mEq/L.</p>
      <p>In the early morning of December 21, 2004, the patient presented cardiac arrest in asystole unresponsive to resuscitation maneuvers and died at 5:00 a.m.</p>
      <p>
        <bold>Clinical aspects: </bold>
      </p>
      <p>Chagas' disease is a chronic systemic infection caused by the protozoan <italic>Trypanosoma cruzi</italic>. Nearly eighteen million people are infected in Latin America, and 30% have the symptomatic form of the disease. Cardiac involvement is largely responsible for the death of these patients, ventricular arrhythmias or severe ventricular dysfunction.<sup>1</sup> Sudden death is the leading cause of death in patients with Chagas' disease, which accounts for two thirds of cases, followed by refractory heart failure (25%-30%) and thromboembolism (10% -15%)<sup>II</sup>. The case reported here consists of a 65-year-old patient with signs and symptoms of systolic heart failure syndrome associated with serological confirmation of Chagas' disease. It is important to consider that on the first visit to the outpatient clinic, the patient was already at an advanced stage of the disease with positivity of all Rassi's scoring criteria (functional class III-IV: 5, low voltage QRS: 2, cardiomegaly: 5, ventricular dysfunction: 3, nonsustained ventricular tachycardia: 3 and male sex: 2. Total: 15 points), thus characterizing high-risk with predicted mortality rate of 63% in five years. The electrocardiogram (ECG) is compatible with the stage of the disease, because it reveals abnormalities associated with a worse prognosis, including atrioventricular and intraventricular conduction disorders and low voltage QRS. Just like in the ECG, 24-hour Holter monitoring also revealed abnormalities suggesting advanced cardiac involvement. The echocardiogram (ECHO) revealed increased left cardiac chambers in the absence of valve disease and left ventricular (LV) hypokinesia with posterobasal wall akinesia. Although the abnormality in LV wall motion is a common feature of ischemic dilated cardiomyopathy, this may be also present in Chagas' disease. In a population of patients with symptomatic Chagas' disease cardiomyopathy assessed with echocardiography, there were segmental abnormalities in LV posterior wall of up to 50%. The most common segmental dysfunction was apical dyskinesia (59%).<sup>III</sup> The diagnosis of coronary artery disease (CAD) in patients with dilated cardiomyopathy remains controversial in the literature. However, in the context of this case, the patient presented, in addition to segmental LV dysfunction, independent risk factors for CAD. The presence of hypertension, diabetes mellitus (fasting glucose&gt; 125, though assessed in isolation) and low HDL-c are signs of high risk for CAD. Therefore, the prescription of coronary artery angiography was justified and met the current guidelines for heart failure.<sup>4</sup> It is not yet clear whether chronic infection by <italic>Trypanosoma cruzi</italic> changes the incidence and natural evolution of atherosclerotic disease. An autopsy study revealed a similar prevalence of myocardial infarction and coronary atherosclerosis in patients with Chagas' disease and patients without Chagas' disease.<sup>5</sup></p>
      <p>In November 2004, the patient had an episode suggesting decompensated heart failure with clinical and laboratory signs of low cardiac output. Drug therapy was adjusted and early outpatient follow-up was initiated. However, after one month, the patient was admitted again with signs of low cardiac output associated with systemic and pulmonary congestion requiring the use of inotropic drugs. Laboratory tests revealed acute renal failure and acidosis probably secondary to systemic hypoperfusion.</p>
      <p>Myocardial ischemia, as well as Chagas' disease cardiomyopathy, is an important risk factor for complex ventricular arrhythmia. However, progression to cardiac arrest in asystole leads to the conclusion that an arrhythmic etiology is less likely to be the immediate cause of death. </p>
      <p>The main differential diagnoses for the final clinical picture are cardiac tamponade, pulmonary thromboembolism (PTE) and cardiogenic shock, which will be discussed below.</p>
      <p>Acute renal failure and anasarca secondary to ventricular dysfunction are important risk factors for the development of pericardial effusion, which makes the diagnosis of cardiac tamponade to be quite possible in this context. The clinical presentation of cardiac tamponade generally reflects hemodynamic instability derived from restriction to ventricular filling during diastole. Hypotension is usually present, even though in early stages the compensatory mechanisms allow to maintain normal blood pressure. Presence of paradoxical pulse is the rule, but it is not always present. Tachycardia is also a common finding, unless the patient is under therapy with negative chronotropes. Physical examination can also reveal signs of right heart failure, such as increased jugular venous pulse, Kussmaul sign and hepatomegaly. The abnormalities mostly found on ECG are reduction in voltage and electrical alternation of QRS. Echocardiography is currently the standard noninvasive method for diagnosing pericardial effusion and evaluating hemodynamic involvement.<sup>6</sup> In a retrospective analysis of this clinical case, we conclude that there are nonspecific clinical signs of cardiac tamponade. Compatible electrocardiographic abnormalities (low voltage QRS) had already been found since the beginning of follow-up at the outpatient clinic and may be just a consequence of Chagas' heart disease itself. Finally, the echocardiogram did not reveal any pericardial abnormality. Therefore, we consider such diagnostic probability to be low.</p>
      <p>Pulmonary thromboembolism is a frequent complication in CHF. Its incidence is two-fold higher in patients with LV systolic dysfunction. The diagnostic evaluation is often challenging due to a myriad of signs and symptoms common to both diseases. Laboratory tests have little value because of abnormalities in CHF biomarkers such as D-dimer and BNP. The use of imaging methods is required to confirm the diagnosis. The typical clinical picture consists of dyspnea and hypoxemia inconsistent with the findings of pulmonary congestion, and worsening of the signs of right ventricular (RV) failure and lower limb edema, jugular stasis and congestive hepatomegaly. In this case, the hypothesis of PTE becomes plausible due to the presence of signs of RV dysfunction associated with pulmonary arterial hypertension on ECHO undiagnosed in previous tests. However, in addition to systemic congestion, the patient presented signs of LV failure, such as the presence of third heart sound and pulmonary edema, which could justify the dyspnea reported, as well as RV failure, probably secondary to high left ventricular filling pressures.<sup>7</sup></p>
      <p>Finally, our third hypothesis of diagnosis included among the most likely ones is cardiogenic shock. This is characterized by a state of low tissue perfusion secondary to reduced cardiac output. Along with ventricular arrhythmias, this condition is the leading cause of death in dilated cardiomyopathy. Several factors are capable of worsening chronically compensated heart failure. These factors include misuse of drugs and natural progression of cardiomyopathy. The patient concerned presented a characteristic picture of decompensated congestive heart failure with low cardiac output and biventricular systolic dysfunction. Based on these reports, one cannot infer a specific triggering factor. The hypothesis of myocardial ischemia should be considered by the established history of CAD, despite the absence of symptoms of ischemic abnormalities on electrocardiogram. </p>
      <p>
        <bold>Dr. Eduardo Fran&#231;a Pessoa de Melo and Dr. Rodrigo Morel Vieira de Melo</bold>
      </p>
      <p>Diagnosis hypotheses: syndromic diagnosis: congestive heart failure; etiology: Chagas' cardiomyopathy and concomitant coronary artery disease; final event, acute ischemic syndrome or, less likely, pulmonary thromboembolism. </p>
      <p>
        <bold>Dr. Eduardo Fran&#231;a Pessoa de Melo and Dr. Rodrigo Morel Vieira de Melo</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Necropsy</bold>
      </p>
      <p>The heart weighed 680 g, had increased volume and globular shape. At opening, there were moderate dilation of all cardiac chambers and myocardial narrowing at the apex of the left ventricle without thrombus inside. The ascending aorta showed sparse and non-ulcerated yellowish plaques on the intimal surface (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig03m-body2">Figure 3</xref>), and epicardial coronary arteries were armed and presented increased consistency. The lungs and liver showed signs of congestion, and there was no impairment of the digestive organs due to the Chagas' disease (absence of enteromegalies). </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a15fig03m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Histological examination of the heart revealed chronic myocarditis with marked degree of activity, diffuse interstitial fibrosis and no signs of recent myocardial ischemia (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig04m-body2">Figure 4</xref>). No parasites were found through conventional methods of histological staining.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a15fig04m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The study of epicardial coronary arteries revealed atherosclerotic involvement of mild to moderate degree (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig05m-body2">Figure 5</xref>) (see <xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref> with percentages of occlusion by plaque). In particular, in the segment where the stent had been placed (removed to allow histological section), the percentage of occlusion was 50%. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a15fig05m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf05-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The analysis of the lungs and liver confirmed the finding of severe chronic passive congestion. </p>
      <p>
        <bold>Dr. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p><bold>Anatomical-pathological diagnosis:</bold> major illness: Chagas' cardiomyopathy, cause of death: congestive heart failure. </p>
      <p>
        <bold>Dr. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>The coexistence of other cardiovascular diseases such as coronary atherosclerosis and hypertension in patients with chronic Chagas' disease has been described frequently in the literature. It should be noted that myocardial ischemic injury or injuries in other organs (brain, kidneys, spleen) in patients with Chagas' disease may result from systemic thromboembolism, since thrombi in the left cardiac chambers are very frequent.<sup>8</sup></p>
      <p>The patient described in this report had received stents in the right coronary artery, as the catheterization revealed that the right coronary was severely occluded. This percutaneous treatment of coronary artery injury took place about eight months before the death. Necropsy in the segment with the stent revealed that the maximum degree of occlusion was 50%. There were no signs of recent myocardial ischemic injury. The diffuse fibrosis found through histological study is due to the condition of chronic myocarditis, which is commonly found in patients with the chronic form of Chagas' disease. </p>
      <p>In a study performed in series of hearts obtained from necropsies, Lopes et al<sup>5</sup> showed no difference in the prevalence of coronary atherosclerosis among patients with Chagas' and patients without Chagas' disease of similar age. Ianni et al,<sup>9</sup> clinically studying patients with the indeterminate form of Chagas' disease for a period of 117 months, found the development of coronary artery disease symptoms in 1.2% of them.</p>
      <p>It is also important to note that injuries were described in the myocardial microcirculation of patients with chronic Chagas' cardiomyopathy, characterized by dilation of small coronary branches, which could be related to reduced perfusion pressure and relative ischemia. This ischemia, particularly adjoining coronary supply areas (between the anterior and posterior branches, for example), could explain the occurrence of fibrosis and narrowing at some sites in the ventricular wall in Chagas' disease.<sup>10</sup></p>
      <p>
        <bold>Dr. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caso 6/2011: insuficiencia card&#237;aca descompensada en hombre de 65 a&#241;os de edad, portador de cardiopat&#237;a de la enfermedad de chagas y enfermedad arterial coronaria</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CORRELA&#199;&#195;O ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body3">
          <label>
            <bold>Caso 6/2011 - insuficiencia card&#237;aca descompensada en hombre de 65 a&#241;os de edad, portador de cardiopat&#237;a de la enfermedad de chagas y enfermedad arterial coronaria</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Eduardo Fran&#231;a Pessoa de Melo; Rodrigo Morel Vieira de Melo; Vera Demarchi Aiello</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Insuficiencia card&#237;aca, cardiomiopat&#237;a chag&#225;sica, enfermedad de las coronarias.</p>
      <p>Paciente masculino de 65 a&#241;os de edad, natural de Jacarezinho (PR), portador de cardiopat&#237;a de la enfermedad de Chagas y enfermedad coronaria, fue internado por insuficiencia card&#237;aca descompensada e insuficiencia renal.</p>
      <p>A los 55 a&#241;os, inici&#243; cuadro de cansancio y disnea a los esfuerzos mayores, que progres&#243; hasta los m&#237;nimos esfuerzos al final de 2003, a los 64 a&#241;os; refer&#237;a palpitaciones taquic&#225;rdicas acompa&#241;adas de malestar y disnea desde el inicio del cuadro, con todo neg&#243; s&#237;ncopes. Hab&#237;a, tambi&#233;n, queja de dolor tor&#225;cico nocturno, con duraci&#243;n de hasta dos horas.</p>
      <p>Neg&#243; ser portador de hipertensi&#243;n arterial, diabetes, dislipidemia, tabaquismo o historia familiar para enfermedad coronaria.</p>
      <p>El examen f&#237;sico en su primera consulta (2 mar. 2004) fue normal, excepto por detecci&#243;n de elevaci&#243;n de la presi&#243;n arterial (140 x 100 mmHg) y presencia de soplo sist&#243;lico ++/4+ en &#225;rea mitral.</p>
      <p>El ECG (26 feb. 2004) revel&#243; ritmo sinusal, frecuencia card&#237;aca 80 lpm, BAV 1&#186; grado (PR 240 ms), duraci&#243;n de QRS 127 ms, bajo voltaje, QRS en el plano frontal, sobrecarga de c&#225;maras izquierda y extras&#237;stoles ventriculares polim&#243;rficas (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig01m-body3">Fig. 1</xref>). </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a15fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>La serolog&#237;a para enfermedad de Chagas fue positiva; la hemoglobina fue 12,2 g/dL; el hematocrito, 37%; sodio, 139 mEq/L; potasio, 5 mEq/L; y creatinina, 1,5 mEq/L.</p>
      <p>El ecocardiograma revel&#243; aumento de atrio izquierdo (45 mm), dilataci&#243;n de ventr&#237;culo izquierdo (70 mm di&#225;stole y 56 mm s&#237;stole), con fracci&#243;n de eyecci&#243;n de 36%; fueron observadas hipocinesia difusa moderada y acinesia del segmento p&#243;stero-basal de ventr&#237;culo izquierdo. No hab&#237;a disfunci&#243;n valvular.</p>
      <p>El monitoreo del ECG ambulatorio por el sistema Holter revel&#243; per&#237;odos de bloqueo atrioventricular de 1&#186; grado con PR hasta 600 ms, frecuentes extras&#237;stoles ventriculares y polim&#243;rficas y m&#250;ltiples episodios de taquicardias ventriculares sustentadas y no sustentadas.</p>
      <p>En raz&#243;n de la presencia de afectaci&#243;n ventricular segmentaria en el ecocardiograma, fue solicitado cateterismo card&#237;aco izquierdo y cinecoronariograf&#237;a. </p>
      <p>El examen (25 mar. 2004) revel&#243; presiones del ventr&#237;culo izquierdo (s&#237;stole/di&#225;stole inicial/di&#225;stole final) de 100/05/28 mmHg; y la cinecoronariograf&#237;a revel&#243; lesi&#243;n &#250;nica de 90% en coronaria derecha no dominante.</p>
      <p>El paciente se someti&#243; a angioplastia con aposici&#243;n de <italic>stent</italic> en coronaria derecha (20 abr. 2004).</p>
      <p>El paciente evolucion&#243; con mejora de la disnea; con todo, en noviembre de 2004, fueron detectadas alteraciones importantes en examen de laboratorio de control de rutina y el paciente pas&#243; por consulta m&#233;dica. </p>
      <p>Los ex&#225;menes de laboratorio (25 nov. 2004) revelaron hemoglobina 10,3 g/dL, hematocrito 32%, 7000 leucocitos/mm<sup>3</sup> (diferencial normal), plaquetas 171000/mm<sup>3</sup>, creatinina 3,1 mg/dL, urea 129 mg/dL, sodio 141 mEq/L, potasio 6,5 mEq/L, &#225;cido &#250;rico 11,7 mg/dL, glucosa 129 mg/dL, hemoglobina glicada 5%, AST 13 U/L, ALT 19 U/L y TSH 0,306 microUI/mL. El colesterol total fue 131 mg/dL, HDL-C 37 mg/dL, LDL-C 78 mg/dL, triglic&#233;ridos 79 mg/dL.</p>
      <p>Ese d&#237;a estaba hipotenso (PA 86 x 70 mmHg) y fueron suspendidos los siguientes medicamentos: amiodarona, losartana y anlodipino. Durante nueva evaluaci&#243;n cinco d&#237;as despu&#233;s, el paciente relat&#243; mejora del s&#237;ntoma "debilidad".</p>
      <p>La ultrasonograf&#237;a de abdomen (2 dic. 2004), h&#237;gado y v&#237;as biliares no mostr&#243; alteraciones; el bazo era de tama&#241;o normal, as&#237; como los ri&#241;ones (ri&#241;&#243;n derecho 10 cm y ri&#241;&#243;n izquierdo 11 cm), hab&#237;a presencia de quistes renales simples en polo superior izquierdo (3,7 x 3, 4 cm) y tercio medio derecho (3,2 x 2,5 cm) y calcificaci&#243;n nodular en la cortical derecha.</p>
      <p>El d&#237;a 21 de diciembre, procur&#243; atenci&#243;n m&#233;dica por intensificaci&#243;n de la disnea en reposo, ortopnea y edema de miembros inferiores.</p>
      <p>El examen f&#237;sico en la internaci&#243;n (21 dic. 2004) mostr&#243;: frecuencia card&#237;aca 80 lpm, presi&#243;n arterial 80 x 60 mmHg, pulmones con estertores crepitantes en bases. La auscultaci&#243;n card&#237;aca revel&#243; presencia de 3&#170; ruido y soplo sist&#243;lico mitral ++/4+ en foco mitral. El h&#237;gado fue palpado a 5 cm del reborde costal y hab&#237;a edema ++/4+ en miembros inferiores.</p>
      <p>Los ex&#225;menes de laboratorio (20 dic. 2004) revelaron hemoglobina 9,3 g/dL, hematocrito 29%, leucocitos 6900/mm<sup>3</sup> (79% neutr&#243;filos, 2% eosin&#243;filos, 13% linfocitos y 6% monocitos), plaquetas 171000/mm<sup>3</sup>, urea 135 mg/dL y creatinina 2,8 mg/dL. El pH sangu&#237;neo era 7, 09, bicarbonato 20 mEq/L, y el exceso de base (-) 10,3 mEq/L.</p>
      <p>ECG (20 dic. 2004) revel&#243; ritmo sinusal, frecuencia card&#237;aca 54 lpm, PR 186 ms, duraci&#243;n del QRS 114 ms, QT 463 ms, con extras&#237;stoles ventriculares, bajo voltaje de los complejos QRS en el plano frontal, eje indeterminado y sobrecarga atrial izquierda (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig02m-body3">Fig. 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a15fig02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>El ecocardiograma revel&#243; aumento de atrio izquierdo (54 mm), dilataci&#243;n de ventr&#237;culo izquierdo (73 mm di&#225;stole y 64 mm s&#237;stole), con fracci&#243;n de eyecci&#243;n de 25%; fue observada hipocinesia difusa acentuada de ambos ventr&#237;culos; la presi&#243;n sist&#243;lica de ventr&#237;culo derecho fue estimada en 50 mm Hg y no hab&#237;a disfunci&#243;n valvular.</p>
      <p>Fueron administrados: bicarbonato de sodio, dobutamina, furosemida, carvedilol, hidralazina, monosorbida, &#225;cido acetilsalic&#237;lico, omeprazol y poliestireno-sulfonato de calcio (Sorcal<sup>&#174;</sup>).</p>
      <p>Con esas medidas, la frecuencia card&#237;aca fue a 60 lpm, la presi&#243;n arterial, a 100 x 70 mmHg. Los niveles de potasio bajaron a 4,6 mEq/L.</p>
      <p>En la madrugada de 21 dic. 2004, present&#243; parada card&#237;aca en asistolia, sin respuesta a las maniobras de resucitaci&#243;n, y falleci&#243; a las 5h de la ma&#241;ana.</p>
      <p>
        <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>La enfermedad de Chagas es una infecci&#243;n sist&#233;mica cr&#243;nica causada por el protozoario <italic>Tripanosoma cruzi.</italic> Aproximadamente 18 millones de personas est&#225;n infectadas en Am&#233;rica Latina, y 30% presentan la forma sintom&#225;tica de la enfermedad. El envolvimiento card&#237;aco es el gran responsable por el &#243;bito de esos pacientes, por arritmias ventriculares o disfunci&#243;n ventricular grave<sup>1</sup>. La muerte s&#250;bita es la principal causa de &#243;bito en pacientes con enfermedad de Chagas, responsable por dos tercios de los casos, seguida por insuficiencia card&#237;aca refractaria (25%-30%) y tromboembolismo (10%-15%)<sup>II</sup>. En el caso en cuesti&#243;n, es presentado un paciente de 65 a&#241;os con se&#241;ales y s&#237;ntomas del s&#237;ndrome de insuficiencia card&#237;aca sist&#243;lica asociado a confirmaci&#243;n serol&#243;gica para enfermedad de Chagas. Es importante considerar que en la primera consulta ambulatoria al servicio, el paciente ya se presentaba en nivel avanzado de la enfermedad con positividad de todos los criterios del escore de Rassi (Clase funcional III-IV: 5, QRS de bajo voltaje: 2, cardiomegalia: 5, disfunci&#243;n ventricular: 3, taquicardia ventricular no sustentada: 3 y sexo masculino: 2. Total: 15 puntos) configurando alto riesgo con tasa de mortalidad prevista de 63% en cinco a&#241;os. El electrocardiograma (ECG) es compatible con el estadio de la enfermedad, pues presenta alteraciones que se asocian a peor pron&#243;stico, incluyendo los trastornos de la conducci&#243;n atrioventricular, intraventricular y QRS de bajo voltaje. As&#237; como en el ECG, el monitoreo por medio del Holter-24 horas tambi&#233;n evidenci&#243; alteraciones sugestivas de compromiso card&#237;aco avanzado. El ecocardiograma (ECO) demostr&#243; aumento de c&#225;maras izquierdas en ausencia de enfermedad valvular y Ventr&#237;culo Izquierdo (VI) hipocin&#233;tico con acinesia de la pared p&#243;stero-basal. Aunque la alteraci&#243;n de la motilidad segmentaria del VI sea una caracter&#237;stica com&#250;n de la cardiomiopat&#237;a dilatada de etiolog&#237;a isqu&#233;mica, &#233;sta tambi&#233;n puede estar presente en la etiolog&#237;a chag&#225;sica. En una poblaci&#243;n de pacientes portadores de cardiomiopat&#237;a chag&#225;sica sintom&#225;ticos analizados con ecocardiograf&#237;a, se observ&#243; alteraci&#243;n segmentaria de la pared posterior del VI en hasta 50%, siendo la disfunci&#243;n segmentaria m&#225;s com&#250;n la discinesia apical (59%)<sup>III</sup>. La evaluaci&#243;n diagn&#243;stica de Enfermedad Arterial Coronaria (EAC) en pacientes con cardiomiopat&#237;a dilatada permanece como tema controvertido en la literatura. Mientras tanto, en el contexto de este caso, el paciente presentaba, adem&#225;s de la disfunci&#243;n segmentaria del VI, factores de riesgo independientes para EAC. La presencia de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica, diabetes mellitus (glicemia de ayuno &gt; 125, a pesar de medida aislada) y HDL bajo confieren un alto riesgo para EAC. Siendo as&#237;, la cineangiocoronariograf&#237;a tuvo su indicaci&#243;n justificada y en concordancia con las actuales directrices de insuficiencia card&#237;aca<sup>4</sup>. Aun no est&#225; definido si la infecci&#243;n cr&#243;nica por el <italic>Tripanosoma cruzi</italic> altera la incidencia y evoluci&#243;n natural de la enfermedad ateroscler&#243;tica. En un estudio de necropsia, se observ&#243; prevalencia semejante de infarto de miocardio y aterosclerosis coronaria en individuos chag&#225;sicos y no chag&#225;sicos<sup>5</sup>.</p>
      <p>En noviembre de 2004, el paciente present&#243; un episodio sugestivo de insuficiencia card&#237;aca descompensada con se&#241;ales cl&#237;nicos y de laboratorio de bajo d&#233;bito card&#237;aco. En la ocasi&#243;n, se opt&#243; por ajuste de la terapia medicamentosa y control precoz ambulatorio. Mientras tanto, despu&#233;s de un mes, el paciente fue admitido en el hospital nuevamente con se&#241;ales de bajo d&#233;bito asociado a congesti&#243;n sist&#233;mica y pulmonar con necesidades de uso de inotr&#243;pico. Ex&#225;menes de laboratorio evidenciaron insuficiencia renal aguda y acidemia, probablemente secundarias a hipoperfusi&#243;n sist&#233;mica.</p>
      <p>La isquemia mioc&#225;rdica, as&#237; como la cardiomiopat&#237;a chag&#225;sica son importantes factores de riesgo para arritmia ventricular compleja. Sin embargo, la evoluci&#243;n para parada cardiorrespiratoria en asistolia vuelve menos probable una etiolog&#237;a arr&#237;tmica como causa inmediata del &#243;bito. </p>
      <p>Los principales diagn&#243;sticos diferenciales para el cuadro cl&#237;nico final son taponamiento card&#237;aco, tromboembolismo pulmonar (TEP) y shock cardiog&#233;nico, los cuales ser&#225;n comentados a seguir.</p>
      <p>La insuficiencia renal aguda y el cuadro de anasarca secundarios a la disfunci&#243;n ventricular son importantes factores de riesgo para el desarrollo de derrame peric&#225;rdico, lo que vuelve la hip&#243;tesis diagn&#243;stica de taponamiento card&#237;aco plausible en ese contexto. La presentaci&#243;n cl&#237;nica del taponamiento en general refleja la inestabilidad hemodin&#225;mica por consecuencia de la restricci&#243;n al llenado ventricular en la di&#225;stole. La hipotensi&#243;n arterial usualmente est&#225; presente, aunque en los niveles precoces los mecanismos compensatorios permitan la manutenci&#243;n de la presi&#243;n arterial normal. Presencia de pulso paradoxal es la regla, pero no est&#225; presente en todas las ocasiones. Taquicardia tambi&#233;n es hallazgo frecuente, a menos que el paciente est&#233; siendo tratado con medicaci&#243;n cronotr&#243;pica negativa. Al examen f&#237;sico tambi&#233;n pueden ser encontradas se&#241;ales de insuficiencia card&#237;aca derecha como aumento del pulso venoso yugular, se&#241;al de Kussmaul y hepatomegalia. Las alteraciones caracter&#237;sticas del ECG son la reducci&#243;n del voltaje y la alternancia el&#233;ctrica del QRS. El ecocardiograma es, actualmente, el m&#233;todo no invasivo est&#225;ndar para diagn&#243;stico de derrame peric&#225;rdico y evaluaci&#243;n del compromiso hemodin&#225;mico<sup>6</sup>. En el an&#225;lisis retrospectivo del presente caso cl&#237;nico, podemos concluir que existen se&#241;ales cl&#237;nicos inespec&#237;ficos de taponamiento. La alteraci&#243;n electrocardiogr&#225;fica compatible (QRS de bajo voltaje) ya hab&#237;a sido evidenciada desde el inicio del seguimiento ambulatorio y puede ser apenas consecuencia de la propia cardiopat&#237;a chag&#225;sica. Por fin, el ECO citado no hace menci&#243;n de ninguna alteraci&#243;n del pericardio. Siendo as&#237;, consideramos baja la probabilidad diagn&#243;stica de esa ocurrencia. </p>
      <p>El tromboembolismo pulmonar es una complicaci&#243;n frecuente en la ICC, siendo su incidencia aumentada en dos veces en portadores de disfunci&#243;n sist&#243;lica del VI. La evaluaci&#243;n diagn&#243;stica es a veces desafiadora, teniendo en vista la constelaci&#243;n de se&#241;ales y s&#237;ntomas comunes a las dos enfermedades. Ex&#225;menes de laboratorio presentan poca utilidad en raz&#243;n de la alteraci&#243;n de los biomarcadores en la ICC como el D-d&#237;mero y el BNP, siendo la utilizaci&#243;n de m&#233;todos de imagen necesarios para la confirmaci&#243;n diagn&#243;stica. El cuadro cl&#237;nico caracter&#237;stico consiste en disnea y hipoxemia no proporcionales al hallazgo de congesti&#243;n pulmonar, adem&#225;s de empeoramiento de las se&#241;ales de insuficiencia de Ventr&#237;culo Derecho (VD) como edema de miembros inferiores, estasis de yugulares y hepatomegalia congestiva. En el presente caso, la hip&#243;tesis de TEP se vuelve plausible por la presencia de se&#241;ales de disfunci&#243;n de VD asociados a hipertensi&#243;n arterial pulmonar vista al ECO y no diagnosticada en ex&#225;menes anteriores. Sin embargo, el paciente presentaba, adem&#225;s de congesti&#243;n sist&#233;mica, se&#241;ales evidentes de insuficiencia de VI, como la presencia de tercer ruido y edema pulmonar, lo que justificar&#237;a el cuadro de disnea, as&#237; como la disfunci&#243;n de VD, probablemente secundaria a las presiones de llenado elevadas a la izquierda<sup>7</sup>. </p>
      <p>Por fin, nuestra tercera hip&#243;tesis diagn&#243;stica colocada entre las m&#225;s probables es el shock cardiog&#233;nico. Esa condici&#243;n se caracteriza por un estado de baja perfusi&#243;n tisular secundaria a la reducci&#243;n del d&#233;bito card&#237;aco. Juntamente con las arritmias ventriculares, constituyen la principal causa de &#243;bito en las miocardiopat&#237;as dilatadas. Inn&#250;meros son los factores de agudizaci&#243;n de insuficiencia card&#237;aca cr&#243;nicamente compensada, destac&#225;ndose el uso incorrecto de las medicaciones y la evoluci&#243;n natural de la miocardiopat&#237;a. El paciente en cuesti&#243;n present&#243; un cuadro caracter&#237;stico de descompensaci&#243;n de ICC con bajo d&#233;bito card&#237;aco y disfunci&#243;n sist&#243;lica biventricular. Por la historia presentada, no se consigue inferir un factor precipitante espec&#237;fico. La hip&#243;tesis de isquemia mioc&#225;rdica debe ser considerada por la historia cl&#237;nica de EAC establecida, a pesar de la ausencia de s&#237;ntomas o alteraciones electrocardiogr&#225;ficas isqu&#233;micas. </p>
      <p>
        <bold>Dr. Eduardo Fran&#231;a Pessoa de Melo y Dr. Rodrigo Morel Vieira de Melo</bold>
      </p>
      <p>Hip&#243;tesis diagn&#243;sticas: diagn&#243;stico sindr&#243;mico: insuficiencia card&#237;aca congestiva; etiolog&#237;a: cardiopat&#237;a de la enfermedad de Chagas y, concomitante, enfermedad arterial coronaria; evento final, s&#237;ndrome isqu&#233;mico agudo o, menos probable, tromboembolismo pulmonar. </p>
      <p>
        <bold>Dr. Eduardo Fran&#231;a Pessoa de Melo y Dr. Rodrigo Morel Vieira de Melo</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Necropsia</bold>
      </p>
      <p>El coraz&#243;n pes&#243; 680 g y mostraba aumento de volumen adem&#225;s de forma globosa. A la apertura, se not&#243; dilataci&#243;n moderada de todas las c&#225;maras card&#237;acas y afilamiento del miocardio en el &#225;pice del ventr&#237;culo izquierdo, sin trombos en su interior. La aorta ascendente exhib&#237;a placas amarillentas en la superficie intimal, escasas y no ulceradas (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig03m-body3">Fig. 3</xref>), y las arterias coronarias epic&#225;rdicas eran armadas y de consistencia aumentada. Los pulmones y el h&#237;gado mostraban se&#241;ales de congesti&#243;n, y no exist&#237;a compromiso de los &#243;rganos digestivos por la enfermedad de Chagas (ausencia de megas). </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a15fig03m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Al examen histol&#243;gico del coraz&#243;n hab&#237;a miocarditis cr&#243;nica con actividad de grado acentuado, fibrosis intersticial difusa y ausencia de se&#241;ales de isquemia mioc&#225;rdica reciente (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig04m-body3">Fig. 4</xref>). No fueron identificados par&#225;sitos con m&#233;todos convencionales de coloraci&#243;n histol&#243;gica.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a15fig04m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>El estudio de las arterias coronarias epic&#225;rdicas revel&#243; compromiso ateroscler&#243;tico de grado discreto a moderado (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig05m-body3">Fig. 5</xref>) (ver <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">tabla 1</xref> con porcentajes de oclusi&#243;n por placas). En particular, en el segmento donde se encontraba el <italic>stent</italic> (retirado para permitir el corte histol&#243;gico), el porcentaje de oclusi&#243;n era de 50%. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a15fig05m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gf05-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-06-e121-00015-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los an&#225;lisis de los pulmones y del h&#237;gado confirmaron el hallazgo de congesti&#243;n pasiva cr&#243;nica acentuada. </p>
      <p>
        <bold>Dra. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p><bold>Diagn&#243;stico anatomopatol&#243;gico:</bold> enfermedad principal: cardiopat&#237;a de la Enfermedad de Chagas, causa mortis: insuficiencia card&#237;aca congestiva. </p>
      <p>
        <bold>Dra. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>La concomitancia de otras enfermedades cardiovasculares como aterosclerosis coronaria e hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica en pacientes chag&#225;sicos cr&#243;nicos ha sido descripta con frecuencia en la literatura. Debe ser recordado que lesiones isqu&#233;micas del mioc&#225;rdico o de otros &#243;rganos (enc&#233;falo, ri&#241;ones, bazo) en pacientes chag&#225;sicos pueden ser consecuencia de tromboembolismo sist&#233;mico, una vez que son muy frecuentes los trombos en cavidades card&#237;acas de la izquierda<sup>8</sup>.</p>
      <p>El paciente aqu&#237; descripto hab&#237;a recibido <italic>stent</italic> en coronaria derecha, pues se juzg&#243; por el cateterismo que la oclusi&#243;n de la coronaria derecha era grave. Ese tratamiento percut&#225;neo de la lesi&#243;n coronaria aconteci&#243; cerca de ocho meses antes del &#243;bito, y en la necropsia en el segmento con <italic>stent</italic> el grado m&#225;ximo de obstrucci&#243;n era de 50%. No exist&#237;an se&#241;ales de lesi&#243;n isqu&#233;mica reciente del miocardio. La fibrosis difusa encontrada histol&#243;gicamente es atribuida al cuadro de miocarditis cr&#243;nica, siendo usual en pacientes con la forma cr&#243;nica de la enfermedad de Chagas. </p>
      <p>En trabajo realizado en casu&#237;stica de necropsia, Lopes et al<sup>5</sup> no mostraron diferencia en la prevalencia de aterosclerosis coronaria entre pacientes chag&#225;sicos y no chag&#225;sicos de la misma franja et&#225;rea. Ianni et al<sup>9</sup>, estudiando cl&#237;nicamente pacientes con la forma indeterminada de la enfermedad de Chagas por un per&#237;odo de 117 meses, verificaron el desarrollo de s&#237;ntomas de enfermedad arterial coronaria en 1,2% de ellos.</p>
      <p>Es importante notar tambi&#233;n que fueron descriptas lesiones de la microcirculaci&#243;n mioc&#225;rdica en pacientes con cardiopat&#237;a chag&#225;sica cr&#243;nica, caracterizadas por dilataciones de peque&#241;as ramas coronarias, lo que podr&#237;a estar relacionado a la reducci&#243;n de la presi&#243;n de perfusi&#243;n y a una isquemia relativa. Esa isquemia, ocurriendo particularmente en territorios lim&#237;trofes de suministro coronario (entre las ramas interventricular anterior y posterior, por ejemplo), podr&#237;a explicar la ocurrencia de fibrosis y afilamiento en ciertos locales de la pared ventricular en la enfermedad de Chagas<sup>10</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Dra. Vera Demarchi Aiello</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
