<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="letter">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">sCG76BB3fvbZ4wcfPTdNZyk</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011001200014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09700314</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011001200014</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Carta ao Editor</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Imuniza&#231;&#227;o anti-influenza: universal ou selecionada?</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zanettini</surname>
            <given-names>Jacira Pisani</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zanettini</surname>
            <given-names>Jo&#227;o Ot&#225;vio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zanettini</surname>
            <given-names>Marco Tulio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Caxias do Sul</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Eletrocor Laborat&#243;rio C&#225;rdio-Diagn&#243;stico</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>97</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>268</fpage>
      <lpage>269</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>21</day>
        <month>10</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CARTA AO EDITOR</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Imuniza&#231;&#227;o anti-influenza: universal ou selecionada?</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Jacira Pisani Zanettini; Jo&#227;o Ot&#225;vio Zanettini; Marco Tulio Zanettini</bold>
    </p>
    <p>Eletrocor Laborat&#243;rio C&#225;rdio Diagn&#243;stico, Centro, Caxias do Sul, RS, Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Endere&#231;o para correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Imuniza&#231;&#227;o, vacinas contra influenza, insufici&#234;ncia card&#237;aca, pericardite.</p>
    <p>Caro Editor,</p>
    <p>Martins e cols.<sup>1</sup> recomendam medidas para o incremento da vacina&#231;&#227;o contra influenza e pneumococo com base nas reduzidas taxas detectadas em pacientes portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca na cidade de Teres&#243;polis. Entendemos que, apesar do benef&#237;cio dessa estrat&#233;gia em n&#237;vel populacional na preven&#231;&#227;o de infec&#231;&#245;es e complica&#231;&#245;es, devemos atentar para a vacina&#231;&#227;o em massa e estendida a grupos especiais, como indiv&#237;duos imunologicamente suscet&#237;veis e portadores de comorbidades<sup>2</sup>.</p>
    <p>Mesmo as vacinas produzidas com agentes inativados podem desencadear reac&#245;es importantes como a s&#237;ndrome de Guillain-Barr&#233;.</p>
    <p>Recentemente, reportamos uma s&#233;rie de casos de derrame peric&#225;rdico sintom&#225;tico com incid&#234;ncia aumentada em pacientes que receberam vacina anti-influenza. Os pacientes, predominantemente idosos e portadores de doen&#231;as compensadas, apresentaram pr&#243;dromos virais, incid&#234;ncia aumentada no per&#237;odo perivacinal e resolu&#231;&#227;o do quadro com uso de anti-inflamat&#243;rios<sup>3</sup>. Miopericardite p&#243;s-vacinal j&#225; foi reportada e pode estar sendo pouco diagnosticada e notificada<sup>4,5</sup>.</p>
    <p>E o que dizer quanto &#224; cultura popular? Por que tantas pessoas t&#234;m receio da vacina anti-influenza? N&#227;o seria pelo temor das frequentes, pouco divulgadas e nem t&#227;o benignas rea&#231;&#245;es?</p>
    <p>Um posicionamento definitivo e consistente depende de estudos adicionais e imparciais de fase 4, delineados para grupos especiais submetidos &#224; vacina&#231;&#227;o, a despeito de qualquer impacto econ&#244;mico produzido por eventuais resultados.</p>
    <p>Prezado Editor,</p>
    <p>Nosso artigo rec&#233;m-publicado nos Arquivos Brasileiros de Cardiologia<sup>1</sup> teve por objetivo avaliar a implementa&#231;&#227;o da vacina&#231;&#227;o contra Influenza (INF) e Pneumococo (PNM) em um subgrupo espec&#237;fico de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC), em virtude de recomenda&#231;&#227;o consensual das diretrizes norte-americana, europeia e brasileira de IC. A maior suscetibilidade &#224;s infec&#231;&#245;es respirat&#243;rias em pacientes com IC &#233; atribu&#237;da a congest&#245;es pulmonares. As infec&#231;&#245;es respirat&#243;rias destacam-se entre as tr&#234;s causas mais frequentes de descompensa&#231;&#227;o nos pacientes com IC. Cada epis&#243;dio de descompensa&#231;&#227;o afeta negativamente a expectativa de vida dos portadores de IC. As evid&#234;ncias epidemiol&#243;gicas apontam para um grande benef&#237;cio da vacina&#231;&#227;o na popula&#231;&#227;o idosa e n&#227;o h&#225; evid&#234;ncia consistente contr&#225;ria &#224; vacina&#231;&#227;o nos subgrupos mais suscet&#237;veis, como os portadores de doen&#231;as cr&#244;nicas, em especial na IC.</p>
    <p>N&#227;o h&#225; interven&#231;&#227;o em sa&#250;de isenta de riscos. A decis&#227;o pela inclus&#227;o de determinada vacina na pr&#225;tica cl&#237;nica passa por uma an&#225;lise de custo-efic&#225;cia sob os pontos de vista cl&#237;nico e epidemiol&#243;gico. Os eventos adversos p&#243;s-vacina&#231;&#227;o (EAPV) consistem em objeto de investiga&#231;&#227;o pela Vigil&#226;ncia Epidemiol&#243;gica. No Brasil, entre 1999 e 2009, foram aplicadas 152.218.727 doses de vacina contra INF sazonal<sup>2</sup> e reportados 1.395 EAPV, dos quais 89,4% sem repercuss&#227;o grave - rea&#231;&#245;es no local da inje&#231;&#227;o, cefaleia, mialgia, artralgia e febre<sup>3</sup>. Nesse per&#237;odo de 11 anos, verificaram-se 16 casos registrados da S&#237;ndrome de Guillain-Barr&#233; (0,00001% das doses aplicadas) e um &#243;bito (0,000001% das vacina&#231;&#245;es). Houve aumento progressivo no n&#250;mero de vacinados contra INF na &#250;ltima d&#233;cada, o que revela maior ades&#227;o por profissionais da sa&#250;de e pacientes.</p>
    <p>A confirma&#231;&#227;o do diagn&#243;stico etiol&#243;gico nas pericardites agudas &#233; um desafio cl&#237;nico dif&#237;cil, e a observa&#231;&#227;o de pericardite p&#243;s-vacinal relatada por Zanettini e cols.<sup>4</sup> merece a aten&#231;&#227;o de futuros estudos cl&#237;nicos prospectivos e controlados. Os casos de pericardite relatados pelos colegas parecem n&#227;o constar dos EAPV registrados pelo Minist&#233;rio da Sa&#250;de, provavelmente por terem sido fruto de uma an&#225;lise retrospectiva e baseada em suspei&#231;&#227;o cl&#237;nica posterior ao evento vacinal. N&#227;o obstante a possibilidade da pericardite como EAPV, esta tem, em regra, curso benigno, ao contr&#225;rio das infec&#231;&#245;es respirat&#243;rias em pacientes com IC.</p>
    <p>Em nossa pr&#225;tica cl&#237;nica nas cl&#237;nicas de IC do Centro Universit&#225;rio Serra dos &#211;rg&#227;os (Teres&#243;polis-RJ) e na Universidade Federal Fluminense (Niter&#243;i-RJ), temos recomendado a vacina&#231;&#227;o rotineira aos 350 pacientes assistidos, sem registro de ocorr&#234;ncias. Com isso, observamos uma redu&#231;&#227;o do n&#250;mero de interna&#231;&#245;es, obviamente dentro do contexto de v&#225;rias outras a&#231;&#245;es aplicadas. Reafirmamos que, em face das atuais evid&#234;ncias, especialmente o quantitativo superior a 150 milh&#245;es de doses aplicadas desde o in&#237;cio do programa no Brasil, a vacina&#231;&#227;o contra INF e PNM mostra-se segura e eficaz e, portanto, &#233; recomendada no subgrupo de pacientes com IC, conforme consta da III Diretriz Brasileira de IC cr&#244;nica.</p>
    <p>Atenciosamente,</p>
    <p>Wolney de Andrade Martins </p>
    <p> Pelos autores</p>
    <p>
      <bold>Refer&#234;ncias</bold>
    </p>
    <p>1. Martins WA, Ribeiro MD, Oliveira LB, Barros LSN, Jorge ACSM, Santos CM. Vacina&#231;&#227;o contra influenza e pneumococo na insufici&#234;ncia card&#237;aca: uma recomenda&#231;&#227;o pouco aplicada. Arq Bras Cardiol. 2011;96(3):240-5.</p>
    <p>2. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Secretaria Nacional de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de. [Acesso em 2011 maio 28]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://portal.saude.gov.br/portal/arquivos/pdf/prot_de_vig_epi_e_adventos_adversos_pos_vac.pdf">http://portal.saude.gov.br/portal/arquivos/pdf/ prot_de_vig_epi_e_adventos_adversos_pos_vac.pdf</ext-link>. Acesso em 28/05/2011.</p>
    <p>3. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Datasus. [Acesso em 2011 maio 28]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www2.datasus.gov.br/DATASUS">http://www2.datasus.gov.br/DATASUS</ext-link>. Acesso em 28/05/2011.</p>
    <p>4. Zanettini MT, Zanettini JP, Zanettini JO. Pericardite: s&#233;rie de 84 casos consecutivos. Arq Bras Cardiol. 2004;82(4):60-4.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold> Endere&#231;o para correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p>Marco Tulio Zanettini </p>
        <p> Olinto Mario Luchese, 318 - Santa Catarina </p>
        <p> 95032-250 - Caxias do Sul, RS </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="marcotz@cardiol.br">marcotz@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="marcotz@eletrocorcardiologia.com.br">marcotz@eletrocorcardiologia.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 08/05/11; revisado recebido em 31/05/11; aceito em 31/05/11.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Martins WA,    Ribeiro MD, Oliveira LB, Barros LSN, Jorge ACSM, Santos CM. Vacina&#231;&#227;o    contra influenza e pneumococo na insufici&#234;ncia card&#237;aca: uma recomenda&#231;&#227;o    pouco aplicada. Arq Bras Cardiol. 2011;96(3):240-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vacina&#231;&#227;o contra influenza e pneumococo na insufici&#234;ncia card&#237;aca: uma recomenda&#231;&#227;o pouco aplicada</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2011</year>
          </date>
          <fpage>240</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martins</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barros</surname>
              <given-names>LSN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jorge</surname>
              <given-names>ACSM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Nichol K, Nordin    J, Mullooly J, Lask R, Fillbrandt K, Iwane M. Influenza vaccination and reduction    in hospitalizations for cardiac disease and stroke among elderly. N Engl J Med.    2003;348(14):1322-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influenza vaccination and reduction in hospitalizations for cardiac disease and stroke among elderly</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1322</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>348</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nichol</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nordin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mullooly</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lask</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fillbrandt</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iwane</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Zanettini MT,    Zanettini JP, Zanettini JO. Pericardite: s&#233;rie de 84 casos consecutivos.    Arq Bras Cardiol. 2004;82(4):60-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pericardite: s&#233;rie de 84 casos consecutivos</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>60</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zanettini</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zanettini</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zanettini</surname>
              <given-names>JO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. de Meester A,    Luwaert R, Chaudron JM. Symptomatic pericarditis after influenza vaccination:    report of two cases. Chest. 2000;117(6):1803-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Symptomatic pericarditis after influenza vaccination: report of two cases</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1803</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Meester</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luwaert</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chaudron</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Desson E, Lepr&#232;vast    M, Vabret F, Davy A. P&#233;ricardite aigu&#235; b&#233;nigne apr&#232;s    vaccination antigrippale. Presse Med. 1997;26(9):415.Carta-resposta</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>P&#233;ricardite aigu&#235; b&#233;nigne apr&#232;s vaccination antigrippale</article-title>
          <source>Presse Med</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>415</fpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Desson</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lepr&#232;vast</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vabret</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davy</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Letter to the Editor</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Influenza immunization: universal or selected?</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>LETTER TO THE EDITOR</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Influenza immunization: universal or selected?</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Jacira Pisani Zanettini; Jo&#227;o Ot&#225;vio Zanettini; Marco Tulio Zanettini</bold>
      </p>
      <p>Eletrocor Laborat&#243;rio C&#225;rdio Diagn&#243;stico, Centro, Caxias do Sul, RS, Brazil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="back-body2">Mailing Address</xref>
      </p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Immunization; influenza vaccines; heart failure; pericarditis.</p>
      <p>Dear Editor,</p>
      <p>Martins et al<sup>1</sup> recommend measures for increasing influenza and pneumococcal immunization based on the reduced rates detected in patients with heart failure in the city of Teresopolis. We understand that, in spite of the benefit of this strategy at the population level to prevent infections and complications, we must evaluate mass vaccination and immunization extended to special groups such as immunologically susceptible individuals and those with comorbidities<sup>2</sup>.</p>
      <p>Even vaccines made from inactivated agents may trigger important and unpredictable reactions, such as, for instance, Guillain-Barre syndrome.</p>
      <p>We recently reported a case series of symptomatic pericardial effusion with increased incidence in patients who received influenza vaccine. The patients, mostly elderly and individuals with compensated diseases, showed viral symptoms, increased incidence in the peri-immunization period and resolution of the clinical draw with anti-inflammatory drug use<sup>3</sup>. Post-vaccination myopericarditis has been reported and may be underdiagnosed and sub-notified<sup>4,5</sup>.</p>
      <p>And what about the popular culture? Why so many people are afraid about influenza vaccination? Wouldn't it be due to the fear about the frequent, often undisclosed and non-benign reactions?</p>
      <p>A definitive and consistent position depends on further and unbiased phase-4 studies, designed for special groups subject to vaccination, in spite of any economic impact produced by eventual results.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
      <p>1. Martins WA, Ribeiro MD, Oliveira LB, Barros LSN, Jorge ACSM, Santos CM. Vacina&#231;&#227;o contra influenza e pneumococo na insufici&#234;ncia card&#237;aca: uma recomenda&#231;&#227;o pouco aplicada. Arq Bras Cardiol. 2011;96(3):240-5.</p>
      <p>2. Nichol K, Nordin J, Mullooly J, Lask R, Fillbrandt K, Iwane M. Influenza vaccination and reduction in hospitalizations for cardiac disease and stroke among elderly. N Engl J Med. 2003;348(14):1322-32.</p>
      <p>3. Zanettini MT, Zanettini JP, Zanettini JO. Pericardite: s&#233;rie de 84 casos consecutivos. Arq Bras Cardiol. 2004;82(4):60-4.</p>
      <p>4. de Meester A, Luwaert R, Chaudron JM. Symptomatic pericarditis after influenza vaccination: report of two cases. Chest. 2000;117(6):1803-5.</p>
      <p>5. Desson E, Lepr&#232;vast M, Vabret F, Davy A. P&#233;ricardite aigu&#235; b&#233;nigne apr&#232;s vaccination antigrippale. Presse Med. 1997;26(9):415.Reply</p>
      <p>Dear Editor,</p>
      <p>Our recently published article in the Brazilian Archives of Cardiologia<sup>1</sup> aimed to evaluate the implementation of vaccination against influenza (INF) and Pneumococcus virus (pneumonia) in a specific subgroup of patients with heart failure (HF), due to consensus recommendation of the North-American, European and Brazilian guidelines on HF. The increased susceptibility to respiratory infections in patients with heart failure is attributed to pulmonary congestion. Respiratory infections stand out among the three most frequent causes of decompensation in patients with HF. Each episode of decompensation adversely affects the life expectancy of patients with HF. Epidemiological evidence points to a major benefit of vaccination in the elderly population and there is no consistent evidence against vaccination in susceptible subgroups, such as those with chronic diseases, especially in HF.</p>
      <p>No health intervention is completely risk-free. The decision for the inclusion of a specific vaccine in clinical practice requires a cost-effectiveness analysis from the clinical and epidemiological points of view. The adverse events following immunization (AEFI) are the object of investigation by the Epidemiological Surveillance. In Brazil, between 1999 and 2009, 152,218,727 doses of vaccine were administered against seasonal INF<sup>2</sup> and 1,395 AEFI were reported, of which 89.4% had no serious outcome - reactions at the injection site, headache, myalgia, arthralgia and fever<sup>3</sup>. During this eleven-year period, there were 16 reported cases of Guillain-Barre syndrome (0.00001% of administered doses) and one death (0.000001% of immunizations). There was a progressive increase in the number of individuals vaccinated against INF in the last decade, which shows a higher degree of adherence by health professionals and patients.</p>
      <p>The confirmation of the etiologic diagnosis in acute pericarditis is a difficult clinical challenge, and the observation of post-immunization pericarditis reported by Zanettini et al<sup>4</sup> deserves the attention of future prospective and controlled clinical trials. The cases of pericarditis reported by the colleagues seem not to be included in the AEFI recorded by the Ministry of Health, probably because they were the result of a retrospective analysis based on clinical suspicion after the vaccination event. In spite of the possibility of pericarditis as AEFI, it normally has a benign course, as opposed to respiratory infections in patients with HF.</p>
      <p>In our clinical practice in the HF Clinics of Centro Universit&#225;rio Serra dos &#211;rg&#227;os (Teres&#243;polis-RJ) and Universidade Federal Fluminense (Niter&#243;i-RJ), we have recommended the routine vaccination of the 350 patients treated there, with no record of occurrences. Hence, we have observed a decrease in the number of hospitalizations, obviously within the context of many other implemented actions. We reaffirm that, in light of current evidence, especially the amount of more than 150 million doses given since the program was initiated in Brazil, vaccination against PNM and INF has shown to be safe and effective and thus it is recommended for the subgroup of patients with HF, as shown in the III Brazilian Guidelines on Chronic HF.</p>
      <p>Sincerely,</p>
      <p> Wolney de Andrade Martins</p>
      <p> By the authors</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="back-body2" fn-type="corresp">
          <p>Mailing Address:</p>
          <p> Marco Tulio Zanettini</p>
          <p> Olinto Mario Luchese, 318 - Santa Catarina</p>
          <p> 95032-250 - Caxias do Sul, RS</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p><email xlink:href="marcotz@cardiol.br">marcotz@cardiol.br</email>, </p>
          <p>
            <email xlink:href="marcotz@eletrocorcardiologia.com.br">marcotz@eletrocorcardiologia.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Manuscript received May 08, 2011; revised mansucript received May 31, 2011; accepted May 31, 2011.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
