<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">mzS5kBSwFwL3nYsn8zcS38n</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011001100008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09700208</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011001100008</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Marcadores de desequil&#237;brio redox em sangue de pacientes hipertensos de uma comunidade no Nordeste do Brasil</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vasconcelos</surname>
            <given-names>Sandra Mary Lima</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Goulart</surname>
            <given-names>Mar&#237;lia Oliveira Fonseca</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>Maria Alayde Mendon&#231;a da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff05"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Manfredini</surname>
            <given-names>Vanusa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff06"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Benfato</surname>
            <given-names>Mara da Silveira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff06"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rabelo</surname>
            <given-names>Luiza Antas</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fontes</surname>
            <given-names>Gilberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Macei&#243;</named-content>
          <named-content content-type="state">Alagoas</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Alagoas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Macei&#243;</named-content>
          <named-content content-type="state">AL</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto de Qu&#237;mica e Biotecnologia</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <aff id="aff05">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Macei&#243;</named-content>
          <named-content content-type="state">Alagoas</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Alagoas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff06">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Rio Grande do Sul</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Macei&#243;</named-content>
          <named-content content-type="state">Alagoas</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Alagoas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Macei&#243;</named-content>
          <named-content content-type="state">AL</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas e da Sa&#250;de</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>08</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>97</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>141</fpage>
      <lpage>147</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>14</day>
          <month>12</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>10</day>
          <month>06</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>08</day>
          <month>02</month>
          <year>2011</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Estudos recentes descrevem a participa&#231;&#227;o de esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio e nitrog&#234;nio na hipertens&#227;o. OBJETIVO: Identificar o desbalan&#231;o redox em sangue de hipertensos. M&#201;TODOS: Super&#243;xido dismutase (SOD), catalase (CAT), glutationa peroxidase (GPx), glutationa (GSH), vitamina C, transferrina, ceruloplasmina, malondialde&#237;do (MDA) e o grupo carbonila, foram quantificados no sangue de 20 hipertensos e 21 controles. Os indiv&#237;duos tinham um &#205;ndice de Massa Corporal de &gt; 18,5 e &lt; 30 kg/m&#178;, glicemia &lt; 100 mg/dL, colesterol s&#233;rico &lt; 200 mg/dL, e eram mulheres n&#227;o fumantes, n&#227;o gr&#225;vidas e n&#227;o lactantes, n&#227;o usu&#225;rias de alopurinol e probucol, e hipertensos em medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva. Todos os indiv&#237;duos foram submetidos a um per&#237;odo preparat&#243;rio de quatro semanas sem &#225;lcool, suplementos vitam&#237;nicos, dexametasona e paracetamol. RESULTADOS: N&#237;veis reduzidos de CAT (p = 0,013), GSH ( p = 0,003) e MDA (p = 0,014), e altos n&#237;veis de GPx (p = 0,001) e ceruloplasmina (p = 0,015) foram obtidos no grupo de hipertensos, em compara&#231;&#227;o com os controles. Foi verificada uma correla&#231;&#227;o positiva entre a press&#227;o sist&#243;lica e o MDA nos hipertensos e diast&#243;lica e CAT nos controles. CONCLUS&#195;O: Os dados obtidos s&#227;o sugestivos de que os hipertensos apresentavam desequil&#237;brio em rea&#231;&#245;es redox, a despeito do poss&#237;vel efeito atenuante de sua medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>hipertens&#227;o</kwd>
        <kwd>marcadores biol&#243;gicos</kwd>
        <kwd>antioxidantes</kwd>
        <kwd>estresse oxidativo</kwd>
        <kwd>enzimas</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>04</day>
        <month>10</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO ORIGINAL</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Marcadores de desequil&#237;brio redox em sangue de pacientes hipertensos de uma comunidade no Nordeste do Brasil</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Sandra Mary Lima Vasconcelos<sup>I,II,IV</sup>; Mar&#237;lia Oliveira Fonseca Goulart<sup>I,II</sup>; Maria Alayde Mendon&#231;a da Silva<sup>I,V</sup>; Vanusa Manfredini<sup>VI</sup>; Mara da Silveira Benfato<sup>VI</sup>; Luiza Antas Rabelo<sup>I,III</sup>; Gilberto Fontes<sup>I,III</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Universidade Federal de Alagoas-UFAL; Macei&#243;, AL-Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Instituto de Qu&#237;mica e Biotecnologia-IQB; Macei&#243;, AL-Brasil </p>
    <p><sup>III</sup>Instituto de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas e da Sa&#250;de-ICBS; Macei&#243;, AL-Brasil </p>
    <p><sup>IV</sup>Faculdade de Nutri&#231;&#227;o-FANUT; Macei&#243;, AL-Brasil </p>
    <p><sup>V</sup>Faculdade de Medicina-FAMED; Macei&#243;, AL-Brasil </p>
    <p><sup>VI</sup>Universidade Federal do Rio Grande do Sul-UFRG; Porto Alegre, RS-Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nota1">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Estudos recentes descrevem a participa&#231;&#227;o de esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio e nitrog&#234;nio na hipertens&#227;o. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Identificar o desbalan&#231;o redox em sangue de hipertensos. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Super&#243;xido dismutase (SOD), catalase (CAT), glutationa peroxidase (GPx), glutationa (GSH), vitamina C, transferrina, ceruloplasmina, malondialde&#237;do (MDA) e o grupo carbonila, foram quantificados no sangue de 20 hipertensos e 21 controles. Os indiv&#237;duos tinham um &#205;ndice de Massa Corporal de <underline>&gt;</underline> 18,5 e <underline>&lt;</underline> 30 kg/m<sup>2</sup>, glicemia <underline>&lt;</underline> 100 mg/dL, colesterol s&#233;rico <underline>&lt;</underline> 200 mg/dL, e eram mulheres n&#227;o fumantes, n&#227;o gr&#225;vidas e n&#227;o lactantes, n&#227;o usu&#225;rias de alopurinol e probucol, e hipertensos em medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva. Todos os indiv&#237;duos foram submetidos a um per&#237;odo preparat&#243;rio de quatro semanas sem &#225;lcool, suplementos vitam&#237;nicos, dexametasona e paracetamol. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> N&#237;veis reduzidos de CAT (p = 0,013), GSH ( p = 0,003) e MDA (p = 0,014), e altos n&#237;veis de GPx (p = 0,001) e ceruloplasmina (p = 0,015) foram obtidos no grupo de hipertensos, em compara&#231;&#227;o com os controles. Foi verificada uma correla&#231;&#227;o positiva entre a press&#227;o sist&#243;lica e o MDA nos hipertensos e diast&#243;lica e CAT nos controles. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Os dados obtidos s&#227;o sugestivos de que os hipertensos apresentavam desequil&#237;brio em rea&#231;&#245;es redox, a despeito do poss&#237;vel efeito atenuante de sua medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> hipertens&#227;o, marcadores biol&#243;gicos, antioxidantes, estresse oxidativo, enzimas.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A hipertens&#227;o vem sendo objeto de muitos estudos, em raz&#227;o da alta preval&#234;ncia e de grande impacto na morbimortalidade: levantamentos populacionais realizados em v&#225;rias cidades brasileiras indicam sua preval&#234;ncia em 22,3% a 43,9%<sup>1</sup>.</p>
    <p>Dentre os fatores associados ao desenvolvimento da hipertens&#227;o, uma quest&#227;o extremamente importante, complexa e atual &#233; a participa&#231;&#227;o de esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio (ERO) e de esp&#233;cies reativas de nitrog&#234;nio (ERN) em sua patog&#234;nese. Dessa forma, a hip&#243;tese oxidativa de hipertens&#227;o se baseia no fato de que o endot&#233;lio vascular, o &#243;rg&#227;o central para a hipertens&#227;o, &#233; o local onde ocorrem numerosos processos de redu&#231;&#227;o e oxida&#231;&#227;o, especialmente por meio das enzimas NAD(P)H oxidase, xantina oxidase (XO) e da &#243;xido n&#237;trico sintase endotelial (eNOS), que agem aumentando a produ&#231;&#227;o de &#226;nion radical super&#243;xido (O<sub>2</sub><sup>&#149;-</sup>), mas tamb&#233;m por meio de for&#231;as mec&#226;nicas que estimulam a produ&#231;&#227;o de O<sub>2</sub><sup>&#149;-</sup>. A produ&#231;&#227;o excessiva de O<sub>2</sub><sup>&#149;- </sup>favorece a rea&#231;&#227;o com o &#243;xido n&#237;trico (<sup>&#149;</sup>NO) e forma o peroxinitrito (ONOO<sup>-</sup>), um intermedi&#225;rio reativo particularmente perigoso, uma vez que &#233; capaz de formar o radical hidroxila (<sup>&#149;</sup>OH), independentemente da presen&#231;a de metais de transi&#231;&#227;o. Dentre outros fen&#244;menos associados, o desvio do <sup>&#149;</sup>NO de sua fun&#231;&#227;o vasodilatadora promove o crescimento de c&#233;lulas endoteliais e da vasoconstri&#231;&#227;o<sup>2-13</sup>. O estresse oxidativo pode ser determinado por meio de biomarcadores do equil&#237;brio de rea&#231;&#245;es de oxida&#231;&#227;o e redu&#231;&#227;o, que s&#227;o quantific&#225;veis em fluidos biol&#243;gicos<sup>14</sup>.</p>
    <p>O principal objetivo deste estudo foi quantificar alguns antioxidantes e marcadores de dano oxidativo no sangue de um grupo de hipertensos e controles.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Sele&#231;&#227;o dos participantes do estudo</bold>
    </p>
    <p>Os indiv&#237;duos inclu&#237;dos no estudo eram residentes do munic&#237;pio de Flexeiras, Alagoas (AL), Brasil, um munic&#237;pio de pequeno porte, com &#225;rea de 316 quil&#244;metros quadrados, com uma popula&#231;&#227;o de 11.881 habitantes, localizado na regi&#227;o da Zona da Mata do Estado de Alagoas, no Nordeste do Brasil, a 60 quil&#244;metros de dist&#226;ncia da capital do Estado, Macei&#243;. A principal receita de Flexeiras adv&#233;m da monocultura da cana-de-a&#231;&#250;car, de acordo com o IBGE (<ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.ibge.org.br">http://www.ibge.org.br</ext-link>).</p>
    <p>
      <bold>Indiv&#237;duos</bold>
    </p>
    <p>Os participantes deste estudo foram selecionados de uma amostra de 433 dos 803 hipertensos cadastrados pelas equipes de sa&#250;de da fam&#237;lia do munic&#237;pio de Flexeiras em 2005. Representavam 53,92% dos hipertensos com seguimento pela sa&#250;de p&#250;blica local. Os 433 hipertensos foram avaliados de janeiro a junho de 2005, com base em dados antropom&#233;tricos (peso, altura, circunfer&#234;ncia da cintura), dados cl&#237;nicos (n&#237;veis de press&#227;o arterial, diagn&#243;stico de diabete, uso de medicamentos), dados bioqu&#237;micos (glicemia em jejum, colesterol total e triglicer&#237;deos, ap&#243;s 12 horas de jejum), e estilo de vida (fumo, sedentarismo). Os crit&#233;rios de inclus&#227;o foram: (1) pacientes com hipertens&#227;o<sup>1</sup>; (2) 40 a 60 anos; (3) n&#227;o obesos, com &#205;ndice de Massa Corporal(IMC) <underline>&lt;</underline> 30 kg/m<sup>2 </sup>e <underline>&gt;</underline> 18,5 kg/m<sup>2</sup>; (4) com glicemia em jejum <underline>&lt;</underline> 100 mg/dL e colesterol s&#233;rico <underline>&lt;</underline> 200 mg/dL; (5) mulheres n&#227;o menop&#225;usicas, n&#227;o gr&#225;vidas, n&#227;o lactantes e n&#227;o usu&#225;rias de contraceptivos. Pacientes com diagn&#243;stico de diabete melito, glicemia em jejum &gt; 100 mg/dL, colesterol &gt; 200 mg/dL, usu&#225;rios de alopurinol e probucol e fumantes foram exclu&#237;dos.</p>
    <p>Sessenta e tr&#234;s indiv&#237;duos n&#227;o hipertensos (grupo controle), volunt&#225;rios, tamb&#233;m moradores de Flexeiras, assinaram o formul&#225;rio de consentimento livre e esclarecido e foram submetidos aos mesmos crit&#233;rios de sele&#231;&#227;o.</p>
    <p>Os protocolos aderiram aos princ&#237;pios da Declara&#231;&#227;o de Helsinki e os pacientes que estavam em conformidade com os crit&#233;rios de sele&#231;&#227;o foram inclu&#237;dos ap&#243;s leitura e assinatura dos formul&#225;rios de consentimento livre e esclarecido aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa da Universidade Federal de Alagoas (UFAL), em processo n&#186; 009991/2004-79, de 20 de novembro de 2005.</p>
    <p>
      <bold>Dados socioecon&#244;micos</bold>
    </p>
    <p>Al&#233;m das informa&#231;&#245;es citadas, houve levantamento dos indiv&#237;duos com rela&#231;&#227;o &#224; classe social, com base nos Crit&#233;rios de Classifica&#231;&#227;o Econ&#244;mica Brasil (CCEB) da Associa&#231;&#227;o Brasileira de Empresas de Pesquisa de Mercado (ABEP), renda <italic>per capita</italic> e n&#237;vel de escolaridade.</p>
    <p>
      <bold>Prepara&#231;&#227;o para a coleta sangu&#237;nea</bold>
    </p>
    <p>Os indiv&#237;duos selecionados foram orientados a interromper o uso de medica&#231;&#227;o interferente, como suplementos vitam&#237;nicos e minerais, paracetamol, dexametasona e bebidas alco&#243;licas quatro semanas antes da coleta do sangue. Durante esse per&#237;odo, os indiv&#237;duos foram contatados sistematicamente por meio de visitas domiciliares e telefonemas para garantir que a fase preparat&#243;ria estava sendo seguida.</p>
    <p>
      <bold>Amostras sangu&#237;neas e procedimentos anal&#237;ticos</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s 12 horas de jejum, as amostras sangu&#237;neas foram coletadas e depositadas em tubos de coleta a v&#225;cuo em tr&#234;s fra&#231;&#245;es do sangue total: (1) de 10 mL em heparina para an&#225;lise das enzimas antioxidantes: super&#243;xido dismutase (SOD), glutationa peroxidase (GPx) e catalase (CAT), glutationa (GSH), todos eles em eritr&#243;citos e carbonila em plasma; (2) 5 mL em EDTA para o hemograma, e (3) 5 mL, sem anticoagulante para as leituras de &#225;cido &#250;rico, ceruloplasmina (CER), transferrina, malondialde&#237;do (MDA) e vitamina C no soro. Todo o sangue foi centrifugado a 3.000 rpm por 5 min. Uma fra&#231;&#227;o de 500 mL de soro foi armazenada em triplicata, a uma temperatura de -20&#186;C, enquanto uma fra&#231;&#227;o de 500 mL de soro, uma fra&#231;&#227;o de 200 mL de plasma e quatro fra&#231;&#245;es de 500 mL de plasma foram armazenadas em triplicata a uma temperatura de -80&#186;C.</p>
    <p>A atividade da SOD, CAT e GPx foi determinada, respectivamente, de acordo com o kit de enzimas RANDOX-Ransod, m&#233;todo de Aebi e m&#233;todo de Paglia e Valentine. GSH foi determinada de acordo com o m&#233;todo de Akerboom e Sies, carbonila de acordo com o m&#233;todo de Levine, e MDA e vitamina C por HPLC-UV, conforme m&#233;todo de Katepe. A CER e a transferrina foram analisadas com o kit de teste quantitativo Spinreact. Todos os m&#233;todos utilizados foram descritos por Vasconcelos e col<sup>14</sup>.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise estat&#237;stica envolveu inicialmente a aplica&#231;&#227;o do teste de Kolmogorov-Smirnov para verificar a distribui&#231;&#227;o Gaussiana. Para comparar os grupos, o teste <italic>t</italic> de Student, o teste do Qui-quadrado (&#967;<sup><italic>2</italic></sup>) de Pearson e o teste de Fischer foram utilizados para as vari&#225;veis com distribui&#231;&#227;o normal, e o teste de Mann-Whitney e Spearman para as vari&#225;veis com distribui&#231;&#227;o assim&#233;trica. Em todos os testes, adotou-se p &lt; 0,05 como estatisticamente significativo.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas gerais da popula&#231;&#227;o estudada</bold>
    </p>
    <p>Dos 433 hipertensos, 24 (5,5%) estavam em conformidade com os crit&#233;rios de sele&#231;&#227;o e 20 (4,6%) conclu&#237;ram o protocolo. No que tange ao grupo de controle, dos 63 volunt&#225;rios estudados, 21 (33,33%) estavam em conformidade com os crit&#233;rios de sele&#231;&#227;o e conclu&#237;ram o protocolo. Portanto, o estudo foi conduzido com 20 hipertensos e 21 controles, cujas caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas, socioecon&#244;micas, antropom&#233;tricas e bioqu&#237;micas foram relacionadas na <xref ref-type="table" rid="tab1">tabela 1</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Tratamento com medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva</bold>
    </p>
    <p>Os hipertensos eram submetidos &#224; terapia anti-hipertensiva e eram usu&#225;rios regulares de medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>). Nesse grupo, 30% eram usu&#225;rios de diur&#233;ticos, 25% utilizavam um inibidor de Enzima Conversora de Angiotensina (ACE) e 30% utilizavam uma associa&#231;&#227;o de duas medica&#231;&#245;es.</p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Antioxidantes e biomarcadores de dano oxidativo</bold>
    </p>
    <p>Os indiv&#237;duos hipertensos apresentaram n&#237;veis diminu&#237;dos de SOD, CAT, GSH, transferrina e MDA no sangue e n&#237;veis elevados de GPx, ascorbato, CER e carbonila no sangue, quando comparados aos controles. No entanto, apenas os n&#237;veis de CAT, GSH e MDA no sangue (diminu&#237;dos) e de GPx e CER (aumentados) apresentaram diferen&#231;as significativas (<xref ref-type="table" rid="a08tab03">Tabela 3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a08tab03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Correla&#231;&#227;o entre n&#237;veis press&#243;ricos e biomarcadores de dano oxidativo</bold>
    </p>
    <p>Os testes de correla&#231;&#227;o de Pearson e Spearman revelaram uma correla&#231;&#227;o positiva entre PAS e MDA (r = 0,44 e p = 0,04) nos hipertensos, e entre PAD e CAT (r = 0,54 e p = 0,01) nos controles. Dentre os biomarcadores, uma correla&#231;&#227;o negativa foi verificada entre MDA e GPx nos dois grupos (r = -0,63 e p = 0,003 nos hipertensos e r = -0,63 e p = 0,004 nos controles).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Um estudo epidemiol&#243;gico constatou uma associa&#231;&#227;o positiva entre o estresse oxidativo aumentado e a redu&#231;&#227;o do <italic>status</italic> antioxidante com fatores de risco cardiovascular na popula&#231;&#227;o em geral<sup>15,16</sup>. Estudos experimentais e cl&#237;nicos demonstraram um aumento na produ&#231;&#227;o de esp&#233;cies reativas em pacientes com hipertens&#227;o essencial<sup>17-36</sup>, alguns dos quais apresentados na <xref ref-type="table" rid="a08tab04">Tabela 4</xref>. H&#225; uma elevada produ&#231;&#227;o de O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup>- na hipertens&#227;o, que levaria &#224; forma&#231;&#227;o de ONOO<sup>- </sup>(por rea&#231;&#227;o de O<sub>2</sub><sup>&#149;- </sup>com <sup>&#149;</sup>NO), o que ocorre com uma constante de velocidade de 6,7 x 10<sup>9</sup> de mol L<sup>-1</sup> s<sup>-116</sup>, enquanto a rea&#231;&#227;o de dismuta&#231;&#227;o de O<sub>2</sub><sup>&#149;- </sup>por SOD ocorre em velocidade 3 vezes mais lenta: 1,6 x 10<sup>9</sup> mol L<sup>-1</sup> s<sup>-1 4</sup>. Al&#233;m disso, a atividade do SOD &#233; favorecida quando a concentra&#231;&#227;o de O<sub>2</sub><sup>&#149;-</sup>&#233; baixa e a de SOD &#233; alta, o que ocorre apenas em condi&#231;&#245;es fisiol&#243;gicas<sup>3</sup>. Esses aspectos explicariam, em parte, os fen&#244;menos pr&#243;-oxidantes da hipertens&#227;o<sup>3,4,16</sup>. Al&#233;m do mais, a atividade dos sistemas antioxidantes seria reduzida, o que tamb&#233;m favoreceria o estresse oxidativo presente na hipertens&#227;o.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a08tab04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Estudos cl&#237;nicos demonstraram uma atividade de enzimas antioxidantes diminu&#237;da entre hipertensos quando comparada aos controles<sup>17,18</sup>, mas ainda n&#227;o est&#225; claro se essa &#233; uma causa ou uma consequ&#234;ncia da hipertens&#227;o. O estresse oxidativo em um processo cr&#244;nico como a hipertens&#227;o poderia consumir as reservas e prejudicar a atividade de enzimas antioxidantes.</p>
    <p>Em vista do que discutimos anteriormente, &#233; poss&#237;vel prever n&#237;veis altos de dano oxidativo e n&#237;veis baixos de antioxidantes em hipertensos. No entanto, no presente estudo, o grupo de hipertensos apresentou n&#237;veis mais baixos apenas dos antioxidantes CAT e GSH, n&#237;veis mais altos de GPx e CER, e n&#237;veis mais baixos do marcador de dano oxidativo, MDA, em compara&#231;&#227;o com o grupo de controle (<xref ref-type="table" rid="a08tab03">Tabela 3</xref>). De fato, no que concerne &#224;s enzimas antioxidantes, os estudos de hipertensos constataram n&#237;veis baixos de SOD, CAT e GPx<sup>17-19</sup> (<xref ref-type="table" rid="a08tab03">Tabela 3</xref>), de maneira semelhante a este estudo, &#224; exce&#231;&#227;o da GPx, que se constatou surpreendentemente alta muito embora semelhante ao observado por Ide e cols.<sup>20</sup>.</p>
    <p>A catalase pode ser inibida na presen&#231;a de O<sub>2</sub><sup>&#149;-</sup>removido inadequadamente, gerando ferroxicatalase, que n&#227;o decomp&#245;e H<sub>2</sub>O<sub>2 </sub>rapidamente<sup>10</sup>. Isso explicaria n&#227;o s&#243; os n&#237;veis de CAT baixos, mas tamb&#233;m os n&#237;veis de GPx altos, possivelmente indicando uma maior demanda por essa enzima, uma vez que &#233; capaz de reduzir ONOO<sup>-</sup> de maneira eficiente, impedindo, assim, a oxida&#231;&#227;o de cadeias macromoleculares e a nitra&#231;&#227;o de prote&#237;nas<sup>10</sup>. Al&#233;m disso, embora n&#227;o tenham sido constatadas diferen&#231;as significativas na SOD, &#233; poss&#237;vel considerar que os n&#237;veis reduzidos dessa enzima eram provavelmente devidos &#224; rea&#231;&#227;o de O<sub>2</sub><sup>&#149;- </sup>e <sup>&#149;</sup>NO, que &#233; mais r&#225;pida do que a rea&#231;&#227;o de O<sub>2</sub><sup>&#149;- </sup>e SOD, al&#233;m do fato de que ela age de maneira mais eficiente em condi&#231;&#245;es fisiol&#243;gicas (baixa concentra&#231;&#227;o de O<sub>2</sub><sup>&#149;-</sup>). Retornando &#224; CAT, pode-se considerar que, com O<sub>2</sub><sup>&#149;- </sup>"desviado" para formar ONOO<sup>-</sup>, a produ&#231;&#227;o de H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> por meio da SOD &#233; menor ou permanece em n&#237;veis normais, n&#227;o exigindo uma atividade adicional. Al&#233;m disso, conforme mencionado anteriormente, essa enzima pode ser inibida na presen&#231;a de O<sub>2</sub><sup>&#149;-</sup> acumulado e sua a&#231;&#227;o a&#231;&#227;o &#233; delimitada no peroxissoma das c&#233;lulas.</p>
    <p>Com rela&#231;&#227;o &#224; terapia farmacol&#243;gica, as medica&#231;&#245;es anti-hipertensivas que agiam como antioxidantes eram: (1) inibidores de ACE e bloqueadores de receptores de AT<sub>1</sub>, que agem indiretamente pela inibi&#231;&#227;o do sistema renina-angiotensina-aldosterona (SRAA), uma importante fonte de ERO no endot&#233;lio<sup>3,4,7,8,11</sup>; (2) betabloqueadores de terceira gera&#231;&#227;o, por meio do aumento da libera&#231;&#227;o de <sup>&#149;</sup>NO e glutationa na c&#233;lula endotelial<sup>21</sup>; e (3) bloqueadores dos canais de c&#225;lcio, com o aumento da disponibilidade de &#243;xido n&#237;trico na c&#233;lula endotelial e aumento da express&#227;o de MnSOD nas c&#233;lulas musculares lisas vasculares<sup>22</sup>.</p>
    <p>No grupo de hipertensos, o uso de um inibidor de ECA (captopril) em 60% dos pacientes (40% com 25 mg/dia e 20% com 50 mg/dia) exige coment&#225;rios adicionais. O mecanismo antioxidante dessa medica&#231;&#227;o, embora indireto e sem uma rela&#231;&#227;o dose-resposta definida, envolve a inibi&#231;&#227;o do SRAA por meio da inibi&#231;&#227;o da a&#231;&#227;o da angiotensina II (ANG II), que corresponde a sua a&#231;&#227;o antioxidante. ANG II &#233; um potente est&#237;mulo para a produ&#231;&#227;o de ERO na c&#233;lula endotelial, aumentando a atividade de NAD(P)H oxidase. Al&#233;m disso a ANGII supra-regula a atividav de da eNOS, a qual se acompanha de desacoplamento e redu&#231;&#227;o na produ&#231;&#227;o de &#149;NO e aumento na produ&#231;&#227;o de super&#243;xido<sup>10</sup>. Esse efeito foi verificado em um estudo que encontrou uma associa&#231;&#227;o inversa entre o F<sub>2-</sub>isoprostano e o n&#250;mero e tipo de medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva [na qual 46% correspondia ao inibidor de ECA tratado e 26%, a um bloqueador de receptor de angiotensina-1 (AT<sub>1</sub>)]<sup>23</sup>. Al&#233;m disso, a a&#231;&#227;o antioxidante de betabloqueadores e antagonistas de receptores de AT<sub>1</sub> tamb&#233;m foi relatada em um estudo de hipertensos tratados com esses medicamentos, cujos n&#237;veis de SOD, CAT e GPx aumentaram e os n&#237;veis de 8-oxo-2'-desoxiguanosina e MDA reduziram<sup>24</sup>. Em contraste, um outro estudo<sup>25</sup> constatou uma capacidade antioxidante aumentada no plasma de hipertensos em uso de diur&#233;ticos tiaz&#237;dicos, mas n&#227;o constatou a mesma correla&#231;&#227;o positiva com o inibidor de ECA e betabloqueador, a despeito de sua a&#231;&#227;o antioxidante.</p>
    <p>A correla&#231;&#227;o positiva evidenciada entre PAS e MDA em hipertensos &#233; indicativa da associa&#231;&#227;o entre a HAS e o estresse oxidativo, especialmente ap&#243;s a rela&#231;&#227;o negativa obtida entre MDA e GPx nos dois grupos.</p>
    <p>Como a glutationa age em conjunto com a GPx, os resultados foram analisados em conjunto, considerando que ambas s&#227;o fundamentais na defesa contra a peroxida&#231;&#227;o lip&#237;dica, provocada por ONOO<sup>-</sup>. Cada unidade de GPx age por meio do consumo de duas mol&#233;culas de GSH, que &#233; o antioxidante intracelular mais importante e est&#225; presente na c&#233;lula predominantemente na forma reduzida (GSH), em detrimento da forma oxidada (GSSG). A raz&#227;o GSH/GSSG &gt; 1, que &#233; vital para a c&#233;lula, &#233; mantida por um sistema de reciclagem eficiente de GSH a partir de GSSG<sup>10</sup>.</p>
    <p>Na hipertens&#227;o, foram encontrados baixos n&#237;veis de GSH e a raz&#227;o de GSH/GSSG &lt;1<sup>18</sup>. Neste estudo, a GSSG n&#227;o foi medida. Nossos resultados de n&#237;veis baixos de GSH s&#227;o coerentes com a literatura e seriam explicados pelo estresse oxidativo, uma vez que a ERO oxida a GSH em GSSG, levando a uma queda na GSH, o que &#233; agravado pela convers&#227;o da GSH em GSSG no processo de desintoxica&#231;&#227;o do per&#243;xido, pela a&#231;&#227;o da GPx.</p>
    <p>Com rela&#231;&#227;o ao &#225;cido &#250;rico e &#224; vitamina C, os n&#237;veis mais elevados observados no grupo de hipertensos n&#227;o foram estatisticamente diferentes, embora se saiba que a hiperuricemia est&#225; associada com a hipertens&#227;o<sup>28</sup> e a atividade antioxidante do urato envolve diferentes rea&#231;&#245;es (com R<sup>&#149;</sup>, ROO<sup>&#149;</sup>, ONOO<sup>-</sup>, e ONO<sub>2</sub><sup>&#149;</sup>)<sup>10,14 </sup>agindo de forma c&#237;clica, uma vez que pode ser recuperado pelo ascorbato, dentre outros. Ademais, &#233; considerado um antioxidante plasm&#225;tico potente, uma vez que sua concentra&#231;&#227;o no plasma &#233; dez vezes maior do que outros antioxidantes, como as vitaminas E e C<sup>13</sup>.</p>
    <p>Os n&#237;veis de transferrina foram semelhantes nos dois grupos, mas os n&#237;veis de ceruloplasmina, que tamb&#233;m &#233; uma ferroxidase, foram maiores no grupo de hipertensos (<xref ref-type="table" rid="a08tab03">Tabela 3</xref>). Essa constata&#231;&#227;o tamb&#233;m representa um importante fator de prote&#231;&#227;o, em vista da atividade da ceruloplasmina no transporte de cobre e ferro de oxida&#231;&#227;o para captura por meio da transferrina, ou seja, ela age sobre os metais de transi&#231;&#227;o mais importantes com rela&#231;&#227;o &#224; capacidade de transferir el&#233;trons em sua forma livre nos sistemas biol&#243;gicos. Outros mecanismos antioxidantes incluem o sequestro de O<sub>2</sub><sup>&#149;- </sup>e H<sub>2</sub>O<sub>2</sub>, a inibi&#231;&#227;o da rea&#231;&#227;o de Fenton, protegendo os tecidos biol&#243;gicos dos efeitos danosos da descompartimentaliza&#231;&#227;o do ferro, a inibi&#231;&#227;o da oxida&#231;&#227;o lip&#237;dica e o bloqueio de prote&#237;nas e os danos ao DNA, sendo verificados por meio da inibi&#231;&#227;o da forma&#231;&#227;o de carbonila e prote&#231;&#227;o da c&#233;lula contra danos e a dissolu&#231;&#227;o causada pela ERO<sup>11,27</sup>. No entanto, em situa&#231;&#245;es de estresse oxidativo, a ceruloplasmina pode agir como um pr&#243;-oxidante no meio intravascular, uma vez que ONOO<sup>- </sup>e H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> podem induzir a dissocia&#231;&#227;o da liga&#231;&#227;o de Cu<sup>2+</sup> livre da prote&#237;na, favorecendo sua libera&#231;&#227;o no meio intracelular, assim como diminuindo sua atividade ferroxidase<sup>27</sup>. De fato, diversos estudos constataram uma correla&#231;&#227;o entre a ceruloplasmina e a doen&#231;a cardiovascular, e alguns estudos prospectivos e casos de controle indicaram que ela constitui em um fator de risco cardiovascular<sup>28</sup>, o que corresponde a um biomarcador cuja atividade pr&#243;-oxidante parece predominar em determinadas circunst&#226;ncias, incluindo na doen&#231;a cardiovascular.</p>
    <p>Foi observada uma diminui&#231;&#227;o no fen&#244;meno da peroxida&#231;&#227;o lip&#237;dica (LP) entre os hipertensos, j&#225; que a presen&#231;a do MDA (o alde&#237;do reativo mais abundante de PL) no soro desses indiv&#237;duos era menor do que no soro dos controles (<xref ref-type="table" rid="a08tab03">Tabela 3</xref>). A presen&#231;a de grupos carbonila em n&#237;veis semelhantes, nesse caso, pode refor&#231;ar a premissa de que se o grupo de hipertensos estivesse em estresse oxidativo, o ONOO<sup>-</sup> seria a esp&#233;cie reativa prevalecente, uma vez que ele &#233; um indutor fraco de prote&#237;nas carbonila<sup>37</sup>. Cabe ressaltar que, na escolha do marcador do estresse oxidativo, a natureza do estresse oxidativo em estudo desempenha uma fun&#231;&#227;o de extrema import&#226;ncia. No entanto, a metodologia dispon&#237;vel e a viabilidade da aplica&#231;&#227;o de t&#233;cnicas anal&#237;ticas s&#227;o de igual import&#226;ncia, e foram particularmente determinantes nas escolhas deste estudo.</p>
    <p>Diversos estudos constataram uma correla&#231;&#227;o positiva entre n&#237;veis elevados de MDA e as doen&#231;as cardiovasculares, como o infarto agudo do mioc&#225;rdio, a insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva e a hipertens&#227;o<sup>29-31</sup> em hipertensos sem terapia farmacol&#243;gica<sup>18</sup> e em hipertensos idosos utilizando medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva<sup>32</sup>. Por sua vez, estudos envolvendo hipertensos que nunca foram tratados<sup>33</sup> e hipertensos tratados<sup>23,34</sup> n&#227;o constataram diferen&#231;as entre hipertensos e controles nos n&#237;veis de F<sub>2</sub>-isoprostano, um outro marcador de peroxida&#231;&#227;o lip&#237;dica, a despeito da a&#231;&#227;o antioxidante dos medicamentos anti-hipertensivos. No entanto, outro estudo encontrou uma correla&#231;&#227;o positiva entre esse marcador de dano e marcadores de inflama&#231;&#227;o em hipertensos ainda n&#227;o submetidos &#224; terapia farmacol&#243;gica<sup>35</sup>. Os pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva de classe II a classe IV mostraram n&#237;veis diminu&#237;dos de MDA<sup>36</sup>. Os resultados indicam a poss&#237;vel associa&#231;&#227;o entre mecanismos de prote&#237;na de LP, tais como GPx e CER, que foram encontrados em n&#237;veis elevados.</p>
    <p>&#201; importante ressaltar que, na popula&#231;&#227;o do estudo, um vi&#233;s existente era o uso de medica&#231;&#227;o. Entretanto, a terapia farmacol&#243;gica anti-hipertensiva (em especial medica&#231;&#245;es bloqueadoras de canais de c&#225;lcio e inibidores da ECA) produz um aumento significativo do <sup>&#149;</sup>NO, mas os n&#237;veis de enzimas antioxidantes permanecem baixos quando comparados a normotensos<sup>17</sup>. Outro aspecto significativo &#233; a possibilidade de o CER de inibir a oxida&#231;&#227;o de prote&#237;nas, o que foi verificado em uma cultura de c&#233;lulas endoteliais, por meio da forma&#231;&#227;o de carbonila na presen&#231;a de ceruloplasmina<sup>38</sup>.</p>
    <p>O fen&#244;meno do estresse oxidativo, bem como o sistema antioxidante funcionam de forma integrada, com uma s&#233;rie de eventos relacionados. Essa caracter&#237;stica e a complexidade desses processos necessariamente exigem uma discuss&#227;o n&#227;o individualizada. Al&#233;m disso, &#233; preciso ter em mente a dualidade do ambiente de rea&#231;&#245;es de oxida&#231;&#227;o e redu&#231;&#227;o: n&#237;veis elevados de antioxidantes n&#227;o s&#227;o necessariamente desej&#225;veis, e n&#237;veis baixos de antioxidantes, indesej&#225;veis, uma vez que os dois podem resultar em estresse oxidativo.</p>
    <p>Embora n&#227;o seja claro se o estresse oxidativo na hipertens&#227;o &#233; uma causa ou um efeito, a ocorr&#234;ncia de estresse oxidativo na hipertens&#227;o foi verificada neste estudo, corroborando as constata&#231;&#245;es publicadas anteriormente.</p>
    <p>A fun&#231;&#227;o do estresse oxidativo na hipertens&#227;o j&#225; est&#225; clara e bem fundamentada. No entanto, embora v&#225;rios estudos apontem para a disfun&#231;&#227;o endotelial e para o desequil&#237;brio entre as esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio e nitrog&#234;nio e para as defesas antioxidantes, n&#227;o &#233; poss&#237;vel definir se o desequil&#237;brio em rea&#231;&#245;es de redu&#231;&#227;o e oxida&#231;&#227;o &#233; uma causa ou uma consequ&#234;ncia da homeostase da press&#227;o arterial. Este estudo revelou estresse oxidativo na hipertens&#227;o. N&#227;o obstante, s&#227;o necess&#225;rios estudos adicionais para elucidar os mecanismos que levam a sua g&#234;nese e de outras situa&#231;&#245;es cl&#237;nicas caracterizadas por disfun&#231;&#227;o endotelial envolvendo desequil&#237;brio em rea&#231;&#245;es de redu&#231;&#227;o e oxida&#231;&#227;o. Desse modo, nosso grupo de pesquisa est&#225; atualmente desenvolvendo estudos sobre os biomarcadores do desequil&#237;brio em rea&#231;&#245;es de redu&#231;&#227;o e oxida&#231;&#227;o em pacientes com s&#237;ndrome metab&#243;lica, hipertens&#227;o refrat&#225;ria e diabete melito que, como a hipertens&#227;o, s&#227;o doen&#231;as cujo denominador comum &#233; a disfun&#231;&#227;o endotelial.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Por fim, pode-se concluir que, com rela&#231;&#227;o a antioxidantes e marcadores de dano oxidativo, os n&#237;veis de CAT e GSH diminu&#237;dos e os n&#237;veis elevados de ceruloplasmina encontrados em pacientes hipertensos indicam que eles se encontram em estresse oxidativo, a despeito do poss&#237;vel efeito atenuante de sua medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva. N&#237;veis altos de GPx e MDA tamb&#233;m podem advir do estresse oxidativo, uma vez que (1) a enzima estaria sujeita a uma maior demanda na presen&#231;a de ONOO<sup>-</sup> em excesso, uma esp&#233;cie reativa caracter&#237;stica da hipertens&#227;o, e (2) devido &#224; sua a&#231;&#227;o significativa no ROO<sup>-</sup>, haveria uma diminui&#231;&#227;o na na peroxida&#231;&#227;o lip&#237;dica, com a consequente redu&#231;&#227;o de MDA. Assim, o estresse oxidativo da hipertens&#227;o, no que concerne a esses biomarcadores, seria explicado por um mecanismo alternativo.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Os autores agradecem aos pacientes e volunt&#225;rios que participaram deste estudo de maneira t&#227;o prestimosa.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela FAPEAL, CNPq, CAPES, CAPES/COFECUB, CNPq/PADCT, BNB e FAPEAL/SESAU-AL, MS/DECIT-PPSUS.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Sandra Mary Lima Vasconcelos pela Universidade Federal de Alagoas com an&#225;lise de biomarcadores redox em parceria com a Universidade Federal do Rio Grande do Sul.</p>
    <p>
      <bold>Refer&#234;ncias</bold>
    </p>
    <p content-type="ref-to-delete">1. Sociedade Brasileira de Cardiologia. VI Diretrizes Brasileiras de Hipertens&#227;o. Rev Hipertens. 2010;17(1):1-66. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">2. Touyz RM. Oxidative stress and vascular damage in hypertension. Curr Hypertens Rep. 2000;2(1):98-105. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">3. Griendling KK, Fitzgerald GA Oxidative stress and cardiovascular injury. Part I: basic mechanisms and in vivo monitoring of ROS. Circulation. 2003;108(16):1912-6. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">4. Griendling KK, Fitzgerald GA. Oxidative stress and cardiovascular injury. Part II: animal and humans studies. Circulation. 2003;108(17):2034-40. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">5. Touyz RM. Reactive oxygen species, vascular oxidative stress, and redox signaling in hypertension. What is the clinical significance? Hypertension. 2004;44(3):248-52. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">6. Touyz RM, Schiffrin EL. Reactive oxygen species in vascular biology: implications in hypertension. Histochem Cell Biol. 2004;122(4):339-52. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">7. Portaluppi F, Boari B, Manfredini R. Oxidative stress in essencial hypertension. Curr Pharm Design. 2004;10(14):1695-8. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">8. Sampaio WO, Santos RAS. Aplica&#231;&#245;es cl&#237;nicas dos mecanismos fisiopatol&#243;gicos da hipertens&#227;o arterial. Sistema renina-angiotensina: bases fisiopatol&#243;gicas. Rev Bras Hipertens. 2004;11:67-70. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">9. Paravicini TM, Touyz RM. Redox signaling in hypertension. Cardiovasc Res. 2006;71(2):247-58. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">10. Halliwell B, Gutteridge JMC. Free radical in biology and medicine. 4 ed. Oxford: Oxford University Press; 2007. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">11. Vasconcelos SML, Goulart MOF, Silva MAM, Gomes ACM. Hip&#243;tese oxidativa da hipertens&#227;o arterial: uma mini-revis&#227;o. Rev Bras Hipertens. 2004;14:269-74. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">12. Kuklinska AM, Mroczko B, Muzial WJ, Usowicz-Szarynska M, Borowska H, Knapp M, et al. Diagnostics biomarkers of essential hypertension: the value of prostacyclin, nitric oxide, oxidize-LDL, and peroxide measurements. Int Heart J. 2009;50(3):341-51. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">13. Pinho RA, Araujo MC, Ghisi GLM, Benetti M. Doen&#231;a arterial coronariana, exerc&#237;cio f&#237;sico e estresse oxidativo. Arq Bras Cardiol. 2010;94(4):549-55. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">14. Vasconcelos SML, Goulart MOFG, Moura JBF, Manfredini V, Benfato MS, Kubota LT. Esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio e nitrog&#234;nio, antioxidantes e marcadores de estresse oxidativo em sangue humano:principais m&#233;todos anal&#237;ticos para sua determina&#231;&#227;o. Quim Nova. 2007;30:1323-38. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">15. Trevisan M, Brown R, Ram M, Muti P, Freudenheim J, Carosella AM, et al. Correlates of markers of oxidative status in the general population. Am J Epidemiol. 2001;154(4):348-56. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">16. Cai H, Harrison DG. Endothelial dysfunction in cardiovascular disease: the role of oxidant stress Circ Res. 2000;87(10):840-4. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">17. Khullar J, Relan V, Sherawat BS. Antioxidant activites and oxidative stress byproducts in human hypertension. Hypertension. 2004;43(2):e7-8. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">18. R&#233;don J, Oliva MR, Tormo C, Giner V, Chaves J, Iradi A, et al. Antioxidant activities and oxidative stress byproducts in human hypertension. Hypertension. 2003;41(5):1096-101. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">19. Pedro-Botet J, Covas MI, Martin S, Rubies-Prat J. Decrease endogenous antioxidant enzymatic status in essential hypertension. J Hum Hypertens. 2000;14(6):343-5. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">20. Ide T, Tsutsui H, Ohashi N, Hayashidani S, Suematsu N, Tsuchihashi M, et al. Greater oxidative stress in healthy young men compared with premenopausal women. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2002;22(3):438-42. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">21. Kalinowski L, Dobrucki L, Szczepanska-Konkel W, Jankowiski M, Martyniec L, Angielski S, et al. Third-generation beta-blockers stimulate nitric oxide release from endothelial cells through ATP efflux: a novel mechanism for antihypertensive action. Circulation. 2003;107(21):2747-52. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">22. Berkels R, Egink G, Marsen TA, Bartels H, Roesen R, Klaus W. Nifedipine increases endothelial nitric oxide bioavailability by antioxidative mechanisms. Hypertension. 2001;37(2):240-5. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">23. Ward NC, Hodgson JM, Puddey IB, Mori TA, Beilin LJ, Croft D. Oxidative stress in human hypertension: association with antihypertensive treatment, gender, nutrition, and lifestyle. Free Radic Biol Med. 2004;36(2):226-32. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">24. S&#225;ez GT, Tormos C, Giner V, Chaves J, Lozano JV, Iradi A, et al. Factors related to the impact of antihypertensive treatment in antioxidant activities and oxidative stress by-products in human hypertension. Am J Hypertens. 2004;17(9):809-16. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">25. Skalska A, Gasowski J, Stepniewski M, Grodziki T. Antioxidative protection in hypertensive patients treated with diuretics. Am J Hypertens. 2005;18(8):1130-2. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">26. Johnson RJ, Rodriguez-Iturbe B, Kang DH, Feig DI, Herrera-Acosta J. A unifying pathway for essential hypertension. Am J Hypertens. 2005;18(3):431-40. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">27. Shukla N, Maher J, Masters J, Angelini GD, Jeremy JY. Does oxidative stress change ceruloplasmin from a prospective to a vasculopathic factor? Atherosclerosis. 2006;187(2):238-50. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">28. Fox PL, Mazumder B, Ehrenwald E. Ceruloplasmin and cardiovascular disease. Free Radic Biol Med. 2000;28(12):1735-44. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">29. Pucheu S, Coudray C, Vanazetto G, Favier A, Machecourt J, De Leiris J. Assessment of radical activity during the acute phase of myocardial infarction following fibrinolysis: utility of assaying plasma malondialdehyde. Free Radic Biol Med. 1995;19(6):873-81. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">30. Diaz-V&#233;lez CR, Garcia-Casti&#241;eiras S, Mendoza-Ramos E, Hern&#225;ndez-L&#243;pez E. Increased malondialdehyde in peripheral blood of patients with congestive heart failure. Am Heart J. 1996;131(1):146-52. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">31. Ghiadoni L, Magaga A, Versari D, Kardasz I, Huang Y, Taddei S, et al. Different effect of antihypertensive drugs on conduit artery endothelial function. Hypertension. 2003;41(6):1281-6. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">32. Kedziora-Kornatowska K, Czuczejko J, Pawluk H, Kornatowski T, Motyl J, Szadujkis-Szadurski L, et al. The markers of oxidative stress and activity of the antioxidant system in the blood of elderly patients with essential arterial hypertension. Cell Mol Biol Lett. 2004;9(4A):635-41. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">33. Cracowski JL, Baguet JP, Ormezzano O, Bessard J, Stanke-Labesque F, Bessard G, et al. Lipid peroxidation is not increased in patients with untreated mild-to-moderate hypertension. Hypertension. 2003;41(2):286-8. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">34. Minuz P, Patrignani P, Gaino S, Degan M, Menapace L, Tommasoli R, et al. Increased oxidative stress and platelet activation in patients with hypertension and renovascular disease Circulation. 2002;106(22):2800-5. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">35. Cottone S, Mul&#232; G, Nardi E, Vadal&#224; A, Guarneri M, Briolotta C, et al. Relation of C-reactive protein to oxidative stress and to endothelial activation in essential hypertension. 36. Sundal S, Sharma M, Negi PC, Katoch SS. Oxidative stress and antioxidant profile in patients of heart failure. Asian J Exp Sci. 2005;19:41-58. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">37. Shacter E. Quantification and significance of protein oxidation in biological samples. Drug Metab Rev. 2000;32(3-4):307-26. </p>
    <p content-type="ref-to-delete">38. Krsek-Staples JA, Webster RO. Ceruloplasmin inhibits carbonyl formation in endogenous cell proteins. Free Radic Biol Med. 1993;14(2):115-25. </p>
    <p>
      <fn id="nota1" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p>Sandra Mary Lima Vasconcelos </p>
        <p> Av. Dr. Hamilton Falc&#227;o, 379 - Cond. Ch&#225;caras da Lagoa, quadra F, lote 13 - Santa Am&#233;lia </p>
        <p> 57063-250 - Macei&#243;, AL, Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="sandra-mary@hotmail.com">sandra-mary@hotmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido Artigo recebido em 10/06/10; revisado recebido em 14/12/10; aceito em 08/02/11.</p>
    <p>Full texts in English - <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.arquivosonline.com.br"><italic>http://www.arquivosonline.com.br</italic></ext-link></p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1.  Sociedade Brasileira de Cardiologia. VI Diretrizes Brasileiras de Hipertens&#227;o. Rev Hipertens. 2010;17(1):1-66.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>VI Diretrizes Brasileiras de Hipertens&#227;o</article-title>
          <source>Rev Hipertens</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>66</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>17</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2.  Touyz RM. Oxidative stress and vascular damage in hypertension. Curr Hypertens Rep. 2000;2(1):98-105.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oxidative stress and vascular damage in hypertension</article-title>
          <source>Curr Hypertens Rep</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>98</fpage>
          <lpage>105</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Touyz</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Griendling KK, Fitzgerald GA Oxidative stress and cardiovascular injury. Part I: basic mechanisms and in vivo monitoring of ROS. Circulation. 2003;108(16):1912-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fitzgerald GA Oxidative stress and cardiovascular injury: Part I: basic mechanisms and in vivo monitoring of ROS</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1912</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>16</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Griendling</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Griendling KK, Fitzgerald GA. Oxidative stress and cardiovascular injury. Part II: animal and humans studies. Circulation. 2003;108(17):2034-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oxidative stress and cardiovascular injury: Part II: animal and humans studies</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2034</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>17</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Griendling</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fitzgerald</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Touyz RM. Reactive oxygen species, vascular oxidative stress, and redox signaling in hypertension. What is the clinical significance? Hypertension. 2004;44(3):248-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reactive oxygen species, vascular oxidative stress, and redox signaling in hypertension: What is the clinical significance?</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>248</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Touyz</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Touyz RM, Schiffrin EL. Reactive oxygen species in vascular biology: implications in hypertension. Histochem Cell Biol. 2004;122(4):339-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reactive oxygen species in vascular biology: implications in hypertension</article-title>
          <source>Histochem Cell Biol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>339</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>122</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Touyz</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schiffrin</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Portaluppi F, Boari B, Manfredini R. Oxidative stress in essencial hypertension. Curr Pharm Design. 2004;10(14):1695-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oxidative stress in essencial hypertension</article-title>
          <source>Curr Pharm Design</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1695</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Portaluppi</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boari</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manfredini</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Sampaio WO, Santos RAS. Aplica&#231;&#245;es cl&#237;nicas dos mecanismos fisiopatol&#243;gicos da hipertens&#227;o arterial. Sistema renina-angiotensina: bases fisiopatol&#243;gicas. Rev Bras Hipertens. 2004;11:67-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aplica&#231;&#245;es cl&#237;nicas dos mecanismos fisiopatol&#243;gicos da hipertens&#227;o arterial: Sistema renina-angiotensina: bases fisiopatol&#243;gicas</article-title>
          <source>Rev Bras Hipertens</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>67</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sampaio</surname>
              <given-names>WO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>RAS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Paravicini TM, Touyz RM. Redox signaling in hypertension. Cardiovasc Res. 2006;71(2):247-58.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Redox signaling in hypertension</article-title>
          <source>Cardiovasc Res</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>247</fpage>
          <lpage>58</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Paravicini</surname>
              <given-names>TM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Touyz</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Halliwell B, Gutteridge JMC. Free radical in biology and medicine. 4 ed. Oxford: Oxford University Press; 2007.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Free radical in biology and medicine</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Halliwell</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gutteridge</surname>
              <given-names>JMC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Vasconcelos SML, Goulart MOF, Silva MAM, Gomes ACM. Hip&#243;tese oxidativa da hipertens&#227;o arterial: uma mini-revis&#227;o. Rev Bras Hipertens. 2004;14:269-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hip&#243;tese oxidativa da hipertens&#227;o arterial: uma mini-revis&#227;o</article-title>
          <source>Rev Bras Hipertens</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>269</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vasconcelos</surname>
              <given-names>SML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goulart</surname>
              <given-names>MOF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>MAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>ACM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Kuklinska AM, Mroczko B, Muzial WJ, Usowicz-Szarynska M, Borowska H, Knapp M, et al. Diagnostics biomarkers of essential hypertension: the value of prostacyclin, nitric oxide, oxidize-LDL, and peroxide measurements. Int Heart J. 2009;50(3):341-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnostics biomarkers of essential hypertension: the value of prostacyclin, nitric oxide, oxidize-LDL, and peroxide measurements</article-title>
          <source>Int Heart J</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>341</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kuklinska</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mroczko</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muzial</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Usowicz-Szarynska</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borowska</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Knapp</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Pinho RA, Araujo MC, Ghisi GLM, Benetti M. Doen&#231;a arterial coronariana, exerc&#237;cio f&#237;sico e estresse oxidativo. Arq Bras Cardiol. 2010;94(4):549-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Doen&#231;a arterial coronariana, exerc&#237;cio f&#237;sico e estresse oxidativo</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>549</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pinho</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Araujo</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ghisi</surname>
              <given-names>GLM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benetti</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Vasconcelos SML, Goulart MOFG, Moura JBF, Manfredini V, Benfato MS, Kubota LT. Esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio e nitrog&#234;nio, antioxidantes e marcadores de estresse oxidativo em sangue humano:principais m&#233;todos anal&#237;ticos para sua determina&#231;&#227;o. Quim Nova. 2007;30:1323-38.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio e nitrog&#234;nio, antioxidantes e marcadores de estresse oxidativo em sangue humano: principais m&#233;todos anal&#237;ticos para sua determina&#231;&#227;o</article-title>
          <source>Quim Nova</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1323</fpage>
          <lpage>38</lpage>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vasconcelos</surname>
              <given-names>SML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goulart</surname>
              <given-names>MOFG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moura</surname>
              <given-names>JBF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manfredini</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benfato</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kubota</surname>
              <given-names>LT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Trevisan M, Brown R, Ram M, Muti P, Freudenheim J, Carosella AM, et al. Correlates of markers of oxidative status in the general population. Am J Epidemiol. 2001;154(4):348-56.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Correlates of markers of oxidative status in the general population</article-title>
          <source>Am J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>348</fpage>
          <lpage>56</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>154</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Trevisan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ram</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muti</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freudenheim</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carosella</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Cai H, Harrison DG. Endothelial dysfunction in cardiovascular disease: the role of oxidant stress Circ Res. 2000;87(10):840-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endothelial dysfunction in cardiovascular disease: the role of oxidant stress Circ</article-title>
          <source>Res</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>840</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cai</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harrison</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Khullar J, Relan V, Sherawat BS. Antioxidant activites and oxidative stress byproducts in human hypertension. Hypertension. 2004;43(2):e7-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antioxidant activites and oxidative stress byproducts in human hypertension</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>e7</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Khullar</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Relan</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sherawat</surname>
              <given-names>BS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. R&#233;don J, Oliva MR, Tormo C, Giner V, Chaves J, Iradi A, et al. Antioxidant activities and oxidative stress byproducts in human hypertension. Hypertension. 2003;41(5):1096-101.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antioxidant activities and oxidative stress byproducts in human hypertension</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1096</fpage>
          <lpage>101</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>R&#233;don</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliva</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tormo</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giner</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chaves</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iradi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Pedro-Botet J, Covas MI, Martin S, Rubies-Prat J. Decrease endogenous antioxidant enzymatic status in essential hypertension. J Hum Hypertens. 2000;14(6):343-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Decrease endogenous antioxidant enzymatic status in essential hypertension</article-title>
          <source>J Hum Hypertens</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>343</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pedro-Botet</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Covas</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rubies-Prat</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Ide T, Tsutsui H, Ohashi N, Hayashidani S, Suematsu N, Tsuchihashi M, et al. Greater oxidative stress in healthy young men compared with premenopausal women. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2002;22(3):438-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Greater oxidative stress in healthy young men compared with premenopausal women</article-title>
          <source>Arterioscler Thromb Vasc Biol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>438</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ide</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsutsui</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohashi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hayashidani</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Suematsu</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsuchihashi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Kalinowski L, Dobrucki L, Szczepanska-Konkel W, Jankowiski M, Martyniec L, Angielski S, et al. Third-generation beta-blockers stimulate nitric oxide release from endothelial cells through ATP efflux: a novel mechanism for antihypertensive action. Circulation. 2003;107(21):2747-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Third-generation beta-blockers stimulate nitric oxide release from endothelial cells through ATP efflux: a novel mechanism for antihypertensive action</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2747</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>21</issue>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kalinowski</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dobrucki</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Szczepanska-Konkel</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jankowiski</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martyniec</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Angielski</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Berkels R, Egink G, Marsen TA, Bartels H, Roesen R, Klaus W. Nifedipine increases endothelial nitric oxide bioavailability by antioxidative mechanisms. Hypertension. 2001;37(2):240-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nifedipine increases endothelial nitric oxide bioavailability by antioxidative mechanisms</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>240</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Berkels</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Egink</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marsen</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bartels</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roesen</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klaus</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Ward NC, Hodgson JM, Puddey IB, Mori TA, Beilin LJ, Croft D. Oxidative stress in human hypertension: association with antihypertensive treatment, gender, nutrition, and lifestyle. Free Radic Biol Med. 2004;36(2):226-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oxidative stress in human hypertension: association with antihypertensive treatment, gender, nutrition, and lifestyle</article-title>
          <source>Free Radic Biol Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>226</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ward</surname>
              <given-names>NC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hodgson</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Puddey</surname>
              <given-names>IB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mori</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beilin</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Croft</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. S&#225;ez GT, Tormos C, Giner V, Chaves J, Lozano JV, Iradi A, et al. Factors related to the impact of antihypertensive treatment in antioxidant activities and oxidative stress by-products in human hypertension. Am J Hypertens. 2004;17(9):809-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Factors related to the impact of antihypertensive treatment in antioxidant activities and oxidative stress by-products in human hypertension</article-title>
          <source>Am J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>809</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>S&#225;ez</surname>
              <given-names>GT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tormos</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giner</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chaves</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lozano</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iradi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Skalska A, Gasowski J, Stepniewski M, Grodziki T. Antioxidative protection in hypertensive patients treated with diuretics. Am J Hypertens. 2005;18(8):1130-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antioxidative protection in hypertensive patients treated with diuretics</article-title>
          <source>Am J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1130</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Skalska</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gasowski</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stepniewski</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grodziki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Johnson RJ, Rodriguez-Iturbe B, Kang DH, Feig DI, Herrera-Acosta J. A unifying pathway for essential hypertension. Am J Hypertens. 2005;18(3):431-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A unifying pathway for essential hypertension</article-title>
          <source>Am J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>431</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodriguez-Iturbe</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kang</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feig</surname>
              <given-names>DI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herrera-Acosta</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Shukla N, Maher J, Masters J, Angelini GD, Jeremy JY. Does oxidative stress change ceruloplasmin from a prospective to a vasculopathic factor? Atherosclerosis. 2006;187(2):238-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Does oxidative stress change ceruloplasmin from a prospective to a vasculopathic factor</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>238</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>187</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shukla</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maher</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Masters</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Angelini</surname>
              <given-names>GD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jeremy</surname>
              <given-names>JY</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Fox PL, Mazumder B, Ehrenwald E. Ceruloplasmin and cardiovascular disease. Free Radic Biol Med. 2000;28(12):1735-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ceruloplasmin and cardiovascular disease</article-title>
          <source>Free Radic Biol Med</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1735</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fox</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mazumder</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ehrenwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Pucheu S, Coudray C, Vanazetto G, Favier A, Machecourt J, De Leiris J. Assessment of radical activity during the acute phase of myocardial infarction following fibrinolysis: utility of assaying plasma malondialdehyde. Free Radic Biol Med. 1995;19(6):873-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment of radical activity during the acute phase of myocardial infarction following fibrinolysis: utility of assaying plasma malondialdehyde</article-title>
          <source>Free Radic Biol Med</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>873</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pucheu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coudray</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vanazetto</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Favier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machecourt</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Leiris</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Diaz-V&#233;lez CR, Garcia-Casti&#241;eiras S, Mendoza-Ramos E, Hern&#225;ndez-L&#243;pez E. Increased malondialdehyde in peripheral blood of patients with congestive heart failure. Am Heart J. 1996;131(1):146-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Increased malondialdehyde in peripheral blood of patients with congestive heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>146</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>131</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Diaz-V&#233;lez</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garcia-Casti&#241;eiras</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mendoza-Ramos</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hern&#225;ndez-L&#243;pez</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Ghiadoni L, Magaga A, Versari D, Kardasz I, Huang Y, Taddei S, et al. Different effect of antihypertensive drugs on conduit artery endothelial function. Hypertension. 2003;41(6):1281-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Different effect of antihypertensive drugs on conduit artery endothelial function</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1281</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ghiadoni</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magaga</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Versari</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kardasz</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taddei</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Kedziora-Kornatowska K, Czuczejko J, Pawluk H, Kornatowski T, Motyl J, Szadujkis-Szadurski  L, et al. The markers of oxidative stress and activity of the antioxidant system in the blood of elderly patients with essential arterial hypertension. Cell Mol Biol Lett. 2004;9(4A):635-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The markers of oxidative stress and activity of the antioxidant system in the blood of elderly patients with essential arterial hypertension</article-title>
          <source>Cell Mol Biol Lett</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>635</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>4A</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kedziora-Kornatowska</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Czuczejko</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pawluk</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kornatowski</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Motyl</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Szadujkis-Szadurski</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Cracowski JL, Baguet JP, Ormezzano O, Bessard J, Stanke-Labesque F, Bessard G, et al. Lipid peroxidation is not increased in patients with untreated mild-to-moderate hypertension. Hypertension. 2003;41(2):286-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Lipid peroxidation is not increased in patients with untreated mild-to-moderate hypertension</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>286</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cracowski</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baguet</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ormezzano</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bessard</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stanke-Labesque</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bessard</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Minuz P, Patrignani P, Gaino S, Degan M, Menapace L, Tommasoli R, et al. Increased oxidative stress and platelet activation in patients with hypertension and renovascular disease Circulation. 2002;106(22):2800-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Increased oxidative stress and platelet activation in patients with hypertension and renovascular disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2800</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Minuz</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patrignani</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaino</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Degan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Menapace</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tommasoli</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Cottone S, Mul&#232; G, Nardi E, Vadal&#224; A, Guarneri M, Briolotta C, et al. Relation of C-reactive protein to oxidative stress and to endothelial activation in essential hypertension.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Relation of C-reactive protein to oxidative stress and to endothelial activation in essential hypertension</source>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cottone</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mul&#232;</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nardi</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vadal&#224;</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guarneri</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Briolotta</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Sundal S, Sharma M, Negi PC, Katoch SS. Oxidative stress and antioxidant profile in patients of heart failure. Asian J Exp Sci. 2005;19:41-58.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oxidative stress and antioxidant profile in patients of heart failure</article-title>
          <source>Asian J Exp Sci</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>41</fpage>
          <lpage>58</lpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sundal</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sharma</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Negi</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katoch</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Shacter E. Quantification and significance of protein oxidation in biological samples. Drug Metab Rev. 2000;32(3-4):307-26.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Quantification and significance of protein oxidation in biological samples</article-title>
          <source>Drug Metab Rev</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>307</fpage>
          <lpage>26</lpage>
          <issue>3-4</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shacter</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Krsek-Staples JA, Webster RO. Ceruloplasmin inhibits carbonyl formation in endogenous cell proteins. Free Radic Biol Med. 1993;14(2):115-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ceruloplasmin inhibits carbonyl formation in endogenous cell proteins</article-title>
          <source>Free Radic Biol Med</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>115</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Krsek-Staples</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Webster</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Markers of redox imbalance in the blood of hypertensive patients of a community in Northeastern Brazil</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Recent studies describe the participation of reactive oxygen and nitrogen species in hypertension. OBJECTIVE: To identify the redox imbalance in the blood of hypertensive. METHODS: Superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione peroxidase (GPx), glutathione (GSH), vitamin C, transferrin, ceruloplasmin, malondialdehyde (MDA) and carbonyl group were quantified in the blood of 20 hypertensives and 21 controls. The individuals had a Body Mass Index of &gt; 18.5 and &lt; 30 kg/m&#178;, glycemia &lt; 100 mg/dL, serum cholesterol &lt; 200 mg/dL, and were nonsmokers, non-pregnant and non-lactating women, non-users of alopurinol and probucol, with hypertensives on antihypertensive medication. All individuals underwent a preparatory period of 4 weeks without alcohol, vitamin supplements, dexamethasone and paracetamol. RESULTS: Reduced levels of CAT (p 0.013), GSH (p 0.003) and MDA (p 0.014), and high levels of GPx (p 0.001) and ceruloplasmin (p 0.015) were obtained in the hypertensive group compared with controls. A positive correlation between systolic pressure and MDA in hypertensive and diastolic pressure and CAT in controls was obtained. CONCLUSION: The data obtained suggest that the hypertensives were in redox imbalance, despite the possibly attenuating effect of their antihypertensive medication.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Hypertension</kwd>
        <kwd>biological markers</kwd>
        <kwd>antioxidants</kwd>
        <kwd>oxidative stress</kwd>
        <kwd>enzymes</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Markers of redox imbalance in the blood of hypertensive patients of a community in Northeastern Brazil</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Sandra Mary Lima Vasconcelos<sup>I,II,IV</sup>; Mar&#237;lia Oliveira Fonseca Goulart<sup>I,II</sup>; Maria Alayde Mendon&#231;a da Silva<sup>I,V</sup>; Vanusa Manfredini<sup>VI</sup>; Mara da Silveira Benfato<sup>VI</sup>; Luiza Antas Rabelo<sup>I,III</sup>; Gilberto Fontes<sup>I,III</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal de Alagoas-UFAL; Macei&#243;, AL-Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto de Qu&#237;mica e Biotecnologia-IQB; Macei&#243;, AL-Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Instituto de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas e da Sa&#250;de-ICBS; Macei&#243;, AL-Brasil</p>
      <p><sup>IV</sup>Faculdade de Nutri&#231;&#227;o-FANUT; Macei&#243;, AL-Brasil</p>
      <p><sup>V</sup>Faculdade de Medicina-FAMED; Macei&#243;, AL-Brasil</p>
      <p><sup>VI</sup>Universidade Federal do Rio Grande do Sul-UFRG; Porto Alegre, RS-Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="nota1-body2">Mailing address</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Recent studies describe the participation of reactive oxygen and nitrogen species in hypertension.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To identify the redox imbalance in the blood of hypertensive.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione peroxidase (GPx), glutathione (GSH), vitamin C, transferrin, ceruloplasmin, malondialdehyde (MDA) and carbonyl group were quantified in the blood of 20 hypertensives and 21 controls. The individuals had a Body Mass Index of <underline>&gt;</underline> 18.5 and <underline>&lt;</underline> 30 kg/m<sup>2</sup>, glycemia <underline>&lt;</underline> 100 mg/dL, serum cholesterol <underline>&lt;</underline> 200 mg/dL, and were nonsmokers, non-pregnant and non-lactating women, non-users of alopurinol and probucol, with hypertensives on antihypertensive medication. All individuals underwent a preparatory period of 4 weeks without alcohol, vitamin supplements, dexamethasone and paracetamol.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Reduced levels of CAT (p 0.013), GSH (p 0.003) and MDA (p 0.014), and high levels of GPx (p 0.001) and ceruloplasmin (p 0.015) were obtained in the hypertensive group compared with controls. A positive correlation between systolic pressure and MDA in hypertensive and diastolic pressure and CAT in controls was obtained.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The data obtained suggest that the hypertensives were in redox imbalance, despite the possibly attenuating effect of their antihypertensive medication.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Hypertension; biological markers; antioxidants; oxidative stress; enzymes.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Hypertension has been the object of many studies due to its high prevalence and high impact on morbidity and mortality: population-based surveys conducted in various Brazilian cities indicate its prevalence in 22.3% to 43.9%<sup>1</sup>.</p>
      <p>Among the factors associated with the development of hypertension, an extremely important, complex and current one is the participation of reactive oxygen species (ROS) and reactive nitrogen species (RNS) in its pathogenesis. Hence, the oxidative hypothesis of hypertension is based on the fact that the vascular endothelium, the central organ within the scope of hypertension, is the site of a number of redox processes, mainly through the enzymes NAD(P)H oxidase, xanthine oxidase (XO), and endothelial nitric oxide synthase (eNOS), which act not only by increasing the production of superoxide radical anion (O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup>) but also through mechanical forces that stimulate O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup> production. Overproduction of O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup> favors the reaction with nitric oxide (<sup>&#149;</sup>NO) and forms peroxynitrite (ONOO<sup>-</sup>), a particularly harmful reactive intermediary, since it is able to form hydroxyl radical (<sup>&#149;</sup>OH) regardless of the presence of transition metal. Among other related phenomena, the diversion of <sup>&#149;</sup>NO from its vasodilatory function promotes the growth of endothelial cells and vasoconstriction<sup>2-13</sup>. Oxidative stress can be determined by means of redox balance biomarkers that are quantifiable in biological fluids<sup>14</sup>.</p>
      <p>The main purpose of this study was to quantify some antioxidants and markers of oxidative damage in the blood of a group of hypertensives and controls.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Selection of study participants</bold>
      </p>
      <p>The individuals included in this study are residents of the city of Flexeiras, AL, Brazil, a small city covering an area of 316 square kilometers, with a population of 11,881, located in the Zona da Mata region of the state of Alagoas in northeastern Brazil, 60 kilometers from the state capital, Macei&#243;. Most of the income of Flexeiras comes from the sugarcane monoculture, according to <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.ibge.org.br">http://www.ibge.org.br</ext-link></p>
      <p>
        <bold>Individuals</bold>
      </p>
      <p>The participants of this study were selected from a sample of 433 out of the 803 hypertensives registered by the public health teams of the city of Flexeiras in 2005. They represented 53.92% of the hypertensives monitored by the local health service. All of the 433 hypertensives were evaluated from January to June 2005, based on anthropometric data (weight, height, waist circumference), clinical data (arterial pressure levels, diabetes diagnosis, use of medication), biochemical data (fasting glycemia, total cholesterol and triglycerides after 12 hours of fasting), and lifestyle (smoking, lack of exercising). Inclusion criteria were: (1) patients with hypertension<sup>1</sup>; (2) 40 to 60 years old; (3) not obese, with body mass index (BMI) <underline>&lt;</underline> 30 kg/m<sup>2</sup> and <underline>&gt;</underline> 18.5 kg/m<sup>2</sup>; (4) with fasting glycemia of <underline>&lt;</underline> 100 mg/dL and serum cholesterol of <underline>&lt;</underline> 200 mg/dL; (5) non-menopausal, non-pregnant, non-lactating women not using contraceptives. Patients with diagnosis of diabetes mellitus, fasting glycemia of &gt; 100 mg/dL, cholesterol &gt; 200 mg/dL, users of alopurinol and probucol, and smokers were excluded.</p>
      <p>A total of 63 non-hypertensive individuals (control group), volunteers, also residents of Flexeiras, signed the informed consent form and were subjected to the same selection criteria.</p>
      <p>The protocols complied with the principles of the Declaration of Helsinki and the patients who met the selection criteria were included after reading and signing a written and informed consent form approved by the research ethics committee of the Federal University of Alagoas (UFAL), under process number 009991/2004-79, dated November 20, 2005.</p>
      <p>
        <bold>Socioeconomic data</bold>
      </p>
      <p>In addition to the aforementioned information, the individuals were surveyed in terms of social class, based on the Brazil Economic Classification criteria of the ABEP (Brazilian Association of Market Research Firms), per capita income and education level.</p>
      <p>
        <bold>Preparation for blood collection</bold>
      </p>
      <p>The individuals selected were instructed to stop using interfering medication such as vitamin and mineral supplements, paracetamol, dexamethasone and alcoholic beverages four weeks prior to drawing blood. During this period, the individuals were contacted systematically through home visits and phone calls to ensure that the preparatory phase was being followed.</p>
      <p>
        <bold>Blood samples and analytical procedures</bold>
      </p>
      <p>After 12 hours of fasting, blood samples were drawn and deposited into vacutainers in 3 aliquots of total blood: (1) 10 mL in heparin for analysis of antioxidant enzymes: superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GPx) and catalase (CAT), glutathione (GSH), all of which in erythrocytes and carbonyl in plasma; (2) 5 mL in EDTA for hemogram; and (3) 5 mL, without anticoagulant, for uric acid, ceruloplasmin (CER), transferrin, malondialdehyde (MDA) and vitamin C readings in serum. Total blood was centrifuged at 3,000 rpm for 5 min. An aliquot of 500 <italic>&#181;</italic>L of serum was stored in triplicate at a temperature of -20&#186;C, while one aliquot of 500 &#181;L of serum, one aliquot of 200 <italic>&#181;</italic>L of plasma and four aliquots of 500 &#181;L of plasma were stored in triplicate at a temperature of -80&#186;C.</p>
      <p>SOD, CAT and GPx activity were determined, respectively, according to the RANDOX-Ransod enzyme kit, the Aebi method, and Paglia and Valentine; GSH according to the Akerboom and Sies method; carbonyl according to the method of Levine; and MDA and vitamin C by HPLC-UV as described by Katepe. CER and transferrin were analyzed with the Spinreact kit. All of the methods used were described by Vasconcelos<sup>14</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The statistical analysis initially involved the application of Kolmogorov-Smirnov's test to check the Gaussian distribution. To compare the groups, Student's <italic>t</italic> test, Pearson's chi-square <italic>(</italic><italic>&#967;</italic><italic><sup>2</sup>)</italic> and Fischer's test were used for the variables with normal distribution, and Mann-Whitney's and Spearman's test for the variables with asymmetric distribution. In all of the tests, p &lt; 0.05 was adopted as statistically significant.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>General characteristics of the study population</bold>
      </p>
      <p>Out of the 433 hypertensives, 24 (5.5%) met the selection criteria and 20 (4.6%) completed the protocol. As for the control group, out of the 63 volunteers studied, 21 (33.33%) met the selection criteria and completed the protocol. Therefore, the study was conducted with 20 hypertensives and 21 controls, whose demographic, socioeconomic, anthropometric and biochemical characteristics are listed in <xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Treatment with antihypertensive medication</bold>
      </p>
      <p>The hypertensives were under antihypertensive therapy and regular users of antihypertensive medication (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>). In this group, 30% were users of diuretics, 25% used an ACE inhibitor, and 30% used an association of two medications.</p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Antioxidants and biomarkers of oxidative damage</bold>
      </p>
      <p>Hypertensive individuals presented reduced blood levels of SOD, CAT, GSH, transferrin and MDA and high blood levels of GPx, ascorbate, CER and carbonyl compared to the controls. However, only the blood levels of CAT, GSH and MDA (reduced) and GPx and CER (increased) showed significant differences (<xref ref-type="table" rid="en_a08tab03-body2">Table 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a08tab03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Correlation among pressure levels and Biomarkers of Oxidative Damage</bold>
      </p>
      <p>Pearson and Spearman correlation tests had revealed a positive correlation between SBP and MDA (r = 0.44 e p = 0.04) in the study population, and between PAD and CAT (r = 0.54 and p = 0.01) into the controls. Among the biomarkers, a negative correlation was found between MDA and GPx in both groups (r = -0.63 and p = 0.003 in the study population and r = -0.63 and p = 0.004 into the controls).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>An epidemiological study found a positive association between increased oxidative stress and reduction of the antioxidant status with cardiovascular risk factors in the general population<sup>15,16</sup>. Experimental and clinical studies have demonstrated an increase in the production of reactive species in patients with essential hypertension<sup>17-36</sup> (<xref ref-type="table" rid="en_a08tab04-body2">Table 4</xref>). There is a high production of O<sub>2</sub><sup>&#149;-</sup> in hypertension that would lead to the formation of ONOO<sup>-</sup> (by reaction of O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup> with <sup>&#149;</sup>NO), which occurs at a constant rate of 6.7 x 10<sup>9</sup> mol L<sup>-1</sup> s<sup>-1 </sup><sup>16</sup>, while the dismutation reaction of O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup> by SOD occurs at a slower rate: 1.6 x 10<sup>9</sup> mol L<sup>-1</sup> s<sup>-1 4</sup>. Furthermore, SOD activity is favored when the concentration of O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup> is low and that of SOD is high, which occurs only in physiological conditions<sup>3</sup>. These aspects would explain, in part, the prooxidant phenomena of hypertension<sup>3,4,16</sup>. Additionally, the activity of the antioxidant systems would be reduced, which would also favor the oxidative stress present in hypertension.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a08tab04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Clinical studies have demonstrated reduced antioxidant enzyme activity among hypertensives compared with controls<sup>17,18</sup>, but it is not yet clear if this is a cause or a consequence of the hypertensive condition. Thus, oxidative stress in a chronic process such as hypertension could consume the reserves and impair antioxidant enzyme activity.</p>
      <p>In view of the above, one would expect to see high levels of oxidative damage and low levels of antioxidants in hypertensives. However, in this study, the hypertensive group showed only lower levels of CAT and GSH antioxidants, higher levels of GPx and CER, and lower levels of the marker of oxidative damage, MDA, in comparison with the control group (<xref ref-type="table" rid="en_a08tab03-body2">Table 3</xref>). In fact, as far as antioxidant enzymes are concerned, studies of hypertensives have found low levels of SOD, CAT and GPx<sup>17-19 </sup>(<xref ref-type="table" rid="en_a08tab03-body2">Table 3</xref>) similarly to those of this study, except GPx, which was inexplicably high for Ide et al<sup>20</sup>.</p>
      <p>Catalase may be inhibited in the presence of inadequately removed O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup>, generating ferroxycatalase which does not decompose H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> rapidly<sup>10</sup>. This would explain not only the low CAT levels but also the high GPx levels, possibly indicating a greater demand for this enzyme, since it is able to reduce ONOO<sup>-</sup> efficiently, thus preventing macromolecular oxidation and protein nitration<sup>10</sup>. Moreover, although no significant differences were found in SOD, one can consider that the reduced levels of this enzyme were probably due to the reaction of O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup> and <sup>&#149;</sup>NO, which is faster than the reaction of O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup> and SOD, along with the fact that it acts more efficiently in physiological conditions (low concentration of O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup>). Returning to CAT, one can consider that, with O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup>"deviated" to form ONOO<sup>-</sup>, H<sub>2</sub>O<sub>2 </sub>production via SOD is lower or remains at normal levels, not requiring extra activity. Moreover, as mentioned earlier, this enzyme can be inhibited in the presence of accumulated O<sub>2</sub><sup>&#149;</sup><sup>-</sup> and its action confined to the cell's peroxisomes.</p>
      <p>Concerning drug therapy, the antihypertensive medications that act as antioxidants are: (1) ACE inhibitors and AT<sub>1 </sub>receptor blockers, which act indirectly by inhibiting the renin-angiotensin-aldosterone system (RAAS), an important source of ROS in the endothelium <sup>3,4,7,8,11</sup>; (2) third generation beta-blockers, by increasing the release of <sup>&#149;</sup>NO and glutathione in the endothelial cell<sup>21</sup>; and (3) calcium channel blockers, by increasing the availability of nitric oxide in the endothelial cell and increasing the expression of MnSOD in vascular smooth muscle cells<sup>22</sup>.</p>
      <p>In the hypertensive group, the use of an ACE inhibitor (captopril) by 60% of the patients (40% with 25 mg/day and 20% with 50 mg/day) requires additional comments. The antioxidant mechanism of this medication, though indirect and without a defined dose-response relationship, involves inhibition of the RAAS by inhibiting the action of angiotensin II (ANG II), which is the antioxidant link and a potent stimulus for ROS production in the endothelial cell, increasing the NADPH oxidase activity. In addition, ANG II also supra-regulates eNOS activity, which is accompanied by decoupling of the enzyme, reduction of <sup>&#149;</sup>NO production and increase of superoxide production<sup>10</sup>. This effect was observed in a study that found an inverse association between f2-isoprostane and number and type of antihypertensive medication: 46% of treated hypertensive patients were using ACE inhibitor and 26%, AT1 receptor blocker<sup>23</sup>. In addition, the antioxidant action of beta-blockers and AT<sub>1</sub> receptor antagonists was also reported in a study of hypertensives treated with these drugs, whose SOD, CAT and GPx levels increased and 8-oxo-2'-deoxyguanosine and MDA levels decreased<sup>24</sup>. In contrast, another study<sup>25</sup> found increased total antioxidant capacity in the plasma of hypertensives using thiazide diuretic, but did not find the same positive correlation with ACE inhibitor and beta-blocker, despite their antioxidant action.</p>
      <p>The positive correlation evidenced between SBP and MDA in hypertensives is indicative of the association between HAS and oxidative stress, mainly after the negative relationship obtained between MDA and GPx in both groups.</p>
      <p>Because glutathione acts together with GPx, the results were analyzed jointly, considering both of them fundamental in the defense against lipid peroxidation. Each unit of GPx acts by consuming 2 molecules of GSH, which is the most important intracellular antioxidant and is present in the cell predominantly in the reduced form (GSH), to the detriment of the oxidized form (GSSG). The GSH/GSSG &gt; 1 ratio, which is vital for the cell, is maintained by an efficient recycling system of GSH from GSSG<sup>10</sup>.</p>
      <p>In hypertension, low GSH levels and GSH/GSSG &lt;1 ratio have both been found<sup>18</sup>. In this study, GSSG was not measured. Our findings of low GSH levels are consistent with the literature and would be explained by oxidative stress, since ROS oxidize GSH to GSSG, leading to a drop in GSH, which is worsened by the conversion of GSH into GSSG in the process of peroxide detoxification by the action of GPx.</p>
      <p>As for uric acid and vitamin C, the higher levels observed in the hypertensive group were not statistically different, although it is known that hyperuricemia is associated with hypertension<sup>28</sup> and the antioxidant activity of urate involves different reactions (with R<sup>&#149;</sup>, ROO<sup>&#149;</sup>, ONOO<sup>-</sup>, and ONO<sub>2</sub><sup>&#149;</sup>)<sup>10,14 </sup>acting cyclically, since it can be recovered by ascorbate, among others. It is considered a potent plasmatic antioxidant, once its concentration in plasma is tenfold higher than other antioxidants such as vitamins E and C<sup>13</sup>.</p>
      <p>The transferrin levels were similar in the two groups, but the levels of ceruloplasmin, which is also a ferroxidase, were higher in the hypertensive group (<xref ref-type="table" rid="en_a08tab03-body2">Table 3</xref>). This finding also represents an important factor of protection, in view of the activity of ceruloplasmin in transporting copper and oxidizing iron for capture by transferrin, i.e., it acts on the most important transition metals with respect to the ability to transfer electrons in their free form in biological systems. Other antioxidant mechanisms include O<sub>2</sub><sup>&#149;- </sup>and H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> sequestration, inhibition of the Fenton reaction, protecting the biological tissues from the damaging effects of iron decompartmentalization, inhibition of lipid oxidation and blocking of protein and DNA damages, which is verified by inhibition of carbonyl formation and protection of the cell against damage and lysis caused by ROS<sup>11,27</sup>. However, under oxidative stress, ceruloplasmin may act as a prooxidant in the intravascular medium, since ONOO<sup>-</sup> and H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> can induce the dissociation of the free Cu<sup>2+</sup> bond of the protein, favoring its release into the intracellular medium, as well as diminishing its ferroxydase activity<sup>27</sup>. Indeed, several studies have found a correlation between ceruloplasmin and cardiovascular disease, and some prospective studies and control cases have indicated it as a cardiovascular risk factor<sup>28</sup>. This is a biomarker whose prooxidant activity seems to predominate in certain circumstances, including cardiovascular disease.</p>
      <p>A decrease was observed in the phenomenon of lipid peroxidation (LP) among the hypertensives, since the presence of MDA (the most abundant reactive aldehyde of LP) in the serum of these individuals was lower than in that of the controls (<xref ref-type="table" rid="en_a08tab03-body2">Table 3</xref>). The presence of carbonyl groups at similar levels, in this case, may reinforce the assumption that, if the hypertensive group was under oxidative stress, ONOO<sup>-</sup> would be the prevailing reactive species, since it is a poor inducer of carbonyl proteins<sup>37</sup>. It is worth mentioning that, in the choice of the marker of oxidative stress, the nature of the oxidative stress under study plays an extremely important role. However, the methodology available and the feasibility of applying analytical techniques are of equal importance, and were particularly determinant in the choices for this study.</p>
      <p>Several studies have found a positive correlation between high levels of MDA and cardiovascular diseases such as acute myocardial infarction, congestive heart failure and hypertension<sup>29-31</sup> in hypertensives without drug therapy<sup>18</sup> and in elderly hypertensives using antihypertensive medication<sup>32</sup>. On the other hand, studies involving hypertensives who have never been treated<sup>33</sup> and treated hypertensives<sup>23,34</sup> found no differences, among hypertensives and controls, in the levels of F<sub>2</sub>-isoprostane, another marker of lipid peroxidation, despite the antioxidant action of antihypertensive drugs. However, another study found a positive correlation between this damage marker and inflammation markers in hypertensives not yet under drug therapy<sup>35</sup>. Patients with class II to class IV congestive heart failure showed reduced levels of MDA<sup>36</sup>. The results indicate the possible association and LP protection mechanisms, such as GPx and CER, which were found in high levels.</p>
      <p>It is worth pointing out that, in the study population, an existing bias was the use of medication. However, antihypertensive drug therapy (especially calcium channel-blocking drugs and ECA inhibitors) produces a significant increase of <sup>&#149;</sup>NO, but antioxidant enzyme levels remain low when compared with normotensives<sup>17</sup>. Another interesting aspect is the possibility of CER inhibiting protein oxidation, which was found in an endothelial cell culture through the formation of carbonyl in the presence of ceruloplasmin<sup>38</sup>.</p>
      <p>The phenomenon of oxidative stress, as well as the antioxidant system, works in an integrated fashion, in a series of related events. This characteristic and the complexity of these processes necessarily require a non-compartmentalized discussion. Moreover, one must keep in mind the duality of the redox environment: high antioxidant levels are not necessarily desirable or low antioxidant levels undesirable since both may result in oxidative stress.</p>
      <p>Although it is not clear whether oxidative stress in hypertension is a cause or an effect, the occurrence of oxidative stress in hypertension was found in this study, corroborating previously published findings.</p>
      <p>The role of oxidative stress in hypertension is already clear and well founded. However, although various studies point to endothelial dysfunction and to the imbalance between the reactive oxygen and nitrogen species and antioxidant defenses, it is not possible to define whether redox imbalance is a cause or a consequence of blood pressure homeostasis. This study revealed oxidative stress in hypertension. Nevertheless, additional studies are needed to elucidate the mechanisms that lead to the genesis of this and other clinical situations characterized by endothelial dysfunction involving redox imbalance. Hence, our research group is currently engaged in studies based on biomarkers of redox imbalance in patients with metabolic syndrome, refractory hypertension and diabetes mellitus, which, like hypertension, are diseases whose common denominator is the endothelial dysfunction.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>Lastly, it can be concluded that, with regard to antioxidants and oxidative damage markers, the reduced CAT and GSH levels and high ceruloplasmin levels found in the hypertensive patients indicate that they are under oxidative stress, despite the possible mitigating effect of their antihypertensive medication. High GPx and low MDA levels may also result from oxidative stress, since (1) the enzyme would be in greater demand in the presence of excess ONOO<sup>-</sup>, a reactive species characteristic of hypertension, and (2) due to its significant action upon ROO<sup>&#149;</sup>, there would be a decrease in LP, with a consequent reduction of MDA. Hence, the oxidative stress of hypertension, as far as these biomarkers are concerned, would be explained by an alternative mechanism.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>The authors are grateful to the patients and volunteers who so willingly participated in this study.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPEAL, CNPq, CAPES, CAPES/COFECUB, CNPq/PADCT, BNB e FAPEAL/SESAU-AL, MS/DECIT-PPSUS.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is parto f the thesis of doctoral submitted by Sandra Mary Lima Vasconcelos, from Universidade Federal de Alagoas and redox analysis of biomarkers in Universidade Federal do Rio Grande do Sul.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
      <p content-type="ref-to-delete">1. Sociedade Brasileira de Cardiologia. VI Diretrizes Brasileiras de Hipertens&#227;o. Rev Hipertens. 2010;17(1):1-66. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">2. Touyz RM. Oxidative stress and vascular damage in hypertension. Curr Hypertens Rep. 2000;2(1):98-105. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">3. Griendling KK, Fitzgerald GA Oxidative stress and cardiovascular injury. Part I: basic mechanisms and in vivo monitoring of ROS. Circulation. 2003;108(16):1912-6. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">4. Griendling KK, Fitzgerald GA. Oxidative stress and cardiovascular injury. Part II: animal and humans studies. Circulation. 2003;108(17):2034-40. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">5. Touyz RM. Reactive oxygen species, vascular oxidative stress, and redox signaling in hypertension. What is the clinical significance? Hypertension. 2004;44(3):248-52. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">6. Touyz RM, Schiffrin EL. Reactive oxygen species in vascular biology: implications in hypertension. Histochem Cell Biol. 2004;122(4):339-52. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">7. Portaluppi F, Boari B, Manfredini R. Oxidative stress in essencial hypertension. Curr Pharm Design. 2004;10(14):1695-8. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">8. Sampaio WO, Santos RAS. Aplica&#231;&#245;es cl&#237;nicas dos mecanismos fisiopatol&#243;gicos da hipertens&#227;o arterial. Sistema renina-angiotensina: bases fisiopatol&#243;gicas. Rev Bras Hipertens. 2004;11:67-70. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">9. Paravicini TM, Touyz RM. Redox signaling in hypertension. Cardiovasc Res. 2006;71(2):247-58. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">10. Halliwell B, Gutteridge JMC. Free radical in biology and medicine. 4 ed. Oxford: Oxford University Press; 2007. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">11. Vasconcelos SML, Goulart MOF, Silva MAM, Gomes ACM. Hip&#243;tese oxidativa da hipertens&#227;o arterial: uma mini-revis&#227;o. Rev Bras Hipertens. 2004;14:269-74. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">12. Kuklinska AM, Mroczko B, Muzial WJ, Usowicz-Szarynska M, Borowska H, Knapp M, et al. Diagnostics biomarkers of essential hypertension: the value of prostacyclin, nitric oxide, oxidize-LDL, and peroxide measurements. Int Heart J. 2009;50(3):341-51. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">13. Pinho RA, Araujo MC, Ghisi GLM, Benetti M. Doen&#231;a arterial coronariana, exerc&#237;cio f&#237;sico e estresse oxidativo. Arq Bras Cardiol. 2010;94(4):549-55. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">14. Vasconcelos SML, Goulart MOFG, Moura JBF, Manfredini V, Benfato MS, Kubota LT. Esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio e nitrog&#234;nio, antioxidantes e marcadores de estresse oxidativo em sangue humano:principais m&#233;todos anal&#237;ticos para sua determina&#231;&#227;o. Quim Nova. 2007;30:1323-38. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">15. Trevisan M, Brown R, Ram M, Muti P, Freudenheim J, Carosella AM, et al. Correlates of markers of oxidative status in the general population. Am J Epidemiol. 2001;154(4):348-56. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">16. Cai H, Harrison DG. Endothelial dysfunction in cardiovascular disease: the role of oxidant stress Circ Res. 2000;87(10):840-4. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">17. Khullar J, Relan V, Sherawat BS. Antioxidant activites and oxidative stress byproducts in human hypertension. Hypertension. 2004;43(2):e7-8. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">18. R&#233;don J, Oliva MR, Tormo C, Giner V, Chaves J, Iradi A, et al. Antioxidant activities and oxidative stress byproducts in human hypertension. Hypertension. 2003;41(5):1096-101. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">19. Pedro-Botet J, Covas MI, Martin S, Rubies-Prat J. Decrease endogenous antioxidant enzymatic status in essential hypertension. J Hum Hypertens. 2000;14(6):343-5. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">20. Ide T, Tsutsui H, Ohashi N, Hayashidani S, Suematsu N, Tsuchihashi M, et al. Greater oxidative stress in healthy young men compared with premenopausal women. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2002;22(3):438-42. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">21. Kalinowski L, Dobrucki L, Szczepanska-Konkel W, Jankowiski M, Martyniec L, Angielski S, et al. Third-generation beta-blockers stimulate nitric oxide release from endothelial cells through ATP efflux: a novel mechanism for antihypertensive action. Circulation. 2003;107(21):2747-52. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">22. Berkels R, Egink G, Marsen TA, Bartels H, Roesen R, Klaus W. Nifedipine increases endothelial nitric oxide bioavailability by antioxidative mechanisms. Hypertension. 2001;37(2):240-5. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">23. Ward NC, Hodgson JM, Puddey IB, Mori TA, Beilin LJ, Croft D. Oxidative stress in human hypertension: association with antihypertensive treatment, gender, nutrition, and lifestyle. Free Radic Biol Med. 2004;36(2):226-32. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">24. S&#225;ez GT, Tormos C, Giner V, Chaves J, Lozano JV, Iradi A, et al. Factors related to the impact of antihypertensive treatment in antioxidant activities and oxidative stress by-products in human hypertension. Am J Hypertens. 2004;17(9):809-16. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">25. Skalska A, Gasowski J, Stepniewski M, Grodziki T. Antioxidative protection in hypertensive patients treated with diuretics. Am J Hypertens. 2005;18(8):1130-2. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">26. Johnson RJ, Rodriguez-Iturbe B, Kang DH, Feig DI, Herrera-Acosta J. A unifying pathway for essential hypertension. Am J Hypertens. 2005;18(3):431-40. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">27. Shukla N, Maher J, Masters J, Angelini GD, Jeremy JY. Does oxidative stress change ceruloplasmin from a prospective to a vasculopathic factor? Atherosclerosis. 2006;187(2):238-50. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">28. Fox PL, Mazumder B, Ehrenwald E. Ceruloplasmin and cardiovascular disease. Free Radic Biol Med. 2000;28(12):1735-44. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">29. Pucheu S, Coudray C, Vanazetto G, Favier A, Machecourt J, De Leiris J. Assessment of radical activity during the acute phase of myocardial infarction following fibrinolysis: utility of assaying plasma malondialdehyde. Free Radic Biol Med. 1995;19(6):873-81. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">30. Diaz-V&#233;lez CR, Garcia-Casti&#241;eiras S, Mendoza-Ramos E, Hern&#225;ndez-L&#243;pez E. Increased malondialdehyde in peripheral blood of patients with congestive heart failure. Am Heart J. 1996;131(1):146-52. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">31. Ghiadoni L, Magaga A, Versari D, Kardasz I, Huang Y, Taddei S, et al. Different effect of antihypertensive drugs on conduit artery endothelial function. Hypertension. 2003;41(6):1281-6. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">32. Kedziora-Kornatowska K, Czuczejko J, Pawluk H, Kornatowski T, Motyl J, Szadujkis-Szadurski L, et al. The markers of oxidative stress and activity of the antioxidant system in the blood of elderly patients with essential arterial hypertension. Cell Mol Biol Lett. 2004;9(4A):635-41. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">33. Cracowski JL, Baguet JP, Ormezzano O, Bessard J, Stanke-Labesque F, Bessard G, et al. Lipid peroxidation is not increased in patients with untreated mild-to-moderate hypertension. Hypertension. 2003;41(2):286-8. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">34. Minuz P, Patrignani P, Gaino S, Degan M, Menapace L, Tommasoli R, et al. Increased oxidative stress and platelet activation in patients with hypertension and renovascular disease Circulation. 2002;106(22):2800-5. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">35. Cottone S, Mul&#232; G, Nardi E, Vadal&#224; A, Guarneri M, Briolotta C, et al. Relation of C-reactive protein to oxidative stress and to endothelial activation in essential hypertension. 36. Sundal S, Sharma M, Negi PC, Katoch SS. Oxidative stress and antioxidant profile in patients of heart failure. Asian J Exp Sci. 2005;19:41-58. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">37. Shacter E. Quantification and significance of protein oxidation in biological samples. Drug Metab Rev. 2000;32(3-4):307-26. </p>
      <p>38. Krsek-Staples JA, Webster RO. Ceruloplasmin inhibits carbonyl formation in endogenous cell proteins. Free Radic Biol Med. 1993;14(2):115-25.      </p>
      <p>
        <fn id="nota1-body2" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Mailing address:</bold>
          </label>
          <p> Sandra Mary Lima Vasconcelos</p>
          <p> Av. Dr. Hamilton Falc&#227;o, 379 - Cond. Ch&#225;caras da Lagoa, quadra F, lote 13 - Santa Am&#233;lia</p>
          <p> 57063-250 - Macei&#243;, AL, Brazil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="sandra-mary@hotmail.com">sandra-mary@hotmail.com</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Manuscript received June 10, 2010; revised manuscript received December 14, 2010; accepted February 08, 2011.</p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Marcadores de desequilibrio en reacciones de reducci&#243;n y oxidaci&#243;n en la sangre de pacientes hipertensos en una comunidad del Noreste del Brasil</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Estudios recientes describen la participaci&#243;n de especies reactivas de ox&#237;geno y nitr&#243;geno en la hipertensi&#243;n. OBJETIVO: Identificar el desequil&#237;brio redox em la sangre de los hipertensos M&#201;TODOS: El Super&#243;xido dismutasa (SOD), catalasa (CAT), glutationa peroxidasa (GPx), glutationa (GSH), vitamina C, transferrina, ceruloplasmina, malondialdeh&#237;do (MDA) y el grupo carbonilo, fueron cuantificados en la sangre de 20 hipertensos y 21 controles. Los individuos ten&#237;an un &#205;ndice de Masa Corporal de &gt; 18,5 y &lt; 30 kg/m&#178;, glicemia &lt; 100 mg/dL, colesterol s&#233;rico &lt; 200 mg/dL, y eran mujeres no fumadoras, no gr&#225;vidas y no lactantes, no usuarias de alopurinol y probucol, con hipertensos sometidos a medicaci&#243;n antihipertensiva. Todos los individuos fueron sometidos a un per&#237;odo preparatorio de cuatro semanas sin alcohol, suplementos vitam&#237;nicos, dexametasona y paracetamol. RESULTADOS: Niveles reducidos de CAT (p = 0,013), GSH (p = 0,003) y MDA (p = 0,014), y altos niveles de GPx (p = 0,001) y ceruloplasmina (p = 0,015) fueron obtenidos en el grupo de hipertensos, en comparaci&#243;n con los controles. Fue obtenida una correlaci&#243;n positiva entre la presi&#243;n sist&#243;lica y el MDA en la presi&#243;n de hipertensos y diast&#243;lica y CAT en los controles. CONCLUSI&#211;N: Los datos obtenidos son sugestivos de que los hipertensos presentaban desequilibrio en reacciones de reducci&#243;n y oxidaci&#243;n, a despecho del posible efecto atenuante de su medicaci&#243;n antihipertensiva.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Hipertensi&#243;n</kwd>
        <kwd>marcadores biol&#243;gicos</kwd>
        <kwd>antioxidantes</kwd>
        <kwd>estr&#233;s oxidativo</kwd>
        <kwd>enzimas</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ESPECIAL</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Marcadores de desequilibrio en reacciones de reducci&#243;n y oxidaci&#243;n en la sangre de pacientes hipertensos en una comunidad del Noreste del Brasil</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Sandra Mary Lima Vasconcelos<sup>I,II,IV</sup>; Mar&#237;lia Oliveira Fonseca Goulart<sup>I,II</sup>; Maria Alayde Mendon&#231;a da Silva<sup>I,V</sup>; Vanusa Manfredini<sup>VI</sup>; Mara da Silveira Benfato<sup>VI</sup>; Luiza Antas Rabelo<sup>I,III</sup>; Gilberto Fontes<sup>I,III</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal de Alagoas-UFAL; Porto Alegre, RS-Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto de Qu&#237;mica e Biotecnologia-IQB; Porto Alegre, RS-Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Instituto de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas e da Sa&#250;de-ICBS; Porto Alegre, RS-Brasil</p>
      <p><sup>IV</sup>Faculdade de Nutri&#231;&#227;o-FANUT; Porto Alegre, RS-Brasil</p>
      <p><sup>V</sup>Faculdade de Medicina-FAMED; Porto Alegre, RS-Brasil</p>
      <p><sup>VI</sup>Macei&#243;, AL-Brasil. Universidade Federal do Rio Grande do Sul-UFRGS; Porto Alegre, RS-Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="nota1-body3">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Estudios recientes describen la participaci&#243;n de especies reactivas de ox&#237;geno y nitr&#243;geno en la hipertensi&#243;n.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Identificar el desequil&#237;brio redox em la sangre de los hipertensos</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> El Super&#243;xido dismutasa (SOD), catalasa (CAT), glutationa peroxidasa (GPx), glutationa (GSH), vitamina C, transferrina, ceruloplasmina, malondialdeh&#237;do (MDA) y el grupo carbonilo, fueron cuantificados en la sangre de 20 hipertensos y 21 controles. Los individuos ten&#237;an un &#205;ndice de Masa Corporal de <underline>&gt;</underline> 18,5 y <underline>&lt;</underline> 30 kg/m<sup>2</sup>, glicemia <underline>&lt;</underline> 100 mg/dL, colesterol s&#233;rico <underline>&lt;</underline> 200 mg/dL, y eran mujeres no fumadoras, no gr&#225;vidas y no lactantes, no usuarias de alopurinol y probucol, con hipertensos sometidos a medicaci&#243;n antihipertensiva. Todos los individuos fueron sometidos a un per&#237;odo preparatorio de cuatro semanas sin alcohol, suplementos vitam&#237;nicos, dexametasona y paracetamol.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Niveles reducidos de CAT (p = 0,013), GSH (p = 0,003) y MDA (p = 0,014), y altos niveles de GPx (p = 0,001) y ceruloplasmina (p = 0,015) fueron obtenidos en el grupo de hipertensos, en comparaci&#243;n con los controles. Fue obtenida una correlaci&#243;n positiva entre la presi&#243;n sist&#243;lica y el MDA en la presi&#243;n de hipertensos y diast&#243;lica y CAT en los controles.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Los datos obtenidos son sugestivos de que los hipertensos presentaban desequilibrio en reacciones de reducci&#243;n y oxidaci&#243;n, a despecho del posible efecto atenuante de su medicaci&#243;n antihipertensiva.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Hipertensi&#243;n, marcadores biol&#243;gicos, antioxidantes, estr&#233;s oxidativo, enzimas</p>
      <p>
        <bold>INTRODUCTI&#211;N</bold>
      </p>
      <p>La hipertensi&#243;n viene siendo objeto de muchos estudios, en raz&#243;n de la alta prevalencia y del gran impacto en la morbimortalidad: levantamientos poblacionales realizados en varias ciudades brasile&#241;as indican su prevalencia en 22,3% a 43,9%<sup>1</sup>.</p>
      <p>Entre los factores asociados al desarrollo de la hipertensi&#243;n, una cuesti&#243;n extremamente importante, compleja y actual es la participaci&#243;n de especies reactivas de ox&#237;geno (ERO) y de especies reactivas de nitr&#243;geno (ERN) en su patog&#233;nesis. De esa forma, la hip&#243;tesis oxidativa de hipertensi&#243;n se basa en el hecho de que el endotelio vascular, el &#243;rgano central para la hipertensi&#243;n, es el lugar donde ocurren numerosos procesos de reducci&#243;n y oxidaci&#243;n, especialmente por medio de las enzimas NAD(P) H oxidasa (P), xantina oxidasa (XO) y del &#243;xido n&#237;trico sintasa endotelial (eNOS), que act&#250;an aumentando la producci&#243;n de ani&#243;n radical super&#243;xido (O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>), pero tambi&#233;n por medio de fuerzas mec&#225;nicas que estimulan la producci&#243;n de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>. La producci&#243;n excesiva de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>favorece la reacci&#243;n con el &#243;xido n&#237;trico (<sup>&#149;</sup>NO) y forma el peroxinitrito (ONOO <sup>-</sup>), un intermediario reactivo particularmente peligroso, una vez que es capaz de formar el radical oxihidrilo (<sup>&#149;</sup>OH), independientemente de la presencia de metales de transici&#243;n. Entre otros fen&#243;menos asociados, el desv&#237;o del <sup>&#149;</sup>NO de su funci&#243;n vasodilatadora promueve el crecimiento de c&#233;lulas endoteliales y de la vasoconstricci&#243;n<sup>2-13 </sup>. El estr&#233;s oxidativo puede ser determinado por medio de biomarcadores del equilibrio de reacciones de oxidaci&#243;n y reducci&#243;n, que son cuantificables en fluidos biol&#243;gicos<sup>14 </sup>.</p>
      <p>El principal objetivo de este estudio fue cuantificar algunos antioxidantes y marcadores de da&#241;o oxidativo en la sangre de un grupo de hipertensos y controles.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Selecci&#243;n de los participantes del estudio</bold>
      </p>
      <p>Los individuos incluidos en el estudio eran residentes del municipio de Flexeiras, Alagoas (AL), Brasil, un peque&#241;o municipio con un &#225;rea de 316 kil&#243;metros cuadrados, con una poblaci&#243;n de 11.881 habitantes, localizado en la regi&#243;n de la Zona de la Selva del Estado de Alagoas, en el Noreste del Brasil, a 60 kil&#243;metros de distancia de la capital del Estado, Macei&#243;. La principal fuente de ingresos de Flexeiras viene del la monocultivo de la ca&#241;a de az&#250;car, de acuerdo con el IBGE (http://www.ibge.org.br).</p>
      <p>
        <bold>Individuos</bold>
      </p>
      <p>Los participantes de este estudio fueron seleccionados de una muestra de 433 de los 803 hipertensos registrados por los equipos de salud de la familia del municipio de Flexeiras en 2005. Representaban 53,92% de los hipertensos con seguimiento por la salud p&#250;blica local. Los 433 hipertensos fueron evaluados de enero a junio de 2005, con base en datos antropom&#233;tricos (peso, altura, circunferencia de la cintura), datos cl&#237;nicos (niveles de presi&#243;n arterial, diagn&#243;stico de diabetes, uso de medicamentos), datos bioqu&#237;micos (glicemia en ayuno, colesterol total y triglic&#233;ridos, despu&#233;s de 12 horas de ayuno), y estilo de vida (tabaco, sedentarismo). Los criterios de fueron fueron: (1) pacientes con hipertensi&#243;n<sup>1</sup>; (2) 40 a 60 a&#241;os; (3) no obesos, con &#205;ndice de Masa Corporal (IMC) <underline>&lt;</underline> 30 kg/m<sup>2 </sup>y <underline>&gt;</underline> 18,5 kg/m<sup>2</sup>; (4) con glicemia en ayuno <underline>&lt;</underline> 100 mg/dL y colesterol s&#233;rico <underline>&lt;</underline> 200 mg/dL; (5) mujeres no menop&#225;usicas, no gr&#225;vidas, no lactantes y no usuarias de anticonceptivos. Pacientes con diagn&#243;stico de diabetes mellitus, glicemia en ayuno &gt; 100 mg/dL, colesterol &gt; 200 mg/dL, usuarios de alopurinol y probucol y fumadores fueron excluidos.</p>
      <p>Sesenta y tres individuos no hipertensos (grupo control), voluntarios, tambi&#233;n moradores de Flexeiras, firmaron el formulario de consentimiento libre y aclarado y fueron sometidos a los mismos criterios de selecci&#243;n.</p>
      <p>Los protocolos adhirieron a los principios de la Declaraci&#243;n de Helsinki y los pacientes que estaban en conformidad con los criterios de selecci&#243;n fueron incluidos despu&#233;s de lectura y firma del formularios de consentimiento libre y aclarado aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica en investigaci&#243;n de la Universidad Federal de Alagoas (UFAL), en proceso n&#186; 009991/2004-79, de 20 de noviembre de 2005.</p>
      <p>
        <bold>Datos socioecon&#243;micos</bold>
      </p>
      <p>Adem&#225;s de las informaciones citadas, hubo levantamiento de los individuos con relaci&#243;n a la clase social, con base en los Criterios de Clasificaci&#243;n Econ&#243;mica Brasil de la Asociaci&#243;n Brasile&#241;a de Empresas de Investigaci&#243;n de Mercado (ABEP), renta <italic>per capita</italic> y nivel de escolaridad.</p>
      <p>
        <bold>Preparaci&#243;n para la colecta sangu&#237;nea</bold>
      </p>
      <p>Los individuos seleccionados fueron orientados a interrumpir el uso de medicaci&#243;n interferente, como suplementos vitam&#237;nicos y minerales, paracetamol, dexametasona y bebidas alcoh&#243;licas cuatro semanas antes de la colecta de la sangre. Durante ese per&#237;odo, los individuos fueron contactados sistem&#225;ticamente por medio de visitas domiciliarias y telef&#243;nicamente para garantizar que la fase preparatoria estaba siendo seguida.</p>
      <p>
        <bold>Muestras sangu&#237;neas y procedimientos anal&#237;ticos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis estad&#237;stico envolvi&#243; inicialmente la aplicaci&#243;n del test de Kolmogorov-Smirnov para verificar la distribuci&#243;n Gaussiana. Para comparar los grupos, el test <italic>t </italic>de Student, el test del Chi-cuadrado (&#967;<sup><italic>2</italic></sup>) de Pearson y el test de Fischer fueron utilizados para las variables con distribuci&#243;n normal, y el test de Mann-Whitney y Spearman para las variables con distribuci&#243;n asim&#233;trica. En todos los tests, se adopt&#243; p &lt; 0,05 como estad&#237;sticamente significativo.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas generales de la poblaci&#243;n estudiada</bold>
      </p>
      <p>De los 433 hipertensos, 24 (5,5%) estaban en conformidad con los criterios de selecci&#243;n y 20 (4,6%) concluyeron el protocolo. En lo que toca al grupo de control, de los 63 voluntarios estudiados, 21 (33,33%) estaban en conformidad con los criterios de selecci&#243;n y concluyeron el protocolo. Por lo tanto, el estudio fue conducido con 20 hipertensos y 21 controles, cuyas caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas, socioecon&#243;micas, antropom&#233;tricas y bioqu&#237;micas fueron relatadas en la <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">tabla 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Tratamiento con medicaci&#243;n antihipertensiva</bold>
      </p>
      <p>Los hipertensos eran sometidos a la terapia antihipertensiva y eran usuarios regulares de medicaci&#243;n antihipertensiva (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">tabla 2</xref>). En ese grupo, 30% eran usuarios de diur&#233;ticos, 25% utilizaban un inhibidor de Enzima Conversora de Angiotensina (ACE) y 30% utilizaban una asociaci&#243;n de dos medicaciones.</p>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Antioxidantes y biomarcadores de da&#241;o oxidativo</bold>
      </p>
      <p>Los individuos hipertensos presentaron niveles disminuidos de SOD, CAT, GSH, transferrina y MDA en la sangre y niveles elevados de GPx, ascorbato, CER y carbonilo en la sangre, cuando fueron comparados a los controles. Mientras tanto, apenas de los niveles de CAT, GSH y MDA en sangre (disminuidos) y de GPx y CER (aumentados) presentaron diferencias significativas (<xref ref-type="table" rid="es_a08tab03-body3">tabla 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a08tab03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0141-00008-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Correlaci&#243;n entre niveles pres&#243;ricos y biomarcadores de da&#241;o oxidativo</bold>
      </p>
      <p>Los tests de correlaci&#243;n de Pearson y Spearman revelaron una correlaci&#243;n positiva entre PAS y MDA (r = 0,44 y p = 0,04) en la poblaci&#243;n estudiada, y entre PAD y CAT (r = 0,54 y p = 0,01) en los controles. Entre los biomarcadores, una correlaci&#243;n negativa fue verificada entre MDA y GPx en los dos grupos (r = -0,63 y p = 0,003 en los hipertensos y r = -0,63 y p = 0,004 en los controles).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Un estudio epidemiol&#243;gico constat&#243; una asociaci&#243;n positiva entre el estr&#233;s oxidativo aumentado y la reducci&#243;n del <italic>status </italic>antioxidante con factores de riesgo cardiovascular en la poblaci&#243;n en general<sup>15,16</sup>. Estudios experimentales y cl&#237;nicos demostraron un aumento en la producci&#243;n de especies reactivas en pacientes con hipertensi&#243;n esencial<sup>17-36</sup>, algunos de los cuales son presentados en la tabla 4. Hay una elevada producci&#243;n de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>en la hipertensi&#243;n, que llevar&#237;a a la formaci&#243;n de ONOO(por reacci&#243;n de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>con <sup>&#149;</sup>NO), lo que ocurre a una tasa constante de 6,7 x 10<sup>9 </sup>de mol L<sup>-1 </sup>s<sup>-1 16</sup>, en cuanto la reacci&#243;n de dismutaci&#243;n de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>por SOD ocurre a una tasa m&#225;s lenta: 1.6 x 10<sup>9 </sup>mol L<sup>-1 </sup>s<sup>-1 4</sup>. Adem&#225;s de eso, la actividad del SOD es favorecida cuando la concentraci&#243;n de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>es baja y la de SOD es alta, lo que ocurre apenas en condiciones fisiol&#243;gicas<sup>3</sup>. Esos aspectos explicar&#237;an, en parte, los fen&#243;menos pro-oxidantes de la hipertensi&#243;n<sup>3,4,16</sup>. Adem&#225;s, la actividad de los sistemas antioxidantes ser&#237;a reducida, lo que tambi&#233;n favorecer&#237;a el estr&#233;s oxidativo presente en la hipertensi&#243;n.</p>
      <p>Estudios cl&#237;nicos demostraron una actividad de enzimas antioxidantes disminuida entre hipertensos cuando fue comparada a los controles<sup>17,18</sup>, pero aun no est&#225; claro si esa es una causa o una consecuencia de la condici&#243;n hipertensiva. As&#237;, el estr&#233;s oxidativo en un proceso cr&#243;nico como la hipertensi&#243;n podr&#237;a consumir las reservas y perjudicar la actividad de enzimas antioxidantes.</p>
      <p>En vista de lo que discutimos anteriormente, es posible prever niveles altos de da&#241;o oxidativo y niveles bajos de antioxidantes en hipertensos. Mientras tanto, en el presente estudio, el grupo de hipertensos present&#243; niveles m&#225;s bajos apenas de los antioxidantes CAT y GSH, niveles m&#225;s altos de GPx y CER, y niveles m&#225;s bajos del marcador de da&#241;o oxidativo, MDA, en comparaci&#243;n con el grupo de control (<xref ref-type="table" rid="es_a08tab03-body3">tab. 3</xref>). De hecho, en lo que concierne a las enzimas antioxidantes, los estudios de hipertensos constataron niveles bajos de SOD, CAT y GPx<sup>17-19 </sup>(<xref ref-type="table" rid="es_a08tab03-body3">tab. 3</xref>), de manera semejante a este estudio, a excepci&#243;n de la GPx, que se constat&#243; sorprendentemente alta aunque semejante a lo observado por Ide et al <sup>20</sup>.</p>
      <p>La catalasa puede ser inhibida en la presencia de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>removido inadecuadamente, generando ferroxicatalasa, que no descompone H<sub>2</sub>O<sub>2 </sub>r&#225;pidamente<sup>10</sup>. Eso explicar&#237;a no s&#243;lo los niveles de CAT bajos, sino tambi&#233;n los niveles de GPx altos, posiblemente indicando una mayor demanda de esa enzima, una vez que es capaz de reducir ONOO<sup>-</sup>de manera eficiente, impidiendo, as&#237;, la oxidaci&#243;n de cadenas macromoleculares y la nitraci&#243;n de prote&#237;nas<sup>10</sup>. Adem&#225;s de eso, aunque no hayan sido constatadas diferencias significativas en la SOD, es posible considerar que los niveles reducidos de esa enzima eran probablemente debidos a la reacci&#243;n de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>y <sup>&#149;</sup>NO<sup>, </sup>que es m&#225;s r&#225;pida que la reacci&#243;n de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>y SOD, adem&#225;s del hecho de que ellaact&#250;a de manera m&#225;s eficiente encondiciones fisiol&#243;gicas (baja concentraci&#243;n de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>). Retornando a la CAT, se puede considerar que, con O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>"desviado" para formar ONOO<sup>-</sup>, la producci&#243;n de H<sub>2</sub>O<sub>2 </sub>por medio del SOD es menor o permanece en niveles normales, no exigiendo una actividad adicional. Adem&#225;s de eso, seg&#250;n fue mencionado anteriormente, esa enzima puede ser inhibida en la presencia de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>acumulado y su acci&#243;n confinada a los peroxisomos de las c&#233;lulas.</p>
      <p>Con relaci&#243;n a la terapia farmacol&#243;gica, las medicaciones antihipertensivas que actuaban como antioxidantes eran: (1) inhibidores de ACE y bloqueadores de receptores de AT<sub>1</sub>, que act&#250;an indirectamente por la inhibici&#243;n del sistema reninaangiotensina-aldosterona (SRAA), una importante fuente de ERO en el endotelio<sup>3,4,7,8,11</sup>; (2) betabloqueantes de tercera generaci&#243;n, por medio del aumento de la liberaci&#243;n de <sup>&#149;</sup>NO y glutationa en la c&#233;lula endotelial<sup>21</sup>; y (3) bloqueadores de los canales de calcio, con el aumento de la disponibilidad de &#243;xido n&#237;trico en la c&#233;lula endotelial y aumento de la expresi&#243;n de MnSOD en las c&#233;lulas musculares lisas vasculares<sup>22</sup>.</p>
      <p>En el grupo de hipertensos, el uso de un inhibidor de ACE (captopril) en 60% de los pacientes (40% con 25 mg/ d&#237;a y 20% con 50 mg/d&#237;a) exige comentarios adicionales. El mecanismo antioxidante de esa medicaci&#243;n, aunque indirecto y sin una relaci&#243;n dosaje-respuesta definida, envuelve la inhibici&#243;n del RAAS por medio de la inhibici&#243;n de la acci&#243;n de la angiotensina II (ANG II), que corresponde a una ligaci&#243;n antioxidante y un potente est&#237;mulo para la producci&#243;n de ROS en la c&#233;lula endotelial, que es la ligaci&#243;n antioxidante y corresponde a un potente est&#237;mulo para la producci&#243;n de ERO en la c&#233;lula endotelial, aumentando la actividad de la oxidasa de NADPH. Adem&#225;s de eso, la ANG II tambi&#233;n suprarregula la actividad del eNOS, que es acompa&#241;ada por la separaci&#243;n de la enzima, la reducci&#243;n de la producci&#243;n de <sup>&#149;</sup>NO y el aumento de la producci&#243;n de super&#243;xido<sup>10</sup>. Ese efecto fue verificado en un estudio que encontr&#243; una asociaci&#243;n inversa entre el F<sub>2</sub>isoprostano y el n&#250;mero y tipo de medicaci&#243;n antihipertensiva [en la cual 46% correspond&#237;a al inhibidor de ACE tratado y 26%, a un bloqueador de receptor de angiotensina-1 (AT<sub>1</sub>)],<sup>23 </sup>. Adem&#225;s de eso, la acci&#243;n antioxidante de betabloqueantes y antagonistas de receptores de AT<sub>1 </sub>tambi&#233;n fue relatada en un estudio de hipertensos tratados con esos medicamentos, cuyos niveles de SOD, CAT y GPx aumentan y los niveles de 8-oxo-2'-desoxiguanosina y MDA reducen<sup>24</sup>. En contraste, otro estudo<sup>25 </sup>constat&#243; una capacidad antioxidante aumentada en el plasma de hipertensos utilizando diur&#233;ticos tiaz&#237;dicos, pero no constat&#243; la misma correlaci&#243;n positiva con el inhibidor de ACE y el betabloqueante, a despecho de su acci&#243;n antioxidante.</p>
      <p>La correlaci&#243;n positiva evidenciada entre PAS y MDA en hipertensos es indicativa de la asociaci&#243;n entre la HAS y el estr&#233;s oxidativo, especialmente despu&#233;s de la relaci&#243;n negativa obtenida entre MDA y GPx en los dos grupos.</p>
      <p>Como la glutationa act&#250;a en conjunto con la GPx, los resultados fueron analizados en conjunto, considerando los dos fundamentales en la defensa contra la peroxidaci&#243;n lip&#237;dica. Cada unidad de GPx act&#250;a por medio del consumo de dos mol&#233;culas de GSH, que es el antioxidante intracelular m&#225;s importante y est&#225; presente en la c&#233;lula predominantemente en la forma reducida (GSH), en detrimento de la forma oxidada (GSSG). La raz&#243;n GSH/GSSG &gt; 1, que es vital para la c&#233;lula, es mantenida por un sistema de reciclado eficiente de GSH a partir de GSSG<sup>10</sup>.</p>
      <p>En la hipertensi&#243;n, fueron encontrados bajos niveles de GSH y la raz&#243;n de GSH/GSSG &lt;1<sup>18</sup>. En este estudio, la GSSG no fue medida. Nuestros resultados de niveles bajos de GSH son coherentes con la literatura y ser&#237;an explicados por el estr&#233;s oxidativo, una vez que la ERO oxida la GSH en GSSG, llevando a una ca&#237;da en la GSH, lo que es agravado por la conversi&#243;n de la GSH en GSSG en el proceso de desintoxicaci&#243;n del per&#243;xido, por la acci&#243;n de la GPx.</p>
      <p>Con relaci&#243;n al &#225;cido &#250;rico y a la vitamina C, los niveles m&#225;s elevados observados en el grupo de hipertensos no fueron estad&#237;sticamente diferentes, aunque se sepa que la hiperuricemia est&#225; asociada con la hipertensi&#243;n<sup>28 </sup>y la actividad antioxidante del urato envuelve diferentes reacciones (con R<sup>&#149;</sup>, ROO<sup>&#149;</sup>, ONOO<sup>-</sup>, y ONO<sub>2 </sub><sup>&#149;</sup>)<sup>10,14 </sup>actuando de forma c&#237;clica, una vez que puede ser recuperado por el ascorbato, entre otros. Adem&#225;s, es considerado un antioxidante plasm&#225;tico potente, una vez que su concentraci&#243;n en el plasma es diez veces mayor que otros antioxidantes, como las vitaminas E y C<sup>13</sup>.</p>
      <p>Los niveles de transferrina fueron semejantes en los dos grupos, pero los niveles de ceruloplasmina, que tambi&#233;n es una ferroxidasa, fueron mayores en el grupo de hipertensos (<xref ref-type="table" rid="es_a08tab03-body3">tab. 3</xref>). Esa constataci&#243;n tambi&#233;n representa un importante factor de protecci&#243;n, en vista de la actividad de la ceruloplasmina en el transporte de cobre y ferro de oxidaci&#243;n para captura por medio de la transferrina, o sea, ella act&#250;a sobre los metales de transici&#243;n m&#225;s importantes con relaci&#243;n a la capacidad de transferir electrones en su forma libre en los sistemas biol&#243;gicos. Otros mecanismos antioxidantes incluyen el secuestro de O<sub>2 </sub><sup>&#149;-</sup>y H<sub>2</sub>O<sub>2</sub>, la inhibici&#243;n de la reacci&#243;n de Fenton, protegiendo los tejidos biol&#243;gicos de los efectos da&#241;osos de la descompartimentaci&#243;n del hierro, la inhibici&#243;n de la oxidaci&#243;n lip&#237;dica y el bloqueo de prote&#237;nas y los da&#241;os al DNA, siendo verificados por medio de la inhibici&#243;n de la formaci&#243;n de carbonilo y protecci&#243;n de la c&#233;lula contra da&#241;os y la disoluci&#243;n causada por la ERO<sup>11,27</sup>. Mientras tanto, en situaciones de estr&#233;s oxidativo, la ceruloplasmina puede actuar como un pro-oxidante en el medio intravascular, una vez que ONOO<sup>-</sup>y H<sub>2</sub>O<sub>2 </sub>pueden inducir la disociaci&#243;n de la ligaci&#243;n de Cu<sup>2+ </sup>libre de la prote&#237;na, favoreciendo su liberaci&#243;n en el medio intracelular, as&#237; como disminuyendo su actividad ferroxidasa<sup>27 </sup>. De hecho, diversos estudios constataron una correlaci&#243;n entre la ceruloplasmina y la enfermedad cardiovascular, y algunos estudios prospectivos y casos de control indicaron que constituye en un factor de riesgo cardiovascular<sup>28</sup>, lo que corresponde a un biomarcador cuya actividad pro-oxidante parece predominar en determinadas circunstancias, incluyendo en la enfermedad cardiovascular.</p>
      <p>Fue observada una disminuci&#243;n en el fen&#243;meno de la peroxidaci&#243;n lip&#237;dica (LP) entre los hipertensos, ya que la presencia del MDA (el aldeh&#237;do reactivo m&#225;s abundante de LP) en el suero de esos individuos era menor que en el suero de los controles (<xref ref-type="table" rid="es_a08tab03-body3">tab. 3</xref>). La presencia de grupos carbonilo en niveles semejantes, en ese caso, puede reforzar la premisa de que si el grupo de hipertensos estuviese en estr&#233;s oxidativo, el ONOO<sup>-</sup>ser&#237;a la especie reactiva prevaleciente, una vez que es un inductor d&#233;bil de prote&#237;nas carbonilo<sup>37</sup>. Cabe resaltar que, en la elecci&#243;n del marcador del estr&#233;s oxidativo, la naturaleza del estr&#233;s oxidativo en estudio desempe&#241;a una funci&#243;n de extrema importancia. Mientras tanto, la metodolog&#237;a disponible y la viabilidad de la aplicaci&#243;n de t&#233;cnicas anal&#237;ticas son de igual importancia, y fueron particularmente determinantes en las elecciones de este estudio.</p>
      <p>Diversos estudios constataron una correlaci&#243;n positiva entre niveles elevados de MDA y las enfermedades cardiovasculares, como el infarto agudo de miocardio, la insuficiencia card&#237;aca congestiva y la hipertensi&#243;n<sup>29-31 </sup>en hipertensos sin terapia farmacol&#243;gica<sup>18 </sup>y en hipertensos a&#241;osos utilizando medicaci&#243;n antihipertensiva<sup>32 </sup>. A su vez, estudios envolviendo hipertensos que nunca fueron tratados<sup>33 </sup>e hipertensos tratados<sup>23,34 </sup>no constataron diferencias entre hipertensos y controles en los niveles de F<sub>2</sub>-isoprostano, otro marcador de peroxidaci&#243;n lip&#237;dica, a despecho de la acci&#243;n antioxidante de los medicamentos antihipertensivos. Mientras tanto, otro estudio encontr&#243; una correlaci&#243;n positiva entre ese marcador de da&#241;o y marcadores de inflamaci&#243;n en hipertensos aun no sometidos a la terapia farmacol&#243;gica<sup>35</sup>. Los pacientes con insuficiencia card&#237;aca congestiva de clase II a clase IV mostraron niveles disminuidos de MDA<sup>36</sup>. Los resultados indican la posible asociaci&#243;n entre mecanismos de prote&#237;na de LP, tales como GPx y CER, que fueron encontrados en niveles elevados.</p>
      <p>Es importante resaltar que, en la poblaci&#243;n del estudio, un sesgo existente era el uso de medicaci&#243;n. Entre tanto, la terapia farmacol&#243;gica antihipertensiva (en especial medicaciones bloqueadoras de canales de calcio e inhibidores de la ECA) produce un aumento significativo del <sup>&#149;</sup>NO, pero los niveles de enzimas antioxidantes permanecen bajos cuando son comparados a normotensos<sup>17</sup>. Otro aspecto significativo es la posibilidad de que el CER de inhiba la oxidaci&#243;n de prote&#237;nas, lo que fue verificado en un cultivo de c&#233;lulas endoteliales, por medio de la formaci&#243;n de carbonilo en la presencia de ceruloplasmina<sup>38</sup>.</p>
      <p>El fen&#243;meno del estr&#233;s oxidativo, as&#237; como el sistema antioxidante funcionan de forma integrada, con una serie de eventos relacionados. Esa caracter&#237;stica y la complejidad de esos procesos necesariamente exigen una discusi&#243;n no individualizada. Adem&#225;s de eso, es preciso tener en mente la dualidad del ambiente de reacciones de oxidaci&#243;n y reducci&#243;n: niveles elevados de antioxidantes no son necesariamente deseables, y niveles bajos de antioxidantes, indeseables, una vez que los dos pueden resultar en estr&#233;s oxidativo.</p>
      <p>Aunque no sea claro si el estr&#233;s oxidativo en la hipertensi&#243;n es una causa o un efecto, la ocurrencia de estr&#233;s oxidativo en la hipertensi&#243;n fue verificada en este estudio, corroborando las constataciones publicadas anteriormente.</p>
      <p>La funci&#243;n del estr&#233;s oxidativo en la hipertensi&#243;n ya est&#225; clara y bien fundamentada. Mientras tanto, aunque varios estudios se&#241;alen hacia la disfunci&#243;n endotelial y el desequilibrio entre las especies reactivas de ox&#237;geno y nitr&#243;geno y a las defensas antioxidantes, no es posible definir si el desequilibrio en reacciones de reducci&#243;n y oxidaci&#243;n es una causa o una consecuencia de la homeostasis de la presi&#243;n arterial. Este estudio revel&#243; estr&#233;s oxidativo en la hipertensi&#243;n. No obstante, son necesarios estudios adicionales para elucidar los mecanismos que llevan su g&#233;nesis y de otras situaciones cl&#237;nicas caracterizadas por disfunci&#243;n endotelial envolviendo desequilibrio en reacciones de reducci&#243;n y oxidaci&#243;n. De ese modo, nuestro grupo de investigaci&#243;n est&#225; actualmente desarrollando estudios sobre los biomarcadores del desequilibrio en reacciones de reducci&#243;n y oxidaci&#243;n en pacientes con s&#237;ndrome metab&#243;lica, hipertensi&#243;n refractaria y diabetes mellitus que, como la hipertensi&#243;n, son enfermedades cuyo denominador com&#250;n es la disfunci&#243;n endotelial.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Por fin, se puede concluir que, con relaci&#243;n a antioxidantes y marcadores de da&#241;o oxidativo, los niveles de CAT y GSH disminuidos y los niveles elevados de ceruloplasmina encontrados en pacientes hipertensos indican que ellos se encuentran en estr&#233;s oxidativo, a despecho del posible efecto atenuante de su medicaci&#243;n antihipertensiva. Niveles altos de GPx y MDA tambi&#233;n pueden surgir del estr&#233;s oxidativo, una vez que (1) la enzima estar&#237;a sujeta a una mayor demanda en la presencia de ONOO&#175; en exceso, una especie reactiva caracter&#237;stica de la hipertensi&#243;n, y (2) debido a su acci&#243;n significativa en el ROO<sup>-</sup>, habr&#237;a una disminuci&#243;n en la LP, con la consecuente reducci&#243;n de MDA. As&#237;, el estr&#233;s oxidativo de la hipertensi&#243;n, en lo que concierne a esos biomarcadores, ser&#237;a explicado por un mecanismo alternativo.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Los autores agradecen a los pacientes y voluntarios que participaron de este estudio de manera tan &#250;til.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>FAPEAL, CNPq, CAPES, CAPES/COFECUB, CNPq/PADCT, BNB e FAPEAL/SESAU-AL, MS/DECIT-PPSUS financiaron el presente estudio.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de tesis de Doctorado de Sandra Mary Lima Vasconcelos por la Universidade Federal de Alagoas con an&#225;lisis de biomarcadores redox en asociaci&#243;n con la Universidade Federal de Rio Grande do Sul.</p>
      <p>
        <bold>Refer&#234;ncias</bold>
      </p>
      <p content-type="ref-to-delete">1. Sociedade Brasileira de Cardiologia. VI Diretrizes Brasileiras de Hipertens&#227;o. Rev Hipertens. 2010;17(1):1-66. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">2. Touyz RM. Oxidative stress and vascular damage in hypertension. Curr Hypertens Rep. 2000;2(1):98-105. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">3. Griendling KK, Fitzgerald GA Oxidative stress and cardiovascular injury. Part I: basic mechanisms and in vivo monitoring of ROS. Circulation. 2003;108(16):1912-6. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">4. Griendling KK, Fitzgerald GA. Oxidative stress and cardiovascular injury. Part II: animal and humans studies. Circulation. 2003;108(17):2034-40. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">5. Touyz RM. Reactive oxygen species, vascular oxidative stress, and redox signaling in hypertension. What is the clinical significance? Hypertension. 2004;44(3):248-52. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">6. Touyz RM, Schiffrin EL. Reactive oxygen species in vascular biology: implications in hypertension. Histochem Cell Biol. 2004;122(4):339-52. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">7. Portaluppi F, Boari B, Manfredini R. Oxidative stress in essencial hypertension. Curr Pharm Design. 2004;10(14):1695-8. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">8. Sampaio WO, Santos RAS. Aplica&#231;&#245;es cl&#237;nicas dos mecanismos fisiopatol&#243;gicos da hipertens&#227;o arterial. Sistema renina-angiotensina: bases fisiopatol&#243;gicas. Rev Bras Hipertens. 2004;11:67-70. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">9. Paravicini TM, Touyz RM. Redox signaling in hypertension. Cardiovasc Res. 2006;71(2):247-58. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">10. Halliwell B, Gutteridge JMC. Free radical in biology and medicine. 4 ed. Oxford: Oxford University Press; 2007. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">11. Vasconcelos SML, Goulart MOF, Silva MAM, Gomes ACM. Hip&#243;tese oxidativa da hipertens&#227;o arterial: uma mini-revis&#227;o. Rev Bras Hipertens. 2004;14:269-74. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">12. Kuklinska AM, Mroczko B, Muzial WJ, Usowicz-Szarynska M, Borowska H, Knapp M, et al. Diagnostics biomarkers of essential hypertension: the value of prostacyclin, nitric oxide, oxidize-LDL, and peroxide measurements. Int Heart J. 2009;50(3):341-51. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">13. Pinho RA, Araujo MC, Ghisi GLM, Benetti M. Doen&#231;a arterial coronariana, exerc&#237;cio f&#237;sico e estresse oxidativo. Arq Bras Cardiol. 2010;94(4):549-55. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">14. Vasconcelos SML, Goulart MOFG, Moura JBF, Manfredini V, Benfato MS, Kubota LT. Esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio e nitrog&#234;nio, antioxidantes e marcadores de estresse oxidativo em sangue humano:principais m&#233;todos anal&#237;ticos para sua determina&#231;&#227;o. Quim Nova. 2007;30:1323-38. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">15. Trevisan M, Brown R, Ram M, Muti P, Freudenheim J, Carosella AM, et al. Correlates of markers of oxidative status in the general population. Am J Epidemiol. 2001;154(4):348-56. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">16. Cai H, Harrison DG. Endothelial dysfunction in cardiovascular disease: the role of oxidant stress Circ Res. 2000;87(10):840-4. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">17. Khullar J, Relan V, Sherawat BS. Antioxidant activites and oxidative stress byproducts in human hypertension. Hypertension. 2004;43(2):e7-8. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">18. R&#233;don J, Oliva MR, Tormo C, Giner V, Chaves J, Iradi A, et al. Antioxidant activities and oxidative stress byproducts in human hypertension. Hypertension. 2003;41(5):1096-101. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">19. Pedro-Botet J, Covas MI, Martin S, Rubies-Prat J. Decrease endogenous antioxidant enzymatic status in essential hypertension. J Hum Hypertens. 2000;14(6):343-5. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">20. Ide T, Tsutsui H, Ohashi N, Hayashidani S, Suematsu N, Tsuchihashi M, et al. Greater oxidative stress in healthy young men compared with premenopausal women. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2002;22(3):438-42. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">21. Kalinowski L, Dobrucki L, Szczepanska-Konkel W, Jankowiski M, Martyniec L, Angielski S, et al. Third-generation beta-blockers stimulate nitric oxide release from endothelial cells through ATP efflux: a novel mechanism for antihypertensive action. Circulation. 2003;107(21):2747-52. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">22. Berkels R, Egink G, Marsen TA, Bartels H, Roesen R, Klaus W. Nifedipine increases endothelial nitric oxide bioavailability by antioxidative mechanisms. Hypertension. 2001;37(2):240-5. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">23. Ward NC, Hodgson JM, Puddey IB, Mori TA, Beilin LJ, Croft D. Oxidative stress in human hypertension: association with antihypertensive treatment, gender, nutrition, and lifestyle. Free Radic Biol Med. 2004;36(2):226-32. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">24. S&#225;ez GT, Tormos C, Giner V, Chaves J, Lozano JV, Iradi A, et al. Factors related to the impact of antihypertensive treatment in antioxidant activities and oxidative stress by-products in human hypertension. Am J Hypertens. 2004;17(9):809-16. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">25. Skalska A, Gasowski J, Stepniewski M, Grodziki T. Antioxidative protection in hypertensive patients treated with diuretics. Am J Hypertens. 2005;18(8):1130-2. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">26. Johnson RJ, Rodriguez-Iturbe B, Kang DH, Feig DI, Herrera-Acosta J. A unifying pathway for essential hypertension. Am J Hypertens. 2005;18(3):431-40. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">27. Shukla N, Maher J, Masters J, Angelini GD, Jeremy JY. Does oxidative stress change ceruloplasmin from a prospective to a vasculopathic factor? Atherosclerosis. 2006;187(2):238-50. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">28. Fox PL, Mazumder B, Ehrenwald E. Ceruloplasmin and cardiovascular disease. Free Radic Biol Med. 2000;28(12):1735-44. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">29. Pucheu S, Coudray C, Vanazetto G, Favier A, Machecourt J, De Leiris J. Assessment of radical activity during the acute phase of myocardial infarction following fibrinolysis: utility of assaying plasma malondialdehyde. Free Radic Biol Med. 1995;19(6):873-81. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">30. Diaz-V&#233;lez CR, Garcia-Casti&#241;eiras S, Mendoza-Ramos E, Hern&#225;ndez-L&#243;pez E. Increased malondialdehyde in peripheral blood of patients with congestive heart failure. Am Heart J. 1996;131(1):146-52. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">31. Ghiadoni L, Magaga A, Versari D, Kardasz I, Huang Y, Taddei S, et al. Different effect of antihypertensive drugs on conduit artery endothelial function. Hypertension. 2003;41(6):1281-6. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">32. Kedziora-Kornatowska K, Czuczejko J, Pawluk H, Kornatowski T, Motyl J, Szadujkis-Szadurski L, et al. The markers of oxidative stress and activity of the antioxidant system in the blood of elderly patients with essential arterial hypertension. Cell Mol Biol Lett. 2004;9(4A):635-41. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">33. Cracowski JL, Baguet JP, Ormezzano O, Bessard J, Stanke-Labesque F, Bessard G, et al. Lipid peroxidation is not increased in patients with untreated mild-to-moderate hypertension. Hypertension. 2003;41(2):286-8. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">34. Minuz P, Patrignani P, Gaino S, Degan M, Menapace L, Tommasoli R, et al. Increased oxidative stress and platelet activation in patients with hypertension and renovascular disease Circulation. 2002;106(22):2800-5. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">35. Cottone S, Mul&#232; G, Nardi E, Vadal&#224; A, Guarneri M, Briolotta C, et al. Relation of C-reactive protein to oxidative stress and to endothelial activation in essential hypertension. 36. Sundal S, Sharma M, Negi PC, Katoch SS. Oxidative stress and antioxidant profile in patients of heart failure. Asian J Exp Sci. 2005;19:41-58. </p>
      <p content-type="ref-to-delete">37. Shacter E. Quantification and significance of protein oxidation in biological samples. Drug Metab Rev. 2000;32(3-4):307-26. </p>
      <p>38. Krsek-Staples JA, Webster RO. Ceruloplasmin inhibits carbonyl formation in endogenous cell proteins. Free Radic Biol Med. 1993;14(2):115-25.      </p>
      <p>
        <fn id="nota1-body3" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Correspondencia:</bold>
          </label>
          <p> Sandra Mary Lima Vasconcelos</p>
          <p> Av. Dr. Hamilton Falc&#227;o, 379 - Cond. Ch&#225;caras da Lagoa, quadra F, lote 13 - Santa Am&#233;lia</p>
          <p> 57063-250 - Macei&#243;, AL, Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p>
            <email xlink:href="sandra-mary@hotmail.com">sandra-mary@hotmail.com</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 10/06/10; revisado recibido el 14/12/10; aceptado el 08/02/11.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
