<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">yR3q3NQT4ZgDSVLdBgSB7td</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011001100005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09700205</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000068</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Par&#226;metros ecocardiogr&#225;ficos de deposi&#231;&#227;o de gordura epic&#225;rdica e sua rela&#231;&#227;o com doen&#231;a arterial coronariana</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mustelier</surname>
            <given-names>Juan Valiente</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rego</surname>
            <given-names>Julio Oscar Cabrera</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gonz&#225;lez</surname>
            <given-names>Angela Gala</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sarmiento</surname>
            <given-names>J&#250;lio C&#233;sar Gandarilla</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>River&#243;n</surname>
            <given-names>Beatriz Vega</given-names>
          </name>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>08</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>97</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>122</fpage>
      <lpage>129</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>23</day>
          <month>02</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>12</day>
          <month>10</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>05</day>
          <month>10</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Gordura epic&#225;rdica tem sido associada com a presen&#231;a de doen&#231;a arterial coronariana (DAC) significante. Entretanto, a associa&#231;&#227;o entre infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial e a infiltra&#231;&#227;o de gordura do ventr&#237;culo direito (VD) permanece incerta. Nenhum desses par&#226;metros foi totalmente estudado em pacientes hisp&#226;nicos. OBJETIVO: Determinar a associa&#231;&#227;o entre a gordura epic&#225;rdica, infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial e a infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD na presen&#231;a de DAC. M&#201;TODOS: Duzentos e cinquenta pacientes hisp&#226;nicos (86 mulheres e 164 homens, m&#233;dia da idade 61,5 &#177; 8 vs 62 &#177; 10 respectivamente), submetidos &#224; sua primeira angiografia coronariana invasiva (ACI) foram estudados. No dia seguinte ao ACI, par&#226;metros de deposi&#231;&#227;o de gordura epic&#225;rdica foram avaliados atrav&#233;s de ecocardiografia modo 2D. Vari&#225;veis cl&#237;nicas (idade, sexo, antecedentes pessoais do h&#225;bito de fumar, hipertens&#227;o e diabete melito, bem como a apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica da DAC) e antropom&#233;tricas (circunfer&#234;ncia da cintura e &#237;ndice de massa corporal [IMC]) tamb&#233;m foram coletadas. RESULTADOS: A gordura epic&#225;rdica (OR 1,27 p = 0,009), bem como a infiltra&#231;&#227;o de gordura no VD (OR 2,94 p = 0,027), apresentaram uma associa&#231;&#227;o significante e independente com a presen&#231;a, mas n&#227;o com a extens&#227;o (p = 0,516) e apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica (p = 0,153) da DAC. A extens&#227;o da deposi&#231;&#227;o da gordura epic&#225;rdica mostrou uma associa&#231;&#227;o proporcional e significante (p = 0,001) com a presen&#231;a de DAC. CONCLUS&#195;O: A Gordura epic&#225;rdica e a infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD foram fatores significantes e independentes associados com a presen&#231;a de DAC, a qual estava proporcionalmente aumentada de acordo com a extens&#227;o da deposi&#231;&#227;o de gordura epic&#225;rdica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Ecocardiografia</kwd>
        <kwd>gordura subcut&#226;nea</kwd>
        <kwd>peric&#225;rdio</kwd>
        <kwd>doen&#231;a das coron&#225;rias</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>03</day>
        <month>06</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Par&#226;metros ecocardiogr&#225;ficos de deposi&#231;&#227;o de gordura epic&#225;rdica e sua rela&#231;&#227;o com doen&#231;a arterial coronariana</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Juan Valiente Mustelier; Julio Oscar Cabrera Rego; Angela Gala Gonz&#225;lez; J&#250;lio C&#233;sar Gandarilla Sarmiento; Beatriz Vega River&#243;n</bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>National Cardiology and Cardiovascular Surgery Institute </p>
    <p><sup>II</sup>Institute of Tropical Medicine &#180;Pedro Kour&#237;&#180;</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Gordura epic&#225;rdica tem sido associada com a presen&#231;a de doen&#231;a arterial coronariana (DAC) significante. Entretanto, a associa&#231;&#227;o entre infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial e a infiltra&#231;&#227;o de gordura do ventr&#237;culo direito (VD) permanece incerta. Nenhum desses par&#226;metros foi totalmente estudado em pacientes hisp&#226;nicos. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Determinar a associa&#231;&#227;o entre a gordura epic&#225;rdica, infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial e a infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD na presen&#231;a de DAC. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Duzentos e cinquenta pacientes hisp&#226;nicos (86 mulheres e 164 homens, m&#233;dia da idade 61,5 &#177; 8 <italic>vs</italic> 62 &#177; 10 respectivamente), submetidos &#224; sua primeira angiografia coronariana invasiva (ACI) foram estudados. No dia seguinte ao ACI, par&#226;metros de deposi&#231;&#227;o de gordura epic&#225;rdica foram avaliados atrav&#233;s de ecocardiografia modo 2D. Vari&#225;veis cl&#237;nicas (idade, sexo, antecedentes pessoais do h&#225;bito de fumar, hipertens&#227;o e diabete melito, bem como a apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica da DAC) e antropom&#233;tricas (circunfer&#234;ncia da cintura e &#237;ndice de massa corporal [IMC]) tamb&#233;m foram coletadas. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> A gordura epic&#225;rdica (OR 1,27 p = 0,009), bem como a infiltra&#231;&#227;o de gordura no VD (OR 2,94 p = 0,027), apresentaram uma associa&#231;&#227;o significante e independente com a presen&#231;a, mas n&#227;o com a extens&#227;o (p = 0,516) e apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica (p = 0,153) da DAC. A extens&#227;o da deposi&#231;&#227;o da gordura epic&#225;rdica mostrou uma associa&#231;&#227;o proporcional e significante (p = 0,001) com a presen&#231;a de DAC. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A Gordura epic&#225;rdica e a infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD foram fatores significantes e independentes associados com a presen&#231;a de DAC, a qual estava proporcionalmente aumentada de acordo com a extens&#227;o da deposi&#231;&#227;o de gordura epic&#225;rdica. (Arq Bras Cardiol. 2011; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Ecocardiografia, gordura subcut&#226;nea, peric&#225;rdio, doen&#231;a das coron&#225;rias.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A medida ecocardiogr&#225;fica da gordura epic&#225;rdica &#233; um m&#233;todo de quantifica&#231;&#227;o n&#227;o-invasivo e objetivo com alta disponibilidade e que tem mostrado claras vantagens como marcador de risco cardiometab&#243;lico, superior mesmo ao da gordura subcut&#226;nea e adiposidade corporal total<sup>1</sup>. Recentemente, alguns estudos mostraram a associa&#231;&#227;o entre a gordura epic&#225;rdica a aterosclerose subcl&#237;nica<sup>2-4</sup>, a presen&#231;a, extens&#227;o e severidade de doen&#231;a arterial coronariana (DAC)<sup>5-7</sup> e a reserva de fluxo coronariano em mulheres<sup>8</sup>.</p>
    <p>Em compara&#231;&#227;o com a gordura epic&#225;rdica, outras manifesta&#231;&#245;es de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca tem recebido menor aten&#231;&#227;o na literatura. A gordura epic&#225;rdica tamb&#233;m &#233; o principal determinante da infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial, o que ocasionalmente tem sido relatado como hipertrofia lipomatosa em v&#225;rios relatos de caso<sup>9</sup>, uma entidade benigna (definida como espessura do septo atrial &gt; 20 mm) em associa&#231;&#227;o com arritmias supraventriculares e morte s&#250;bita. Em rela&#231;&#227;o &#224; esse assunto, Chaowalit e cols.<sup>10</sup> recentemente relataram sua associa&#231;&#227;o com a presen&#231;a de significante DAC. Por outro lado, a infiltra&#231;&#227;o de gordura do ventr&#237;culo direito (VD) &#233; um fen&#244;meno relativamente frequente, encontrado principalmente em indiv&#237;duos mais velhos e mulheres. A rela&#231;&#227;o entre a gordura no VD e DAC ainda n&#227;o foi avaliada adequadamente<sup>11</sup>.</p>
    <p>N&#227;o h&#225; estudos avaliando a associa&#231;&#227;o entre essas manifesta&#231;&#245;es de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca (gordura epic&#225;rdica, infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial e infiltra&#231;&#227;o de gordura no VD) e sua rela&#231;&#227;o com DAC, especialmente em indiv&#237;duos hisp&#226;nicos.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o do estudo</bold>
    </p>
    <p>Duzentos e cinquenta pacientes hisp&#226;nicos sendo submetidos &#224; sua primeira angiografia coronariana invasiva (ACI) [185 (74%) com DAC significante e 65 (26%) com art&#233;rias coron&#225;rias normais (ACN)] foram estudados entre novembro de 2009 e abril de 2010 em nossa institui&#231;&#227;o. No grupo de pacientes com DAC, os diagn&#243;sticos cl&#237;nicos na admiss&#227;o foram s&#237;ndrome coronariana aguda (SCA) em 107 (57,8%) e angina est&#225;vel em 78 (42,2%). Pacientes foram exclu&#237;dos se tivessem uma hist&#243;ria pregressa de SCA, doen&#231;a valvular grave, doen&#231;a card&#237;aca cong&#234;nita ou cardiomiopatia, derrame peric&#225;rdico, hipotireoidismo e imagem ecocardiogr&#225;fica transtor&#225;cica inadequada. No dia posterior &#224; ACI, todos os pacientes foram submetidos &#224; ecocardiografia transtor&#225;cica. As vari&#225;veis cl&#237;nicas (idade, sexo, antecedentes pessoais de tabagismo, hipertens&#227;o e diabete melito, bem como apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica da DAC) foram coletadas. A dislipidemia foi definida como n&#237;veis de colesterol total <underline>&gt;</underline> 200 mg/dl ou triglic&#233;rides <underline>&gt;</underline>150 mg/dl. Medidas antropom&#233;tricas tais como peso, altura e circunfer&#234;ncia da cintura (CC) foram medidas. O &#237;ndice de massa corporal (IMC) em kg/m<sup>2</sup> foi calculado atrav&#233;s da f&#243;rmula: peso/(altura)<sup>2</sup>.</p>
    <p>O protocolo do estudo estava de acordo com as diretrizes &#233;ticas da Declara&#231;&#227;o de Helsinki de 1975 e foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica de nossa institui&#231;&#227;o. Todos os participantes assinaram o Termo de Consentimento Livre e Informado.</p>
    <p>
      <bold>Medida dos par&#226;metros ecocardiogr&#225;ficos de deposi&#231;&#227;o de gordura epic&#225;rdica</bold>
    </p>
    <p>Os exames ecocardiogr&#225;ficos foram realizados em um aparelho de ultrassom card&#237;aco Philips iE33 2006 (EUA) (vers&#227;o 2.0.1.420, S5-1 transdutor com arranjo de fase 1,3-3,6 MHz) por um ecocardiografista cegado para os dados cl&#237;nicos e da angiografia coronariana, com os pacientes em dec&#250;bito lateral esquerdo.</p>
    <p>A gordura epic&#225;rdica foi definida como o espa&#231;o relativamente livre de eco entre a parede externa do mioc&#225;rdio e a camada visceral do peric&#225;rdio, e sua espessura foi medida no corte paraesternal de eixo longo e curto em imagens congeladas no modo B, perpendicularmente &#224; parede livre do VD ao final da s&#237;stole em 3 ciclos card&#237;acos, usando o anel a&#243;rtico como ponto de referencia anat&#244;mico para o corte paraesternal de eixo longo e o n&#237;vel de m&#250;sculos papilares para o corte de eixo curto (<xref ref-type="fig" rid="aop06011">Fig. 1 A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="aop06011">B</xref>). Como sugerido por Iacobellis e Willens<sup>12</sup>, a melhor medida da espessura da gordura epic&#225;rdica &#233; obtida ao final da s&#237;stole, por que ela est&#225; comprimida durante a di&#225;stole. Foram obtidas m&#233;dias desses valores para obter-se a espessura m&#233;dia. A infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial foi definida como espessamento <underline>&gt;</underline> 10 mm de ambos os polos do septo atrial, geralmente poupando a <italic>fossa ovalis</italic>, dando-lhe um formato caracter&#237;stico de haltere e perpendicularmente medida no corte subcostal de 4 c&#226;maras ao final da di&#225;stole com o paciente em inspira&#231;&#227;o m&#225;xima (<xref ref-type="fig" rid="aop06011">Fig. 1C</xref>). A infiltra&#231;&#227;o de gordura do ventr&#237;culo direito (VD) foi definida como um espessamento <underline>&gt;</underline> 5 mm da parede do VD na aus&#234;ncia de sobrecarga de volume/press&#227;o, com evid&#234;ncia de aumento do conte&#250;do adiposo (padr&#227;o mais brilhante) no corte subcostal de 4 c&#226;maras ao final da di&#225;stole com o paciente em inspira&#231;&#227;o m&#225;xima (<xref ref-type="fig" rid="aop06011">Fig. 1D</xref>). Com o objetivo de diminuir o componente subjetivo da determina&#231;&#227;o da infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD, todos os exames foram realizados com ajustes fixos no aparelho (imagem geral harm&#244;nica, frequ&#234;ncia de aquisi&#231;&#227;o de 39 Hz, profundidade de campo de 15 cm e ajuste de ganho de 65%).</p>
    <p content-type="html"><fig id="aop06011"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/yR3q3NQT4ZgDSVLdBgSB7td/85a41f068103ad1f0cabdee720d2bd7c10289017.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf01.jpg"/></fig>&#13;
</p>
    <p>
      <bold>Dados da angiografia coronariana</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise da angiografia coronariana foi realizada por dois cardiologistas invasivos experientes utilizando o m&#233;todo de Judkin, ap&#243;s pun&#231;&#227;o percut&#226;nea da art&#233;ria femoral ou via art&#233;ria radial e digitalmente registrada por um sistema Hicor (Siemens, Munique, Alemanha). As les&#245;es coronarianas foram avaliadas a partir de pelo menos dois cortes ortogonais. DAC foi definida como a presen&#231;a de uma ou mais estenoses <underline>&gt;</underline> 50% no di&#226;metro de um grande vaso epic&#225;rdico. A extens&#227;o da DAC foi quantificada de acordo com o n&#250;mero de vasos com estenose <underline>&gt;</underline> 50%.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise estat&#237;stica foi realizada com o <italic>software</italic> SPSS vers&#227;o 13.0 para Windows. As vari&#225;veis cont&#237;nuas foram expressas como m&#233;dia &#177; DP e as vari&#225;veis categ&#243;ricas como n&#250;meros absolutos e porcentagens. As compara&#231;&#245;es de vari&#225;veis cont&#237;nuas foram realizadas utilizando o teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> e vari&#225;veis categ&#243;ricas foram comparadas atrav&#233;s do teste Qui-quadrado. Para avaliar a reprodutibilidade das medidas ecocardiogr&#225;ficas de gordura epic&#225;rdica, 20 pacientes foram selecionados ao acaso para a an&#225;lise por dois observadores independentes cegados para os dados cl&#237;nicos e angiogr&#225;ficos. Os coeficientes de correla&#231;&#227;o inter e intraobservador foram calculados. As variabilidades das medidas tamb&#233;m foram calculadas como a m&#233;dia de diferen&#231;as em medidas.</p>
    <p>Primeiramente comparamos os par&#226;metros cl&#237;nicos, antropom&#233;tricos e ecocardiogr&#225;ficos de acordo com a presen&#231;a de DAC significante. Uma compara&#231;&#227;o entre vari&#225;veis cl&#237;nicas e antropom&#233;tricas com cada um dos par&#226;metros ecocardiogr&#225;ficos de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca tamb&#233;m foi realizada. A compara&#231;&#227;o m&#233;dia da espessura da gordura epic&#225;rdica em rela&#231;&#227;o aos dados antropom&#233;tricos (de acordo com o sexo), apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica e extens&#227;o da DAC tamb&#233;m foi feita, utilizando o teste ANOVA para avaliar diferen&#231;as entre os grupos. A an&#225;lise multivariada foi realizada usando um modelo de regress&#227;o linear m&#250;ltiplo, incluindo potenciais confundidores (vari&#225;veis com valor de p &lt; 0,25 na an&#225;lise univariada). O valor do ponto de corte da espessura da gordura epic&#225;rdica para predizer DAC com correspondente especificidade e sensibilidade foi estimado atrav&#233;s da an&#225;lise de curvas ROC (<italic>Receiver Operating Characteristic</italic>). Finalmente, comparamos a extens&#227;o da deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca com a presen&#231;a de DAC.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Par&#226;metros cl&#237;nicos, antropom&#233;tricos e de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca na popula&#231;&#227;o do estudo</bold>
    </p>
    <p>Nosso grupo de estudo consistia em 86 (34%) mulheres e 164 (66%) homens, com m&#233;dia de idade de 61,5 &#177; 8 e 62 &#177; 10 respectivamente. A espessura da gordura epic&#225;rdica variou de 1 mm a 18 mm, com m&#233;dia (DP) de 6,1 &#177; 2,8 mm. Os coeficientes de correla&#231;&#227;o inter e intra-observador e a variabilidade das medidas da espessura da gordura epic&#225;rdica foram 0,94, 0,92 e 0,5 &#177; 0,4 mm, 0,6 &#177; 0,5 mm, respectivamente, indicando boa reprodutibilidade.</p>
    <p>N&#227;o houve diferen&#231;a na espessura da gordura epic&#225;rdica entre homens e mulheres (5,85 &#177; 2,8 mm <italic>vs</italic> 6,25 &#177; 2,8 mm, p = 0,283). A infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial estava presente em 141 pacientes (56,4%) e a infiltra&#231;&#227;o de gordura no VD em 71 (28,4%). As caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e antropom&#233;tricas da popula&#231;&#227;o do estudo de acordo com o sexo s&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Par&#226;metros de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca de acordo com a presen&#231;a e gravidade de DAC</bold>
    </p>
    <p>A espessura da gordura epic&#225;rdica estava aumentada em pacientes com DAC significante, quando comparados &#224;queles com ACN. Todos os par&#226;metros de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca mostraram uma associa&#231;&#227;o significante com a presen&#231;a de DAC significante na an&#225;lise univariada. Sexo, gordura epic&#225;rdica e infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD foram as vari&#225;veis finais que mostraram uma associa&#231;&#227;o significante e independente com a presen&#231;a de DAC na an&#225;lise multivariada (<xref ref-type="table" rid="aop06011t02">Tabela 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop06011t02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A espessura da gordura epic&#225;rdica n&#227;o era significantemente maior em pacientes com DAC multiarterial do que aqueles com DAC biarterial ou uniarterial (7,0 &#177; 3 mm <italic>vs</italic> 6,6 &#177; 2,8 mm <italic>vs</italic> 6,4 &#177; 2,6 mm respectivamente, p = 0,516) (<xref ref-type="fig" rid="aop06011f02">Fig. 2a</xref>). Embora a gordura epic&#225;rdica fosse maior em pacientes com SCA quando comparados &#224;queles com angina est&#225;vel, n&#227;o houve uma associa&#231;&#227;o significante entre os dois grupos em rela&#231;&#227;o a diferen&#231;as na espessura da gordura epic&#225;rdica (6,45 &#177; 2,9 mm <italic>vs</italic> 5,91 &#177; 1,7 mm, respectivamente, p = 0,153) (<xref ref-type="fig" rid="aop06011f02">Fig. 2b</xref>). Espessura da gordura epic&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 5,2 mm apresentou uma sensibilidade de 65,4% e especificidade de 61,5% (&#225;rea ROC 0,712, IC95% [0,640-0,784]) para a previs&#227;o de DAC (<xref ref-type="fig" rid="f3">Fig. 3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop06011f02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <fig id="f3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf03.jpg"/></fig>
    <p>De acordo com esses resultados, tamb&#233;m definimos uma nova classifica&#231;&#227;o ecocardiogr&#225;fica da extens&#227;o da deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca, determinada pela associa&#231;&#227;o de gordura epic&#225;rdica e infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD em diferentes n&#237;veis de gravidade:</p>
    <p>I Gordura Epic&#225;rdica &lt; 5,2 mm. </p>
    <p> II Gordura Epic&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 5,2 mm. </p>
    <p> III Gordura Epic&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 5,2 mm e infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD.</p>
    <p>A presen&#231;a de DAC significante estava proporcionalmente e significantemente aumentada de acordo com a extens&#227;o dessa associa&#231;&#227;o (p = 0,001) (<xref ref-type="fig" rid="f4">Fig. 4</xref>).</p>
    <fig id="f4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf04.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Rela&#231;&#227;o entre os par&#226;metros de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca com vari&#225;veis cl&#237;nicas e antropom&#233;tricas</bold>
    </p>
    <p>Quando os pacientes foram divididos em dois grupos de acordo com o valor de corte da gordura epic&#225;rdica, o IMC mostrou uma associa&#231;&#227;o significante com esse par&#226;metro ecocardiogr&#225;fico somente na an&#225;lise univariada (27,3 &#177; 4,6 <italic>vs</italic> 26,1 &#177; 4,5, p = 0,038). Idade (63,3 &#177; 8,4 <italic>vs</italic> 56,2 &#177; 10,8), CC (94,1 &#177; 9,6 cm <italic>vs</italic> 90,3 &#177; 10 cm) e dislipidemia (65,3% <italic>vs</italic> 48%) eram maiores no grupo com espessura de gordura epic&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 5,2 mm em compara&#231;&#227;o com pacientes com espessura de gordura epic&#225;rdica &lt; 5,2 mm, com uma associa&#231;&#227;o independente e significante na an&#225;lise multivariada.</p>
    <p>Idade e sexo masculino foram as &#250;nicas vari&#225;veis que mostraram uma associa&#231;&#227;o significante e independente com a infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial, bem como idade e sexo feminino em rela&#231;&#227;o &#224; infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD (<xref ref-type="table" rid="aop06011t03">Tabela 3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop06011t03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Par&#226;metros de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca na popula&#231;&#227;o do estudo</bold>
    </p>
    <p>Como sugerido por Iacobellis e Willens<sup>12</sup>, a melhor medida da espessura da gordura epic&#225;rdica &#233; obtida no final da s&#237;stole, por que ela est&#225; comprimida durante a di&#225;stole. Entretanto, todos os estudos realizados para avaliar essa quest&#227;o mediram a gordura epic&#225;rdica no final da di&#225;stole. Assim, as varia&#231;&#245;es e valores m&#233;dios da espessura da gordura epic&#225;rdica encontrados em nosso estudo, embora similares aos valores encontrados em outros relatos<sup>5-7</sup>, s&#227;o de fato diferentes e menores, devido &#224; diferente metodologia usada nessas medi&#231;&#245;es. Esse &#233; o primeiro estudo realizado exclusivamente em pacientes hisp&#226;nicos. Assim, esses resultados poderiam estar relacionados &#224; diferen&#231;as &#233;tnicas apontadas por algumas investiga&#231;&#245;es em rela&#231;&#227;o &#224; espessura e volume da gordura epic&#225;rdica, que parece ser menor em indiv&#237;duos de ascend&#234;ncia afro-americana e hisp&#226;nica<sup>13,14</sup>.</p>
    <p>A infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial e a infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD parecem ser pelo menos um fen&#244;meno relativamente frequente em pacientes com risco cardiovascular alto. Chaowalit e cols.<sup>10</sup> relataram um valor m&#233;dio de espessura de septo atrial de 15 &#177; 4 mm em 75 pacientes submetidos &#224; ACI. Por outro lado, em um exame macro e microsc&#243;pico de 148 cora&#231;&#245;es obtidos de aut&#243;psias, 85% continham pelo menos alguma gordura intramioc&#225;rdica, mais evidente no ventr&#237;culo direito<sup>11</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Par&#226;metros de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca de acordo com a presen&#231;a e gravidade de DAC</bold>
    </p>
    <p>Em nosso estudo, encontramos gordura epic&#225;rdica e infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD como fatores independentes e significantes associados &#224; DAC. Iacobellis e cols.<sup>15</sup> demonstraram que a gordura epic&#225;rdica &#233; claramente metabolicamente ativa e uma fonte importante de pr&#243; (fator de necrose tumoral-&#945;, interleucina 1, interleucina 6, fator de crescimento nervoso) e anti (adiponectina) produ&#231;&#227;o de citocinas inflamat&#243;rias, o que pode afetar de forma significante a fun&#231;&#227;o e a morfologia card&#237;acas<sup>15</sup>.</p>
    <p>Em um resultado similar, aparte de estudos utilizando metodologia estado-da-arte (ecocardiografia 2D e angiografia coronariana)<sup>5-7</sup>, investiga&#231;&#245;es mais recentes tem demonstrado, atrav&#233;s de tomografia computadorizada card&#237;aca, uma associa&#231;&#227;o significante entre gordura epic&#225;rdica e DAC<sup>14,16</sup>. Entretanto, ao contr&#225;rio do nosso, uma associa&#231;&#227;o significante entre gordura epic&#225;rdica e a extens&#227;o e apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica da DAC tamb&#233;m foi identificada<sup>5-7</sup>.</p>
    <p>A gordura epic&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 5,2 mm mostrou valores modestos de sensibilidade e especificidade na previs&#227;o de DAC. Eroglu e cols.<sup>7</sup> identificaram os mesmo valor de corte da espessura da gordura epic&#225;rdica medida ao final da di&#225;stole, com 85% de sensibilidade e 81% de especificidade (&#225;rea ROC 0,914, p &lt; 0,001, IC95% [0,86-0,96]) para previs&#227;o de DAC<sup>7</sup>. Ahn e cols.<sup>6</sup> mostraram valores menores quando a espessura da gordura epic&#225;rdica era adicionada aos fatores de risco de DAC conhecidos (&#225;rea ROC 0,783, p &lt; 0,001, IC95% [0,742-0,824])<sup>6</sup>. Nossa hip&#243;tese &#233; que os valores de corte mais baixos de espessura da gordura epic&#225;rdica obtidos em nosso estudo para a identifica&#231;&#227;o de pacientes com DAC est&#227;o possivelmente relacionados &#224; diferen&#231;as &#233;tnicas para essa associa&#231;&#227;o. Por exemplo, Divers e cols.<sup>17</sup> encontraram uma diferen&#231;a &#233;tnica significante (p = 0,019) em rela&#231;&#227;o &#224; associa&#231;&#227;o de adiposidade peric&#225;rdica com aterosclerose coronariana em afro-americanos, quando comparados &#224; americanos de ascend&#234;ncia europeia<sup>17</sup>.</p>
    <p>A gordura epic&#225;rdica &#233; uma fonte importante de adiponectina e a hipoadiponectinemia tem emergido como um fator de risco independente para doen&#231;a cardiovascular. Em rela&#231;&#227;o a esse assunto, Hanley e cols.<sup>18</sup> observaram que uma associa&#231;&#227;o inversa de tecido adiposo visceral com adiponectina era maior em afro-americanos, quando comparados com hisp&#226;nicos. Esses achados apoiam os resultados encontrados em nosso estudo em rela&#231;&#227;o &#224; menor sensibilidade e especificidade da gordura epic&#225;rdica em identificar pacientes com DAC, pelo menos em compara&#231;&#227;o com outros estudos realizados em outros grupos &#233;tnicos.</p>
    <p>De nosso conhecimento, esse &#233; o primeiro estudo a propor uma defini&#231;&#227;o de extens&#227;o de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca e a demonstrar sua significante e proporcional rela&#231;&#227;o com DAC. Esse tamb&#233;m &#233; o primeiro estudo realizado para avaliar a infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD via ecocardiografia, como marcador de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca e DAC. Em rela&#231;&#227;o &#224; infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial, Chaowalit e cols.<sup>10</sup>, o &#250;nico estudo relatado at&#233; o momento, encontraram uma associa&#231;&#227;o lim&#237;trofe entre a espessura do septo atrial e a presen&#231;a de DAC, independente da idade, sexo e IMC (p = 0,05)<sup>10</sup>. Tamb&#233;m identificamos uma associa&#231;&#227;o significante, mas somente na an&#225;lise univariada.</p>
    <p>
      <bold>Rela&#231;&#227;o dos par&#226;metros de deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca com vari&#225;veis cl&#237;nicas e antropom&#233;tricas</bold>
    </p>
    <p>Em nosso estudo, a gordura epic&#225;rdica estava associada de forma significante e independente com idade, CC e dislipidemia. Todos os estudos que abordaram esse assunto encontraram os mesmos resultados<sup>5-7</sup>. Iacobellis e cols.<sup>19</sup> demonstraram uma excelente correla&#231;&#227;o entre tecido adiposo epic&#225;rdico e CC, bem como tecido adiposo visceral abdominal medido atrav&#233;s de resson&#226;ncia magn&#233;tica<sup>19</sup>. A infiltra&#231;&#227;o lipomatosa do septo atrial e a infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD tamb&#233;m foram mais prevalentes em indiv&#237;duos mais velhos<sup>9,20</sup>. Por outro lado, a associa&#231;&#227;o entre sexo e essas manifesta&#231;&#245;es de adiposidade card&#237;aca permanece controversa.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>A gordura epic&#225;rdica e a infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD s&#227;o fatores independentes relacionados &#224; presen&#231;a de DAC, que est&#227;o significantemente e proporcionalmente aumentados de acordo com a extens&#227;o da deposi&#231;&#227;o de gordura card&#237;aca. Entretanto, diferen&#231;as &#233;tnicas em rela&#231;&#227;o ao valor preditivo da espessura da gordura epic&#225;rdica para identificar pacientes com DAC em indiv&#237;duos hisp&#226;nicos ainda precisam ser provadas.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o da infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD via ecocardiografia tem um alto componente subjetivo devido &#224; avalia&#231;&#227;o da refletividade dessa estrutura, que &#233; necess&#225;rio para a defini&#231;&#227;o desse par&#226;metro ecocardiogr&#225;fico al&#233;m da presen&#231;a de aumento da espessura da parede do VD.</p>
    <p>Teria sido ideal estabelecer uma correla&#231;&#227;o entre a infiltra&#231;&#227;o de gordura do VD via ecocardiografia e outros m&#233;todos de imagem, tais como a imagem por resson&#226;ncia magn&#233;tica ou tomografia computadorizada.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de livre-doc&#234;ncia de Juan Valiente Mustelier, Julio Oscar Cabrera Rego, Angela Gala Gonz&#225;lez, J&#250;lio C&#233;sar Gandarilla Sarmiento, Beatriz Vega River&#243;n pela National Cardiology and Cardiovascular Surgery Institute, Institute of Tropical Medicine &#180;Pedro Kour&#237;&#180;.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Julio Oscar Cabrera Rego </p>
        <p> Dstrampes No.5 - Stos Suarez </p>
        <p> 10400 - Havana - Cuba </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="jocabrera@infomed.sld.cu">jocabrera@infomed.sld.cu</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 05/10/10; revisado recebido em 12/10/10; aceito em 23/02/11.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Sacks HS, Fain    JN. Human epicardial adipose tissue: a review. Am Heart J. 2007;153(6):907-17.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Human epicardial adipose tissue: a review</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>907</fpage>
          <lpage>17</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>153</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sacks</surname>
              <given-names>HS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fain</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Natale F, Tedesco    MA, Mocerino R, de Simone V, Di Marco GM, Aronne L, et al. Visceral adiposity    and arterial stiffness: echocardiographic epicardial fat thickness reflects,    better than waist circumference, carotid arterial stiffness in a large population    of hypertensives. Eur J Echocardiogr. 2009;10(4):549-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Visceral adiposity and arterial stiffness: echocardiographic epicardial fat thickness reflects, better than waist circumference, carotid arterial stiffness in a large population of hypertensives</article-title>
          <source>Eur J Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>549</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Natale</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tedesco</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mocerino</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Simone</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Marco</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aronne</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Djaberi R, Schuijf    JD, van Werkhoven JM, Nucifora G, Wouter Jukema J, Bax JJ. Relation of epicardial    adipose tissue to coronary atherosclerosis. Am J Cardiol. 2008;102(12):1602-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation of epicardial adipose tissue to coronary atherosclerosis</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1602</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Djaberi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schuijf</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Werkhoven</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nucifora</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wouter Jukema</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bax</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Di Tomasso D,    Carnethon MR, Wright CM, Allison MA. The associations between visceral fat and    calcified atherosclerosis are stronger in women than men. Atherosclerosis. 2010;208(2):531-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The associations between visceral fat and calcified atherosclerosis are stronger in women than men</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>531</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>208</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Di Tomasso</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carnethon</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wright</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Allison</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Jeong JW, Jeong    MH, Yun KH, Oh SK, Park EM, Kim YK, et al. Echocardiographic epicardial fat    thickness and coronary artery disease. Circ J. 2007;71(4):536-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Echocardiographic epicardial fat thickness and coronary artery disease</article-title>
          <source>Circ J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>536</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jeong</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jeong</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yun</surname>
              <given-names>KH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oh</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>YK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Ahn SG, Lim    HS, Joe DY, Kang SJ, Choi BJ, Choi SY. Relationship of epicardial adipose tissue    by echocardiography to coronary artery disease. Heart. 2008;94(3):e7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relationship of epicardial adipose tissue by echocardiography to coronary artery disease</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>e7</fpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ahn</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lim</surname>
              <given-names>HS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joe</surname>
              <given-names>DY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kang</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Choi</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Choi</surname>
              <given-names>SY</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Eroglu S, Sade    LE, Yildirir A, Bal U, Ozbicer S, Ozgul AS, et al. Epicardial adipose tissue    thickness by echocardiography is a marker for the presence and severity of coronary    artery disease. Nutr Metab Cardiovasc Dis. 2009;19(3):211-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Epicardial adipose tissue thickness by echocardiography is a marker for the presence and severity of coronary artery disease</article-title>
          <source>Nutr Metab Cardiovasc Dis</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>211</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Eroglu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sade</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yildirir</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bal</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozbicer</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozgul</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Sade LE, Eroglu    S, Bozba_ H, Ozbi&#231;er S, Hayran M, Haberal A, et al. Relation between    epicardial fat thickness and coronary flow reserve in women with chest pain    and angiographically normal coronary arteries. Atherosclerosis. 2009;204(2):580-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation between epicardial fat thickness and coronary flow reserve in women with chest pain and angiographically normal coronary arteries</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>580</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>204</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sade</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eroglu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bozba_</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozbi&#231;er</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hayran</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haberal</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Heyer CM, Kagel    T, Lemburg SP, Bauer TT, Nicolas V. Lipomatous hypertrophy of the interatrial    septum: a prospective study of incidence, imaging findings, and clinical symptoms.    Chest 2003; 124(6): 2068-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Lipomatous hypertrophy of the interatrial septum: a prospective study of incidence, imaging findings, and clinical symptoms</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2068</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>124</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Heyer</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kagel</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lemburg</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bauer</surname>
              <given-names>TT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nicolas</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Chaowalit N,    Somers VK, Pellikka PA, Rihal CS, L&#243;pez-Jim&#233;nez F. Adipose tissue    of atrial septum as a marker of coronary artery disease. Chest. 2007;132(3):817-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adipose tissue of atrial septum as a marker of coronary artery disease</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>817</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>132</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chaowalit</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Somers</surname>
              <given-names>VK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pellikka</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rihal</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>L&#243;pez-Jim&#233;nez</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Tansey DK,    Aly Z, Sheppard MN. Fat in the right ventricle of the normal heart. Histopathology.    2005;46(1):98-104.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fat in the right ventricle of the normal heart</article-title>
          <source>Histopathology</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>98</fpage>
          <lpage>104</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tansey</surname>
              <given-names>DK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aly</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheppard</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Iacobellis    G, Willens HJ. Echocardiographic epicardial fat: a review of research and clinical    applications. J Am Soc Echocardiogr. 2009;22(12):1311-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Echocardiographic epicardial fat: a review of research and clinical applications</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1311</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Iacobellis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Willens</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Willens HJ,    G&#243;mez-Mar&#237;n O, Chirinos JA, Goldberg R, Lowery MH, Iacobellis    G. Comparison of epicardial and pericardial fat thickness assessed by echocardiography    in African American and non-Hispanic white men: a pilot study. Ethn Dis. 2008;18(2):311-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of epicardial and pericardial fat thickness assessed by echocardiography in African American and non-Hispanic white men: a pilot study</article-title>
          <source>Ethn Dis</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>311</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Willens</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>G&#243;mez-Mar&#237;n</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chirinos</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldberg</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lowery</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iacobellis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Alexopoulos    N, McLean DS, Janik M, Arepalli ChD, Stillman AE, Raggi P. Epicardial adipose    tissue and coronary artery plaque characteristics. Atherosclerosis. 2010;210(1):150-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Epicardial adipose tissue and coronary artery plaque characteristics</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>150</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>210</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Alexopoulos</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McLean</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Janik</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arepalli</surname>
              <given-names>ChD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stillman</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Raggi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Iacobellis    G, Singh N, Sharma AM. Cardiac adiposity and cardiovascular risk: potential    role of epicardial adipose tissue. Current Cardiology Reviews. 2007;3(1): 11-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac adiposity and cardiovascular risk: potential role of epicardial adipose tissue</article-title>
          <source>Current Cardiology Reviews</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>11</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Iacobellis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Singh</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sharma</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Ohashi N, Yamamoto    H, Horiguchi J, Kitagawa T, Kunita E, Utsunomiya H, et al. Association between    visceral adipose tissue area and coronary plaque morphology assessed by CT Angiography.    JACC Cardiovasc Imaging. 2010;3(9):908-17.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association between visceral adipose tissue area and coronary plaque morphology assessed by CT Angiography</article-title>
          <source>JACC Cardiovasc Imaging</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>908</fpage>
          <lpage>17</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ohashi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamamoto</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horiguchi</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kitagawa</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kunita</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Utsunomiya</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Divers J, Wagenknecht    LE, Bowden DW, Carr JJ, Hightower RC, Register TC, et al. Ethnic differences    in the relationship between pericardial adipose tissue and coronary artery calcified    plaque: African-American-diabetes heart study. J Clin Endocrinol Metab. 2010;95(12):5382-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ethnic differences in the relationship between pericardial adipose tissue and coronary artery calcified plaque: African-American-diabetes heart study</article-title>
          <source>J Clin Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>5382</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>95</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Divers</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wagenknecht</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bowden</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carr</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hightower</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Register</surname>
              <given-names>TC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Hanley AJ,    Bowden D, Wagenknecht LE, Balasubramanyan A, Langfeld C, Saad MF, et al. Associations    of adiponectin with body fat distribution and insulin sensitivity in nondiabetic    Hispanics and African-Americans. J Clin Endocrinol Metab. 2007;92(7):2665-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Associations of adiponectin with body fat distribution and insulin sensitivity in nondiabetic Hispanics and African-Americans</article-title>
          <source>J Clin Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>2665</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hanley</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bowden</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wagenknecht</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Balasubramanyan</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Langfeld</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saad</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Iacobellis    G, Assael F, Ribaudo MC. Epicardial fat from echocardiography: a new method    for visceral adiposity tissue prediction. Obes Res. 2003;11(2):304-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Epicardial fat from echocardiography: a new method for visceral adiposity tissue prediction</article-title>
          <source>Obes Res</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>304</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Iacobellis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Assael</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribaudo</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Basso C, Thiene    G. Adipositas cordis, fatty infiltration of the right ventricle, and arrhythmogenic    right ventricular cardiomyopathy. Just a matter of fat? Cardiovasc Pathol. 2005;14(1):37-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adipositas cordis, fatty infiltration of the right ventricle, and arrhythmogenic right ventricular cardiomyopathy: Just a matter of fat?</article-title>
          <source>Cardiovasc Pathol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>37</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Basso</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thiene</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Echocardiographic parameters of epicardial fat deposition and its relation to coronary artery disease</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Epicardial fat has been associated to the presence of significant coronary artery disease (CAD). However, the association of lipomatous infiltration of the atrial septum and fat infiltration of the right ventricle remains uncertain. None of these parameters has been thoroughly studied in Hispanic patients. OBJECTIVE: To determine the association between epicardial fat, lipomatous infiltration of the atrial septum and fat infiltration of the right ventricle with the presence of CAD. METHODS: Two hundred and fifty Hispanic patients (86 women and 164 men, mean age 61.5 &#177; 8 vs 62 &#177; 10 respectively), undergoing their first invasive coronary angiography (ICA) were studied. The day after the ICA, parameters of cardiac fat deposition were evaluated using 2D-echocardiography. Clinical (age, sex, personal antecedents of smoking habit, hypertension and diabetes mellitus, as well as clinical presentation of CAD) and anthropometric (waist circumference and body mass index [BMI]) variables were also collected. RESULTS: Epicardial fat (OR 1.27 p = 0.009), as well as fat infiltration of the right ventricle (OR 2.94 p = 0.027), had a significant and independent association with the presence, but not the extent (p = 0.516) and clinical presentation (p = 0.153) of CAD. The extent of epicardial fat deposition showed a proportional and significant association (p = 0.001) with the presence of CAD. CONCLUSION: Epicardial fat and fat infiltration of the right ventricle were both significant and independent factors associated to the presence of CAD, which was proportionally increased according to the extent of cardiac fat deposition.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Echocardiography</kwd>
        <kwd>subcutaneous fat</kwd>
        <kwd>pericardium</kwd>
        <kwd>coronary disease</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Echocardiographic parameters of epicardial fat deposition and its relation to coronary artery disease</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Juan Valiente Mustelier; Julio Oscar Cabrera Rego; Angela Gala Gonz&#225;lez; J&#250;lio C&#233;sar Gandarilla Sarmiento; Beatriz Vega River&#243;n</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>National Cardiology and Cardiovascular Surgery Institute</p>
      <p><sup>II</sup>Institute of Tropical Medicine &#180;Pedro Kour&#237;&#180;</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Epicardial fat has been associated to the presence of significant coronary artery disease (CAD). However, the association of lipomatous infiltration of the atrial septum and fat infiltration of the right ventricle remains uncertain. None of these parameters has been thoroughly studied in Hispanic patients.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To determine the association between epicardial fat, lipomatous infiltration of the atrial septum and fat infiltration of the right ventricle with the presence of CAD.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> Two hundred and fifty Hispanic patients (86 women and 164 men, mean age 61.5 &#177; 8 <italic>vs</italic> 62 &#177; 10 respectively), undergoing their first invasive coronary angiography (ICA) were studied. The day after the ICA, parameters of cardiac fat deposition were evaluated using 2D-echocardiography. Clinical (age, sex, personal antecedents of smoking habit, hypertension and diabetes mellitus, as well as clinical presentation of CAD) and anthropometric (waist circumference and body mass index [BMI]) variables were also collected.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Epicardial fat (OR 1.27 p = 0.009), as well as fat infiltration of the right ventricle (OR 2.94 p = 0.027), had a significant and independent association with the presence, but not the extent (p = 0.516) and clinical presentation (p = 0.153) of CAD. The extent of epicardial fat deposition showed a proportional and significant association (p = 0.001) with the presence of CAD.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> Epicardial fat and fat infiltration of the right ventricle were both significant and independent factors associated to the presence of CAD, which was proportionally increased according to the extent of cardiac fat deposition.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Echocardiography; subcutaneous fat; pericardium; coronary disease.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The echocardiographic measurement of epicardial fat is a noninvasive and objective quantification method with high availability that has shown clear advantages as a marker of cardiometabolic risk, even superior to subcutaneous fat and total body adiposity<sup>1</sup>. Recently, some studies have shown the association between epicardial fat and subclinical atherosclerosis<sup>2-4</sup>, the presence, extension and severity of significant coronary artery disease (CAD)<sup>5-7</sup> and coronary flow reserve in women<sup>8</sup>.</p>
      <p>In comparison with epicardial fat, other manifestations of cardiac fat deposition have received less attention in the literature. Epicardial fat is also the main determinant of the lipomatous infiltration of the atrial septum, which occasionally has been reported as lipomatous hypertrophy in several case reports<sup>9</sup>, a benign entity (defined as an atrial septum thickness &gt; 20 mm) in association with supraventricular arrhythmias and sudden death. Regarding this subject, Chaowalit et al recently reported its association with the presence of significant coronary artery disease<sup>10</sup>. On the other hand, fat infiltration of the right ventricle (RV) is a relatively frequent phenomenon, found mainly in older subjects and females. The relationship between RV fat and CAD has not been adequately evaluated<sup>11</sup>.</p>
      <p>There are no studies assessing the association among these manifestations of cardiac fat deposition (epicardial fat, lipomatous infiltration of the atrial septum and fat infiltration of the right ventricle) and its relationship to coronary artery disease, especially in Hispanic subjects.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study population</bold>
      </p>
      <p>Two hundred and fifty Hispanic patients undergoing their first invasive coronary angiography (ICA) [185 (74%) with significant CAD and 65 (26%) with normal coronary arteries (NCA)] were studied between November 2009 and April 2010 in our institution. In the group of patients with CAD, the clinical diagnoses on admission were acute coronary syndrome in 107 (57.8%) and stable angina in 78 (42.2%). Patients were excluded if they had a prior history of acute coronary syndrome or ICA, severe valvular disease, congenital heart disease or cardiomyopathy, pericardial effusion, hypothyroidism and inadequate transthoracic echocardiographic imaging. The day after ICA all patients underwent transthoracic echocardiography. Clinical variables (age, sex, personal antecedents of smoking habit, hypertension and diabetes mellitus, as well as clinical presentation of CAD) were collected. Dyslipidemia was defined as total cholesterol <underline>&gt;</underline> 200 mg/dl or triglyceride levels <underline>&gt;</underline> 150 mg/dl. Anthropometric measures such as weight, height and waist circumference were measured. Body mass index (BMI) in kg/m<sup>2</sup> was calculated by the formula: weight/(height)<sup>2</sup>.</p>
      <p>The study protocol was in accordance to the ethical guidelines of the 1975 Declaration of Helsinki and it was approved by the ethics review board of our institution. All participants signed an informed consent.</p>
      <p>
        <bold>Measurement of echocardiographic parameters of cardiac fat deposition</bold>
      </p>
      <p>Echocardiographic examinations were performed using a Philips iE33 2006 (USA) cardiac ultrasound machine (version 2.0.1.420, S5-1 transducer with 1.3-3.6 MHz phase array) by an echocardiographist blinded to clinical and coronary angiography data, with patients in the left lateral decubitus position.</p>
      <p>Epicardial fat was defined as the relatively echo-free space between the outer wall of the myocardium and the visceral layer of pericardium, and its thickness was measured from parasternal long- and short-axis B mode still-frame images perpendicularly to the free wall of the right ventricle at end-systole in 3 cardiac cycles, using the aortic annulus as anatomic reference for the parasternal long-axis view and the papillary muscles level for the short-axis view (<xref ref-type="fig" rid="en_aop06011-body2">Fig. 1 A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_aop06011-body2">B</xref>). As Iacobellis and Willens<sup>12</sup> suggested, epicardial fat thickness is best measured at end-systole, because it is compressed during diastole. These values were averaged to obtain the mean thickness. Lipomatous infiltration of the atrial septum was defined as a thickening <underline>&gt;</underline> 10 mm of both poles of the atrial septum, with the fossa ovalis generally spared, giving it a characteristic "dumbbell" shape and perpendicularly measured in the subcostal four-chamber view at end-diastole with the patient in maximum inspiration (<xref ref-type="fig" rid="en_aop06011-body2">Fig. 1C</xref>). Fat infiltration of the right ventricle was defined as a thickening <underline>&gt;</underline> 5 mm of the right ventricle wall in the absence of volume/pressure overload, with evidence of increase of the fatty content (brighter pattern) in the subcostal four-chamber view at end-diastole with the patient in maximum inspiration (<xref ref-type="fig" rid="en_aop06011-body2">Fig. 1D</xref>). With the objective of diminishing the subjective component in the determination of fat infiltration of the right ventricle all the exams were displayed with fixed machine settings (general harmonic imaging, acquisition frequency of 39 Hz, field depth of 15 cm and gain setting of 65%).</p>
      <p content-type="html"><fig id="en_aop06011-body2"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/yR3q3NQT4ZgDSVLdBgSB7td/a0b60d3e8d4928ddd85b846c22076095fa922083.jpg"/> &#13;
<graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf01-en.jpg"/></fig>&#13;
</p>
      <p>
        <bold>Coronary angiography data</bold>
      </p>
      <p>Coronary angiographic analysis was performed by two experienced invasive cardiologists using Judkin<sup>'</sup>s method, following the percutaneous puncturing of the femoral artery or via a radial artery approach and digitally recorded by a Hicor system (Siemens, Munich, Germany). Coronary lesions were evaluated from at least two orthogonal views. CAD was defined as the presence of one or more stenoses <underline>&gt;</underline> 50% in diameter of a major epicardial vessel. The extent of CAD was quantified according to the number of vessels with <underline>&gt;</underline> 50% stenosis.</p>
      <p>
        <bold>Statistics</bold>
      </p>
      <p>Statistical analysis was performed using SPSS 13.0 for Windows. Continuous variables are expressed as means &#177; SD and categorical variables as absolute numbers and percentages. Comparisons of continuous variables were performed using the unpaired Student <italic>t</italic> test and categorical variables were compared with the chi-square test. To assess the reproducibility of the echocardiographic measurements of epicardial fat, 20 patients were randomly selected for the analysis by two independent observers who were blinded to clinical and angiographic data. Inter-observer and intra-observer correlation coefficients were calculated. Variabilities of measurements were also calculated as the mean of differences in measurements.</p>
      <p>We first compared clinical, anthropometric and echocardiographic parameters according to the presence of significant CAD. A comparison between clinical and anthropometric variables with each one of the echocardiographic parameters of cardiac fat deposition was also performed. Mean comparison of epicardial fat thickness regarding anthropometric (according to sex), clinical presentation and extent of CAD was also made, using ANOVA test to assess differences among the groups. Multivariate analysis was performed using a multiple linear regression model including potential confounders (variables with <italic>p</italic> value &lt; 0.25 in the univariate analysis). The cut-off value of epicardial fat thickness for predicting CAD with corresponding specificity and sensitivity was estimated by receiver operating characteristic (ROC) curve analysis. Finally, we compared the extent of cardiac fat deposition with the presence of CAD.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Clinical, anthropometric and cardiac fat deposition parameters in the study population</bold>
      </p>
      <p>Our study group consisted of 86 (34%) women and 164 (66%) men, with a mean age of 61.5 &#177; 8 <italic>vs</italic> 62 &#177; 10 respectively. Epicardial fat thickness ranged from 1 mm to 18 mm, with a mean (SD) value of 6.1 &#177; 2.8 mm. Inter-observer and intra-observer correlation coefficients and variability of measurements of epicardial fat thickness were found to be 0.94, 0.92 and 0.5 &#177; 0.4 mm, 0.6 &#177; 0.5 mm, respectively, indicating good reproducibility.</p>
      <p>There was no difference in epicardial fat thickness between men and women (5.85 &#177; 2.8 mm <italic>vs</italic> 6.25 &#177; 2.8 mm, p = 0.283). Lipomatous infiltration of the atrial septum was present in 141 patients (56.4%) and fat infiltration of the right ventricle in 71 (28.4%).</p>
      <p>The clinical and anthropometric characteristics of the study population according to sex are presented in <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Cardiac fat deposition parameters according to the presence and severity of CAD</bold>
      </p>
      <p>Epicardial fat thickness was increased in patients with significant CAD compared to those with NCA. All the cardiac fat deposition parameters showed a significant association with the presence of significant CAD in the univariate analysis. Sex, epicardial fat and fat infiltration of the right ventricle were the final variables that showed a significant and independent association with the presence of CAD in the multivariate analysis (<xref ref-type="table" rid="en_aop06011t02-body2">Table 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop06011t02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Epicardial fat was not significantly thicker in patients with multivessel CAD than in those with two-vessel or single-vessel CAD (7.0 &#177; 3 mm <italic>vs</italic> 6.6 &#177; 2.8 mm <italic>vs</italic> 6.4 &#177; 2.6 mm respectively, p = 0.516) (<xref ref-type="fig" rid="en_aop06011f02-body2">Fig. 2a</xref>). Although epicardial fat was greater in patients with acute coronary syndrome compared to those with stable angina, there was no significant association between both groups regarding differences in epicardial fat thickness (6.45 &#177; 2.9 mm <italic>vs</italic> 5.91 &#177; 1.7 mm, respectively, p = 0.153) (<xref ref-type="fig" rid="en_aop06011f02-body2">Fig. 2b</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop06011f02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Epicardial fat thickness <underline>&gt;</underline> 5.2 mm had 65.4% sensitivity and 61.5% specificity (ROC area 0.712, 95% CI [0.640-0.784]) for predicting CAD (<xref ref-type="fig" rid="f3-body2">Fig. 3</xref>).</p>
      <fig id="f3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>According to these results, we also defined a new echocardiographic classification of the extent of cardiac fat deposition, determined by the association of epicardial fat and fat infiltration of the right ventricle in different levels of severity:</p>
      <p>I Epicardial fat &lt; 5.2 mm.</p>
      <p> II Epicardial fat <underline>&gt;</underline> 5.2 mm.</p>
      <p> III Epicardial fat <underline>&gt;</underline> 5.2 mm and fat infiltration of the right ventricle.</p>
      <p>The presence of significant CAD was proportionally and significantly increased according to the extent of this associations (p = 0.001) (<xref ref-type="fig" rid="f4-body2">Fig. 4</xref>).</p>
      <fig id="f4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Relationship of cardiac fat deposition parameters to clinical and anthropometric variables</bold>
      </p>
      <p>When patients were divided in two groups according to the cut-off value of epicardial fat, BMI showed a significant association with this echocardiographic parameter only in the univariate analysis (27.3 &#177; 4.6 <italic>vs</italic> 26.1 &#177; 4.5, p = 0.038). Age (63.3 &#177; 8.4 <italic>vs</italic> 56.2 &#177; 10.8), waist circumference (94.1 &#177; 9.6 cm <italic>vs</italic> 90.3 &#177; 10 cm) and dyslipidemia (65.3% <italic>vs</italic> 48%) were increased in the group of epicardial fat thickness <underline>&gt;</underline> 5.2 mm in comparison to patients with epicardial fat thickness &lt; 5.2 mm, with a significant and independent association in the multivariate analysis.</p>
      <p>Age and male sex were found to be the only variables that showed a significant and independent association with the lipomatous infiltration of the atrial septum, as well as the age and female sex regarding fat infiltration of the right ventricle (<xref ref-type="table" rid="en_aop06011t03-body2">Table 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop06011t03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Cardiac fat deposition parameters in the study population</bold>
      </p>
      <p>As Iacobellis and Willens<sup>12</sup> suggested, epicardial fat thickness is best measured at end-systole, because it is compressed during diastole. However, all the studies designed to evaluate this subject, measured the epicardial fat at end-diastole. Therefore, the ranges and mean values of epicardial fat thickness found in our study, although similar in value to other reports<sup>5-7</sup>, are in fact different and lower due to the different methodology used in these measurements. This is the first study carried out exclusively in Hispanic patients. So, these results could be related to the ethnic differences pointed out in some investigations regarding thickness and volume of epicardial fat, which seems to be smaller in Afro-Americans and Hispanic subjects<sup>13,14</sup>.</p>
      <p>Lipomatous infiltration of the atrial septum and fat infiltration of the right ventricle seems to be at least a relatively frequent phenomenon in patients at high cardiovascular risk. Chaowalit et al<sup>10</sup> reported a mean value of the atrial septum thickness of 15 &#177; 4 mm in 75 patients that underwent ICA. On the other hand, at a macro- and microscopic examination of 148 hearts obtained from autopsies, 85% contained at least some intramyocardial fat, more noticeable in the right ventricle<sup>11</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Cardiac fat deposition parameters according to the presence and severity of CAD</bold>
      </p>
      <p>In our study, we found epicardial fat and fat infiltration of the right ventricle to be significant and independent factors associated to CAD. Iacobellis et al<sup>15</sup> have pointed out that epicardial fat is clearly metabolically active and an important source of both pro (tumor necrosis factor-&#945;, interleukin 1, interleukin 6, nerve growth factor) and anti (adiponectin) inflammatory cytokine production, which might significantly affect cardiac function and morphology<sup>15</sup>.</p>
      <p>As similar results, apart from those studies using state-of-the-art methodology (2-D echocardiography and coronary angiography)<sup>5-7</sup>, more recent investigations have shown, by cardiac computed tomography scan, a significant association between epicardial fat and coronary artery disease<sup>14,16</sup>. However, contrary to our study, a significant association between epicardial fat and the extent and clinical presentation of CAD has also been identified<sup>5-7</sup>.</p>
      <p>Epicardial fat <underline>&gt;</underline> 5.2 mm showed modest values of sensitivity and specificity in predicting CAD. Eroglu et al<sup>7</sup> identified the same cut off value of epicardial fat thickness measured at end-diastole, with 85% sensitivity and 81% specificity (ROC area 0.914, p &lt; 0.001, 95% CI [0.86-0.96]) for predicting CAD<sup>7</sup>. Ahn et al<sup>6</sup> showed smaller values when epicardial fat thickness was added to well-known CAD risk factors (ROC area 0.783, p &lt; 0.001, 95% CI [0.742-0.824])<sup>6</sup>. We hypothesize that the low results of cut-off values of the epicardial fat obtained in our study to identify patients with CAD is possibly related to ethnic differences regarding this association. For example, Divers et al<sup>17</sup> found a significant ethnic difference (p = 0.019) regarding the association of pericardial adiposity with coronary atherosclerosis in African-American in relation to European-Americans<sup>17</sup>.</p>
      <p>Epicardial fat is an important source of adiponectin, and hypoadiponectinemia has emerged as an independent risk factor for cardiovascular disease. Regarding this subject, Hanley et al<sup>18</sup> found that an inverse association of visceral adipose tissue with adiponectin was stronger in African-Americans compared with Hispanics. These findings can support the results found in our study regarding the low sensibility and specificity of epicardial fat to identify patients with CAD, at least in comparison with other studies carried out in other ethnic groups.</p>
      <p>As far as we know, this it is the first study to propose a definition of the extent of cardiac fat deposition and demonstrate its significant and proportional association with coronary artery disease. This is also the first study designed to evaluate fat infiltration of the right ventricle via echocardiography as a marker of cardiac fat deposition and coronary artery disease.</p>
      <p>Regarding lipomatous infiltration of the atrial septum, Chaowalit et al<sup>10</sup>, in the only study reported to date, found a borderline association between atrial septum thickness and the presence of CAD, regardless of age, sex and BMI (p = 0.05)<sup>10</sup>. We also identified a significant association, but only in the univariate analysis.</p>
      <p>
        <bold>Relationship of cardiac fat deposition parameters to clinical and anthropometric variables</bold>
      </p>
      <p>In our study, epicardial fat was significantly and independently associated with age, waist circumference and dyslipidemia. All the reports addressing this subject have found the same results<sup>5-7</sup>. Iacobellis et al<sup>19</sup> have demonstrated an excellent correlation between epicardial adipose tissue and waist circumference, as well as the abdominal visceral adipose tissue measured by magnetic resonance imaging<sup>19</sup>. Lipomatous infiltration of the atrial septum and fat infiltration of the right ventricle have also been found to be more prevalent in older subjects<sup>9,20</sup>. On the other hand, the association of sex with these cardiac adiposity manifestations remains controversial.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>Epicardial fat and fat infiltration of the right ventricle are independent factors related to the presence of CAD, which is significantly and proportionally increased according to the extent of cardiac fat deposition. However, ethnic differences regarding the predictive value of epicardial fat to identify patients with CAD in Hispanic subjects remains to be proven.</p>
      <p>
        <bold>Limitations</bold>
      </p>
      <p>Evaluation of fat infiltration of the right ventricle via echocardiography has a high subjective component due to the assessment of reflectivity of this structure, which is necessary for the definition of this echocardiographic parameter, in addition to the presence of an increased right ventricle wall thickness. It would have been ideal to establish a correlation between fat infiltration of the right ventricle via echocardiography and other imaging methods such as magnetic resonance imaging or computed tomography.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of a full professor's thesis on Juan Valiente Mustelier, Julio Oscar Cabrera Rego, Angela Gala Gonz&#225;lez, J&#250;lio C&#233;sar Gandarilla Sarmiento, Beatriz Vega River&#243;n, from National Cardiology and Cardiovascular Surgery Institute, Institute of Tropical Medicine &#180;Pedro Kour&#237;&#180;.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Par&#225;metros ecocardiogr&#225;ficos de deposici&#243;n de grasa epic&#225;rdica y su relaci&#243;n con la enfermedad arterial coronaria</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La grasa epic&#225;rdica ha venido siendo asociada con la presencia de enfermedad arterial coronaria (EAC) significativa. Sin embargo, la asociaci&#243;n entre la infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial y la infiltraci&#243;n de grasa del ventr&#237;culo derecho (VD) permanece como algo indeterminado. Ninguno de esos par&#225;metros fue totalmente estudiado en pacientes hisp&#225;nicos. OBJETIVO: Determinar la asociaci&#243;n entre la grasa epic&#225;rdica, la infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial y la infiltraci&#243;n de grasa del VD en presencia de EAC. M&#201;TODOS: Doscientos cincuenta pacientes hisp&#225;nicos (86 mujeres y 164 hombres, con un promedio de edad entre los 61,5 &#177; 8 vs y 62 &#177; 10 a&#241;os respectivamente), fueron sometidos a su primera angiograf&#237;a coronaria invasiva (ACI) y se estudiaron. El d&#237;a posterior a la ACI, los par&#225;metros de deposici&#243;n de grasa epic&#225;rdica fueron evaluados a trav&#233;s de la ecocardiograf&#237;a bidimensional. Las variables cl&#237;nicas como la edad, el sexo, antecedentes personales como el h&#225;bito de fumar, la hipertensi&#243;n y la diabetes mellitus, como tambi&#233;n la presentaci&#243;n cl&#237;nica de la EAC, y antropom&#233;tricas (circunferencia de la cintura e &#237;ndice de masa corporal [IMC]), tambi&#233;n se recolectaron. RESULTADOS: La grasa epic&#225;rdica (OR 1,27 p = 0,009), y la infiltraci&#243;n de grasa en el VD (OR 2,94 p = 0,027), presentaron una asociaci&#243;n significativa e independiente con la presencia, pero no con la extensi&#243;n (p = 0,516) y presentaci&#243;n cl&#237;nica (p = 0,153) de la EAC. La extensi&#243;n de la deposici&#243;n de la grasa epic&#225;rdica mostr&#243; una asociaci&#243;n proporcional y significativa (p = 0,001) en presencia de EAC. CONCLUSI&#211;N: La grasa epic&#225;rdica y la infiltraci&#243;n de grasa del VD fueron factores significativos e independientes asociados a la presencia de EAC, que estaba proporcionalmente aumentada a tono con la extensi&#243;n de la deposici&#243;n de grasa epic&#225;rdica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Ecocardiograf&#237;a</kwd>
        <kwd>grasa subcut&#225;nea</kwd>
        <kwd>pericardio</kwd>
        <kwd>enfermedad de las coronarias</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ESPECIAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="nota_1-body3">
          <label>
            <bold>Par&#225;metros ecocardiogr&#225;ficos de deposici&#243;n de grasa epic&#225;rdica y su relaci&#243;n con la enfermedad arterial coronaria</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Juan Valiente Mustelier<sup>I</sup>; Julio Oscar Cabrera Rego<sup>I</sup>; Angela Gala Gonz&#225;lez<sup>II</sup>; J&#250;lio C&#233;sar Gandarilla Sarmiento<sup>I</sup>; Beatriz Vega River&#243;n<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>National Cardiology and Cardiovascular Surgery Institute</p>
      <p><sup>II</sup>Institute of Tropical Medicine 'Pedro Kour&#237;' - Havana - Cuba</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La grasa epic&#225;rdica ha venido siendo asociada con la presencia de enfermedad arterial coronaria (EAC) significativa. Sin embargo, la asociaci&#243;n entre la infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial y la infiltraci&#243;n de grasa del ventr&#237;culo derecho (VD) permanece como algo indeterminado. Ninguno de esos par&#225;metros fue totalmente estudiado en pacientes hisp&#225;nicos.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Determinar la asociaci&#243;n entre la grasa epic&#225;rdica, la infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial y la infiltraci&#243;n de grasa del VD en presencia de EAC.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Doscientos cincuenta pacientes hisp&#225;nicos (86 mujeres y 164 hombres, con un promedio de edad entre los 61,5 &#177; 8 <italic>vs </italic>y 62 &#177; 10 a&#241;os respectivamente), fueron sometidos a su primera angiograf&#237;a coronaria invasiva (ACI) y se estudiaron. El d&#237;a posterior a la ACI, los par&#225;metros de deposici&#243;n de grasa epic&#225;rdica fueron evaluados a trav&#233;s de la ecocardiograf&#237;a bidimensional. Las variables cl&#237;nicas como la edad, el sexo, antecedentes personales como el h&#225;bito de fumar, la hipertensi&#243;n y la diabetes mellitus, como tambi&#233;n la presentaci&#243;n cl&#237;nica de la EAC, y antropom&#233;tricas (circunferencia de la cintura e &#237;ndice de masa corporal [IMC]), tambi&#233;n se recolectaron.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> La grasa epic&#225;rdica (OR 1,27 p = 0,009), y la infiltraci&#243;n de grasa en el VD (OR 2,94 p = 0,027), presentaron una asociaci&#243;n significativa e independiente con la presencia, pero no con la extensi&#243;n (p = 0,516) y presentaci&#243;n cl&#237;nica (p = 0,153) de la EAC. La extensi&#243;n de la deposici&#243;n de la grasa epic&#225;rdica mostr&#243; una asociaci&#243;n proporcional y significativa (p = 0,001) en presencia de EAC.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La grasa epic&#225;rdica y la infiltraci&#243;n de grasa del VD fueron factores significativos e independientes asociados a la presencia de EAC, que estaba proporcionalmente aumentada a tono con la extensi&#243;n de la deposici&#243;n de grasa epic&#225;rdica.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Ecocardiograf&#237;a, grasa subcut&#225;nea, pericardio, enfermedad de las coronarias.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La medida ecocardiogr&#225;fica de la grasa epic&#225;rdica es un m&#233;todo de cuantificaci&#243;n no invasivo y objetivo, con una alta disponibilidad y que ha venido indicando que posee claras ventajas como un marcador de riesgo cardiometab&#243;lico, superior incluso al de la grasa subcut&#225;nea y adiposidad corporal total<sup>1</sup>. Recientemente, algunos estudios indicaron la asociaci&#243;n entre la grasa epic&#225;rdica, la arteriosclerosis subcl&#237;nica<sup>2-4</sup>, la presencia, extensi&#243;n y severidad de enfermedad arterial coronaria (EAC)<sup>5-7 </sup>y la reserva de flujo coronario en mujeres<sup>8</sup>.</p>
      <p>En comparaci&#243;n con la grasa epic&#225;rdica, otras manifestaciones de deposici&#243;n de grasa cardiaca han sido objetos de una menor atenci&#243;n por parte de la literatura. La grasa epic&#225;rdica tambi&#233;n es el principal determinante de la infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial, lo que ocasionalmente se ha relatado como hipertrofia lipomatosa en varios relatos de caso<sup>9</sup>, una entidad benigna (definida como espesor del septo atrial &gt; 20 mm), en asociaci&#243;n con las arritmias supraventriculares y con la muerte s&#250;bita. Con relaci&#243;n a ese asunto, Chaowalit y cols.<sup>10 </sup>relataron recientemente, su asociaci&#243;n con la presencia de una significativa EAC. Por otro lado, la infiltraci&#243;n de grasa del ventr&#237;culo derecho (VD), es un fen&#243;meno relativamente frecuente, encontrado principalmente en individuos ancianos y tambi&#233;n en mujeres. La relaci&#243;n entre la grasa en el VD y la EAC todav&#237;a no se ha evaluado adecuadamente<sup>11 </sup>.</p>
      <p>No existen estudios que eval&#250;en la asociaci&#243;n entre esas manifestaciones de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca (grasa epic&#225;rdica, infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial e infiltraci&#243;n de grasa en el VD), y su relaci&#243;n con EAC, especialmente en individuos hisp&#225;nicos.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n del estudio</bold>
      </p>
      <p>Doscientos cincuenta pacientes hisp&#225;nicos que han sido sometidos a su primera angiograf&#237;a coronaria invasiva (ACI) [185 (74%) con EAC significativa y 65 (26%) con arterias coronarias normales (ACN)], fueron estudiados entre noviembre de 2009 y abril de 2010 en nuestra instituci&#243;n. En el grupo de pacientes con EAC, los diagn&#243;sticos cl&#237;nicos a la llegada del paciente al hospital, fueron el s&#237;ndrome coronario agudo (SCA) en 107 (57,8%) y angina estable en 78 (42,2%). Los pacientes fueron excluidos si ten&#237;an una historia anterior de SCA, enfermedad valvular grave, enfermedad card&#237;aca cong&#233;nita o cardiomiopat&#237;a, derrame peric&#225;rdico, hipotireoidismo e imagen ecocardiogr&#225;fica transtor&#225;cica inadecuada. El d&#237;a posterior a la ACI, todos los pacientes fueron sometidos a la ecocardiograf&#237;a transtor&#225;cica. Se recolectaron las variables cl&#237;nicas (edad, sexo, antecedentes personales de tabaquismo, hipertensi&#243;n y diabetes mellitus, como tambi&#233;n presentaci&#243;n cl&#237;nica de la EAC). La dislipidemia se defini&#243; como niveles de colesterol total <underline>&gt;</underline> 200 mg/dl o triglic&#233;ridos <underline>&gt;</underline> 150 mg/dl. Medidas antropom&#233;tricas tales como peso, altura y circunferencia de la cintura (CC), tambi&#233;n se midieron. El &#237;ndice de masa corporal (IMC) en kg/ m<sup>2 </sup>fue calculado a trav&#233;s de la f&#243;rmula: peso/(altura)<sup>2</sup>.</p>
      <p>El protocolo del estudio estaba de acuerdo con las directrices &#233;ticas de la Declaraci&#243;n de Helsinki de 1975, y fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica de nuestra instituci&#243;n. Todos los participantes firmaron el T&#233;rmino de Consentimiento Informado.</p>
      <p>
        <bold>Medida de los par&#225;metros ecocardiogr&#225;ficos de deposici&#243;n de grasa epic&#225;rdica</bold>
      </p>
      <p>Los ex&#225;menes ecocardiogr&#225;ficos fueron realizados en un aparato de ultrasonido card&#237;aco Philips iE33 2006 (EUA) (versi&#243;n 2.0.1.420, S5-1 transductor con adecuaci&#243;n de fase 1,3-3,6 MHz), hecho por un ecocardiografista que no conoc&#237;a los datos cl&#237;nicos y la angiograf&#237;a coronaria, con los pacientes en dec&#250;bito lateral izquierdo.</p>
      <p>La grasa epic&#225;rdica fue definida como siendo el espacio relativamente libre de eco entre la pared externa del miocardio (epic&#225;rdio) y la capa visceral del pericardio, y su espesor se midi&#243; por el corte paraesternal del eje largo y corto, en im&#225;genes congeladas en el modo bidimensional, perpendicularmente a la pared libre del VD y al final de la s&#237;stole, en 3 ciclos card&#237;acos, usando el anillo a&#243;rtico como punto de referencia anat&#243;mico para el corte paraesternal del eje largo y el nivel de los m&#250;sculos papilares para el corte del eje corto (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig01-body3">Fig. 1 A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_a05fig01-body3">B</xref>). Como lo sugieren Iacobellis y Willens<sup>12</sup>, la mejor medida del espesor de la grasa epic&#225;rdica se obtiene al final de la s&#237;stole, porque ella est&#225; comprimida durante la di&#225;stole. Se obtuvieron promedios de esos valores para llegar al espesor promedio. La infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial fue definida como engrosamiento <underline>&gt;</underline> 10 mm de ambos polos del septo atrial, generalmente resguardando la <italic>fosa ovalis</italic>, y d&#225;ndole un formato caracter&#237;stico de halteras, perpendicularmente medida en el corte subcostal de 4 c&#225;maras al final de la di&#225;stole con el paciente en inspiraci&#243;n m&#225;xima (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig01-body3">Fig. 1C</xref>). La infiltraci&#243;n de grasa del ventr&#237;culo derecho (VD) fue definida como un engrosamiento <underline>&gt;</underline> 5 mm de la pared del VD en ausencia de sobrecarga de volumen/presi&#243;n, con evidencia de aumento del contenido adiposo (est&#225;ndar m&#225;s brillante), en el corte subcostal de 4 c&#225;maras, al final de la di&#225;stole y con el paciente en inspiraci&#243;n m&#225;xima (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig01-body3">Fig. 1D</xref>). Con el objetivo de disminuir el componente subjetivo de la determinaci&#243;n de la infiltraci&#243;n de grasa del VD, todos los ex&#225;menes fueron realizados con ajustes fijos en el aparato (imagen general harm&#243;nica, frecuencia de adquisici&#243;n de 39 Hz, profundidad de campo de 15 cm y ajuste de ganancia de un 65%).</p>
      <p content-type="html"><fig id="es_a05fig01-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/yR3q3NQT4ZgDSVLdBgSB7td/d34bc8fa582c0b0465e6ececfe9d8ff0e8f2aa54.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf01-es.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p>
      <p>
        <bold>Datos de la angiograf&#237;a coronaria</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis de la angiograf&#237;a coronaria fue realizado por dos cardi&#243;logos especializados en cirug&#237;a invasiva con experiencia, utilizando el m&#233;todo de Judkin, posteriormente a la punci&#243;n percut&#225;nea de la arteria femoral o v&#237;a arteria radial, y digitalmente registrado por un sistema Hicor (Siemens, Munich, Alemania). Las lesiones coronarias fueron evaluadas a partir de por lo menos dos cortes ortogonales. La EAC fue definida como la presencia de una o de m&#225;s estenosis <underline>&gt;</underline> 50% en el di&#225;metro de un gran vaso epic&#225;rdico. La extensi&#243;n de la EAC se cuantific&#243; de acuerdo al n&#250;mero de vasos con estenosis <underline>&gt;</underline> 50%.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis estad&#237;stico fue hecho con el <italic>software </italic>SPSS versi&#243;n 13.0 para Windows. Las variables continuas fueron expresadas como promedio &#177; DP y las variables categ&#243;ricas como n&#250;meros absolutos y porcentajes. Las comparaciones de variables continuas fueron realizadas utilizando el teste <italic>t </italic>de <italic>Student </italic>y las variables categ&#243;ricas fueron comparadas a trav&#233;s del test del Xi-Cuadrado (Xi<sup>2</sup>). Para evaluar la reproductibilidad de las medidas ecocardiogr&#225;ficas de la grasa epic&#225;rdica, 20 pacientes se seleccionaron al acaso para el an&#225;lisis por parte de dos observadores independientes que no conoc&#237;an los datos cl&#237;nicos y angiogr&#225;ficos. Los coeficientes de correlaci&#243;n inter e intra-observador tambi&#233;n fueron calculados. Las variabilidades de las medidas tambi&#233;n se calcularon como el promedio de las diferencias en medidas.</p>
      <p>En un primer momento, comparamos los par&#225;metros cl&#237;nicos, antropom&#233;tricos y ecocardiogr&#225;ficos de acuerdo con la presencia de EAC significativa. Tambi&#233;n se hizo una comparaci&#243;n entre las variables cl&#237;nicas y antropom&#233;tricas con cada uno de los par&#225;metros ecocardiogr&#225;ficos de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca. La comparaci&#243;n promedio del espesor de la grasa epic&#225;rdica con relaci&#243;n a los datos antropom&#233;tricos (de acuerdo con el sexo), presentaci&#243;n cl&#237;nica y extensi&#243;n de la EAC, tambi&#233;n se hizo, utilizando el test ANOVA para evaluar las diferencias entre los grupos. El an&#225;lisis multivariado fue realizado usando un modelo de regresi&#243;n lineal m&#250;ltiple, incluyendo potenciales de confusi&#243;n (variables con valor de p &lt; 0,25 en el an&#225;lisis univariado). El valor del punto de corte del espesor de la grasa epic&#225;rdica para predecir la EAC con la correspondiente especificidad y sensibilidad, se estim&#243; por medio del an&#225;lisis de las curvas ROC (<italic>Receiver Operating Characteristic</italic>). Finalmente, comparamos la extensi&#243;n de la deposici&#243;n de grasa card&#237;aca con la presencia de EAC.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Par&#225;metros cl&#237;nicos, antropom&#233;tricos y de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca en la poblaci&#243;n del estudio.</bold>
      </p>
      <p>Nuestro grupo de estudio consist&#237;a de 86 (34%) mujeres y 164 (66%) hombres, con un promedio de edad de 61,5 &#177; 8 y 62 &#177; 10 a&#241;os respectivamente. El espesor de la grasa epic&#225;rdica vari&#243; de 1 mm a 18 mm, con un promedio (DP) de 6,1 &#177; 2,8 mm. Los coeficientes de correlaci&#243;n inter e intraobservador y la variabilidad de las medidas del espesor de la grasa epic&#225;rdica fueron 0,94, 0,92 y 0,5 &#177; 0,4 mm, 0,6 &#177; 0,5 mm, respectivamente, indicando una buena reproductibilidad.</p>
      <p>No hubo diferencia en el espesor de la grasa epic&#225;rdica entre hombres y mujeres (5,85 &#177; 2,8 mm <italic>vs </italic>6,25 &#177; 2,8 mm, p = 0,283). La infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial estaba presente en 141 pacientes (56,4%), y la infiltraci&#243;n de grasa en el VD en 71 (28,4%). Las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y antropom&#233;tricas de la poblaci&#243;n del estudio de acuerdo con el sexo aparecen en la <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Par&#225;metros de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca de acuerdo con la presencia y gravedad de EAC.</bold>
      </p>
      <p>El espesor de la grasa epic&#225;rdica hab&#237;a aumentado en los pacientes con EAC significativa, cuando se les compar&#243; con los que ten&#237;an ACN. Todos los par&#225;metros de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca mostraron una asociaci&#243;n significativa con la presencia de EAC significativa en el an&#225;lisis univariado. El sexo, la grasa epic&#225;rdica y la infiltraci&#243;n de grasa del VD, fueron las variables finales que indicaron una asociaci&#243;n significativa e independiente con la presencia de EAC en el an&#225;lisis multivariado (<xref ref-type="table" rid="es_a05tab02-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a05tab02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>El espesor de la grasa epic&#225;rdica no era significativamente mayor en los pacientes con EAC multiarterial que en aquellos con EAC biarterial o uniarterial (7,0 &#177; 3 mm vs 6,6 &#177; 2,8 mm vs 6,4 &#177; 2,6 mm respectivamente, p = 0,516) (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig02-body3">Fig. 2a</xref>). Y aunque la grasa epic&#225;rdica fuese m&#225;s elevada en los pacientes con SCA cuando se les compar&#243; con los que ten&#237;an angina estable, no se registr&#243; ninguna asociaci&#243;n significativa entre los dos grupos con relaci&#243;n a diferencias en el espesor de la grasa epic&#225;rdica (6,45 &#177; 2,9 mm vs 5,91 &#177; 1,7 mm, respectivamente, p = 0,153) (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig02-body3">Fig. 2b</xref>). El espesor de la grasa epic&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 5,2 mm tuvo una sensibilidad de un 65,4% y una especificidad de un 61,5% (&#225;rea ROC 0,712, IC95% [0,640-0,784]) para la previsi&#243;n de EAC (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig03-body3">Fig. 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>De acuerdo con esos resultados, tambi&#233;n definimos una nueva clasificaci&#243;n ecocardiogr&#225;fica de la extensi&#243;n de la deposici&#243;n de grasa card&#237;aca, determinada por la asociaci&#243;n de grasa epic&#225;rdica e infiltraci&#243;n de grasa del VD en diferentes niveles de gravedad:</p>
      <p>I Grasa Epic&#225;rdica &lt; 5,2 mm.</p>
      <p>II Grasa Epic&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 5,2 mm.</p>
      <p>III Grasa Epic&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 5,2 mm e infiltraci&#243;n de grasa del VD.</p>
      <p>La presencia de EAC significativa estaba proporcionalmente y significativamente en aumento de acuerdo con la extensi&#243;n de esa asociaci&#243;n (p = 0,001) (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig04-body3">Fig. 4</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Relaci&#243;n entre los par&#225;metros de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca con las variables cl&#237;nicas y antropom&#233;tricas</bold>
      </p>
      <p>Cuando los pacientes se dividieron en dos grupos de acuerdo con el valor de corte de la grasa epic&#225;rdica, el IMC mostr&#243; una asociaci&#243;n significativa con ese par&#225;metro ecocardiogr&#225;fico pero solamente en el an&#225;lisis univariado (27,3 &#177; 4,6 vs 26,1 &#177; 4,5, p = 0,038). La edad (63,3 &#177; 8,4 vs 56,2 &#177; 10,8), CC (94,1 &#177; 9,6 cm vs 90,3 &#177; 10 cm) y la dislipidemia (65,3% vs 48%), eran mayores en el grupo con espesor de grasa epic&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 5,2 mm en comparaci&#243;n con los pacientes con espesor de grasa epic&#225;rdica &lt; 5,2 mm, con una asociaci&#243;n independiente y significativa en el an&#225;lisis multivariado.</p>
      <p>La edad y el sexo masculino fueron las &#250;nicas variables que arrojaron una asociaci&#243;n significativa e independiente con la infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial, como tambi&#233;n la edad y el sexo femenino con relaci&#243;n a la infiltraci&#243;n de grasa del VD (<xref ref-type="table" rid="es_a05tab03-body3">Tabla 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a05tab03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-02-0122-00068-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Par&#225;metros de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca en la poblaci&#243;n del estudio</bold>
      </p>
      <p>Como lo sugieren Iacobellis y Willens<sup>12</sup>, la mejor medida del espesor de la grasa epic&#225;rdica se obtiene al final de la s&#237;stole, porque ella est&#225; comprimida durante la di&#225;stole. Sin embargo, todos los estudios realizados para evaluar esa cuesti&#243;n midieron la grasa epic&#225;rdica al final de la di&#225;stole. Por tanto, las variaciones y los valores promedios del espesor de la grasa epic&#225;rdica encontrados en nuestro estudio, aunque sean parecidos con los valores encontrados en otros relatos<sup>5-7</sup>, de hecho son diferentes y menores, debido a la metodolog&#237;a diversa usada en esas mediciones. Ese es el primer estudio realizado exclusivamente en pacientes hisp&#225;nicos. Por tanto, esos resultados podr&#237;an estar relacionados con las diferencias &#233;tnicas mencionadas por algunas investigaciones con relaci&#243;n al espesor y al volumen de la grasa epic&#225;rdica, que parece ser menor en individuos de ascendencia afroamericana e hisp&#225;nica<sup>13,14</sup>.</p>
      <p>La infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial y la infiltraci&#243;n de grasa del VD parecen ser por lo menos, un fen&#243;meno relativamente frecuente en pacientes con riesgo cardiovascular alto. Chaowalit et al<sup>10</sup> relataron un valor promedio de espesor del septo atrial de 15 &#177; 4 mm en 75 pacientes sometidos a la ACI. Por otro lado, en un examen macro y microsc&#243;pico de 148 corazones obtenidos de necropsias, 85% de ellos ten&#237;an por lo menos, alguna grasa intramioc&#225;rdica y con una fuerte evidencia en el ventr&#237;culo derecho <sup>11</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Par&#225;metros de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca de acuerdo con la presencia y la gravedad de EAC</bold>
      </p>
      <p>En nuestro estudio, encontramos grasa epic&#225;rdica e infiltraci&#243;n de grasa del VD como factores independientes y significativos asociados a la EAC. Iacobellis et al<sup>15</sup> demostraron que la grasa epic&#225;rdica es de hecho, metab&#243;licamente activa y una importante fuente de pro (factor de necrosis tumoral-&#945;, interleucina 1, interleucina 6, factor de crecimiento nervioso) y anti (adiponectina), producci&#243;n de citocinas inflamatorias, lo que puede afectar de forma significativa, la funci&#243;n y la morfolog&#237;a card&#237;acas<sup>15</sup>.</p>
      <p>En un resultado similar, aparte de los estudios utilizando la metodolog&#237;a de referencia y con m&#225;s profundidad (ecocardiograf&#237;a bidimensional y angiograf&#237;a coronaria)<sup>5-7</sup>, investigaciones m&#225;s recientes han demostrado a trav&#233;s de la tomograf&#237;a computadorizada card&#237;aca, una asociaci&#243;n significativa entre la grasa epic&#225;rdica y EAC<sup>14,16</sup>. Sin embargo, al contrario de lo mostrado en nuestro estudio, una asociaci&#243;n significativa entre la grasa epic&#225;rdica y la extensi&#243;n y presentaci&#243;n cl&#237;nica de la EAC tambi&#233;n fue identificada<sup>5-7</sup>.</p>
      <p>La grasa epic&#225;rdica <underline>&gt;</underline> 5,2 mm indic&#243; valores modestos de sensibilidad y especificidad en la previsi&#243;n de EAC. Eroglu et al<sup>7 </sup>identificaron los mismos valores de corte del espesor de la grasa epic&#225;rdica medida al final de la di&#225;stole, con un 85% de sensibilidad y con un 81% de especificidad (&#225;rea ROC 0,914, p &lt; 0,001, IC95% [0,86-0,96]), para previsi&#243;n de EAC<sup>7</sup>. Ahn et al<sup>6 </sup>mostraron valores menores cuando el espesor de la grasa epic&#225;rdica se a&#241;ad&#237;a a los factores de riesgo de EAC conocidos (&#225;rea ROC 0,783, p &lt; 0,001, IC95% [0,742-0,824])<sup>6</sup>. Nuestra hip&#243;tesis es que los valores de corte m&#225;s bajos de espesor de la grasa epic&#225;rdica obtenidos en nuestro estudio para la identificaci&#243;n de pacientes con EAC, est&#225;n posiblemente relacionados con las diferencias &#233;tnicas para esa asociaci&#243;n. Por ejemplo, Divers et al<sup>17 </sup>encontraron una diferencia &#233;tnica significativa (p = 0,019) con relaci&#243;n a la asociaci&#243;n de adiposidad peric&#225;rdica con arterosclerosis coronaria en afroamericanos, cuando se les compar&#243; con los americanos de ascendencia europea<sup>17 </sup>.</p>
      <p>La grasa epic&#225;rdica es una fuente importante de adiponectina y la hipoadiponectinemia ha surgido como siendo un factor de riesgo independiente para la enfermedad cardiovascular. Con relaci&#243;n a ese asunto, Hanley et al<sup>18 </sup>observaron que una asociaci&#243;n inversa de tejido adiposo visceral con adiponectina era mayor en afroamericanos, cuando se les compar&#243; con los hisp&#225;nicos. Esos hallazgos sustentan los resultados encontrados en nuestro estudio con relaci&#243;n a la menor sensibilidad y especificidad de la grasa epic&#225;rdica en identificar pacientes con EAC, por lo menos al compararlos con otros estudios realizados en otros grupos &#233;tnicos.</p>
      <p>Que sepamos, ese es el primer estudio que propone una definici&#243;n de la extensi&#243;n de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca y que demuestra su significativa y proporcional relaci&#243;n con la EAC. Ese tambi&#233;n es el primer estudio realizado para evaluar la infiltraci&#243;n de grasa del VD v&#237;a ecocardiograf&#237;a, como un marcador de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca y EAC. Con relaci&#243;n a la infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial, Chaowalit et al<sup>10</sup>, el &#250;nico estudio relatado hasta el momento, encontraron una asociaci&#243;n lim&#237;trofe entre el espesor del septo atrial y la presencia de EAC, independientemente de la edad, del sexo y del IMC (p = 0,05)<sup>10</sup>. Tambi&#233;n identificamos una asociaci&#243;n significativa, pero solamente en el an&#225;lisis univariado.</p>
      <p>
        <bold>Relaci&#243;n de los par&#225;metros de deposici&#243;n de grasa card&#237;aca con variables cl&#237;nicas y antropom&#233;tricas.</bold>
      </p>
      <p>En nuestro estudio, la grasa epic&#225;rdica estaba asociada de forma significativa e independiente a la edad, CC y dislipidemia. Todos los estudios que abordaron ese asunto encontraron los mismos resultados<sup>5-7</sup>. Iacobellis et al<sup>19 </sup>demostraron una excelente correlaci&#243;n entre el tejido adiposo epic&#225;rdico y CC, como tambi&#233;n el tejido adiposo visceral abdominal medido a trav&#233;s de la resonancia magn&#233;tica<sup>19</sup>. La infiltraci&#243;n lipomatosa del septo atrial y la infiltraci&#243;n de grasa del VD tambi&#233;n fueron m&#225;s prevalentes en los individuos m&#225;s ancianos<sup>9,20</sup>. Por otro lado, la asociaci&#243;n entre el sexo y esas manifestaciones de adiposidad card&#237;aca permanecen como temas controvertidos.</p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>La grasa epic&#225;rdica y la infiltraci&#243;n de grasa del VD son factores independientes relacionados con la presencia de EAC, que est&#225;n significativamente y proporcionalmente aumentados, de acuerdo con la extensi&#243;n de la deposici&#243;n de la grasa card&#237;aca. Sin embargo, diferencias &#233;tnicas con relaci&#243;n al valor predictivo del espesor de la grasa epic&#225;rdica para identificar a pacientes con EAC en individuos hisp&#225;nicos, todav&#237;a necesitan ser comprobadas.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>La evaluaci&#243;n de la infiltraci&#243;n de grasa del VD v&#237;a ecocardiograf&#237;a posee un alto componente subjetivo debido a la evaluaci&#243;n de la reflectividad de esa estructura, que es necesario para la definici&#243;n de ese par&#225;metro ecocardiogr&#225;fico adem&#225;s de la presencia de aumento en el grosor de la pared del VD.</p>
      <p>Habr&#237;a sido ideal establecer una correlaci&#243;n entre la infiltraci&#243;n de grasa del VD v&#237;a ecocardiograf&#237;a y otros m&#233;todos de imagen, tales como la imagen por resonancia magn&#233;tica o tomograf&#237;a computadorizada.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de libre docencia de Juan Valiente Mustelier, Julio Oscar Cabrera Rego, Angela Gala Gonz&#225;lez, J&#250;lio C&#233;sar Gandarilla Sarmiento, Beatriz Vega River&#243;n, por la <italic>National Cardiology and Cardiovascular Surgery Institute, Institute of Tropical Medicine 'Pedro Kour&#237;'</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
