<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">5FZC7CMvdcMRxyRnbSJ7dQH</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00018</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000900018</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09700118</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011000900018</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Implante de stents em conduto cir&#250;rgico cavopulmonar: relato de dois casos</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Crist&#243;v&#227;o</surname>
            <given-names>Salvador Andr&#233; Bavaresco</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Carneiro Neto</surname>
            <given-names>Joaquim David</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Marques</surname>
            <given-names>Leandro Alencar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mauro</surname>
            <given-names>Maria Fernanda Zuliani</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Salman</surname>
            <given-names>Adnan Ali</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mangione</surname>
            <given-names>Jos&#233; Armando</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Benem&#233;rita Sociedade de Benefic&#234;ncia Portuguesa de S&#227;o Paulo</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>97</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>e4</fpage>
      <lpage>e7</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>16</day>
          <month>06</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>29</day>
          <month>01</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>09</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Apesar dos avan&#231;os na cirurgia de Fontan, obstru&#231;&#245;es nos condutos extracard&#237;acos podem ocorrer e causar deteriora&#231;&#227;o cl&#237;nica. Relatamos dois casos em que foram realizados implante de stent para corre&#231;&#227;o de estenose na cirurgia de Fontan. Ascite era o sinal cl&#237;nico comum; um paciente tinha enteropatia perdedora de prote&#237;nas.Todos os procedimentos obtiveram sucesso angiogr&#225;fico e cl&#237;nico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Stents</kwd>
        <kwd>ascite</kwd>
        <kwd>enteropatias perdedoras de prote&#237;nas</kwd>
        <kwd>cardiopatias cong&#234;nitas</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>30</day>
        <month>08</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Implante de <italic>stents</italic> em conduto cir&#250;rgico cavopulmonar: relato de dois casos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Salvador Andr&#233; Bavaresco Crist&#243;v&#227;o; Joaquim David Carneiro Neto; Leandro Alencar Marques; Maria Fernanda Zuliani Mauro; Adnan Ali Salman; Jos&#233; Armando Mangione</bold>
    </p>
    <p>Hospital Benefic&#234;ncia Portuguesa de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Apesar dos avan&#231;os na cirurgia de Fontan, obstru&#231;&#245;es nos condutos extracard&#237;acos podem ocorrer e causar deteriora&#231;&#227;o cl&#237;nica. Relatamos dois casos em que foram realizados implante de <italic>stent</italic> para corre&#231;&#227;o de estenose na cirurgia de Fontan. Ascite era o sinal cl&#237;nico comum; um paciente tinha enteropatia perdedora de prote&#237;nas.Todos os procedimentos obtiveram sucesso angiogr&#225;fico e cl&#237;nico.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold><italic>Stents</italic>, ascite, enteropatias perdedoras de prote&#237;nas, cardiopatias cong&#234;nitas.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O procedimento de Fontan permitiu a corre&#231;&#227;o fisiol&#243;gica com a separa&#231;&#227;o das circula&#231;&#245;es pulmonar e sist&#234;mica em crian&#231;as portadoras de cardiopatias cong&#234;nitas, nas quais a corre&#231;&#227;o biventricular n&#227;o &#233; poss&#237;vel. Os crit&#233;rios para a indica&#231;&#227;o da cirurgia de Fontan est&#227;o bem estabelecidos na literatura<sup>1</sup>. Fluxo sangu&#237;neo livre de obstru&#231;&#245;es nas art&#233;rias pulmonares e veias sist&#234;micas, bem como baixas press&#245;es nas art&#233;rias pulmonares, s&#227;o fatores importantes para a manuten&#231;&#227;o de condi&#231;&#245;es hemodin&#226;micas &#243;timas em longo prazo<sup>2</sup>. Contudo, o desenvolvimento de estenoses no seguimento cl&#237;nico, principalmente nos locais das anastomoses podem ocorrer, levando a condi&#231;&#245;es hemodin&#226;micas sub&#243;timas<sup>3</sup>. As manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas mais frequentes observadas nesses casos s&#227;o: ascite, derrame pleural e enteropatia perdedora de prote&#237;na (EPP)<sup>4</sup>.</p>
    <p>Este artigo objetiva ilustrar complica&#231;&#245;es no p&#243;s-operat&#243;rio que podem ser contornadas de forma pouco invasiva, auxiliando no controle de crian&#231;as com cardiopatias cong&#234;nitas complexas submetidas &#224; corre&#231;&#227;o univentricular<sup>5</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Relato dos casos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 1</bold>
    </p>
    <p>Paciente G.T.M., dez anos e seis meses, portador de atresia tric&#250;spide, em p&#243;s-operat&#243;rio tardio de cirurgia de Fontan com tubo extracard&#237;aco (TEC) de Gore-Tex (GT; W.L. Gore &amp; Associates, Flagstaff, AZ, USA), realizada em 20/07/2003 aos seis anos e nove meses. Admitido em 25/04/2007 com quadro de EPP, o estudo hemodin&#226;mico evidenciou estenose moderada na anastomose da veia cava inferior (VCI) com o tubo de Fontan (medindo 9 mm na estenose e 18 mm como di&#226;metro de refer&#234;ncia), com gradiente de 2 mmHg em repouso (<xref ref-type="fig" rid="a18fig01m">Figura 1</xref>). Submetido a implante de <italic>stent</italic> Cheatham Platinum 8 ZIG 39 mm (NuMed, Inc., Nicholville, NY, USA), com bal&#227;o BIB 14 x 45 mm (NuMed, Inc., Nicholville, NY, USA), e p&#243;s-dilata&#231;&#227;o com bal&#227;o Max LD (Cordis Corp., Miami Lakes, Florida,USA) de 18 x 40 mm no local da estenose com sucesso, sem gradiente residual. Recebeu alta no 11&#186; p&#243;s-implante com melhora importante do quadro cl&#237;nico. A terap&#234;utica resultou em estabilidade dos n&#237;veis de albumina e possibilitou retorno da crian&#231;a para as atividades escolares.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a18fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-00e4-00018-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Evoluiu seis meses de estabilidade cl&#237;nica, quando gradativamente retornaram os sintomas de EPP. Ap&#243;s 11 meses, foi realizado novo estudo hemodin&#226;mico que demonstrou boa pat&#234;ncia do <italic>stent</italic> implantado e a aus&#234;ncia de sinais de trombo ou reestenose. A press&#227;o m&#233;dia da art&#233;ria pulmonar (AP) era 16 mmHg.</p>
    <p>Em 02/06/2008, apresentando condi&#231;&#245;es favor&#225;veis para a interven&#231;&#227;o cir&#250;rgica, foi submetido &#224; cirurgia de troca do TEC, agora com fenestra&#231;&#227;o (devido &#224; manuten&#231;&#227;o de press&#227;o na AP elevada). Recebeu alta no 21&#186; p&#243;s-operat&#243;rio para o acompanhamento ambulat&#243;rio, mantendo-se sem necessidade de reinterna&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Caso 2</bold>
    </p>
    <p>Paciente J.A.P., seis anos, portadora de cardiopatia cong&#234;nita cian&#243;tica: dupla via de entrada de ventr&#237;culo &#250;nico tipo ventr&#237;culo esquerdo e hist&#243;rico cir&#250;rgico de anastomose de Blalock-Taussig aos quatro dias de vida, Glenn aos dois anos e Cirurgia de Fontan aos cinco anos (TEC de veia jugular bovina). Foi internada em 04/04/2007, com quadro de tosse cr&#244;nica e hemoptise nas &#250;ltimas 24 horas. O estudo hemodin&#226;mico com arteriografia pulmonar evidenciou afilamento do tubo VCI-AP direita sem gradiente press&#243;rico e grande quantidade de trombo em ramos pulmonares para base do pulm&#227;o esquerdo (tromboembolismo pulmonar). Sob anticoagula&#231;&#227;o oral, observou-se importante melhora do quadro cl&#237;nico, recebendo alta ap&#243;s 12 dias sem imagem sugestiva de trombo no TEC ao ecocardiograma.</p>
    <p>Em 28/08/2008, foi internada devido a quadro de ascite; ultrassonografia de abdome demonstrou dilata&#231;&#227;o de veias supra-hep&#225;ticas e discreta esplenomegalia. Foi submetida a cateterismo em que se constatou TEC difusamente esten&#243;tico (menor di&#226;metro = 4 mm e di&#226;metro de refer&#234;ncia = 14 mm - <xref ref-type="fig" rid="a18fig2">Figura 2A</xref>) com gradiente AP-VCI de 8 mmHg e press&#227;o m&#233;dia na AP de 15 mmHg. Realizado implante de <italic>stent</italic> Palmaz-Schatz (Cordis Corp., Miami Lakes, Florida, USA) 4014 em bal&#227;o Max LD (Cordis Corp., Miami Lakes, Florida, USA) de 14x40 mm, com sucesso parcial por apresentar gradiente residual de 6 mmHg. Em tr&#234;s dias, foi submetida &#224; redilata&#231;&#227;o do <italic>stent</italic> com dois bal&#245;es Power Flex (Cordis Corp., Miame Lakes, Florida, USA) de 9 x 20 mm e 10 x 20 mm simult&#226;neos - 14 atm (<xref ref-type="fig" rid="a18fig2">Figura 2B</xref>), com desaparecimento do gradiente. A evolu&#231;&#227;o hospitalar foi favor&#225;vel com resolu&#231;&#227;o dos sintomas sob uso de anticoagula&#231;&#227;o oral e sildenafil. Mant&#233;m-se bem em seguimento ambulatorial.</p>
    <p><fig id="a18fig2"/>&#13;
&#160;&#13;
</p>
    <p>
      <fig id="a18fig02am">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-00e4-00018-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>&#13;
  <fig id="a18fig2xfig2b"/><fig id="a18fig02bm"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-00e4-00018-gf03.jpg"/></fig></p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A estabilidade a longo prazo da cirurgia de Fontan depende do desenvolvimento satisfat&#243;rio da circula&#231;&#227;o pulmonar durante o crescimento som&#225;tico das crian&#231;as operadas precocemente e da manuten&#231;&#227;o de uma boa fun&#231;&#227;o ventricular. &#201; poss&#237;vel o desenvolvimento de estenoses no p&#243;s-operat&#243;rio devido a estreitamentos ou tens&#245;es nas &#225;reas de anastomoses ou mesmo &#224; compress&#227;o a&#243;rtica extr&#237;nseca, como observado por alguns autores<sup>6</sup>.</p>
    <p>Relatamos dois casos em que as corre&#231;&#245;es univentriculares foram realizadas com t&#233;cnicas distintas, e as altera&#231;&#245;es de fluxo ocasionadas por estenoses ao n&#237;vel dos condutos tiveram import&#226;ncia no desenvolvimento de ascite, elemento cl&#237;nico comum entre os pacientes.</p>
    <p>No caso 1, a fisiologia do Fontan foi estabelecida por um TEC de Gore-Tex, e uma estenose moderada ao n&#237;vel da anastomose com a veia cava inferior foi encontrada em uma crian&#231;a de dez anos com quadro de EPP e ascite cr&#244;nica refrat&#225;ria ao tratamento cl&#237;nico. O al&#237;vio transit&#243;rio dos sintomas com o implante de <italic>stent</italic> ressaltou n&#227;o s&#243; a import&#226;ncia da obstru&#231;&#227;o na fisiopatologia das manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas como a natureza multifatorial dessas. Nesse caso, a manuten&#231;&#227;o de press&#245;es pulmonares elevadas conduziu a equipe de cirurgia &#224; reopera&#231;&#227;o, associando a fenestra&#231;&#227;o a um novo tubo sem estenoses. Com tais medidas, n&#227;o h&#225; necessidade de reinterna&#231;&#245;es do paciente.</p>
    <p>No caso 2, um TEC com material biol&#243;gico resultou em uma evolu&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria com eventos graves como tromboembolismo pulmonar e uma redu&#231;&#227;o luminal difusa ao n&#237;vel do tubo e gravemente progressiva. A extrema dificuldade de expans&#227;o do <italic>stent</italic> sugere a natureza inflamat&#243;ria cr&#244;nica da estenose.</p>
    <p>Stanislav e cols. relataram recentemente a import&#226;ncia da manuten&#231;&#227;o dos condutos cir&#250;rgicos p&#233;rvios e sem estenoses, preconizando a abordagem percut&#226;nea mesmo em casos em que a obstru&#231;&#227;o &#233; angiograficamente discreta sem gradiente press&#243;rico significativo. Ressaltaram a dificuldade de detec&#231;&#227;o de gradientes em sistema de baixa press&#227;o e o fato de essas obstru&#231;&#245;es poderem dificultar o fluxo venoso passivo, especialmente na dire&#231;&#227;o oposta &#224; gravitacional<sup>7</sup>.</p>
    <p>A EPP permanece uma s&#237;ndrome cl&#237;nica de etiologia desconhecida. Edema perif&#233;rico, ascite e efus&#245;es pleuro-peric&#225;rdicas s&#227;o achados usuais. O desenvolvimento da EPP cinco anos ap&#243;s a cirurgia de Fontan est&#225; presente em cerca de at&#233; 30% dos pacientes<sup>8</sup>. Est&#225; relacionada a condi&#231;&#245;es hemodin&#226;micas desfavor&#225;veis ap&#243;s a corre&#231;&#227;o univentricular, como elevada press&#227;o venosa sist&#234;mica, &#237;ndice card&#237;aco baixo, resist&#234;ncia vascular pulmonar elevada e disfun&#231;&#227;o ventricular sisto-diast&#243;lica. &#201; uma s&#237;ndrome associada &#224; alta mortalidade, com sobrevida actuarial em cinco anos de 46%. Dada &#224; etiologia desconhecida, os m&#233;todos de tratamento s&#227;o arbitr&#225;rios e compreendem desde medidas de controle medicamentoso at&#233; condutas invasivas, como al&#237;vio de estenoses em todo o circuito do Fontan<sup>9</sup>, oclus&#227;o de conex&#245;es aorto-pulmonares, cria&#231;&#227;o de fenestra&#231;&#227;o e transplante card&#237;aco. No caso 1, o al&#237;vio das estenoses no conduto resultou em melhora cl&#237;nica, com a remiss&#227;o da EPP apenas por um per&#237;odo de seis meses. Ent&#227;o, foi necess&#225;ria a associa&#231;&#227;o da fenestra&#231;&#227;o para a descompress&#227;o press&#243;rica da VCI e para o controle da EPP por per&#237;odo mais prolongado.</p>
    <p>Nos casos apresentados, n&#227;o tivemos dificuldade em utilizar dispositivos de alto perfil pelo fato de as crian&#231;as terem mais idade e acessos venosos menos problem&#225;ticos. A maior e inesperada dificuldade foi no caso 2, devido &#224; impossibilidade de amplia&#231;&#227;o adequada com bal&#245;es de baixa press&#227;o de rotura. Por isso, em um segundo procedimento, utilizamos dois bal&#245;es simult&#226;neos de alta press&#227;o, obtendo-se, ent&#227;o, o l&#250;mem adequado, sem gradiente press&#243;rico. Os pacientes mantiveram-se em regime de anticoagula&#231;&#227;o oral, e n&#227;o observamos clinicamente e no estudo ecocardiogr&#225;fico a forma&#231;&#227;o de trombo ao n&#237;vel dos <italic>stents</italic>, tromboembolismo pulmonar ou mesmo reestenose.</p>
    <p>A constante vigil&#226;ncia dos pacientes submetidos &#224; cirurgia de Fontan em busca de estenoses, distor&#231;&#245;es e compress&#245;es extr&#237;nsecas deve ser realizada, sobretudo daqueles cuja corre&#231;&#227;o univentricular foi realizada em condi&#231;&#245;es hemodin&#226;micas n&#227;o ideais, bem como as altera&#231;&#245;es devem ser tratadas precocemente para uma boa evolu&#231;&#227;o desses pacientes a m&#233;dio e longo prazos.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Salvador Andr&#233; Bavaresco Crist&#243;v&#227;o </p>
        <p> Jandira, 850 - Apto 181 - Indian&#243;polis </p>
        <p> 04080-005 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="sandre@cardiol.br">sandre@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="sabc@uol.com.br">sabc@uol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 09/10/09; revisado recebido em 29/01/10; aceito em 16/06/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Choussat A, Fontan F, Besse P. Selection criteria for Fontan's procedure. In Andersson R, Shinebourne E, eds. Paediatric Cardiology. Edinburgh, UK: Churchill Livingstone; 1977. p. 559-66.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Paediatric Cardiology</source>
          <date>
            <year>1977</year>
          </date>
          <fpage>559</fpage>
          <lpage>66</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Choussat</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fontan</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Besse</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andersson</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shinebourne</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Gentles TL, Mayer JE Jr, Gauvreau K, Newburger JW, Lock JE, Kupferschmid JP, et al. Fontan operation in five hundred consecutive patients: factors influencing early and late outcome. J Thorac Cardiovasc Surg. 1997;114(3):376-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fontan operation in five hundred consecutive patients: factors influencing early and late outcome</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>376</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>114</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gentles</surname>
              <given-names>TL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mayer</surname>
              <given-names>JE Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gauvreau</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Newburger</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lock</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kupferschmid</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Vouhe PR. Fontan completion: Intracardiac tunnel or extracardiac conduit. Thorac Cardiovasc Surg. 2001;49(1):27-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fontan completion: Intracardiac tunnel or extracardiac conduit</article-title>
          <source>Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>27</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vouhe</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Ghaferi AA, Hutchins GM. Progression of liver pathology in patients undergoing the Fontan procedure: chronic passive congestion, cardiac cirrhosis, hepatic adenoma, and hepatocellular carcinoma. J Thorac Cardiovasc Surg. 2005;129(6):1348-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Progression of liver pathology in patients undergoing the Fontan procedure: chronic passive congestion, cardiac cirrhosis, hepatic adenoma, and hepatocellular carcinoma</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1348</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>129</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ghaferi</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hutchins</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. O'Laughlin MP, Perry SB, Lock JE, Mullins CE. Use of endovascular stents in congenital heart disease. Circulation. 1991,83(6):1923-39.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Use of endovascular stents in congenital heart disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>1923</fpage>
          <lpage>39</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Laughlin</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perry</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lock</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mullins</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Alexi-Meskishvili V, Ovroutski S, Ewert P, Nurnberg JH, Stiller B, Abdul-Khaliq H, et al. Mid-term follow-up after extracardiac Fontan operation. Thorac Cardiovasc Surg. 2004;52(4):218-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mid-term follow-up after extracardiac Fontan operation</article-title>
          <source>Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>218</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Alexi-Meskishvili</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ovroutski</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ewert</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nurnberg</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stiller</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abdul-Khaliq</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Ovroutski S, Ewert P, Alexi-Meskishvili VV, Peters B, Hetzer R, Berger F. Dilatation and stenting of the Fontan pathway: impact of the stenosis treatment on chronic ascites. J Interven Cardiol. 2008;21(1):38-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dilatation and stenting of the Fontan pathway: impact of the stenosis treatment on chronic ascites</article-title>
          <source>J Interven Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>38</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ovroutski</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ewert</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alexi-Meskishvili</surname>
              <given-names>VV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peters</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hetzer</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berger</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Feldt RH, Driscoll DJ, Offord KP, Cha RH, Perrault J, Schaff HV, et al. Protein-losing enteropathy after the Fontan operation. J Thorac Cardiovasc Surg. 1996;112(3):672-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Protein-losing enteropathy after the Fontan operation</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>672</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Feldt</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Driscoll</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Offord</surname>
              <given-names>KP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cha</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perrault</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schaff</surname>
              <given-names>HV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Shahda S, Zahra M, Fiore A, Jureidini S. Stents in the successful management of protein losing enteropathy after Fontan. J Invasive Cardiol. 2007;19(10):444-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Stents in the successful management of protein losing enteropathy after Fontan</article-title>
          <source>J Invasive Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>444</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shahda</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zahra</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fiore</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jureidini</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Stent implantation in surgical cavopulmonary conduit: report of two cases</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Despite advances in Fontan surgery, obstruction in extracardiac ducts may occur and cause clinical deterioration. We report two cases of stent implantation for correction of stenosis in the Fontan surgery. Ascites was a common clinical sign; a patient was protein losing enteropathy. All procedures were angiographically and clinically successful.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Stents</kwd>
        <kwd>ascites</kwd>
        <kwd>protein-losing enteropathies</kwd>
        <kwd>heart defects, congenital</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Stent implantation in surgical cavopulmonary conduit: report of two cases</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Salvador Andr&#233; Bavaresco Crist&#243;v&#227;o; Joaquim David Carneiro Neto; Leandro Alencar Marques; Maria Fernanda Zuliani Mauro; Adnan Ali Salman; Jos&#233; Armando Mangione</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital Benefic&#234;ncia Portuguesa de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>Despite advances in Fontan surgery, obstruction in extracardiac ducts may occur and cause clinical deterioration. We report two cases of stent implantation for correction of stenosis in the Fontan surgery. Ascites was a common clinical sign; a patient was protein losing enteropathy. All procedures were angiographically and clinically successful.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Stents; ascites; protein-losing enteropathies; heart defects, congenital.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The Fontan procedure allowed the physiological correction with the separation of pulmonary and systemic circulations in children with congenital heart disease, in which biventricular repair is not possible. The criteria for the indication of Fontan surgery are well established in literature<sup>1</sup>. Blood flow free of obstructions in the pulmonary arteries and systemic veins, as well as low pressure in the pulmonary arteries are important factors for maintaining optimal hemodynamic conditions in the long term<sup>2</sup>. However, the development of stenosis in the clinical follow-up, especially at the sites of anastomoses may occur, leading to underoptimal hemodynamic conditions<sup>3</sup>. The most common clinical manifestations observed in these cases are: ascites, pleural effusion, protein-losing enteropathy (PLE)<sup>4</sup>.</p>
      <p>This article aims to illustrate postoperative complications that can be circumvented in a minimally invasive way, assisting in the management of children with complex congenital heart disease undergoing univentricular correction<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Case 1</bold>
      </p>
      <p>Patient GTM, ten years and six months old, with tricuspid atresia, in late postoperative of Fontan surgery with extracardiac conduit (ECC) Gore-Tex (GT; W.L. Gore &amp; Associates, Flagstaff, AZ, USA) held on 07.20.2003 when patient was six years and nine months. Admitted on April 25, 2007 with a picture of PLE, the hemodynamic study revealed moderate stenosis in the anastomosis of the inferior vena cava (IVC) with the Fontan tube (measuring 9 mm in stenosis and and 18 mm as a reference diameter), with a gradient in 2 mmHg at rest (<xref ref-type="fig" rid="en_a18fig01m-body2">Figure 1</xref>). The patient underwent implantation of Cheatham Platinum stent 8 ZIG 39 mm (NuMed, Inc., Nicholville, NY, USA) with BIB balloon 14x45 mm (NuMed, Inc., Nicholville, NY, USA), and post-balloon dilatation Max LD (Cordis Corp., Miami Lakes, Florida, USA) of 18x40 mm at the site of stenosis, successfully, without residual gradient. He was discharged on the 11<sup>th</sup> post-implantation with remarkable improvement of clinical condition. The treatment resulted in stability of albumin levels and allowed the child's return to school activities.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a18fig01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-00e4-00018-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Six months of clinical stability evolved, while the symptoms of PLE have gradually returned. After 11 months, another hemodynamic study revealed good patency of the stent and no signs of thrombosis or restenosis. The pulmonary artery mean pressure (PA) was 16 mmHg.</p>
      <p>On June 02, 2008, with favorable conditions for surgery, the patient underwent surgery for the exchange of ECC, now with fenestration (due to maintenance of high PA). Patient was discharged on 21<sup>st</sup> postoperative day for clinical follow-up, remaining without readmission.</p>
      <p>
        <bold>Case 2</bold>
      </p>
      <p>Patient J.A.P., six years old, with cyanotic congenital heart disease: Left Ventricle Type Single Ventricle Double Inlet Way and surgical history of Blalock-Taussig anastomosis on the fourth day of life, Glenn two years old and Fontan surgery five years old (bovine jugular vein ECC). She was admitted on 04/04/2007 with chronic cough and hemoptysis in the last 24 hours. Hemodynamic study with pulmonary arteriography revealed narrowing of the right IVC-PA tube without pressure gradient and a large thrombus in the pulmonary branches to the base of the left lung (pulmonary embolism). Under oral anticoagulation, there was significant improvement of clinical symptoms, and the patient was discharged after 12 days without an image suggestive of thrombus in ECC on echocardiogram.</p>
      <p>On August 28, 2008, she was hospitalized due to a condition of ascites; abdominal ultrasonography revealed dilatation of suprahepatic veins and mild splenomegaly. She underwent catheterization in which were found diffusely stenotic ECC (smaller diameter = 4 mm and reference diameter = 14 mm - <xref ref-type="fig" rid="en_a18fig02-body2">Figure 2A</xref>) with PA-IVC gradient of 8mmHg and pulmonary artery mean pressure of 15 mmHg. Palmaz-Schatz stent placement (Cordis Corp., Miami Lakes, Florida, USA) 4014 in LD Max balloon (Cordis Corp., Miami Lakes, Florida, USA) of 14x40 mm, with partial success due to a residual gradient of 6 mmHg. In three days, the patient was referred to stent redilation with two simultaneous Power Flex balloons (Cordis Corp., Miami Lakes, Florida, USA) of 9x20 mm and 10x20 mm - 14 atm (<xref ref-type="fig" rid="en_a18fig02-body2">Figure 2B</xref>), with disappearance of the gradient. The hospital development was favorable with resolution of symptoms under oral anticoagulation and sildenafil. The patient is well on follow-up.</p>
      <p content-type="html"><fig id="en_a18fig02-body2"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/5FZC7CMvdcMRxyRnbSJ7dQH/a138e2bfa9bb12921bb90338fd65b294cfa40c24.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-00e4-00018-gf02-en.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The long-term stability of Fontan surgery depends on the satisfactory development of the pulmonary circulation during the somatic growth of children operated early and maintaining a good ventricular function. The development of stenoses in the postoperative period is possible due to narrowing or tensions in the areas of anastomosis or extrinsic aortic compression, as observed by some authors<sup>6</sup>.</p>
      <p>We report two cases where univentricular corrections were made with different techniques, and changes in flow caused by stenosis at the level of the conduits were important in the development of ascites, a common clinical element among patients.</p>
      <p>In case 1, the Fontan physiology was established by a Gore-Tex ECC, and a moderate stenosis at the anastomosis level with the inferior vena cava was found in a ten-year child with PLE condition and chronic ascites refractory to medical therapy. The temporary relief of symptoms after stent implantation not only stressed the importance of obstruction in the pathophysiology of clinical manifestations, but also the multifactorial nature of these. In this case, the maintenance of high pulmonary pressures led the surgery team to a second operation, involving the fenestration to a new tube without stenosis. With such measures, there is no need for patient readmissions.</p>
      <p>In case 2, an ECC with biological material resulted in a postoperative development with severe events such as pulmonary thromboembolism and severely progressive diffuse luminal narrowing at the tube level. The extreme difficulty of stent expansion suggests the chronic inflammatory nature of the stenosis.</p>
      <p>Stanislav et al have recently reported the importance of maintaining surgical conduits patent and without stenosis, recommending percutaneous approach even in cases where the obstruction is angiographically mild with no significant pressure gradient. They underscored the difficulty of detecting gradients in low-pressure system and the fact that these obstructions may impede passive venous flow, particularly in opposed to the gravitational direction<sup>7</sup>.</p>
      <p>PLE remains a clinical syndrome of unknown etiology. Peripheral edema, ascites and pleuro-pericardial effusions are the usual findings. The development of PLE five years after Fontan surgery is present in about up to 30% of patients<sup>8</sup>. It is related to unfavorable hemodynamics after univentricular correction, such as high venous pressure, low cardiac index, high pulmonary vascular resistance and systolic and diastolic ventricular dysfunction. This syndrome is associated with high mortality, with actuarial survival at five years of 46%. Given the unknown etiology, treatment methods are arbitrary and include drug control measures and invasive procedures such as relief of stenosis across the Fontan circuit<sup>9</sup>, occlusion of aorto-pulmonary connections, creation of fenestration and heart transplantation. In case 1, the relief of conduit stenosis resulted in clinical improvement, with remission of ECC only for a period of six months. Then, the association of fenestration also required for pressure decompression of the IVC and to control the ECC for a longer period.</p>
      <p>In the cases reported, we had no difficulty in using high-profile devices because the children were older and had less problematic venous access. The greatest and most unexpected difficulty was in the second case, due to the impossibility of adequate expansion of low pressure rupture balloons. Therefore, in a second procedure, we used two simultaneous high-pressure balloons, obtaining then the appropriate lumen, without pressure gradient. Patients remained under oral anticoagulation, and we did neither clinically find, nor did the echocardiographic study reveal, thrombus formation at the level of stents, pulmonary thromboembolism or restenosis</p>
      <p>The constant monitoring of patients undergoing Fontan surgery in search of stenoses, distortions and extrinsic compressions should be performed, especially those whose univentricular hemodynamics was performed in non-ideal circumstances, and such abnormalities should be treated early for a good development of these patient in the medium and long term.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Implante de stents en conducto quir&#250;rgico cavopulmonar: dos casos cl&#237;nicos</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Pese a los avances en la cirug&#237;a de Fontan, obstrucciones en los conductos extracard&#237;acos pueden producirse y ocasionar deterioro cl&#237;nico. Relatamos dos casos en que se llevaron a cabo implante de stent para la correcci&#243;n de estenosis en la cirug&#237;a de Fontan. Ascitis era o el signo cl&#237;nico com&#250;n; un paciente ten&#237;a enteropat&#237;a perdedora de prote&#237;nas. Todos los procedimientos obtuvieron &#233;xito angiogr&#225;fico y cl&#237;nico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Stents</kwd>
        <kwd>ascites</kwd>
        <kwd>protein-losing enteropathies</kwd>
        <kwd>heart defects, congenital</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="end-body3">
          <label>
            <bold>Implante de <italic>Stents</italic> en conducto quir&#250;rgico cavopulmonar: dos casos cl&#237;nicos</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Salvador Andr&#233; Bavaresco Crist&#243;v&#227;o; Joaquim David Carneiro Neto; Leandro Alencar Marques; Maria Fernanda Zuliani Mauro; Adnan Ali Salman; Jos&#233; Armando Mangione</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital Benefic&#234;ncia Portuguesa de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>Pese a los avances en la cirug&#237;a de Fontan, obstrucciones en los conductos extracard&#237;acos pueden producirse y ocasionar deterioro cl&#237;nico. Relatamos dos casos en que se llevaron a cabo implante de <italic>stent</italic> para la correcci&#243;n de estenosis en la cirug&#237;a de Fontan. Ascitis era o el signo cl&#237;nico com&#250;n; un paciente ten&#237;a enteropat&#237;a perdedora de prote&#237;nas. Todos los procedimientos obtuvieron &#233;xito angiogr&#225;fico y cl&#237;nico.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold><italic>Stents</italic>; ascites; protein-losing enteropathies; heart defects, congenital.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El procedimiento de Fontan permiti&#243; la correcci&#243;n fisiol&#243;gica con la separaci&#243;n de las circulaciones pulmonar y sist&#233;mica en ni&#241;os portadores de cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, en las cuales la correcci&#243;n biventricular no es posible. Los criterios para la indicaci&#243;n de la cirug&#237;a de Fontan est&#225;n bien establecidos en la literatura<sup>1</sup>. Flujo sangu&#237;neo libre de obstrucciones en las arterias pulmonares y venas sist&#233;micas, as&#237; como bajas presiones en las arterias pulmonares, son factores importantes para el mantenimiento de condiciones hemodin&#225;micas &#243;ptimas a largo plazo<sup>2</sup>. Sin embargo, el desarrollo de estenosis en el seguimiento cl&#237;nico, principalmente en los locales de las anastomosis pueden producirse, conllevando condiciones hemodin&#225;micas sub&#243;ptimas<sup>3</sup>. Las manifestaciones cl&#237;nicas m&#225;s frecuentes observadas en estos casos son: ascitis, derramen pleural y enteropat&#237;a perdedora de prote&#237;na (EPP)<sup>4</sup>.</p>
      <p>Este art&#237;culo tiene por objeto ilustrar complicaciones en el postoperatorio que pueden ser contornadas de forma poco invasiva, auxiliando en el control de ni&#241;os con cardiopat&#237;as cong&#233;nitas complejas sometidas a la correcci&#243;n univentricular<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Casos cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caso 1</bold>
      </p>
      <p>Paciente G.T.M., diez a&#241;os y seis meses, portador de atresia tric&#250;spide, en postoperatorio tard&#237;o de cirug&#237;a de Fontan con tubo extracard&#237;aco (TEC) de Gore-Tex (GT; W.L. Gore &amp; Associates, Flagstaff, AZ, USA), realizada el 20/07/2003 a los seis a&#241;os y nueve meses. Admitido el 25/04/2007 con cuadro de EPP, el estudio hemodin&#225;mico evidenci&#243; estenosis moderada en la anastomosis de la vena cava inferior (VCI) con el tubo de Fontan (midiendo 9 mm en la estenosis y 18 mm como di&#225;metro de referencia), con gradiente de 2 mmHg en reposo (<xref ref-type="fig" rid="es_a18fig01m-body3">Figura 1</xref>). Sometido a implante de <italic>stent</italic> Cheatham Platinum 8 ZIG 39 mm (NuMed, Inc., Nicholville, NY, USA), con bal&#243;n BIB 14x45 mm (NuMed, Inc., Nicholville, NY, USA), y posdilataci&#243;n con bal&#243;n Max LD (Cordis Corp., Miami Lakes, Florida, EE.UU.) de 18x40 mm en el local de la estenosis con &#233;xito, sin gradiente residual. Fue dado de alta en el 11&#186; posimplante con mejora importante del cuadro cl&#237;nico. La terap&#233;utica result&#243; en estabilidad de los niveles de albumina y posibilit&#243; retorno del ni&#241;o para las actividades escolares.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a18fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-00e4-00018-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Evolucion&#243; seis meses de estabilidad cl&#237;nica, cuando gradualmente retornaron los s&#237;ntomas de EPP. Tras 11 meses, se llev&#243; a cabo nuevo estudio hemodin&#225;mico que demostr&#243; buena patencia del <italic>stent</italic> implantado y la ausencia de signos de trombo o reestenosis. La presi&#243;n promedio de la arteria pulmonar (AP) era 16 mmHg.</p>
      <p>El 02/06/2008, presentando condiciones favorables para la intervenci&#243;n quir&#250;rgica, se someti&#243; a la cirug&#237;a de reemplazo del TEC, ahora con fenestraci&#243;n (debido al mantenimiento de presi&#243;n en la AP elevada). Fue dado de alta en el 21<sup>er</sup> posoperatorio para el seguimiento cl&#237;nico, manteni&#233;ndose sin la necesidad de reinternaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Caso 2</bold>
      </p>
      <p>Paciente J.A.P., seis anos, portadora de cardiopat&#237;a cong&#233;nita cian&#243;tica: doble v&#237;a de entrada de ventr&#237;culo &#250;nico tipo ventr&#237;culo izquierdo e hist&#243;rico quir&#250;rgico de anastomosis de Blalock-Taussig a los cuatro d&#237;as de vida, Glenn a los dos a&#241;os y Cirug&#237;a de Fontan a los cinco a&#241;os (TEC de vena yugular bovina). Se intern&#243; el 04/04/2007, con cuadro de tos cr&#243;nica y hemoptisis en las &#250;ltimas 24 horas. El estudio hemodin&#225;mico con arteriograf&#237;a pulmonar evidenci&#243; medici&#243;n del tubo VCI-AP derecha sin gradiente de presi&#243;n y grande cantidad de trombo en ramos pulmonares para base del pulm&#243;n izquierdo (tromboembolismo pulmonar). Bajo anticoagulaci&#243;n oral, se observ&#243; importante mejora del cuadro cl&#237;nico, recibiendo alta tras 12 d&#237;as sin imagen sugestiva de trombo en el TEC al ecocardiograma.</p>
      <p>El 28/08/2008, se intern&#243; debido al cuadro de ascitis; ultrasonido de abdomen demostr&#243; dilataci&#243;n de venas suprahep&#225;ticas y discreta esplenomegalia. Se someti&#243; a cateterismo en que se constat&#243; TEC difusamente esten&#243;tico (menor di&#225;metro = 4 mm y di&#225;metro de referencia = 14 mm - <xref ref-type="fig" rid="es_a18fig02am-body3">Figura 2A</xref>) con gradiente AP-VCI de 8 mmHg y presi&#243;n promedio en la AP de 15 mmHg. Realizado el implante de <italic>stent</italic> Palmaz-Schatz (Cordis Corp., Miami Lakes, Florida, USA) 4014 en bal&#243;n Max LD (Cordis Corp., Miami Lakes, Florida, USA) de 14x40 mm, con &#233;xito parcial por presentar gradiente residual de 6 mmHg. En tres d&#237;as, se someti&#243; a redilataci&#243;n del <italic>stent</italic> con dos balones Power Flex (Cordis Corp., Miame Lakes, Florida, USA) de 9x20 mm y 10x20 mm simult&#225;neos - 14 atm (<xref ref-type="fig" rid="es_a18fig02bm-body3">Figura 2B</xref>), con desaparici&#243;n del gradiente. La evoluci&#243;n hospitalaria fue favorable con resoluci&#243;n de los s&#237;ntomas bajo la utilizaci&#243;n de anticoagulaci&#243;n oral y sildenafil. Se mantiene bien en seguimiento cl&#237;nico.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a18fig02am-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-00e4-00018-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a18fig02bm-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-00e4-00018-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La estabilidad a largo plazo de la cirug&#237;a de Fontan depende del desarrollo satisfactorio de la circulaci&#243;n pulmonar durante el crecimiento som&#225;tico de los ni&#241;os operados precozmente y del mantenimiento de una buena funci&#243;n ventricular. Es posible el desarrollo de estenosis en el postoperatorio debido a estrechamientos o tensiones en las &#225;reas de anastomosis o aun a la compresi&#243;n a&#243;rtica extr&#237;nseca, como observado por algunos autores<sup>6</sup>.</p>
      <p>Relatamos dos casos en que las correcciones univentriculares se llevaron a cabo con t&#233;cnicas distintas, y las alteraciones de flujo ocasionadas por estenosis al nivel de los conductos tuvieron importancia en el desarrollar de ascitis, elemento cl&#237;nico com&#250;n entre los pacientes.</p>
      <p>En el caso 1, la fisiolog&#237;a del Fontan fue establecida por un TEC de Gore-Tex, y una estenosis moderada al nivel de la anastomosis con la vena cava inferior fue encontrada en una ni&#241;a de diez a&#241;os con cuadro de EPP y ascitis cr&#243;nica refractaria al tratamiento cl&#237;nico. El alivio transitorio de los s&#237;ntomas con el implante de <italic>stent</italic> resalt&#243; no solamente la importancia de la obstrucci&#243;n en la fisiopatolog&#237;a de las manifestaciones cl&#237;nicas como la naturaleza multifactorial de estas. En este caso, el mantenimiento de presiones pulmonares elevadas condujo el equipo de cirug&#237;a a la reoperaci&#243;n, al asociar la fenestraci&#243;n a un nuevo tubo sin estenosis. Con dichas mediciones, no hay necesidad de reinternaciones del paciente.</p>
      <p>En el caso 2, un TEC con material biol&#243;gico result&#243; en una evoluci&#243;n posoperatoria con eventos severos como tromboembolismo pulmonar y una reducci&#243;n luminal difusa al nivel del tubo y severamente progresiva. La extrema dificultad de expansi&#243;n del <italic>stent</italic> sugiere la naturaleza inflamatoria cr&#243;nica de la estenosis.</p>
      <p>Stanislav et al han relatado recientemente la importancia del mantenimiento de los conductos quir&#250;rgicos previos y sin estenosis, preconizando el abordaje percut&#225;nea aun en casos en que la obstrucci&#243;n es angiogr&#225;ficamente discreta sin gradiente de presi&#243;n significativo. Han resaltado la dificultad de detecci&#243;n de gradientes en sistema de baja presi&#243;n y el hecho de estas obstrucciones poder dificultar el flujo venoso pasivo, especialmente en direcci&#243;n opuesta a la gravitacional<sup>7</sup>.</p>
      <p>La EPP permanece un s&#237;ndrome cl&#237;nico de etiolog&#237;a desconocida. Edema perif&#233;rico, ascitis y efusiones pleuro-peric&#225;rdicas son hallazgos usuales. El desarrollo de la EPP cinco a&#241;os tras la cirug&#237;a de Fontan est&#225; presente en hasta 30% de los pacientes<sup>8</sup>. Est&#225; relacionada a condiciones hemodin&#225;micas desfavorables tras la correcci&#243;n univentricular, como elevada presi&#243;n venosa sist&#233;mica, &#237;ndice card&#237;aco bajo, resistencia vascular pulmonar elevada y disfunci&#243;n ventricular sistodiast&#243;lica. Es un s&#237;ndrome asociado a la alta mortalidad, con sobrevida actuarial en cinco a&#241;os del 46%. Teniendo en cuenta la etiolog&#237;a desconocida, los m&#233;todos de tratamiento son arbitrarios y comprenden desde mediciones de control medicamentoso hasta conductas invasivas, como alivio de estenosis en todo el circuito del Fontan<sup>9</sup>, oclusi&#243;n de conexiones aortopulmonares, creaci&#243;n de fenestraci&#243;n y trasplante card&#237;aco. En el caso 1, el alivio de las estenosis en el conducto result&#243; en la mejora cl&#237;nica, con la remisi&#243;n de la EPP solamente por un per&#237;odo de seis meses. As&#237; que, se hizo necesaria la asociaci&#243;n de la fenestraci&#243;n para la descompresi&#243;n de la presi&#243;n de la VCI y para el control de la EPP por per&#237;odo m&#225;s prolongado.</p>
      <p>En los casos presentados, no tuvimos dificultad en utilizar dispositivos de alto perfil debido al hecho de los ni&#241;os tener m&#225;s edad y accesos venosos menos problem&#225;ticos. La mayor e inesperada dificultad fue en el caso 2, debido a la imposibilidad de ampliaci&#243;n adecuada con balones de baja presi&#243;n de rotura. Por esto, en un segundo procedimiento, utilizamos dos balones simult&#225;neos de alta presi&#243;n, obteni&#233;ndose, entonces, el lumen adecuado, sin gradiente de presi&#243;n. Los pacientes se mantuvieron en r&#233;gimen de anticoagulaci&#243;n oral, y no observamos cl&#237;nicamente y en el estudio ecocardiogr&#225;fico la formaci&#243;n de trombo al nivel de los <italic>stents</italic>, tromboembolismo pulmonar o aun reestenosis.</p>
      <p>La constante vigilancia de los pacientes sometidos a la cirug&#237;a de Fontan en b&#250;squeda de estenosis, distorsiones y compresiones extr&#237;nsecas se debe llevar a cabo, sobre todo de aquellos cuya correcci&#243;n univentricular se realiz&#243; en condiciones hemodin&#225;micas no ideales, as&#237; como las alteraciones se deben tratar precozmente para una buena evoluci&#243;n de estos pacientes a promedio y largo plazos.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
