<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">ZxWTj57JSbM853GMDYqRS4N</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011001100011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09700211</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000069</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Vasculites e eosin&#243;filos em bi&#243;psia endomioc&#225;rdica, como preditores de rejei&#231;&#227;o em transplante card&#237;aco</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cipullo</surname>
            <given-names>Reginaldo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Finger</surname>
            <given-names>Marco Aur&#233;lio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rossi Neto</surname>
            <given-names>Jo&#227;o Manoel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Contreras</surname>
            <given-names>Carlos Mendes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Poltronieri</surname>
            <given-names>N&#225;dia Van Geen</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zamorano</surname>
            <given-names>Mabel de Moura Barros</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>L&#237;lian Mary da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Chaccur</surname>
            <given-names>Paulo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Dinkhuysen</surname>
            <given-names>Jarbas Jackson</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Stolf</surname>
            <given-names>Noedir Ant&#244;nio Groppo</given-names>
          </name>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto do Cora&#231;&#227;o </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>08</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>97</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>163</fpage>
      <lpage>170</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>14</day>
          <month>02</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>03</day>
          <month>12</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>01</day>
          <month>04</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O significado cl&#237;nico de vasculites, les&#245;es isqu&#234;micas, efeito Quilty e da presen&#231;a de eosin&#243;filos em bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas de receptores de transplante card&#237;aco com rejei&#231;&#245;es leves n&#227;o foi ainda estabelecido. OBJETIVO: Verificar se esses achados histol&#243;gicos encontrados nas bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas (eosin&#243;filos, vasculites, efeito Quilty e les&#245;es isqu&#234;micas) s&#227;o capazes de predizer rejei&#231;&#227;o aguda do enxerto. M&#201;TODOS: Foram reavaliadas 1.012 bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas consecutivas; dessas, 939 foram classificadas como OR ou 1R pela Nomenclatura da Sociedade Internacional de Transplante de Cora&#231;&#227;o e Pulm&#227;o de 2005, e divididas em dois grupos: (1) Bi&#243;psias preditoras: aquelas que precederam rejei&#231;&#227;o aguda; e (2) Bi&#243;psias n&#227;o preditoras: aquelas que n&#227;o precederam rejei&#231;&#227;o aguda. Comparamos a ocorr&#234;ncia dos seguintes achados histol&#243;gicos: vasculites, les&#245;es isqu&#234;micas, efeito Quilty e eosin&#243;filos por an&#225;lise uni e multivariada entre os grupos. RESULTADOS: Ap&#243;s an&#225;lise estat&#237;stica verificou-se a presen&#231;a de vasculite intensa e de eosin&#243;filos como maiores preditores para rejei&#231;&#227;o aguda futura, apresentando respectivamente as seguintes raz&#245;es de chance: 10,60 (IC95%: 3,62 - 31,06. p &lt; 0,001) e 6,26 (IC95%: 3,16 - 12,43. p &lt; 0,001). CONCLUS&#195;O: Vasculites intensas e eosin&#243;filos em bi&#243;psias do mioc&#225;rdio s&#227;o os principais fatores preditores de rejei&#231;&#227;o aguda p&#243;s-transplante card&#237;aco.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Vasculite</kwd>
        <kwd>eosin&#243;filos</kwd>
        <kwd>mioc&#225;rdio</kwd>
        <kwd>bi&#243;psia</kwd>
        <kwd>rejei&#231;&#227;o de enxerto</kwd>
        <kwd>transplante de cora&#231;&#227;o</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>03</day>
        <month>06</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Vasculites e eosin&#243;filos em bi&#243;psia endomioc&#225;rdica, como preditores de rejei&#231;&#227;o em transplante card&#237;aco</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Reginaldo Cipullo<sup>II</sup>; Marco Aur&#233;lio Finger<sup>II</sup>; Jo&#227;o Manoel Rossi Neto<sup>II</sup>; Carlos Mendes Contreras<sup>II</sup>; N&#225;dia Van Geen Poltronieri<sup>II</sup>; Mabel de Moura Barros Zamorano<sup>II</sup>; L&#237;lian Mary da Silva<sup>II</sup>; Paulo Chaccur<sup>II</sup>; Jarbas Jackson Dinkhuysen<sup>I</sup>; Noedir Ant&#244;nio Groppo Stolf</bold>
    </p>
    <p><sip>I</sip>Instituto do Cora&#231;&#227;o - Universidade S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> O significado cl&#237;nico de vasculites, les&#245;es isqu&#234;micas, efeito Quilty e da presen&#231;a de eosin&#243;filos em bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas de receptores de transplante card&#237;aco com rejei&#231;&#245;es leves n&#227;o foi ainda estabelecido. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> Verificar se esses achados histol&#243;gicos encontrados nas bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas (eosin&#243;filos, vasculites, efeito Quilty e les&#245;es isqu&#234;micas) s&#227;o capazes de predizer rejei&#231;&#227;o aguda do enxerto. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Foram reavaliadas 1.012 bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas consecutivas; dessas, 939 foram classificadas como OR ou 1R pela Nomenclatura da Sociedade Internacional de Transplante de Cora&#231;&#227;o e Pulm&#227;o de 2005, e divididas em dois grupos: (1) Bi&#243;psias preditoras: aquelas que precederam rejei&#231;&#227;o aguda; e (2) Bi&#243;psias n&#227;o preditoras: aquelas que n&#227;o precederam rejei&#231;&#227;o aguda. Comparamos a ocorr&#234;ncia dos seguintes achados histol&#243;gicos: vasculites, les&#245;es isqu&#234;micas, efeito Quilty e eosin&#243;filos por an&#225;lise uni e multivariada entre os grupos. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> Ap&#243;s an&#225;lise estat&#237;stica verificou-se a presen&#231;a de vasculite intensa e de eosin&#243;filos como maiores preditores para rejei&#231;&#227;o aguda futura, apresentando respectivamente as seguintes raz&#245;es de chance: 10,60 (IC95%: 3,62 - 31,06. p &lt; 0,001) e 6,26 (IC95%: 3,16 - 12,43. p &lt; 0,001). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> Vasculites intensas e eosin&#243;filos em bi&#243;psias do mioc&#225;rdio s&#227;o os principais fatores preditores de rejei&#231;&#227;o aguda p&#243;s-transplante card&#237;aco. (Arq Bras Cardiol. 2011; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Vasculite, eosin&#243;filos, mioc&#225;rdio, bi&#243;psia, rejei&#231;&#227;o de enxerto, transplante de cora&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A bi&#243;psia endomioc&#225;rdica &#233; usada como ferramenta para o diagn&#243;stico de rejei&#231;&#227;o em receptores de transplante card&#237;aco h&#225; 35 anos<sup>1</sup>. Apesar do progresso obtido nesse per&#237;odo no conhecimento da fisiopatologia da rejei&#231;&#227;o do enxerto, atualmente n&#227;o existe procedimento capaz de substitu&#237;-la com vantagens na avalia&#231;&#227;o do processo inflamat&#243;rio do enxerto<sup>2</sup>, sendo ainda hoje considerada como padr&#227;o de refer&#234;ncia para o diagn&#243;stico da rejei&#231;&#227;o aguda<sup>3-9</sup>.</p>
    <p>Parte do sucesso da bi&#243;psia endomioc&#225;rdica se deve &#224; padroniza&#231;&#227;o da nomenclatura da rejei&#231;&#227;o do enxerto card&#237;aco, realizada em 1990<sup>10</sup>, e um sistema de classifica&#231;&#227;o simples e facilmente compress&#237;vel foi rapidamente adotado pelos centros transplantadores permitindo o progresso do conhecimento m&#233;dico no diagn&#243;stico e tratamento das rejei&#231;&#245;es do enxerto<sup>11</sup>.</p>
    <p>Em 2005, essa classifica&#231;&#227;o foi revista e simplificada de acordo com o comportamento cl&#237;nico das rejei&#231;&#245;es, estando em uso nos dias de hoje com bons resultados<sup>11</sup>. Entretanto, existem algumas les&#245;es histol&#243;gicas observadas nas bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas que possuem significado cl&#237;nico incerto, entre elas podemos citar: a presen&#231;a de eosin&#243;filos em rejei&#231;&#245;es leves, efeito Quilty, vasculites em vasos intramioc&#225;rdicos e les&#245;es isqu&#234;micas em fibras musculares mioc&#225;rdicas.</p>
    <p>Com a inten&#231;&#227;o de avaliarmos os resultados obtidos com microscopia &#243;ptica na profilaxia das rejei&#231;&#245;es, este estudo tem como objetivo determinar se a presen&#231;a de efeito Quilty, eosin&#243;filos, vasculites em vasos intramioc&#225;rdicos e les&#245;es isqu&#234;micas em fibras musculares mioc&#225;rdicas de bi&#243;psias com rejei&#231;&#227;o leve ou sem rejei&#231;&#227;o s&#227;o capazes de predizer rejei&#231;&#227;o do enxerto no decorrer da evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica desses receptores de transplante card&#237;aco.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Antes do in&#237;cio da pesquisa obtivemos aprova&#231;&#227;o do comit&#234; de &#233;tica m&#233;dica do instituto Dante Pazzanese, sob o Protocolo n&#186; 3.343, datado de 31 de mar&#231;o de 2005.</p>
    <p>Trata-se de um estudo de coorte combinado, retrospectivo de 2002 a 2006 e prospectivo de 2006 a 2009, no qual reavaliamos por microscopia &#243;ptica todas as bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas de 109 pacientes consecutivos submetidos a transplante card&#237;aco entre 10 de janeiro de 2002 e 10 de janeiro de 2009, e que realizaram ao menos duas bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas durante sua evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica.</p>
    <p>A amostra populacional analisada foi composta de 109 pacientes consecutivos submetidos a transplante card&#237;aco em nossa institui&#231;&#227;o, entre 10 de janeiro de 2002 e 10 de janeiro de 2009, que realizaram duas ou mais bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas ap&#243;s a referida cirurgia; 80% dos pacientes pertenciam ao sexo masculino; quanto &#224; cor da pele, 73% dos pacientes denominavam-se brancos. O paciente mais jovem apresentava 11 anos, e o mais velho, 69 anos, sendo a m&#233;dia de idade desse grupo de 46 &#177; 13 anos na data do transplante. Quanto &#224; doen&#231;a card&#237;aca pr&#233;via ao transplante, 35% dos pacientes apresentavam cardiomiopatia dilatada idiop&#225;tica; 33%, cardiomiopatia secund&#225;ria &#224; coronariopatia; e 22%, cardiomiopatia secund&#225;ria &#224; doen&#231;a de Chagas; 7%, cardiomiopatia secund&#225;ria a valvulopatias; e 3%, devido a outras etiologias.</p>
    <p>Ap&#243;s o transplante, todos os pacientes receberam imunossupress&#227;o com ciclosporina na dose de 4 mg/kg/dia, micofenolato mofetil na dose de 1,5 g ao dia, e metilpredinisona na dose de 10 mg/kg/dia por cinco dias, e posteriormente prednisona, inicialmente na dose de 0,4 mg/kg. Altera&#231;&#245;es no terap&#234;utico imunossupressor foram realizadas quando necess&#225;rio, porem 88% dos pacientes mantiveram-se com ciclosporina, micofenolato mofetil e prednisona.</p>
    <p>Todos os pacientes foram submetidos a bi&#243;psias do mioc&#225;rdio, de acordo com o seguinte protocolo: no primeiro m&#234;s ap&#243;s a cirurgia esses exames foram realizados semanalmente; nos segundo e terceiro meses, quinzenalmente; quarto, quinto e sexto meses, mensalmente; e a partir dessa data, a cada ano ap&#243;s a cirurgia.</p>
    <p>As bi&#243;psias foram realizadas em centro cir&#250;rgico com bi&#243;tomo de Stanford - Caves e sob fluoroscopia. Todos os fragmentos colhidos foram fixados com Formol a 10% logo ap&#243;s o t&#233;rmino do procedimento e embebidos em parafina formando blocos, que posteriormente foram divididos em tr&#234;s planos: superficial, intermedi&#225;rio e profundo. De cada bloco obtivemos 30 fatias de tr&#234;s micr&#244;metros de espessura, que ap&#243;s montadas em l&#226;mina de vidro foram coradas com Hematoxilina-Eosina para os tr&#234;s planos, e tricr&#244;mico de Masson apenas para o n&#237;vel intermedi&#225;rio.</p>
    <p>Todas as l&#226;minas foram reavaliadas com microsc&#243;pio &#243;ptico da marca Weiss<sup>&#174;</sup>. Procuramos em cada bi&#243;psia identificar os seguintes achados histopatol&#243;gicos: efeito Quilty, les&#245;es isqu&#234;micas e presen&#231;a de eosin&#243;filos no infiltrado inflamat&#243;rio mioc&#225;rdico, bastando &#224; presen&#231;a dessas les&#245;es em apenas uma das quatro l&#226;minas reexaminadas para esse exame ser considerado como positivo para a les&#227;o encontrada.</p>
    <p>Para mensurar a frequ&#234;ncia das vasculites, analisamos as l&#226;minas coradas com Hematoxilina-Eosina de cada bi&#243;psia. Elegemos a coluna de fatias de fragmentos mioc&#225;rdicos de cada l&#226;mina com as les&#245;es mais representativas, realizamos a contagem dos vasos acometidos pelo processo inflamat&#243;rio encontradas em cada plano e, posteriormente, o somat&#243;rio dessas les&#245;es vasculares em todas as l&#226;minas analisadas. Esse valor foi divido pelo n&#250;mero de planos analisados, obtendo a m&#233;dia aritm&#233;tica das vasculites por l&#226;minas analisadas. A seguir, dividimos esse resultado pelo n&#250;mero de fragmentos mioc&#225;rdicos colhidos na bi&#243;psia; obtivemos, assim, o n&#250;mero m&#233;dio de vasos acometidos por processo inflamat&#243;rio por fragmentos analisados.</p>
    <p>Definimos vasculites como processo inflamat&#243;rio, acometendo um ou mais vasos, com extens&#227;o limitada a estruturas adjacentes, podendo ser acompanhadas de hemorragia ou les&#227;o isqu&#234;mica na &#225;rea de distribui&#231;&#227;o dos vasos por causa do dano vascular<sup>12</sup> e classificamos essas les&#245;es de acordo com as caracter&#237;sticas apresentadas pelo infiltrado inflamat&#243;rio encontrado na parede dos vasos afetados da seguinte forma (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figuras 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="f2">2</xref>, <xref ref-type="fig" rid="f3">3</xref> e <xref ref-type="fig" rid="f4">4</xref>):</p>
    <disp-quote>
      <p><italic>1. Vasculites leves -</italic> Infiltrado inflamat&#243;rio focal, afetando parcialmente o per&#237;metro formado pelas paredes do vaso, sem sinais de necrose vascular ou forma&#231;&#227;o de trombos na luz do vaso.</p>
      <p><italic>2. Vasculites moderadas -</italic> Infiltrado inflamat&#243;rio afetando todo o per&#237;metro formado pelas paredes do vaso, sem sinais de necrose vascular ou forma&#231;&#227;o de trombos na luz do vaso.</p>
      <p><italic>3. Vasculites intensas -</italic> Infiltrado inflamat&#243;rio presente na parede do vaso associado &#224; necrose de sua parede ou forma&#231;&#227;o de trombos no interior do vaso.</p>
    </disp-quote>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf01.jpg"/></fig>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf02.jpg"/></fig>
    <fig id="f3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf03.jpg"/></fig>
    <fig id="f4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf04.jpg"/></fig>
    <p>Os pacientes foram acompanhados em visitas ambulatoriais mensais, no primeiro ano, e bimestrais, a partir do in&#237;cio do segundo ano. Com informa&#231;&#245;es obtidas nas consultas ambulatoriais e interna&#231;&#245;es hospitalares, construiu-se um banco de dados com a evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica de cada receptor de transplante card&#237;aco da data de seu transplante at&#233; seu falecimento ou 15 de maio de 2009, data do encerramento do acompanhamento cl&#237;nico desta pesquisa.</p>
    <p>Consideramos como desfecho da pesquisa: Rejei&#231;&#227;o aguda moderada (2R), diagnosticada por meio de bi&#243;psia endomioc&#225;rdica, caracterizada como dois ou mais focos com infiltrado inflamat&#243;rio mononuclear associado &#224; les&#227;o de fibra mioc&#225;rdica, ou grave (3R), descrita como infiltrado inflamat&#243;rio difuso, polim&#243;rfico, com m&#250;ltiplas &#225;reas de les&#227;o de agress&#227;o celular, podendo ser encontrado edema, hemorragia e vasculites segundo a nomenclatura da Sociedade Internacional de Transplante de Cora&#231;&#227;o e Pulm&#227;o<sup>11</sup>, ou evento cl&#237;nico que induziu aumento agudo e imediato da imunossupress&#227;o que usualmente, mas nem sempre, foi acompanhado de resultado anormal da bi&#243;psia endomioc&#225;rdica<sup>13</sup>.</p>
    <p>Todos os pacientes que durante o per&#237;odo estudado apresentaram diminui&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, insufici&#234;ncia card&#237;aca ou mortes por qualquer outra causa n&#227;o relacionada com rejei&#231;&#227;o aguda foram exclu&#237;dos desta pesquisa.</p>
    <p>Entre 10 de janeiro de 2002 e 28 de fevereiro de 2009, foram realizadas no Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia 1.012 bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas; 64% foram obtidas nos primeiros seis meses ap&#243;s o transplante card&#237;aco; 11,3%, entre o s&#233;timo e o d&#233;cimo segundo meses da cirurgia; e 24,7%, ap&#243;s o primeiro ano do transplante card&#237;aco. Do total de bi&#243;psias, 31 (3,06%) bi&#243;psias foram exclu&#237;das: 9 por apresentarem sinais de reativa&#231;&#227;o da doen&#231;a de Chagas, e 22 por apresentarem menos que quatro fragmentos v&#225;lidos para a an&#225;lise. Das 981 bi&#243;psias restantes, foram exclu&#237;das 28 (2,77%) por apresentarem sinais histol&#243;gicos de rejei&#231;&#227;o aguda moderada (2R) ou grave (3R).</p>
    <p>Ap&#243;s exclu&#237;rmos as bi&#243;psias com rejei&#231;&#227;o aguda e com recidiva da doen&#231;a de Chagas dividimos as bi&#243;psia restantes em dois grupos: o grupo preditor composto por bi&#243;psias que antecederam um epis&#243;dio de rejei&#231;&#227;o aguda e o grupo n&#227;o preditor por bi&#243;psias que n&#227;o precederam esta complica&#231;&#227;o.</p>
    <p>Desta forma, tornaram-se ent&#227;o eleg&#237;veis para o estudo 953 bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas, que foram divididas em dois grupos, a saber: Grupo Preditor: formado por 52 bi&#243;psias que precederam um epis&#243;dio de rejei&#231;&#227;o aguda, sendo 28 bi&#243;psias que antecederam epis&#243;dios de rejei&#231;&#245;es agudas demonstradas por microscopia &#243;ptica em pacientes assintom&#225;ticos, somadas a 24 bi&#243;psias que precederam pulsoterapia com imunossupressores em raz&#227;o de evid&#234;ncias cl&#237;nicas e ecocardiogr&#225;ficas de rejei&#231;&#227;o aguda. Grupo N&#227;o Preditor: formado por 901 bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas que n&#227;o antecederam epis&#243;dios de rejei&#231;&#227;o aguda.</p>
    <p>Todos os dados colhidos nesta pesquisa foram armazenados em planilha do <italic>software</italic> Excel 2003 para Windows<sup>&#174;</sup>, e utilizou-se o programa SPSS<sup>&#174;</sup> vers&#227;o 10.0 para a realiza&#231;&#227;o dos c&#225;lculos estat&#237;sticos.</p>
    <p>Para a an&#225;lise univariada, foram utilizados os testes: Qui-Quadrado, Mann- Whitney, ANOVA ou teste exato de Fisher para as vari&#225;veis categ&#243;ricas e o teste <italic>t de Student</italic> para as vari&#225;veis normais. Foram consideradas eleg&#237;veis para an&#225;lise multivariada vari&#225;veis com valor de p <underline>&lt;</underline> 0,10.</p>
    <p>Na an&#225;lise multivariada utilizou-se o m&#233;todo de regress&#227;o proporcional de Cox, para determinar o risco oferecido por cada par&#226;metro estudado de ocorr&#234;ncia de rejei&#231;&#227;o aguda. Para estimativa da sobrevida e da sobrevida livre de rejei&#231;&#227;o (com ou sem comprometimento hemodin&#226;mico), utilizou-se o m&#233;todo de Kaplan-Meier e as diferen&#231;as entre os grupos foram verificadas pelo c&#225;lculo do <italic>log Rank Test</italic>. Foram considerados como resultados significativos da an&#225;lise multivariada aqueles que apresentavam valores de p <underline>&lt;</underline> 0,05.</p>
    <p>A pesquisa em quest&#227;o n&#227;o recebeu financiamento de fontes de fomentos.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise univariada</bold>
    </p>
    <p>Na an&#225;lise univariada, foram comparados a intensidade e a frequ&#234;ncia de vasculites, efeito Quilty, eosin&#243;filos no infiltrado inflamat&#243;rio e les&#245;es isqu&#234;micas entre as bi&#243;psias que antecederam epis&#243;dios de rejei&#231;&#227;o aguda (grupo preditor), e bi&#243;psias que n&#227;o precederam essa complica&#231;&#227;o cl&#237;nica (grupo n&#227;o preditor). A <xref ref-type="table" rid="t1">tabela 1</xref> resume os resultados da an&#225;lise univariada para o desfecho cl&#237;nico rejei&#231;&#227;o aguda.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Analise multivariada</bold>
    </p>
    <p>De todas as vari&#225;veis estudadas, apenas a frequ&#234;ncia de vasculites por fragmento n&#227;o se correlacionou com rejei&#231;&#227;o aguda apresentando raz&#227;o de chance de 1,174 (IC95%: 0,357 - 3,861. p = 0,792). Retirada essa vari&#225;vel da equa&#231;&#227;o, obtivemos a vasculite intensa e a presen&#231;a de eosin&#243;filos como maiores preditores de rejei&#231;&#227;o futura, apresentando respectivamente as seguintes raz&#245;es de chance: 10,60 (IC95%: 3,62 - 31,06. p &lt; 0, 001) e 6,26 (IC95%%: 3,16 - 12,43. p &lt; 0,001). O <xref ref-type="fig" rid="aop06111g01">gr&#225;fico 1</xref> sumariza os resultados da an&#225;lise multivariada para o desfecho cl&#237;nico rejei&#231;&#227;o aguda.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop06111g01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf05.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>O grupo de pacientes que n&#227;o apresentavam vasculites em suas bi&#243;psias apresentou sobrevida livre de rejei&#231;&#227;o aguda de 96,3 &#177; 0,13% no primeiro ano ap&#243;s o transplante card&#237;aco. Entretanto, notamos nos pacientes com vasculites leves ou moderadas uma redu&#231;&#227;o semelhante de sobrevida livre de rejei&#231;&#227;o aguda no mesmo per&#237;odo de 86,2 &#177; 0,32% e 86,4 &#177; 0,45%, respectivamente. Os pacientes com vasculites intensas apresentaram menor sobrevida livre de rejei&#231;&#227;o no final do primeiro ano p&#243;s-transplante, com apenas 65,9 &#177; 16,8%, sem experimentarem essa complica&#231;&#227;o. Como podemos observar no <xref ref-type="fig" rid="aop06111g02">gr&#225;fico 2</xref>, as diferen&#231;as entre os grupos aumentam no decorrer do tempo e, aos cinco anos de seguimento, os pacientes sem vasculites apresentam 91,7 &#177; 0,3% de sobrevida livres de rejei&#231;&#227;o aguda. J&#225; nos pacientes com vasculites intensas, apenas 49,4 &#177; 19% n&#227;o apresentaram essa complica&#231;&#227;o ap&#243;s o transplante card&#237;aco.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop06111g02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf06.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Pacientes que n&#227;o apresentam eosin&#243;filos no infiltrado intersticial tem sobrevida livre de rejei&#231;&#227;o aguda no primeiro ano ap&#243;s o transplante card&#237;aco de 98,5% &#177; 0,05%. Entretanto, no grupo em que notamos a presen&#231;a dessa c&#233;lula no infiltrado inflamat&#243;rio intersticial mioc&#225;rdico, a sobrevida livre de rejei&#231;&#227;o nesse per&#237;odo foi muito reduzida, de apenas 61,6% &#177; 10,2%. O <xref ref-type="fig" rid="aop06111g03">gr&#225;fico 3</xref> demonstra a sobrevida livre de rejei&#231;&#227;o dos pacientes com e sem eosin&#243;filos no infiltrado inflamat&#243;rio.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop06111g03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf07.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A utiliza&#231;&#227;o da nomenclatura padronizada para o diagn&#243;stico<sup>10,11</sup> de rejei&#231;&#227;o card&#237;aca foi de extrema import&#226;ncia para o crescimento do conhecimento m&#233;dico na &#225;rea de transplante card&#237;aco. Entretanto, com o uso rotineiro dessa classifica&#231;&#227;o surgiram algumas lacunas na interpreta&#231;&#227;o dos achados histol&#243;gicos das bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas e sua rela&#231;&#227;o com a fisiopatologia da rejei&#231;&#227;o e seu significado cl&#237;nico. Entre os hiatos do conhecimento no transplante card&#237;aco t&#234;m-se os significados cl&#237;nicos das vasculites, les&#245;es isqu&#234;micas, efeito Quilty e eosin&#243;filos em bi&#243;psias do mioc&#225;rdio que apresentam rejei&#231;&#227;o leve.</p>
    <p>A identifica&#231;&#227;o de achados nas bi&#243;psias que possam predizer o aparecimento de rejei&#231;&#227;o e m&#225; evolu&#231;&#227;o se reveste de enorme import&#226;ncia cl&#237;nica, podendo ser utilizada como uma ferramenta importante capaz de indicar em quais pacientes devemos incrementar a terapia imunossupressora a fim de evitar agress&#227;o imunol&#243;gica do enxerto.</p>
    <p>Pequenos estudos realizados entre as d&#233;cadas de 1980 e 1990 consideraram as vasculites um sinal nefasto<sup>14-17</sup> na interpreta&#231;&#227;o das bi&#243;psias endomioc&#225;rdicas, sendo essas associadas a rejei&#231;&#227;o grave e morte. Por&#233;m, esse sinal histol&#243;gico n&#227;o foi valorizado nas nomenclaturas padronizadas de rejei&#231;&#227;o de 1990<sup>10</sup> ou de 2005<sup>11</sup>, necessitando at&#233; hoje de estudos capazes de elucidar seu real valor cl&#237;nico.</p>
    <p>Os achados desta pesquisa corroboram a import&#226;ncia das vasculites como fatores preditores independentes de rejei&#231;&#227;o aguda, rejei&#231;&#227;o aguda associada a grave comprometimento hemodin&#226;mico e morte por rejei&#231;&#227;o aguda. De maneira in&#233;dita foram classificadas as vasculites morfologicamente de acordo com a intensidade do fen&#244;meno inflamat&#243;rio e a integridade de suas paredes e seu endot&#233;lio.</p>
    <p>Dentre as altera&#231;&#245;es histol&#243;gicas estudadas, as vasculites e a presen&#231;a de eosin&#243;filos foram capazes de prever rejei&#231;&#227;o aguda. Os pacientes portadores de vasculites leves e moderadas apresentaram chance de rejei&#231;&#227;o aguda cerca de quatro vezes maior que os pacientes sem inflama&#231;&#227;o encontrada na parede dos vasos, j&#225; os pacientes com vasculites intensas (acompanhadas de necrose da parede do vaso ou forma&#231;&#227;o de trombos intravasculares) possuem probabilidade aumentada de 10 vezes de rejei&#231;&#227;o aguda. A presen&#231;a de vasculites diminui significativamente a sobrevida livre dessa complica&#231;&#227;o, especialmente no grupo de pacientes que apresentaram vasculites intensas, onde 50% dos pacientes apresentaram rejei&#231;&#227;o at&#233; o segundo ano de transplante, contra apenas 5% dos pacientes do grupo sem vasculites que experimentaram esse desfecho cl&#237;nico no mesmo per&#237;odo.</p>
    <p>Tomando como base os estudos das vasculites sist&#234;micas que podem ser causadas por a&#231;&#227;o da imunidade celular, pela deposi&#231;&#227;o de imunocomplexos ou anticorpos<sup>18</sup>, seria razo&#225;vel inferir que as vasculites, no contexto do transplante card&#237;aco, podem ocorrer tanto na rejei&#231;&#227;o celular quanto na rejei&#231;&#227;o mediada por anticorpos; entretanto, hoje existem mais evid&#234;ncias cl&#237;nicas e experimentais que associam a presen&#231;a de vasculites &#224; rejei&#231;&#227;o mediada por anticorpos<sup>19-21</sup>. A associa&#231;&#227;o entre vasculites e o aumento da express&#227;o de HLA-DR, deposi&#231;&#227;o de anticorpos IgG ou IgM no leito vascular, associados &#224; fixa&#231;&#227;o de fra&#231;&#245;es C3d e C4d do complemento e ac&#250;mulo de fibrina nas paredes capilares ou no interst&#237;cio, foi rec&#233;m-demonstrada em receptores de transplante card&#237;aco e correlaciona-se com aumento da mortalidade cardiovascular<sup>20</sup>.</p>
    <p>Os mecanismos propostos para explicar as les&#245;es vasculares s&#227;o a fixa&#231;&#227;o do complemento aos anticorpos depositados no leito vascular, sua ativa&#231;&#227;o levando a les&#227;o endotelial, trombose vascular e recrutamento de neutr&#243;filos para o local de inflama&#231;&#227;o vascular<sup>22</sup>, originando dessa forma isquemia tecidual, que pode ser considerada como o denominador mais decisivo de progn&#243;stico nas vasculites, podendo levar desde a disfun&#231;&#227;o card&#237;aca decorrente a altera&#231;&#245;es metab&#243;licas por isquemia passageira at&#233; a infarto do mioc&#225;rdio ocasionando les&#245;es definitivas no cora&#231;&#227;o<sup>23</sup>.</p>
    <p>A presen&#231;a de eosin&#243;filos compondo o infiltrado inflamat&#243;rio intersticial &#233; associada frequentemente a rejei&#231;&#245;es intensas acompanhadas de hemorragia, vasculites intensas, necrose de fibras musculares, levando a disfun&#231;&#227;o do enxerto card&#237;aco e muitas vezes a morte do receptor; entretanto, no final da d&#233;cada de 1980, surge uma s&#233;rie de quatro casos em que a presen&#231;a de eosin&#243;filos em rejei&#231;&#245;es leves ou moderadas foi sucedida de graves repercuss&#245;es hemodin&#226;micas<sup>24</sup>. N&#227;o surgiram novas pesquisadesde ent&#227;o, capazes de elucidar-se o significado dos eosin&#243;filos nas rejei&#231;&#245;es leves.</p>
    <p>Em nossa popula&#231;&#227;o, a presen&#231;a de infiltra&#231;&#227;o eosinof&#237;lica nas bi&#243;psias card&#237;acas analisadas foi pouco comum, ocorrendo em apena 6,1% dos exames reavaliados; entretanto, esse achado mostrou-se de grande significado cl&#237;nico, pois nos pacientes que apresentavam eosin&#243;filos fazendo parte do infiltrado inflamat&#243;rio intersticiais, a chance de rejei&#231;&#227;o aumentou cerca de seis vezes em compara&#231;&#227;o ao grupo de paciente que possu&#237;am infiltrado inflamat&#243;rio intersticial exclusivamente linfocit&#225;rio.</p>
    <p>Sabe-se que os eosin&#243;filos agem como c&#233;lulas efetoras de rejei&#231;&#227;o quando a via do linf&#243;cito T citot&#243;xico encontra-se bloqueada ou inoperante<sup>25</sup>. Desencadeadas pelos linf&#243;citos T auxiliadores do tipo 2 a via de rejei&#231;&#227;o dos eosin&#243;filos &#233; dependente de interleucinas 4, 5 e 9<sup>26</sup> acarretando, em &#250;ltima inst&#226;ncia, em aumento da permeabilidade vascular e destrui&#231;&#227;o tecidual mediada por uma s&#233;rie de prote&#237;nas liberadas dos gr&#226;nulos citoplasm&#225;ticos dos eosin&#243;filos, tais como: prote&#237;na b&#225;sica principal, prote&#237;na cati&#244;nica eosinof&#237;lica, neurotoxina eosinof&#237;lica e peroxidase eosinofilica<sup>27</sup>.</p>
    <p>Este &#233; o primeiro estudo em humanos que correlaciona a infiltra&#231;&#227;o eosinof&#237;lica em bi&#243;psias sem inflama&#231;&#227;o intersticial ou com rejei&#231;&#227;o leve, a rejei&#231;&#227;o aguda.</p>
    <p>Uma limita&#231;&#227;o potencial do estudo &#233; o seu car&#225;ter retrospectivo.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s avalia&#231;&#227;o dos resultados obtidos na compara&#231;&#227;o dos achados histol&#243;gicos encontrados nos grupos de bi&#243;psias preditoras e n&#227;o preditoras, conclui-se que:</p>
    <list list-type="order">
      <list-item>
        <p>A presen&#231;a de vasculites nas bi&#243;psias sem infiltrado inflamat&#243;rio ou rejei&#231;&#227;o leve est&#225; associada a aumento do risco de o paciente desenvolver rejei&#231;&#227;o aguda, Adicionalmente encontramos rela&#231;&#227;o entre a intensidade da inflama&#231;&#227;o dos vasos afetados com a evolu&#231;&#227;o do pacientes (a presen&#231;a de vasculite intensa na bi&#243;psia endomioc&#225;rdicas foi o fator preditor independente que mais se correlacionou com rejei&#231;&#227;o aguda).</p>
      </list-item>
      <list-item>
        <p>O achado de eosin&#243;filos compondo o infiltrado inflamat&#243;rio de pacientes com rejei&#231;&#245;es leves correlacionou-se com aumento da chance de o paciente desenvolver rejei&#231;&#227;o aguda.</p>
      </list-item>
    </list>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Reginaldo Cipullo </p>
        <p> Rua Doutor Roberto Feij&#243;, 513 - Vila Prudente </p>
        <p> 03138-001, S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="reginaldo@cardiol.br">reginaldo@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="recipullo@uol.com.br">recipullo@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 01/04/10; revisado recebido em 03/12/10; aceito em 14/02/11.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Fishbein MC,    Kobashigawa J. Biopsy-negative cardiac transplant rejection: etiology, diagnosis,    and therapy. Curr Opin Cardiol. 2004;19(2):166-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Biopsy-negative cardiac transplant rejection: etiology, diagnosis, and therapy</article-title>
          <source>Curr Opin Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>166</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fishbein</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kobashigawa</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Patel JK, Kobashigawa    JA. Should we be doing routine biopsy after heart transplantation in a new era    of anti-rejection? Curr Opin Cardiol. 2006;21(2):127-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Should we be doing routine biopsy after heart transplantation in a new era of anti-rejection?</article-title>
          <source>Curr Opin Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>127</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kobashigawa</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Stehlik J, Starling    RC, Movsesian MA, Fang JC, Brown RN, Hess ML, et al. Utility of long-term surveillance    endomyocardial biopsy: a multi-institutional analysis. J Heart Lung Transplant.    2006;25(12):1402-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Utility of long-term surveillance endomyocardial biopsy: a multi-institutional analysis</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1402</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stehlik</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Starling</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Movsesian</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fang</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>RN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hess</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Bacal F, Souza-Neto    JD, Fiorelli AI, Mejia J, Marcondes-Braga FG, Mangini S, et al; Sociedade Brasileira    de Cardiologia. II Diretriz brasileira de transplante card&#237;aco. Arq Bras    Cardiol. 2010;94(1 supl 1):e16-e73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>II Diretriz brasileira de transplante card&#237;aco</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>e16</fpage>
          <lpage>e73</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bacal</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souza-Neto</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fiorelli</surname>
              <given-names>AI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mejia</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marcondes-Braga</surname>
              <given-names>FG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mangini</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. White JA, Guiraudon    C, Pflugfelder PW, Kostuk WJ. Routine surveillance myocardial biopsies are unnecessary    beyond one year after heart transplantation. J Heart Lung Transplant. 1995;14(6    Pt 1):1052-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Routine surveillance myocardial biopsies are unnecessary beyond one year after heart transplantation</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1052</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>White</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guiraudon</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pflugfelder</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kostuk</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Tan CD, Baldwin    WM 3rd, Rodriguez ER. Update on cardiac transplantation pathology. Arch Pathol    Lab Med. 2007;131(8):1169-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Update on cardiac transplantation pathology</article-title>
          <source>Arch Pathol Lab Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1169</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>131</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tan</surname>
              <given-names>CD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baldwin</surname>
              <given-names>WM 3rd</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodriguez</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Gradek WQ, D'Amico    C, Smith AL, Vega D, Book WM. Routine surveillance endomyocardial biopsy continues    to detect significant rejection late after heart transplantation. J Heart Lung    Transplant. 2001;20(5):497-502.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Routine surveillance endomyocardial biopsy continues to detect significant rejection late after heart transplantation</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>497</fpage>
          <lpage>502</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gradek</surname>
              <given-names>WQ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D'Amico</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vega</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Book</surname>
              <given-names>WM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Kirklin JK.    Is biopsy-proven cellular rejection an important clinical consideration in heart    transplantation? Curr Opin Cardiol. 2005;20(2):127-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Is biopsy-proven cellular rejection an important clinical consideration in heart transplantation?</article-title>
          <source>Curr Opin Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>127</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kirklin</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Nair V, Butany    J. Heart transplant biopsies: interpretation and significance. J Clin Pathol.    2010;63(1):12-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart transplant biopsies: interpretation and significance</article-title>
          <source>J Clin Pathol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>12</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>63</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nair</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Butany</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Billingham    ME, Cary NR, Hammond ME, Kemnitz J, Marboe C, McCallister HA, et al. A working    formulation for the standardization of nomenclature in the diagnosis of heart    and lung rejection: Heart Rejection Study Group. The International Society for    Heart Transplantation. J Heart Transplant. 1990;9(6):587-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A working formulation for the standardization of nomenclature in the diagnosis of heart and lung rejection: Heart Rejection Study Group. The International Society for Heart Transplantation</article-title>
          <source>J Heart Transplant</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>587</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Billingham</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cary</surname>
              <given-names>NR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hammond</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kemnitz</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marboe</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCallister</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Stewart S,    Winters GL, Fishbein MC, Tazelaar HD, Kobashigawa J, Abrams J, et al. Revision    of the 1990 working formulation for the standardization of nomenclature in the    diagnosis of heart rejection. J Heart Lung Transplant. 2005;24(11):1710-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Revision of the 1990 working formulation for the standardization of nomenclature in the diagnosis of heart rejection</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1710</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stewart</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Winters</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fishbein</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tazelaar</surname>
              <given-names>HD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kobashigawa</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abrams</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Davies DJ.    Small vessel vasculitis. Cardiovasc Pathol. 2005; 14(6):335-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Small vessel vasculitis</article-title>
          <source>Cardiovasc Pathol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>335</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Davies</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Mills RM, Naftel    DC, Kirklin JK, Van Bakel AB, Jaski BE, Massin EK, et al. Heart transplant rejection    with hemodynamic compromise: a multiinstitutional study of the role of endomyocardial    cellular infiltrate. Cardiac Transplant Research Database. J Heart Lung Transplant.    1997;16(8):813-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart transplant rejection with hemodynamic compromise: a multiinstitutional study of the role of endomyocardial cellular infiltrate. Cardiac Transplant Research Database</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>813</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mills</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naftel</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirklin</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Bakel</surname>
              <given-names>AB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jaski</surname>
              <given-names>BE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Massin</surname>
              <given-names>EK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Herskowitz    A, Soule LM, Ueda K, Tamura F, Baumgartner WA, Borkon AM, et al. Arteriolar    vasculitis on endomyocardial biopsy: a histologic predictor of poor outcome    in cyclosporine-treated heart transplant recipients. J Heart Transplant. 1987;6(3):127-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arteriolar vasculitis on endomyocardial biopsy: a histologic predictor of poor outcome in cyclosporine-treated heart transplant recipients</article-title>
          <source>J Heart Transplant</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>127</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Herskowitz</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soule</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ueda</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tamura</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baumgartner</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borkon</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Herskowitz    A, Soule LM, Mellits ED, Traill TA, Achuff SC, Reitz BA, et al. Histologic predictors    of acute cardiac rejection in human endomyocardial biopsies: a multivariate    analysis. J Am Coll Cardiol. 1987;9(4):802-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Histologic predictors of acute cardiac rejection in human endomyocardial biopsies: a multivariate analysis</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>802</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Herskowitz</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soule</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mellits</surname>
              <given-names>ED</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Traill</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Achuff</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reitz</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Smith SH, Kirklin    JK, Geer JC, Caulfield JB, McGiffin DC. Arteritis in cardiac rejection after    transplantation. Am J Cardiol. 1987;59(12):1171-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arteritis in cardiac rejection after transplantation</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>1171</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>59</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirklin</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Geer</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caulfield</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McGiffin</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Higuchi ML,    Benvenuti LA, Demarchi LM, Libby P. Histological evidence of concomitant intramyocardial    and epicardial vasculitis in necropsied heart allografts: a possible relationship    with graft coronary arteriosclerosis. Transplantation. 1999;67(12):1569-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Histological evidence of concomitant intramyocardial and epicardial vasculitis in necropsied heart allografts: a possible relationship with graft coronary arteriosclerosis</article-title>
          <source>Transplantation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1569</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>67</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Higuchi</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benvenuti</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Demarchi</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Libby</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Guillevin L,    Dorner T. Vasculitis: mechanisms involved and clinical manifestations. Arthritis    Res Ther. 2007;9(Suppl 2):S9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vasculitis: mechanisms involved and clinical manifestations</article-title>
          <source>Arthritis Res Ther</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>S9</fpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guillevin</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dorner</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Steinbruchel    DA, Nielsen B, Salomon S, Kemp E. Sequential, morphological, and antidonor antibody    analysis in a hamster-to-rat heart transplantation model. Transpl Int. 1992;5(1):38-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sequential, morphological, and antidonor antibody analysis in a hamster-to-rat heart transplantation model</article-title>
          <source>Transpl Int</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>38</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Steinbruchel</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nielsen</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salomon</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kemp</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Kfoury AG,    Renlund DG, Snow GL, Stehlik J, Folsom JW, Fisher PW, et al. A clinical correlation    study of severity of antibody-mediated rejection and cardiovascular mortality    in heart transplantation. J Heart Lung Transplant. 2009;28(1):51-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A clinical correlation study of severity of antibody-mediated rejection and cardiovascular mortality in heart transplantation</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>51</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kfoury</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Renlund</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Snow</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stehlik</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Folsom</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fisher</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Wang H, Jiang    J, Liu W, Kubelik D, Chen G, Gies D, et al. Prevention of acute vascular rejection    by a functionally blocking anti-C5 monoclonal antibody combined with cyclosporine.    Transplantation. 2005;79(9):1121-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevention of acute vascular rejection by a functionally blocking anti-C5 monoclonal antibody combined with cyclosporine</article-title>
          <source>Transplantation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1121</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jiang</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kubelik</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gies</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Fernandes SR.    S&#237;ndromes vascul&#237;ticas- classifica&#231;&#227;o, patog&#234;nese    e abordagem diagn&#243;stica. In: Lopes AC (ed). Tratado de cl&#237;nica    m&#233;dica. S&#227;o Paulo: Roca; 2010. p. 1638-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Tratado de cl&#237;nica m&#233;dica</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>1638</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fernandes</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Somer T. Thrombo-embolic    and vascular complications in vasculitis syndromes. Eur Heart J. 1993;14(Suppl    K):24-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Thrombo-embolic and vascular complications in vasculitis syndromes</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>24</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Somer</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Gollub SB,    Huntrakoon M, Dunn MI. The significance of eosinophils in mild and moderate    acute cardiac allograft rejection. Am J Cardiovasc Pathol. 1990;3(1):21-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The significance of eosinophils in mild and moderate acute cardiac allograft rejection</article-title>
          <source>Am J Cardiovasc Pathol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>21</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gollub</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huntrakoon</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dunn</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Goldman M,    Le MA, Braun M, Flamand V, Abramowicz D. A role for eosinophils in transplant    rejection. Trends Immunol. 2001;22(5):247-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A role for eosinophils in transplant rejection</article-title>
          <source>Trends Immunol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>247</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Le</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braun</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flamand</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abramowicz</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Poulin LF,    Richard M, Le MA, Kiss R, McKenzie AN, Goldman M, et al. Interleukin-9 promotes    eosinophilic rejection of mouse heart allografts. Transplantation. 2003;76(3):572-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Interleukin-9 promotes eosinophilic rejection of mouse heart allografts</article-title>
          <source>Transplantation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>572</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Poulin</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richard</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Le</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kiss</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKenzie</surname>
              <given-names>AN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Weller PF.    The immunobiology of eosinophils. N Engl J Med. 1991;324(16):1110-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The immunobiology of eosinophils</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>1110</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>16</issue>
          <volume>324</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weller</surname>
              <given-names>PF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Vasculitides and eosinophils in emdomyocardial biopsies as rejection predictors in heart transplantation</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The clinical significance of vasculitides, ischemic lesions, Quilty effect and the presence of eosinophils in endomyocardial biopsies of heart transplantation recipients with mild rejection has yet to be established. OBJECTIVE: To verify whether these histological findings observed in endomyocardial biopsies (eosinophils, vasculitides, Quilty effect and ischemic lesions) are capable of predicting acute graft rejection. METHODS: A total of 1,012 consecutive endomyocardial biopsies were reevaluated; of these, 939 were classified as OR or 1R according to the Nomenclature of the International Society of Heart and Lung Transplantation of 2005 and divided in two groups: (1) Predictive biopsies: those that preceded acute rejection; and (2) Nonpredictive biopsies: those that did not precede acute rejection. We compared the occurrence of the following histological findings: vasculitides, ischemic lesions, Quilty effect and eosinophils between the groups by uni- and multivariate analyses. RESULTS: The statistical analysis showed that the presence of severe vasculitides and eosinophils were the best predictors for future acute rejection, with the following odds ratios: 10.60 (95%CI: 3.62 - 31.06. p &lt; 0.001) and 6.26 (95%CI: 3.16 - 12.43, p &lt; 0.001). CONCLUSION: Severe vasculitides and eosinophils in myocardial biopsies are the main predictive factors of acute graft rejection post-heart transplantation.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Vasculitis</kwd>
        <kwd>eosinophils</kwd>
        <kwd>myocardial</kwd>
        <kwd>biopsy</kwd>
        <kwd>graft rejection</kwd>
        <kwd>heart transplantation</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Vasculitides and eosinophils in emdomyocardial biopsies as rejection predictors in heart transplantation</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Reginaldo Cipullo<sup>II</sup>; Marco Aur&#233;lio Finger<sup>II</sup>; Jo&#227;o Manoel Rossi Neto<sup>II</sup>; Carlos Mendes Contreras<sup>II</sup>; N&#225;dia Van Geen Poltronieri<sup>II</sup>; Mabel de Moura Barros Zamorano<sup>II</sup>; L&#237;lian Mary da Silva<sup>II</sup>; Paulo Chaccur<sup>II</sup>; Jarbas Jackson Dinkhuysen<sup>I</sup>; Noedir Ant&#244;nio Groppo Stolf</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o - Universidade S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> The clinical significance of vasculitides, ischemic lesions, Quilty effect and the presence of eosinophils in endomyocardial biopsies of heart transplantation recipients with mild rejection has yet to be established.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To verify whether these histological findings observed in endomyocardial biopsies (eosinophils, vasculitides, Quilty effect and ischemic lesions) are capable of predicting acute graft rejection.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> A total of 1,012 consecutive endomyocardial biopsies were reevaluated; of these, 939 were classified as OR or 1R according to the Nomenclature of the International Society of Heart and Lung Transplantation of 2005 and divided in two groups: (1) Predictive biopsies: those that preceded acute rejection; and (2) Nonpredictive biopsies: those that did not precede acute rejection. We compared the occurrence of the following histological findings: vasculitides, ischemic lesions, Quilty effect and eosinophils between the groups by uni- and multivariate analyses.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> The statistical analysis showed that the presence of severe vasculitides and eosinophils were the best predictors for future acute rejection, with the following odds ratios: 10.60 (95%CI: 3.62 - 31.06. p &lt; 0.001) and 6.26 (95%CI: 3.16 - 12.43, p &lt; 0.001).</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> Severe vasculitides and eosinophils in myocardial biopsies are the main predictive factors of acute graft rejection post-heart transplantation. (Arq Bras Cardiol. 2011; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Vasculitis; eosinophils; myocardial; biopsy; graft rejection; heart transplantation.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The endomyocardial biopsy (EMB) has been used as tool for the diagnosis of graft rejection in heart transplantation recipients for 35 years<sup>1</sup>. In spite of the progress achieved during this period, concerning the knowledge of graft rejection physiopathology, there is no current procedure capable of replacing it with advantage regarding the assessment of the inflammatory process in the graft<sup>2</sup> and the EMB is still considered the gold standard for the diagnosis of acute rejection<sup>3-9</sup>.</p>
      <p>Part of the success of the EMB is due to the standardization of the cardiac graft rejection nomenclature carried out in 1990<sup>10</sup>, and a simple and easily comprehensible classification system was rapidly adopted by heart transplantation centers, allowing the progress of medical knowledge in the diagnosis and treatment of graft rejection<sup>11</sup>.</p>
      <p>In 2005, this classification was revised and simplified according to the clinical behavior of rejections, which is being currently used with good results<sup>11</sup>. However, some histological lesions observed in EMB have an unclear clinical significance, such as the presence of eosinophils in mild rejections, Quilty effect, vasculitides in intramyocardial vessels and ischemic lesions in myocardial muscle fibers.</p>
      <p>Aiming at assessing the results obtained with optical microscopy in rejection prophylaxis, the objective of the present study was to determine whether the presence of Quilty effect, eosinophils, vasculitides in intramyocardial vessels and ischemic lesions in myocardial muscle fibers in biopsies with mild rejection or no rejection are capable of predicting rejection during the clinical evolution of these heart transplantation recipients.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>The study was approved by the Ethics Committee of Instituto Dante Pazzanese, Protocol # 3343, of March 31, 2005. The present was a retrospective, combined cohort study, carried out from 2002 to 2006 and prospectively from 2006 to 2009, which reassessed by optical microscopy all endomyocardial biopsies of 109 consecutive patients submitted to heart transplantation between January 10, 2002 and January 10, 2009, who underwent at least two endomyocardial biopsies during their clinical evolution.</p>
      <p>The population sample analyzed consisted of 109 consecutive patients submitted to heart transplantation in our institution, between January 10, 2002 and January 10, 2009, who underwent two or more endomyocardial biopsies after the aforementioned surgery; 80% of the patients were males and 73% of them were self-reported Caucasians. The youngest patient was 11 years and the oldest was 69, with a mean age in this group of 46 &#177; 13 years at the transplantation. Regarding the heart disease prior to the transplantation, 35% of the patients had idiopathic dilated cardiomyopathy; 33% had cardiomyopathy secondary to coronaropathy and 22% had cardiomyopathy secondary to Chagas disease; 7% had cardiomyopathy secondary to valvulopathy and 3% due to other etiologies.</p>
      <p>After the transplantation, all patients received immunosuppressive therapy with cyclosporine at a dose of 4 mg/kg/day, mycophenolate mofetil at a dose of 1.5 g/day and methylprednisolone at a dose of 10 mg/kg/day for five days, followed by prednisone, initially at a dose of 0.4 mg/kg. Alterations in the immunosuppressive therapy were carried out when necessary; however, 88% of the patients were treated with cyclosporine, mycophenolate mofetil and prednisone.</p>
      <p>All patients were submitted to myocardial biopsies, according to the following protocol: during the first month after surgery, these examinations were performed weekly; in the second and third months, twice a month; in the fourth, fifth and sixth months, once a month and subsequently, every year after the surgery.</p>
      <p>The biopsies were carried out in a surgical ward with a Stanford-Caves bioptome and under fluoroscopy. All fragments obtained during the biopsies were fixed in 10% formaldehyde soon after the procedure and paraffin-embedded in blocks, which were later divided in three planes: superficial, intermediate and deep. Each block yielded 30 slices that were 3 micrometers-thick, which were mounted on a glass slide and stained with Hematoxylin-Eosin (HE) for the three planes and Masson's trichrome only for the intermediate plane. All slides were reassessed using a Weiss&#153; optical microscope.</p>
      <p>Each biopsy was reassessed aiming at identifying the following histological findings: Quilty effect, ischemic lesions and presence of eosinophils in the myocardial inflammatory infiltrate. The presence of these lesions in only one of the four reassessed slides was enough to consider it positive for the identified lesion.</p>
      <p>The slides stained with HE of each biopsy were analyzed to measure the frequency of vasculitides. We designated the column of myocardial fragment slices of each slide with the most representative lesions and counted the vessels affected by the inflammatory process identified in each plane and subsequently, added up all vascular lesions in all assessed slides. This value was divided by the number of planes analyzed and the arithmetic mean of vasculitides per analyzed slide was obtained. Subsequently, this result was divided by the number of myocardial fragments obtained at the biopsy, thus yielding the mean number of vessels affected by the inflammatory process per analyzed fragment.</p>
      <p>Vasculitis was defined as an inflammatory process affecting one or more vessels, of which extension was limited to adjacent structures, accompanied or not by hemorrhage or ischemic lesion at the area of vessel distribution caused by vascular damage<sup>12</sup> and these lesions were classified according to the characteristics shown by the inflammatory infiltrate found on the walls of affected vessels as follows (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figures 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="f2-body2">2</xref>, <xref ref-type="fig" rid="f3-body2">3</xref> and <xref ref-type="fig" rid="f4-body2">4</xref>):</p>
      <disp-quote>
        <p><italic>1. Mild vasculitis -</italic> Focal inflammatory infiltrate, partially affecting the perimeter formed by the vessel walls, with no signs of vascular necrosis or thrombus formation in the vessel lumen.</p>
        <p><italic>2. Moderate vasculitis -</italic> Inflammatory infiltrate affecting the entire perimeter formed by the vessel walls, with no signs of vascular necrosis or thrombus formation in the vessel lumen.</p>
        <p><italic>3. Severe vasculitis -</italic> Inflammatory infiltrate present on the vessel wall associated with necrosis of the wall or thrombus formation inside the vessel.</p>
      </disp-quote>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf01-en.jpg"/></fig>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf02-en.jpg"/></fig>
      <fig id="f3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf03-en.jpg"/></fig>
      <fig id="f4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>The patients were followed through monthly outpatient clinic visits during the first year and bimonthly visits from the second year onward. A database was created using information obtained from outpatient visits and hospital admissions, which contained data on the clinical evolution of each heart transplantation recipient, from the date of the transplantation to the date of death or May 15, 2009, when the clinical follow-up of this study was finished.</p>
      <p>The following outcomes were considered: moderate acute rejection (2R), diagnosed by EMB, characterized as two or more foci of mononuclear inflammatory infiltrate associated with myocardial fiber lesion or severe (3R), described as diffuse polymorphic inflammatory infiltrate, with multiple cell injury areas, and eventually, edema, hemorrhage and vasculitides according to the nomenclature of the International Society of Heart and Lung Transplantation<sup>11</sup> or clinical event that induced acute and immediate increase in the immunosuppression, which usually, but not always was accompanied by an abnormal result of the EMB<sup>13</sup>.</p>
      <p>All patients that during the study period had a decrease in left ventricular ejection fraction (LVEF), heart failure or those who died due to any other cause unrelated to acute rejection were excluded from the study.</p>
      <p>Between January 10 2002 and February 28 2009, a total of 1.012 endomyocardial biopsies were performed at <italic>Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia</italic>; 64% were obtained within six months after heart transplantation; 11.3% between the seventh and twelfth months after the surgery and 24.7% after the first year post-heart transplantation. Of the total number of biopsies, 31 (3.06%) were excluded: 9 for having signs of Chagas' disease reactivation and 22 for having fewer than four fragments suitable for the analysis. Of the remaining 981 biopsies, 28 were excluded (2.77%) for presenting histological signs of moderate (2R) or severe (3R) acute rejection.</p>
      <p>After excluding biopsies with acute rejection and Chagas' disease recurrence, we divided the remaining biopsies in two groups: the predictive group, which consisted of biopsies that preceded an acute rejection episode and the nonpredictive group, consisting of biopsies that did not precede this complication.</p>
      <p>Therefore, a total of 953 biopsies were then considered eligible for the study, which were divided in two groups, as follows: Predictive Group, consisting of 52 biopsies that preceded an episode of acute rejection, with 28 biopsies that preceded acute rejection episodes demonstrated by optical microscopy in asymptomatic patients plus 24 biopsies that preceded pulse therapy with immunosuppressive agents due to clinical and echocardiographic evidence of acute rejection; Nonpredictive Group, consisting of 901 endomyocardial biopsies that did not precede acute rejection episodes.</p>
      <p>All data collected for the present study were stored in an Excel 2003 spreadsheet for Windows&#153;, and the SPSS&#153; program release 10.0 was used to carry out all statistical calculations.</p>
      <p>The univariate analysis was carried out with the following tests: Chi-square, Mann-Whitney, ANOVA or Fisher exact test for the categorical variables and Student's <italic>t</italic> test for normal variables. P values <underline>&lt;</underline> 0.10 were considered eligible for the multivariate analysis. The multivariate analysis used Cox proportional regression method to determine the risk offered by each studied parameter of acute rejection occurrence. To estimate survival and rejection-free survival (with or without hemodynamic involvement), the Kaplan-Meyer method was used and the differences between the groups were verified by the log-rank test. The multivariate analysis results that were considered significant were those with p values <underline>&lt;</underline> 0.05. P values <underline>&lt;</underline> 0.05 were considered significant at.</p>
      <p>The study did not receive any financial support.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Univariate analysis</bold>
      </p>
      <p>The univariate analysis compared the intensity and frequency of vasculitides, Quilty effect, eosinophils at the inflammatory infiltrate and ischemic lesions between the biopsies that preceded acute rejection episodes (predictive group) <italic>versus</italic> biopsies that did not precede this clinical complication (nonpredictive group). <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref> summarizes the results of the univariate analysis for the clinical outcome of acute rejection.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Multivariate analysis</bold>
      </p>
      <p>Of all studied variables, only vasculitis frequency per fragment did not correlate with acute rejection, showing an odds ratio of 1.174 (95%CI: 0.357 - 3.861. p = 0.792). After the removal of this variable from the equation, the best predictors of future rejection were severe vasculitis and presence of eosinophils, with the following odds ratios, respectively: 10.60 (95%CI: 3.62 - 31.06. p &lt; 0.001) and 6.26 (95%CI: 3.16 - 12.43. p &lt; 0.001). <xref ref-type="fig" rid="en_aop06111c01-body2">Chart 1</xref> summarizes the results of the multivariate analysis for the clinical outcome of acute rejection.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop06111c01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf05-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The group of patients with no vasculitides in their biopsies had an acute rejection-free survival of 96.3 &#177; 0.13% in the first year post-heart transplantation. However, we observed that patients with mild or moderate vasculitides had a similar decrease in the acute rejection-free survival in the same period, of 86.2 &#177; 0.32% and 86.4 &#177; 0.45%, respectively. Patients with severe vasculitides had a lower rejection-free survival at the end of the first year post-transplantation, with only 65.9 &#177; 16.8% of them free of this complication. As shown in <xref ref-type="fig" rid="en_aop06111c02-body2">Chart 2</xref>, the differences between the groups increase with time and after five years of follow-up, patients without vasculitides had 91.7 &#177; 0.3% of acute rejection-free survival. Among patients with severe vasculitides, on the other hand, only 49.4 &#177; 19% did not have this complication after the heart transplantation.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop06111c02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf06-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Patients that did not have eosinophils in the interstitial infiltrate had an acute rejection-free survival of 98.5% &#177; 0.05% in the first year after the transplantation. However, in the group that had this cell type in the myocardial interstitial inflammatory infiltrate, the rejection-free survival during this period was greatly reduced, being only 61.6% &#177; 10.2%. <xref ref-type="fig" rid="en_aop06111c03-body2">Chart 3</xref> demonstrates rejection-free survival in patients with and without eosinophils in the inflammatory infiltrate.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop06111c03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf07-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The use of the standardized nomenclature for the diagnosis<sup>10,11</sup> of cardiac rejection has been extremely important for the increase in medical knowledge in the heart transplantation area. However, the routine use of this classification gave rise to some gaps in the interpretation of histological findings in endomyocardial biopsies and their association with the physiopathology of rejection and its clinical significance. Among the knowledge gaps in heart transplantation is the clinical significance of vasculitides, ischemic lesions, Quilty effect and eosinophils in myocardial biopsies that demonstrate mild rejection.</p>
      <p>The identification of findings in biopsies that can predict the onset of rejection and poor evolution is of great clinical importance and can be used as an important tool capable of identifying in which patients the immunosuppressive therapy must be enhanced, in order to prevent immunological aggression of the graft.</p>
      <p>Small studies carried out between 1980 and 1990 considered vasculitides a dismal sign<sup>14-17</sup> in the interpretation of endomyocardial biopsies, being associated with severe rejection and death. However, this histological sign was not taken into account when establishing the standardized rejection nomenclatures of 1990<sup>10</sup> or 2005<sup>11</sup>, and studies are currently needed to clarify its actual clinical importance.</p>
      <p>The findings of this research corroborate the importance of vasculitides as independent predictive factors of acute rejection, acute rejection associated with severe hemodynamic involvement and death due to acute rejection. Vasculitides were morphologically classified according to the intensity of the inflammatory condition and the integrity of walls and their endothelium, which had not been performed before.</p>
      <p>Among the studied histological alterations, vasculitides and the presence of eosinophils were capable of predicting acute rejection. Patients with mild to moderate vasculitides had a 4-fold higher chance of acute rejection than patients with no inflammation in vessel walls; those with severe vasculitides (accompanied by vessel wall necrosis or intravascular thrombus formation) had a 10-fold higher chance of acute rejection.</p>
      <p>The presence of vasculitides significantly decreased survival free of this complication, especially in the group of patients that had the severe form, where 50% of the patients had rejection up to the second year post-transplantation, <italic>versus</italic> only 5% of the patients from the group with no vasculitides that had this clinical outcome during the same period.</p>
      <p>Considering the studies of systemic vasculitides that can be caused by cell immunity, the deposition of immune complexes or antibodies<sup>18</sup>, it would be reasonable to infer that vasculitides, in the context of heart transplantation, can occur in cell rejection, as well as in antibody-mediated rejection; however, there is current clinical and experimental evidence that associates the presence of vasculitides to antibody-mediated rejection<sup>19-21</sup>. The association between vasculitides and the increased expression of HLA-DR, deposition of IgG or IgM on the vascular bed, associated with the fixation of C3d and C4d fractions of the complement and accumulation of fibrin capillary walls has been recently demonstrated in heart transplantation recipients and is correlated with an increase in cardiovascular mortality<sup>20</sup>.</p>
      <p>The mechanisms proposed to explain the vascular lesions are the fixation of the complement to antibodies deposited on the vascular bed, its activation leading to endothelial lesion, vascular thrombosis and neutrophil recruitment to the vascular inflammation site<sup>22</sup>, thus originating tissue ischemia, which can be considered as the most decisive prognostic denominator in vasculitides, of which results range from heart dysfunction caused by metabolic alterations to myocardial infarction, causing definitive heart lesions<sup>23</sup>.</p>
      <p>The presence of eosinophils that comprise the interstitial inflammatory infiltrate is frequently associated with severe rejection, accompanied by hemorrhage, severe vasculitides, muscle fiber necrosis, leading to graft dysfunction and very often to the recipient's death; however, in the end of the 1980s, a series of four cases was reported, in which the presence of eosinophils in mild to moderate rejections was followed by severe hemodynamic consequences<sup>24</sup>. Since then, no new studies capable of elucidating the significance of eosinophils in mild rejections have been carried out.</p>
      <p>In our population, the presence of eosinophil infiltration in the analyzed heart biopsies was uncommon, occurring in only 6.1% of the reassessed examinations; however, this finding had great clinical significance, as in patients that had eosinophil infiltration in the interstitial inflammatory infiltrate, the chance of rejection increased by six-fold in comparison with the group that had an exclusively lymphocytic inflammatory infiltrate.</p>
      <p>It is known that eosinophils act as rejection effector cells when the cytotoxic T lymphocyte pathway is blocked or inoperative<sup>25</sup>. Triggered by auxiliary T lymphocytes type 2, the eosinophil pathway of rejection depends on interleukins 4, 5 and 9<sup>26</sup>, ultimately causing an increase in vascular permeability and tissue destruction mediated by a series of proteins released from cytoplasmic granules of eosinophils, such as main basic protein, eosinophilic cationic protein, eosinophilic neurotoxin and eosinophilic peroxidase<sup>27</sup>.</p>
      <p>This is the first study in humans that correlated the eosinophilic infiltration in biopsies with no interstitial inflammation or with mild rejection, to acute rejection. One potential study limitation is its retrospective design.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>After the assessment of the results obtained at the comparison of histological findings observed in the groups of Predictive <italic>versus</italic> Nonpredictive biopsies, we concluded that:</p>
      <list list-type="order">
        <list-item>
          <p>The presence of vasculitides in biopsies with no inflammatory infiltrate or with mild rejection is associated with an increased risk of developing acute rejection. Additionally, we found an association between the intensity of inflammation of affected vessels and patient evolution (the presence of severe vasculitides in endomyocardial biopsies was the independent predictive factor that best correlated with acute rejection).</p>
        </list-item>
        <list-item>
          <p>The finding of eosinophils comprising the inflammatory infiltrate in patients with mild rejection was correlated with an increased chance of developing acute rejection.</p>
        </list-item>
      </list>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Vasculitis y eosin&#243;filos en biopsia endomioc&#225;rdica, como predictores de rechazo en transplante card&#237;aco</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El significado cl&#237;nico de vasculitis, lesiones isqu&#233;micas, efecto Quilty y de la presencia de eosin&#243;filos en biopsias endomioc&#225;rdicas de receptores de transplante card&#237;aco con rechazos leves no fue aun establecido. OBJETIVO: Verificar si esos hallazgos histol&#243;gicos encontrados en las biopsias endomioc&#225;rdicas (eosin&#243;filos, vasculitis, efecto Quilty y lesiones isqu&#233;micas) son capaces de predecir rechazo agudo del injerto. M&#201;TODOS: Fueron reevaluadas 1.012 biopsias endomioc&#225;rdicas consecutivas; de esas, 939 fueron clasificadas como OR o 1R por la Nomenclatura de la Sociedad Internacional de Transplante de Coraz&#243;n y Pulm&#243;n de 2005, y divididas en dos grupos: (1) Biopsias predictoras: aquellas que precedieron rechazo agudo; y (2) Biopsias no predictoras: aquellas que no precedieron rechazo agudo. Comparamos la ocurrencia de los siguientes hallazgos histol&#243;gicos: vasculitis, lesiones isqu&#233;micas, efecto Quilty y eosin&#243;filos por an&#225;lisis uni y multivariado entre los grupos. RESULTADOS: Despu&#233;s de an&#225;lisis estad&#237;stico se verific&#243; la presencia de vasculitis intensa y de eosin&#243;filos como mayores predictores para rechazo agudo futuro, presentando respectivamente las siguientes razones de posibilidad: 10,60 (IC95%: 3,62 - 31,06. p &lt; 0,001) y 6,26 (IC95%: 3,16 - 12,43. p &lt; 0,001). CONCLUSI&#211;N: Vasculitis intensas y eosin&#243;filos en biopsias del miocardio son los principales factores predictores de rechazo agudo post transplante card&#237;aco.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Vasculitis</kwd>
        <kwd>eosin&#243;filos</kwd>
        <kwd>miocardio</kwd>
        <kwd>biopsia</kwd>
        <kwd>rechazo de injerto</kwd>
        <kwd>transplante de coraz&#243;n</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ESPECIAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="nota_1-body3">
          <label>
            <bold>Vasculitis y eosin&#243;filos en biopsia endomioc&#225;rdica, como predictores de rechazo en transplante card&#237;aco</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Reginaldo Cipullo<sup>II</sup>; Marco Aur&#233;lio Finger<sup>II</sup>; Jo&#227;o Manoel Rossi Neto<sup>II</sup>; Carlos Mendes Contreras<sup>II</sup>; N&#225;dia Van Geen Poltronieri<sup>II</sup>; Mabel de Moura Barros Zamorano<sup>II</sup>; L&#237;lian Mary da Silva<sup>II</sup>; Paulo Chaccur<sup>II</sup>; Jarbas Jakson Dinkhuysen<sup>II</sup>; Noedir Ant&#244;nio Groppo Stolf<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o - Universidade S&#227;o Paulo</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> El significado cl&#237;nico de vasculitis, lesiones isqu&#233;micas, efecto Quilty y de la presencia de eosin&#243;filos en biopsias endomioc&#225;rdicas de receptores de transplante card&#237;aco con rechazos leves no fue aun establecido.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Verificar si esos hallazgos histol&#243;gicos encontrados en las biopsias endomioc&#225;rdicas (eosin&#243;filos, vasculitis, efecto Quilty y lesiones isqu&#233;micas) son capaces de predecir rechazo agudo del injerto.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Fueron reevaluadas 1.012 biopsias endomioc&#225;rdicas consecutivas; de esas, 939 fueron clasificadas como OR o 1R por la Nomenclatura de la Sociedad Internacional de Transplante de Coraz&#243;n y Pulm&#243;n de 2005, y divididas en dos grupos: (1) Biopsias predictoras: aquellas que precedieron rechazo agudo; y (2) Biopsias no predictoras: aquellas que no precedieron rechazo agudo. Comparamos la ocurrencia de los siguientes hallazgos histol&#243;gicos: vasculitis, lesiones isqu&#233;micas, efecto Quilty y eosin&#243;filos por an&#225;lisis uni y multivariado entre los grupos.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Despu&#233;s de an&#225;lisis estad&#237;stico se verific&#243; la presencia de vasculitis intensa y de eosin&#243;filos como mayores predictores para rechazo agudo futuro, presentando respectivamente las siguientes razones de posibilidad: 10,60 (IC95%: 3,62 - 31,06. p &lt; 0,001) y 6,26 (IC95%: 3,16 - 12,43. p &lt; 0,001).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Vasculitis intensas y eosin&#243;filos en biopsias del miocardio son los principales factores predictores de rechazo agudo post transplante card&#237;aco. (Arq Bras Cardiol 2011; 97(2) : 163-170)</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Vasculitis, eosin&#243;filos, miocardio, biopsia, rechazo de injerto, transplante de coraz&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La biopsia endomioc&#225;rdica es usada como herramienta para el diagn&#243;stico de rechazo en receptores de transplante card&#237;aco hace 35 a&#241;os<sup>1</sup>. A pesar del progreso obtenido en ese per&#237;odo en el conocimiento de la fisiopatolog&#237;a del rechazo del injerto, actualmente no existe procedimiento capaz de substituirla con ventajas en la evaluaci&#243;n del proceso inflamatorio del injerto<sup>2</sup>, siendo aun hoy considerada como est&#225;ndar de referencia para el diagn&#243;stico del rechazo agudo<sup>3-9</sup>.</p>
      <p>Parte del &#233;xito de la biopsia endomioc&#225;rdica se debe a la estandarizaci&#243;n de la nomenclatura del rechazo del injerto card&#237;aco, realizada en 1990<sup>10</sup>, y un sistema de clasificaci&#243;n simple y f&#225;cilmente compresible fue r&#225;pidamente adoptado por los centros de transplante permitiendo el progreso del conocimiento m&#233;dico en el diagn&#243;stico y tratamiento de los rechazos del injerto<sup>11</sup>. </p>
      <p>En 2005, esa clasificaci&#243;n fue revista y simplificada de acuerdo con el comportamiento cl&#237;nico de los rechazos, estando en uso en los d&#237;as de hoy con buenos resultados<sup>11</sup>. Entre tanto, existen algunas lesiones histol&#243;gicas observadas en las biopsias endomioc&#225;rdicas que poseen significado cl&#237;nico incierto. Entre ellas podemos citar: la presencia de eosin&#243;filos en rechazos leves, efecto Quilty, vasculitis en vasos intramioc&#225;rdicos y lesiones isqu&#233;micas en fibras musculares mioc&#225;rdicas.</p>
      <p>Con la intenci&#243;n de evaluar los resultados obtenidos con microscopia &#243;ptica en la profilaxis de los rechazos, este estudio tiene como objetivo determinar si la presencia de efecto Quilty, eosin&#243;filos, vasculitis en vasos intramioc&#225;rdicos y lesiones isqu&#233;micas en fibras musculares mioc&#225;rdicas de biopsias con rechazo leve o sin rechazo son capaces de predecir rechazo del injerto en el transcurso de la evoluci&#243;n cl&#237;nica de esos receptores de transplante card&#237;aco. </p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Antes del comienzo de la investigaci&#243;n obtuvimos aprobaci&#243;n del comit&#233; de &#233;tica m&#233;dica del instituto Dante Pazzanese, bajo el Protocolo n&#186; 3.343, fechado el 31 de marzo de 2005.</p>
      <p> Se trata de un estudio de cohorte combinado, retrospectivo de 2002 a 2006 y prospectivo de 2006 a 2009, en el cual reevaluamos por microscopia &#243;ptica todas las biopsias endomioc&#225;rdicas de 109 pacientes consecutivos sometidos a transplante card&#237;aco entre 10 de enero de 2002 y 10 de enero de 2009, y los que le realizaron al menos dos biopsias endomioc&#225;rdicas durante su evoluci&#243;n cl&#237;nica. </p>
      <p>La muestra poblacional analizada fue compuesta por 109 pacientes consecutivos sometidos a transplante card&#237;aco en nuestra instituci&#243;n, entre 10 de enero de 2002 y 10 de enero de 2009, que se realizaron dos o m&#225;s biopsias endomioc&#225;rdicas despu&#233;s de la referida cirug&#237;a; 80% de los pacientes pertenec&#237;an al sexo masculino; en cuanto al color de la piel, 73% de los pacientes se denominaban blancos. El paciente m&#225;s joven ten&#237;a 11 a&#241;os, y el mayor, 69 a&#241;os, siendo la media de edad de ese grupo de 46 &#177; 13 a&#241;os en la fecha del transplante. En cuanto a la enfermedad card&#237;aca previa al transplante, 35% de los pacientes presentaban cardiomiopat&#237;a dilatada idiop&#225;tica; 33%, cardiomiopat&#237;a secundaria a coronariopat&#237;a; y 22%, cardiomiopat&#237;a secundaria a enfermedad de Chagas; 7%, cardiomiopat&#237;a secundaria a valvulopat&#237;as; y 3%, debido a otras etiolog&#237;as.</p>
      <p>Despu&#233;s del transplante, todos los pacientes recibieron inmunosupresi&#243;n con ciclosporina en la dosis de 4 mg/kg/d&#237;a, micofenolato mofetil en la dosis de 1,5 g al d&#237;a, y metilpredinisona en la dosis de 10 mg/kg/d&#237;a por cinco d&#237;as, y posteriormente prednisona, inicialmente en la dosis de 0,4 mg/kg. Alteraciones en la terap&#233;utica inmunosupresora fueron realizadas cuando fue necesario, sin embargo 88% de los pacientes se mantuvieron con ciclosporina, micofenolato mofetil y prednisona.</p>
      <p>Todos los pacientes fueron sometidos a biopsias del miocardio, de acuerdo con el siguiente protocolo: en el primer mes despu&#233;s de la cirug&#237;a esos ex&#225;menes fueron realizados semanalmente; en el segundo y tercer mes, quincenalmente; cuarto, quinto y sexto mes, mensualmente; y a partir de esa fecha, cada a&#241;o despu&#233;s de la cirug&#237;a. </p>
      <p>Las biopsias fueron realizadas en centro quir&#250;rgico con bi&#243;tomo de Stanford-Caves y bajo fluoroscopia. Todos los fragmentos recogidos fueron fijados con Formol a 10% enseguida del t&#233;rmino del procedimiento y embebidos en parafina formando bloques, que posteriormente fueron divididos en tres planos: superficial, intermedio y profundo. De cada bloque obtuvimos 30 rebanadas de tres micr&#243;metros de espesura, que despu&#233;s de montadas en sl&#225;mina de vidrio fueron coloreadas con Hematoxilina-Eosina para los tres planos, y tricr&#243;mico de Mason apenas para el nivel intermedio. </p>
      <p>Todas las l&#225;minas fueron reevaluadas con microsc&#243;pio &#243;ptico de la marca Weis<sup>&#174;</sup>. Procuramos en cada biopsia identificar los siguientes hallazgos histopatol&#243;gicos: efecto Quilty, lesiones isqu&#233;micas y presencia de eosin&#243;filos en el infiltrado inflamatorio mioc&#225;rdico, bastando la presencia de esas lesiones en apenas una de las cuatro l&#225;minas reexaminadas para que ese examen fuese considerado como positivo para la lesi&#243;n encontrada. </p>
      <p>Para medir la frecuencia de las vasculitis, analizamos las l&#225;minas coloreadas con Hematoxilina-Eosina de cada biopsia. Elegimos la columna de rebanadas de fragmentos mioc&#225;rdicos de cada l&#225;mina con las lesiones m&#225;s representativas, realizamos el conteo de los vasos afectados por el proceso inflamatorio encontradas en cada plano y, posteriormente, la suma de esas lesiones vasculares en todas las l&#225;minas analizadas. Ese valor fue divido por el n&#250;mero de planos analizados, obteniendo la media aritm&#233;tica de las vasculitis por l&#225;minas analizadas. A continuaci&#243;n, dividimos ese resultado por el n&#250;mero de fragmentos mioc&#225;rdicos recogidos en la biopsia; obtuvimos, as&#237;, el n&#250;mero medio de vasos afectados por proceso inflamatorio, por fragmentos analizados.</p>
      <p>Definimos vasculitis como proceso inflamatorio, afectando uno o m&#225;s vasos, con extensi&#243;n limitada a estructuras adyacentes, pudiendo ser acompa&#241;adas de hemorragia o lesi&#243;n isqu&#233;mica en el &#225;rea de distribuci&#243;n de los vasos por causa del da&#241;o vascular<sup>12</sup> y clasificamos esas lesiones de acuerdo con las caracter&#237;sticas presentadas por el infiltrado inflamatorio encontrado en la pared de los vasos afectados de la siguiente forma (<xref ref-type="fig" rid="fig1-body3">Figuras 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig2-body3">2</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig3-body3">3</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_a11fig04-body3">4</xref>):</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a11fig04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="fig1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf02-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf03-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf04-es.jpg"/></fig>
      <disp-quote>
        <p><italic>1. Vasculitis leves - </italic>Infiltrado inflamatorio focal, afectando parcialmente el per&#237;metro formado por las paredes del vaso, sin se&#241;ales de necrosis vascular o formaci&#243;n de trombos en la luz del vaso.</p>
        <p><italic>2. Vasculitis moderadas - </italic>Infiltrado inflamatorio afectando todo el per&#237;metro formado por las paredes del vaso, sin se&#241;ales de necrosis vascular o formaci&#243;n de trombos en la luz del vaso.</p>
        <p><italic>3. Vasculitis intensas - </italic>Infiltrado inflamatorio presente en la pared del vaso asociado a necrosis de su pared o formaci&#243;n de trombos en el interior del vaso.</p>
      </disp-quote>
      <p>Los pacientes fueron acompa&#241;ados en visitas ambulatorias mensuales, el primer a&#241;o, y bimestrales, a partir del comienzo del segundo a&#241;o. Con informaciones obtenidas en las consultas ambulatorias e internaciones hospitalarias, se construy&#243; un banco de datos con la evoluci&#243;n cl&#237;nica de cada receptor de transplante card&#237;aco de la fecha de su transplante hasta su fallecimiento o 15 de mayo de 2009, fecha del cierre del control cl&#237;nico de esta investigaci&#243;n.</p>
      <p>Consideramos como desenlace de la investigaci&#243;n: Rechazo agudo moderado (2R), diagnosticado por medio de biopsia endomioc&#225;rdica, caracterizado como dos o m&#225;s focos con infiltrado inflamatorio mononuclear asociado a lesi&#243;n de fibra mioc&#225;rdica, o grave (3R), descripta como infiltrado inflamatorio difuso, polim&#243;rfico, con m&#250;ltiples &#225;reas de lesi&#243;n de agresi&#243;n celular, pudiendo ser encontrado edema, hemorragia y vasculitis seg&#250;n la nomenclatura de la Sociedad Internacional de Transplante de Coraz&#243;n y Pulm&#243;n<sup>11</sup>, o evento cl&#237;nico que indujo aumento agudo e inmediato de la inmunosupresi&#243;n que usualmente, pero no siempre, fue acompa&#241;ado de resultado anormal de la biopsia endomioc&#225;rdica<sup>13</sup>.</p>
      <p>Todos los pacientes que durante el per&#237;odo estudiado presentaron disminuci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, insuficiencia card&#237;aca o muertes por cualquier otra causa no relacionada con rechazo agudo fueron excluidos de esta investigaci&#243;n. </p>
      <p>Entre el 10 de enero de 2002 y el 28 de febrero de 2009, fueron realizadas en el Instituto Dante Pazzanese de Cardiolog&#237;a 1.012 biopsias endomioc&#225;rdicas; 64% fueron obtenidas en los primeros seis meses despu&#233;s del transplante card&#237;aco; 11,3%, entre el s&#233;ptimo y el d&#233;cimo segundo mes de la cirug&#237;a; y 24,7%, despu&#233;s del primer a&#241;o del transplante card&#237;aco. Del total de biopsias, 31 (3,06%) biopsias fueron excluidas: 9 por presentar se&#241;ales de reactivaci&#243;n de la enfermedad de Chagas, y 22 por presentar menos de cuatro fragmentos v&#225;lidos para el an&#225;lisis. De las 981 biopsias restantes, fueron excluidas 28 (2,77%) por presentar se&#241;ales histol&#243;gicas de rechazo agudo moderado (2R) o grave (3R). </p>
      <p>Despu&#233;s de excluir las biopsias con rechazo agudo y con recidiva de la enfermedad de Chagas dividimos las biopsias restantes en dos grupos: el grupo predictor compuesto por biopsias que antecedieron un episodio de rechazo agudo y el grupo no predictor por biopsias que no precedieron esta complicaci&#243;n.</p>
      <p>De esta manera, se volvieron entonces elegibles para el estudio 953 biopsias endomioc&#225;rdicas, que fueron divididas en dos grupos, a saber: Grupo Predictor, formado por 52 biopsias que precedieron un episodio de rechazo agudo, siendo 28 biopsias que antecedieron episodios de rechazos agudos demostrados por microscopia &#243;ptica en pacientes asintom&#225;ticos, sumadas a 24 biopsias que precedieron pulsoterapia con inmunosupresores en raz&#243;n de evidencias cl&#237;nicas y ecocardiogr&#225;ficas de rechazo agudo. Grupo No Predictor, formado por 901 biopsias endomioc&#225;rdicas que no antecedieron episodios de rechazo agudo. </p>
      <p>Todos los datos recogidos en esta investigaci&#243;n fueron almacenados en planilla del software Excel 2003 para Windows<sup>&#174;</sup>, y se utiliz&#243; el programa SPS<sup>&#174;</sup> versi&#243;n 10.0 para la realizaci&#243;n de los c&#225;lculos estad&#237;sticos.</p>
      <p>Para el an&#225;lisis univariado, fueron utilizados los tests: Chi-Cuadrado, Mann- Whitney, ANOVA o test exacto de Fisher para las variables categ&#243;ricas y el test <italic>t de Student</italic> para las variables normales. Fueron consideradas elegibles para an&#225;lisis multivariado variables con valor de p <underline>&lt;</underline> 0,10.</p>
      <p>En el an&#225;lisis multivariado se utiliz&#243; el m&#233;todo de regresi&#243;n proporcional de Cox, para determinar el riesgo ofrecido por cada par&#225;metro estudiado de ocurrencia de rechazo agudo. Para estimativa de la sobrevida y de la sobrevida libre de rechazo (con o sin compromiso hemodin&#225;mico), se utiliz&#243; el m&#233;todo de Kaplan-Meier y las diferencias entre los grupos fueron verificadas por el c&#225;lculo del log Rank Test. Fueron considerados como resultados significativos del an&#225;lisis multivariado aquellos que presentaban valores de p <underline>&lt;</underline> 0,05.</p>
      <p>La investigaci&#243;n en cuesti&#243;n no recibi&#243; financiamiento de fuentes de fomentos.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis univariado</bold>
      </p>
      <p>En el an&#225;lisis univariado, fueron comparados la intensidad y la frecuencia de vasculitis, efecto Quilty, eosin&#243;filos en el infiltrado inflamatorio y lesiones isqu&#233;micas entre las biopsias que antecedieron episodios de rechazo agudo (Grupo predictor), y biopsias que no precedieron esa complicaci&#243;n cl&#237;nica (grupo no predictor). La <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">tabla 1</xref> resume los resultados del an&#225;lisis univariado para el desenlace cl&#237;nico rechazo agudo.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis multivariado</bold>
      </p>
      <p>De todas las variables estudiadas, apenas la frecuencia de vasculitis por fragmento no se correlacion&#243; con rechazo agudo presentando raz&#243;n de posibilidad de 1,174 (IC95%: 0,357 - 3,861. p = 0,792). Retirada esa variable de la ecuaci&#243;n, obtuvimos la vasculitis intensa y la presencia de eosin&#243;filos como mayores predictores de rechazo futuro, presentando respectivamente las siguientes razones de posibilidad: 10,60 (IC95%: 3,62 - 31,06. p &lt; 0, 001) y 6,26 (IC95%%: 3,16 - 12,43. p &lt; 0,001). El <xref ref-type="fig" rid="es_a11gra01-body3">gr&#225;fico 1</xref> resume los resultados del an&#225;lisis multivariado para el desenlace cl&#237;nico rechazo agudo.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a11gra01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf05-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>El grupo de pacientes que no presentaban vasculitis en sus biopsias present&#243; sobrevida libre de rechazo agudo de 96,3 &#177; 0,13% en el primero a&#241;o despu&#233;s del transplante card&#237;aco. Entre tanto, notamos en los pacientes con vasculitis leves o moderadas una reducci&#243;n semejante de sobrevida libre de rechazo agudo en el mismo per&#237;odo de 86,2 &#177; 0,32% y 86,4 &#177; 0,45%, respectivamente. Los pacientes con vasculitis intensas presentaron menor sobrevida libre de rechazo en el final del primero a&#241;o post transplante, con apenas 65,9 &#177; 16,8%, sin experimentar esa complicaci&#243;n. Como podemos observar en el <xref ref-type="fig" rid="es_a11gra02-body3">gr&#225;fico 2</xref>, las diferencias entre los grupos aumentan en el transcurso del tiempo y, a los cinco a&#241;os de seguimiento, los pacientes sin vasculitis presentan 91,7 &#177; 0,3% de sobrevida libres de rechazo agudo. Ya en los pacientes con vasculitis intensas, apenas 49,4 &#177; 19% no presentaron esa complicaci&#243;n despu&#233;s del transplante card&#237;aco.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a11gra02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf06-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Pacientes que no presentan eosin&#243;filos en el infiltrado intersticial tienen sobrevida libre de rechazo agudo en el primero a&#241;o despu&#233;s del transplante card&#237;aco de 98,5% &#177; 0,05%. Entre tanto, en el grupo en que notamos la presencia de esa c&#233;lula en el infiltrado inflamatorio intersticial mioc&#225;rdico, la sobrevida libre de rechazo en ese per&#237;odo fue muy reducida a apenas 61,6% &#177; 10,2%. El <xref ref-type="fig" rid="es_a11gra03-body3">gr&#225;fico 3</xref> demuestra la sobrevida libre de rechazo de los pacientes con y sin eosin&#243;filos en el infiltrado inflamatorio.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a11gra03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0163-00069-gf07-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La utilizaci&#243;n de la nomenclatura estandarizada para el diagn&#243;stico<sup>10,11</sup> de rechazo card&#237;aco fue de extrema importancia para el crecimiento del conocimiento m&#233;dico en el &#225;rea de transplante card&#237;aco. Entre tanto, con el uso rutinario de esa clasificaci&#243;n surgieron algunas lagunas en la interpretaci&#243;n de los hallazgos histol&#243;gicos de las biopsias endomioc&#225;rdicas y su relaci&#243;n con la fisiopatolog&#237;a del rechazo y su significado cl&#237;nico. Entre los hiatos del conocimiento en el transplante card&#237;aco est&#225;n los significados cl&#237;nicos de las vasculitis, lesiones isqu&#233;micas, efecto Quilty y eosin&#243;filos en biopsias del miocardio que presentan rechazo leve.</p>
      <p>La identificaci&#243;n de hallazgos en las biopsias que puedan predecir la aparici&#243;n de rechazo y mala evoluci&#243;n se reviste de enorme importancia cl&#237;nica, pudiendo ser utilizada como una herramienta importante capaz de indicar en cuales pacientes debemos incrementar la terapia inmunosupresora a fin de evitar agresi&#243;n inmunol&#243;gica del injerto.</p>
      <p>Peque&#241;os estudios realizados entre las d&#233;cadas de 1980 y 1990 consideraron las vasculitis como una se&#241;al nefasta<sup>14-17</sup> en la interpretaci&#243;n de las biopsias endomioc&#225;rdicas, siendo esas asociadas a rechazo grave y muerte. Sin embargo, esa se&#241;al histol&#243;gica no fue valorizada en las nomenclaturas estandarizadas de rechazo de 1990<sup>10</sup> o de 2005<sup>11</sup>, necesitando hasta hoy estudios capaces de elucidar su real valor cl&#237;nico.</p>
      <p>Los hallazgos de esta investigaci&#243;n corroboran la importancia de las vasculitis como factores predictores independientes de rechazo agudo, rechazo agudo asociado a grave compromiso hemodin&#225;mico y muerte por rechazo agudo. De manera in&#233;dita fueron clasificadas las vasculitis morfol&#243;gicamente de acuerdo con la intensidad del fen&#243;meno inflamatorio y la integridad de sus paredes y su endotelio. </p>
      <p>Entre las alteraciones histol&#243;gicas estudiadas, las vasculitis y la presencia de eosin&#243;filos fueron capaces de prever rechazo agudo. Los pacientes portadores de vasculitis leves y moderadas presentaron posibilidad de rechazo agudo cerca de cuatro veces mayor que los pacientes sin inflamaci&#243;n encontrada en la pared de los vasos; ya los pacientes con vasculitis intensas (acompa&#241;adas de necrosis de la pared del vaso o formaci&#243;n de trombos intravasculares) poseen probabilidad aumentada 10 veces de rechazo agudo. La presencia de vasculitis disminuye significativamente la sobrevida libre de esa complicaci&#243;n, especialmente en el grupo de pacientes que presentaron vasculitis intensas, donde 50% de los pacientes presentaron rechazo hasta el segundo a&#241;o de transplante, contra apenas 5% de los pacientes del grupo sin vasculitis que experimentaron ese desenlace cl&#237;nico en el mismo per&#237;odo. </p>
      <p>Tomando como base los estudios de las vasculitis sist&#233;micas que pueden ser causadas por acci&#243;n de la inmunidad celular, por el dep&#243;sito de inmunocomplejos o anticuerpos<sup>18</sup>, seria razonable inferir que las vasculitis, en el contexto del transplante card&#237;aco, pueden ocurrir tanto en el rechazo celular como en el rechazo mediado por anticuerpos; entre tanto, hoy existen m&#225;s evidencias cl&#237;nicas y experimentales que asocian la presencia de vasculitis al rechazo mediado por anticuerpos<sup>19-21</sup>. La asociaci&#243;n entre vasculitis y el aumento de la expresi&#243;n de HLA-DR, dep&#243;sito de anticuerpos IgG o IgM en el lecho vascular, asociados a la fijaci&#243;n de fracciones C3d y C4d del complemento y acumulaci&#243;n de fibrina en las paredes capilares o en el intersticio, fue reci&#233;n demostrada en receptores de transplante card&#237;aco y se correlaciona con aumento de la mortalidad cardiovascular<sup>20</sup>.</p>
      <p>Los mecanismos propuestos para explicar las lesiones vasculares son la fijaci&#243;n del complemento a los anticuerpos depositados en el lecho vascular, su activaci&#243;n llevando la lesi&#243;n endotelial, trombosis vascular y reclutamiento de neutr&#243;filos en el lugar de inflamaci&#243;n vascular<sup>22</sup>, originando de esa forma isquemia tisular, que puede ser considerada como el denominador m&#225;s decisivo de pron&#243;stico en las vasculitis, pudiendo llevar desde la disfunci&#243;n card&#237;aca decurrente de alteraciones metab&#243;licas por isquemia pasajera hasta infarto de miocardio ocasionando lesiones definitivas en el coraz&#243;n<sup>23</sup>.</p>
      <p>La presencia de eosin&#243;filos componiendo el infiltrado inflamatorio intersticial es asociada frecuentemente a rechazos intensos acompa&#241;ados de hemorragia, vasculitis intensas, necrosis de fibras musculares, llevando a disfunci&#243;n del injerto card&#237;aco y muchas veces a muerte del receptor; entre tanto, en el final de la d&#233;cada de 1980, surge una serie de cuatro casos en que la presencia de eosin&#243;filos en rechazos leves o moderados fue sucedida de graves repercusiones hemodin&#225;micas<sup>24</sup>. No surgieron nuevas investigaciones desde entonces, capaces de elucidar el significado de los eosin&#243;filos en los rechazos leves.</p>
      <p>En nuestra poblaci&#243;n, la presencia de infiltraci&#243;n eosinof&#237;lica en las biopsias card&#237;acas analizadas fue poco com&#250;n, ocurriendo en apenas 6,1% de los ex&#225;menes reevaluados; entre tanto, ese hallazgo se mostr&#243; de gran significado cl&#237;nico, pues en los pacientes que presentaban eosin&#243;filos haciendo parte del infiltrado inflamatorio intersticial, la posibilidad de rechazo aument&#243; cerca de seis veces en comparaci&#243;n al grupo de paciente que pose&#237;an infiltrado inflamatorio intersticial exclusivamente linfocitario.</p>
      <p>Se sabe que los eosin&#243;filos act&#250;an como c&#233;lulas efectoras de rechazo cuando la v&#237;a del linfocito T citot&#243;xico se encuentra bloqueada o inoperante<sup>25</sup>. Desencadenadas por los linfocitos T auxiliadores del tipo 2 la v&#237;a de rechazo de los eosin&#243;filos es dependiente de interleucinas 4, 5 y 9<sup>26</sup> acarreando, en &#250;ltima instancia, aumento de la permeabilidad vascular y destrucci&#243;n tisular mediada por una serie de prote&#237;nas liberadas de los gr&#225;nulos citoplasm&#225;ticos de los eosin&#243;filos, tales como: prote&#237;na b&#225;sica principal, prote&#237;na cati&#243;nica eosinof&#237;lica, neurotoxina eosinof&#237;lica y peroxidasa eosinof&#237;lica<sup>27</sup>.</p>
      <p>Este es el primero estudio en humanos que correlaciona la infiltraci&#243;n eosinof&#237;lica en biopsias sin inflamaci&#243;n intersticial o con rechazo leve, a rechazo agudo.</p>
      <p>Una limitaci&#243;n potencial del estudio es su car&#225;cter retrospectivo.</p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de evaluaci&#243;n de los resultados obtenidos en la comparaci&#243;n de los hallazgos histol&#243;gicos encontrados en los grupos de biopsias predictoras y no predictoras, se concluye que:</p>
      <disp-quote>
        <p>1. La presencia de vasculitis en las biopsias sin infiltrado inflamatorio o rechazo leve est&#225; asociada a aumento del riesgo de que el paciente desarrolle rechazo agudo. Adicionalmente encontramos relaci&#243;n entre la intensidad de la inflamaci&#243;n de los vasos afectados con la evoluci&#243;n del pacientes (la presencia de vasculitis intensa en la biopsia endomioc&#225;rdicas fue el factor predictor independiente que m&#225;s se correlacion&#243; con rechazo agudo).</p>
        <p>2. El hallazgo de eosin&#243;filos componiendo el infiltrado inflamatorio de pacientes con rechazos leves se correlacion&#243; con aumento de la posibilidad de que el paciente desarrolle rechazo agudo.</p>
      </disp-quote>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Reginaldo Cipullo, por Universidade de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
