<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">BJgcHrDDgLYp9GZQgGdLjzy</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00007</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000900007</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09700107</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000063</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Altera&#231;&#245;es vasculares em ratos obesos por dieta rica em gordura: papel da Via L-arginina/NO Endotelial</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nascimento</surname>
            <given-names>Thiago Bruder</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Baptista</surname>
            <given-names>Rafaela de F&#225;tima Ferreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pereira</surname>
            <given-names>Priscila Cristina</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Campos</surname>
            <given-names>Dijon Henrique Salom&#233;</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Leopoldo</surname>
            <given-names>Andr&#233; Soares</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Leopoldo</surname>
            <given-names>Ana Paula Lima</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira J&#250;nior</surname>
            <given-names>Silvio A.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Padovani</surname>
            <given-names>Carlos Roberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cicogna</surname>
            <given-names>Ant&#244;nio Carlos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cordellini</surname>
            <given-names>Sandra</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual Paulista</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto de Bioci&#234;ncias </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Farmacologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual Paulista</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Departamento de Medicina Cl&#237;nica </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual Paulista</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto de Bioci&#234;ncias </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Bioestat&#237;stica</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>97</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>40</fpage>
      <lpage>45</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>14</day>
          <month>01</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>22</day>
          <month>11</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>26</day>
          <month>01</month>
          <year>2011</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Mecanismos subjacentes a anormalidades vasculares na obesidade ainda n&#227;o est&#227;o completamente esclarecidos. OBJETIVO: Foi avaliada a via do &#243;xido n&#237;trico/L-arginina na resposta vascular de ratos obesos por dieta rica em gordura, enfocando as c&#233;lulas endoteliais e do m&#250;sculo liso. M&#201;TODOS: Ratos com 30 dias de vida foram divididos em 2 grupos: controle (C) e obeso (OB, ratos sob dieta rica em gordura por 30 semanas). Ap&#243;s 30 semanas, foram registrados o peso corporal, &#237;ndice de adiposidade, press&#227;o arterial e perfis metab&#243;licos e end&#243;crinos dos animais. Foram obtidas curvas para noradrelanina na aus&#234;ncia e presen&#231;a de inibidor de &#243;xido n&#237;trico sintase (L-NAME, 3x10-4M) em aorta tor&#225;cica intacta e com desnudamento em ratos C e OB. RESULTADOS: As medidas de peso corporal, &#237;ndice de adiposidade, leptina e insulina aumentaram nos ratos OB, enquanto a press&#227;o arterial permaneceu inalterada. A obesidade tamb&#233;m produziu toler&#226;ncia &#224; glicose e resist&#234;ncia &#224; insulina. A reatividade &#224; noradrenalina da aorta intacta foi similar em ratos C e OB. A presen&#231;a de L-NAME produziu um aumento similar nas respostas m&#225;ximas, mas um desvio maior &#224; esquerda das respostas nas aortas intactas dos ratos C em rela&#231;&#227;o aos ratos OB [EC50 (x10-7M): C = 1,84 (0,83-4,07), O = 2,49 (1,41-4,38); presen&#231;a de L-NAME C = 0,02 (0,01-0,04)*, O = 0,21 (0,11-0,40)*&#8224;,*p &lt; 0,05 vs controle respectivo,&#8224;p &lt; 0,05 vs controle mais L-NAME, n = 6-7]. Nenhum dos protocolos alterou a reatividade &#224; noradrenalina de aortas com desnudamento. CONCLUS&#195;O: A obesidade induzida por dieta rica em gordura promove altera&#231;&#245;es metab&#243;licas e vasculares. A altera&#231;&#227;o vascular envolveu uma melhora da via endotelial L-arginina/NO provavelmente relacionada &#224; hiperinsulinemia e hiperleptinemia induzidas por dieta. A maior resist&#234;ncia aos efeitos do L-NAME na aorta de ratos obesos diz respeito a menor vulnerabilidade de indiv&#237;duos obesos na presen&#231;a de patologias associadas que causam danos &#224; atividade do sistema NO.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Obesidade</kwd>
        <kwd>ratos</kwd>
        <kwd>gorduras na dieta</kwd>
        <kwd>&#243;xido n&#237;trico</kwd>
        <kwd>endot&#233;lio vascular</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>20</day>
        <month>05</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Altera&#231;&#245;es vasculares em ratos obesos por dieta rica em gordura: papel da Via L-arginina/NO Endotelial</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Thiago Bruder Nascimento<sup>I</sup>; Rafaela de F&#225;tima Ferreira Baptista<sup>I</sup>; Priscila Cristina Pereira<sup>I</sup>; Dijon Henrique Salom&#233; Campos<sup>II</sup>; Andr&#233; Soares Leopoldo<sup>I</sup>; Ana Paula Lima Leopoldo<sup>II</sup>; Silvio A. Oliveira J&#250;nior<sup>II</sup>; Carlos Roberto Padovani<sup>III</sup>; Ant&#244;nio Carlos Cicogna<sup>II</sup>; Sandra Cordellini<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Departamento de Farmacologia, Instituto de Bioci&#234;ncias - UNESP </p>
    <p><sup>II</sup>Departamento de Medicina Cl&#237;nica - UNESP </p>
    <p><sup>III</sup>Departamento de Bioestat&#237;stica, Instituto de Bioci&#234;ncias - UNESP - Universidade Estadual Paulista, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="correspondencia">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Mecanismos subjacentes a anormalidades vasculares na obesidade ainda n&#227;o est&#227;o completamente esclarecidos. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Foi avaliada a via do &#243;xido n&#237;trico/L-arginina na resposta vascular de ratos obesos por dieta rica em gordura, enfocando as c&#233;lulas endoteliais e do m&#250;sculo liso. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Ratos com 30 dias de vida foram divididos em 2 grupos: controle (C) e obeso (OB, ratos sob dieta rica em gordura por 30 semanas). Ap&#243;s 30 semanas, foram registrados o peso corporal, &#237;ndice de adiposidade, press&#227;o arterial e perfis metab&#243;licos e end&#243;crinos dos animais. Foram obtidas curvas para noradrelanina na aus&#234;ncia e presen&#231;a de inibidor de &#243;xido n&#237;trico sintase (L-NAME, 3x10<sup>-4</sup>M) em aorta tor&#225;cica intacta e com desnudamento em ratos C e OB. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> As medidas de peso corporal, &#237;ndice de adiposidade, leptina e insulina aumentaram nos ratos OB, enquanto a press&#227;o arterial permaneceu inalterada. A obesidade tamb&#233;m produziu toler&#226;ncia &#224; glicose e resist&#234;ncia &#224; insulina. A reatividade &#224; noradrenalina da aorta intacta foi similar em ratos C e OB. A presen&#231;a de L-NAME produziu um aumento similar nas respostas m&#225;ximas, mas um desvio maior &#224; esquerda das respostas nas aortas intactas dos ratos C em rela&#231;&#227;o aos ratos OB [EC50 (x10<sup>-7</sup>M): C = 1,84 (0,83-4,07), O = 2,49 (1,41-4,38); presen&#231;a de L-NAME C = 0,02 (0,01-0,04)*, O = 0,21 (0,11-0,40)*&#134;,*p &lt; 0,05 <italic>vs</italic> controle respectivo,&#134;p &lt; 0,05 <italic>vs</italic> controle mais L-NAME, n = 6-7]. Nenhum dos protocolos alterou a reatividade &#224; noradrenalina de aortas com desnudamento. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A obesidade induzida por dieta rica em gordura promove altera&#231;&#245;es metab&#243;licas e vasculares. A altera&#231;&#227;o vascular envolveu uma melhora da via endotelial L-arginina/NO provavelmente relacionada &#224; hiperinsulinemia e hiperleptinemia induzidas por dieta. A maior resist&#234;ncia aos efeitos do L-NAME na aorta de ratos obesos diz respeito a menor vulnerabilidade de indiv&#237;duos obesos na presen&#231;a de patologias associadas que causam danos &#224; atividade do sistema NO. (Arq Bras Cardiol. 2011; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Obesidade, ratos, gorduras na dieta, &#243;xido n&#237;trico, endot&#233;lio vascular.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A obesidade pode ser definida como uma doen&#231;a na qual o excesso acumulado de gordura corporal &#233; tal que a sa&#250;de pode ser afetada de forma adversa. &#201; considerada uma epidemia global, e constitui um dos principais problemas de sa&#250;de p&#250;blica<sup>1,2</sup>. Embora a etiologia da obesidade seja complexa, diversos fatores foram envolvidos em seu desenvolvimento, especialmente a ingest&#227;o hipercal&#243;rica<sup>3</sup>. Neste contexto, existem diversos modelos experimentais de obesidade, contudo, a obesidade induzida por dieta &#233; o modelo experimental mais relevante em rela&#231;&#227;o &#224; obesidade humana<sup>4</sup>.</p>
    <p>Investiga&#231;&#245;es recentes demonstraram que a obesidade diminui a expectativa de vida e est&#225; associada &#224; complica&#231;&#245;es m&#233;dicas, como a diabete melito tipo 2, aumento na incid&#234;ncia de certos tipos de c&#226;ncer, complica&#231;&#245;es respirat&#243;rias (apneia obstrutiva do sono), dislipidemia, hipertens&#227;o, ateroscleroses e altera&#231;&#245;es vasculares<sup>1,5</sup>. As diretrizes atuais endossam fortemente a perda de peso para pacientes com sobrepeso ou obesos. Esta iniciativa, contudo, n&#227;o distingue entre indiv&#237;duos saud&#225;veis e aqueles com doen&#231;as cr&#244;nicas, como insufici&#234;ncia card&#237;aca e doen&#231;a arterial coronariana ateroscler&#243;tica. Fazer a distin&#231;&#227;o entre estas popula&#231;&#245;es pode ser importante porque h&#225; evid&#234;ncias que entre os pacientes com doen&#231;as cr&#244;nicas, o excesso de peso est&#225; paradoxalmente associado com a diminui&#231;&#227;o de risco de desfechos adversos<sup>6-8</sup>.</p>
    <p>Diversos estudos t&#234;m mostrado que mudan&#231;as na produ&#231;&#227;o e/ou libera&#231;&#227;o de &#243;xido n&#237;trico (NO), um dos principais fatores endoteliais envolvido na regula&#231;&#227;o do t&#244;nus muscular<sup>9,10</sup>, est&#227;o envolvidos em v&#225;rias respostas patofisiol&#243;gicas. Embora existam algumas controv&#233;rsias em rela&#231;&#227;o ao envolvimento da via do NO em dist&#250;rbios vasculares induzidos pela obesidade, h&#225; evid&#234;ncia que a piora na s&#237;ntese de NO representa um defeito central, desencadeando muitas das anormalidades vasculares caracter&#237;sticas dos estados de obesidade<sup>11,12</sup>.</p>
    <p>Portanto, o objetivo do presente estudo foi avaliar o impacto da obesidade induzida por dietas ricas em gordura na modula&#231;&#227;o da via do NO no t&#244;nus arterial, com enfoque nas c&#233;lulas endoteliais e musculares lisas. Este estudo aumenta o entendimento dos mecanismos das altera&#231;&#245;es vasculares induzidas pela obesidade.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Animais</bold>
    </p>
    <p>Ratos machos Wistar com trinta dias de vida (~150 g) foram , suplemento de prote&#237;na, vitaminas e minerais. A dieta rica em gordura era rica em calorias (dieta rica em gordura = 3,65 kcal/g <italic>versus</italic> dieta padr&#227;o = 2,95 kcal/g) devido &#224; maior composi&#231;&#227;o de gordura, feita com &#225;cidos graxos saturados (20%) e n&#227;o saturados (80%). Todos os ratos foram colocados em jaulas individuais em ambientes climatizados e com temperatura do ar em 23 &#177; 3&#186; C com um ciclo de 12 h de luz/escurid&#227;o e 60 &#177; 5% de humidade relativa.</p>
    <p>Todos os experimentos e procedimentos foram executados de acordo com o <italic>Manual sobre Cuidados e Uso de Animais de Laborat&#243;rio</italic>, publicado pelo <italic>U.S. National Institutes of Health</italic><sup>13</sup>, e foram aprovados pelo Comit&#234; de &#201;tica da Escola de Medicina de Botucatu (UNESP, Botucatu, SP, Brasil).</p>
    <p>
      <bold>Perfil nutricional, metab&#243;lico e end&#243;crino dos animais</bold>
    </p>
    <p>Para analisar se a obesidade induzida por dieta rica em gordura estava associada com altera&#231;&#245;es no comportamento nutricional, o consumo de alimento foi medido diariamente. A ingest&#227;o de calorias por semana foi calculada pela m&#233;dia de consumo semanal de alimento x densidade energ&#233;tica diet&#233;tica.</p>
    <p>Como a obesidade &#233; definida como uma quantidade excessiva de gordura corporal em rela&#231;&#227;o &#224; massa magra<sup>14</sup>, um &#237;ndice de adiposidade foi considerado a partir da soma de diversas camadas adiposas. Ap&#243;s 12-15 h de jejum, os animais foram anestesiados com pentobarbital s&#243;dico (50 mg/kg) e sofreram eutan&#225;sia por decapita&#231;&#227;o. Os animais foram toracotomizados e a gordura corporal (GC) total medida pela soma dos pesos individuais das camadas adiposas: visceral, epididimal e retroperitoneal. O &#237;ndice de adiposidade foi calculado pela raz&#227;o: (gordura corporal total/peso corporal final) x 100.</p>
    <p>A obesidade pode ser acompanhada por dist&#250;rbios metab&#243;licos e end&#243;crinos<sup>1</sup>, portanto foram analisadas a toler&#226;ncia glic&#234;mica, leptinemia e insulinemia. Em rela&#231;&#227;o &#224; toler&#226;ncia glic&#234;mica, ap&#243;s um jejum de 12-15 h, os ratos foram submetidos ao teste de toler&#226;ncia &#224; glicose (TTG). Amostras de sangue foram obtidas do rabo para medidas basais e ap&#243;s a administra&#231;&#227;o de glicose (2 g/kg, i.p.)<sup>15,16</sup>. Amostras de sangue foram coletadas nos tempos 0, 15, 30, 60, 90 e 120 minutos. Os n&#237;veis de glicose foram determinados usando o analisador ACCU-CHECK GO KIT (Roche Diagnostic Brazil Ltda., Brazil). A toler&#226;ncia &#224; glicose foi analisada a partir da &#225;rea sob a curva de respostas glic&#234;micas. Para a an&#225;lise bioqu&#237;mica e hormonal, foi coletado sangue do tronco arterial em tubos heparinizados, centrifugados a 3.000 g por 15 min a 4&#186; C. As concentra&#231;&#245;es de leptina s&#233;rica e insulina foram determinadas por ELISA, utilizando kits comerciais (Linco Research Inc.,EUA).</p>
    <p>
      <bold>Modelo de avalia&#231;&#227;o da homeostase (HOMA)</bold>
    </p>
    <p>HOMA, um &#237;ndice de resist&#234;ncia &#224; insulina que emprega medidas em jejum de concentra&#231;&#245;es de plasma de glicose e insulina, foi calculado de acordo com o m&#233;todo descrito anteriormente<sup>17</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Medida de press&#227;o arterial sist&#243;lica</bold>
    </p>
    <p>A press&#227;o arterial sist&#243;lica foi determinada semanalmente usando o m&#233;todo da pletismografia de cauda (Narco Bio-Systems, Inc., Houston, TX) em ratos conscientes. Os ratos foram pr&#233;-aquecidos a 35 &#177; 2&#186; C por 5 minutos e colocados em um aparelho de conten&#231;&#227;o para medida de press&#227;o arterial. A m&#233;dia de tr&#234;s medidas consecutivas est&#225;veis (com uma diferen&#231;a de ~1min) foi registrada. A press&#227;o do manguito foi controlada automaticamente e os pulsos sist&#243;licos detectados pelo transdutor de pulso foram monitorados com o sinal de &#225;udio. Precau&#231;&#245;es foram tomadas na sele&#231;&#227;o de um tamanho de manguito apropriado para os animais.</p>
    <p>
      <bold>Reatividade vascular</bold>
    </p>
    <p>Ap&#243;s 30 semanas de dieta rica em gordura ou ra&#231;&#227;o padr&#227;o para rato, os animais foram decapitados. A aorta tor&#225;cica descendente foi excisada e liberada da gordura aderente e do tecido conectivo. Dois an&#233;is transversos da mesma art&#233;ria, cada um com cerca de 4 mm de comprimento, foram cortados e montados no tamanho &#243;timo para o registro da tens&#227;o isom&#233;trica em c&#226;maras dos &#243;rg&#227;os. Um anel foi utilizado como controle, enquanto o endot&#233;lio foi mecanicamente removido do outro raspando-se gentilmente a superf&#237;cie luminal<sup>18</sup>. As prepara&#231;&#245;es foram montadas em banhos de &#243;rg&#227;os contendo 7 ml solu&#231;&#227;o de Krebs-Henseleit, com composi&#231;&#227;o em mM: NaCl 113,0; KCl 4,7; CaCl<sub>2</sub> 2.5; KH<sub>2</sub>PO<sub>4</sub> 1,2; MgSO<sub>4</sub> 1,1; NaHCO<sub>3</sub> 25,0; Glucose 11,0; &#225;cido asc&#243;rbico 0,11. O fluido do banho, mantido a 37,0 &#177; 0,5 &#186;C, foi saturado com uma mistura gasosa de 95% de O<sub>2 </sub>e 5% CO<sub>2</sub>. As prepara&#231;&#245;es foram deixadas para atingirem equil&#237;brio por pelo menos 1 h sob uma tens&#227;o de repouso de 1,5 g, a qual &#233; &#243;tima na indu&#231;&#227;o de contra&#231;&#227;o m&#225;xima. A tens&#227;o foi registrada por um fisi&#243;grafo (Ugo Basile).</p>
    <p>As curvas cumulativas de concentra&#231;&#227;o-efeito foram constru&#237;das a partir da resposta do tecido &#224; noradrenalina, na aus&#234;ncia e presen&#231;a de N<sup>G</sup>-nitro-L-arginina metil &#233;ster (L-NAME 3 x 10<sup>-4 </sup>M, inibidor de NO sintase - NOS) (Sigma Chemical Co., St Louis, Missouri, EUA). No fim das curvas, doses &#250;nicas de acetilcolina (10<sup>-6</sup> M) e nitroprussiato de s&#243;dio (10<sup>-4 </sup>M) foram usadas para testar a integridade das camadas endoteliais e de m&#250;sculo liso, respectivamente.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>A press&#227;o arterial, o &#237;ndice HOMA e os perfis nutricional, metab&#243;lico e end&#243;crino foram expressos como m&#233;dias &#177; desvios padr&#245;es. As compara&#231;&#245;es entre grupos foram feitas usando o teste <italic>t </italic>de <italic>Student</italic> para amostras independentes. A m&#233;dia semanal do peso corporal e o perfil glic&#234;mico dos grupos foram comparados por ANOVA para medidas repetidas e pelo teste de Bonferroni (<italic>post hoc test</italic>).</p>
    <p>Foi calculada em cada experimento a concentra&#231;&#227;o de agentes vasoativos que produziam uma resposta que era 50% do m&#225;ximo (EC50) e respostas m&#225;ximas. Os valores de EC50, apresentados como m&#233;dia com intervalos de confian&#231;a de 95% e respostas m&#225;ximas (g de tens&#227;o), apresentados como m&#233;dias &#177; EPM, foram comparados por ANOVA e teste post hoc de Tukey.</p>
    <p>O n&#237;vel de signific&#226;ncia considerado foi de 5%.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref> mostra os perfis nutricional, metab&#243;lico e end&#243;crino dos ratos. Os ratos obesos ingeriram menos comida que os ratos controle, no entanto, a ingest&#227;o de calorias, &#237;ndice de massa corporal e peso final corporal, ao final das 30 semanas, foram maiores nos obesos que no grupo controle. Al&#233;m disso, a press&#227;o arterial n&#227;o diferiu entre o grupo controle e o obeso (<xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>). A toler&#226;ncia &#224; glicose foi menor nos ratos obesos (<xref ref-type="fig" rid="aop05511fig01">Figura 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop05511fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>A leptina plasm&#225;tica C = 2,2 &#177; 1,9; Ob = 7,8 &#177; 3,3* ng/dl, n = 6-7), os n&#237;veis de glicose (C = 107,0 &#177; 22,1; Ob = 126,0 &#177; 19,3* mg/dl, n = 6-7), os n&#237;veis de insulina (C = 0,23 &#177; 0,08; Ob = 0,54 &#177; 0,07* ng/dl, n = 6-7) e o &#237;ndice HOMA (C = 18.319 &#177; 3.500; Ob = 25.151 &#177; 4.100*, n = 6-7) foram significativamente maiores nos obesos em compara&#231;&#227;o ao grupo controle (*p &lt; 0,05).</p>
    <p>Na aus&#234;ncia do L-NAME, foi mostrado que a reatividade &#224; noradrenalina da aorta intacta era similar nos ratos com dieta rica em gordura e nos ratos com dieta padr&#227;o (<xref ref-type="fig" rid="aop05511fig02">Figura 2</xref> e <xref ref-type="table" rid="aop05511tab02">Tabela 2</xref>). A remo&#231;&#227;o do endot&#233;lio causou um desvio &#224; esquerda das curvas da noradrenalina na aorta que foi similar nos grupos controle e de ratos obesos (<xref ref-type="fig" rid="aop05511fig02">Figura 2</xref> e <xref ref-type="table" rid="aop05511tab02">Tabela 2</xref>). Este procedimento tamb&#233;m determinou um aumento similar na resposta m&#225;xima &#224; noradrenalina de aortas dos ratos controle e obesos (<xref ref-type="fig" rid="aop05511fig02">Figura 2</xref> e <xref ref-type="table" rid="aop05511tab02">Tabela 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop05511fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop05511tab02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A presen&#231;a do L-NAME produziu um desvio &#224; esquerda nas curvas da noradrenalina que foi menor nas aortas intactas de ratos em dieta rica em gordura do que nos ratos controle (<xref ref-type="fig" rid="aop05511fig02">Figura 2</xref> e <xref ref-type="table" rid="aop05511tab02">Tabela 2</xref>). Esse inibidor tamb&#233;m produziu um aumento da resposta m&#225;xima da aorta &#224; noradrenalina que foi similar entre os grupos controle e obesos (<xref ref-type="fig" rid="aop05511fig02">Figura 2</xref> e <xref ref-type="table" rid="aop05511tab02">Tabela 2</xref>).</p>
    <p>Independente da presen&#231;a do L-NAME, a reatividade &#224; noradrenalina n&#227;o diferiu entre as aortas sem o endot&#233;lio (<xref ref-type="fig" rid="aop05511fig02">Figura 2</xref> e <xref ref-type="table" rid="aop05511tab02">Tabela 2</xref>).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nesse estudo, os ratos com dieta rica em gordura desenvolveram obesidade caracterizada pelo aumento no peso corporal final e na massa de tecido adiposo. Embora o grupo obeso tenha ingerido menos comida, o maior ganho de peso exibido por esses animais ocorreu muito provavelmente devido ao aumento de ingest&#227;o de calorias e &#224; efici&#234;ncia da alimenta&#231;&#227;o em rela&#231;&#227;o aos controles. Al&#233;m disso, os ratos obesos desenvolveram dist&#250;rbios metab&#243;licos tais como intoler&#226;ncia &#224; glicose, hiperinsulinemia e hiperleptinemia, caracter&#237;sticas comumente relacionadas &#224; obesidade humana<sup>15,19,20</sup>. A resist&#234;ncia &#224; insulina, definida como diminui&#231;&#227;o da sensibilidade e/ou resposta &#224;s a&#231;&#245;es metab&#243;licas da insulina, &#233; uma caracter&#237;stica cardinal da diabete, obesidade e dislipdemia<sup>21</sup>. Neste contexto, foi mostrado um &#237;ndice HOMA aumentado nos ratos obesos, indicando o desenvolvimento de resist&#234;ncia &#224; insulina nestes animais, conforme mostrado previamente por Naderalli e cols.<sup>22</sup> em ratos alimentados com dieta espec&#237;fica.</p>
    <p>Alguns estudos experimentais relataram desfechos prejudiciais de dietas altamente cal&#243;ricas na reatividade vascular. Por exemplo, dieta rica em gordura danifica o vaso-relaxamento endot&#233;lio-dependente<sup>23,24</sup>. Isto pode, pelo menos em parte, explicar o aumento do risco de doen&#231;a vascular em indiv&#237;duos e animais obesos. Al&#233;m disso, a terapia antioxidante melhora a fun&#231;&#227;o endotelial<sup>25,26</sup>, sugerindo estresse oxidativo induzido por dieta na vasculatura. No presente estudo, os ratos com dieta rica em gordura tiveram altera&#231;&#227;o vascular significativa, em particular uma acentuada melhora endotelial que foi revelada na presen&#231;a do L-NAME. Em outras palavras, a obesidade induzida pela dieta n&#227;o alterou a reatividade da aorta &#224; noradrenalina na aus&#234;ncia do L-NAME. Contudo, a presen&#231;a deste inibidor produziu um desvio &#224; esquerda das curvas de noradrenalina que foi menor na aorta dos ratos obesos em rela&#231;&#227;o aos ratos controle. Al&#233;m disso, a dieta rica em gordura n&#227;o induziu qualquer mudan&#231;a na reatividade do musculo liso da aorta &#224; noradrenalina. Esta conclus&#227;o pode ser inferida da observa&#231;&#227;o que, independentemente da presen&#231;a do L-NAME, a reatividade das aortas com desnudamento n&#227;o diferiu entre os grupos controle e de ratos obesos.</p>
    <p>J&#225; que a aorta de ratos obesos foi mais resistente aos efeitos do L-NAME, pode ser hipotetizado que a via endotelial L-arginina/NO &#233; acentuada na vasculatura de ratos obesos. Al&#233;m disso, este aumento da biodisponibilidade de NO em ratos sob dieta rica em gordura pode representar um mecanismo de adapta&#231;&#227;o para contrabalan&#231;ar o desfecho prejudicial relatado de dietas cal&#243;ricas na reatividade vascular na obesidade, principalmente o estresse oxidativo<sup>25,26</sup>. A melhora da via NO endotelial tamb&#233;m pode ser explicada pela aus&#234;ncia de mudan&#231;as na press&#227;o arterial dos ratos obesos, um par&#226;metro frequentemente aumentado na obesidade humana e animal<sup>27,28</sup>. Estes achados confirmam o "paradoxo da obesidade"<sup>6</sup> e podem ajudar no entendimento dos mecanismos respons&#225;veis por essa condi&#231;&#227;o.</p>
    <p>Finalmente, a literatura tamb&#233;m relata que a vasodilata&#231;&#227;o levando &#224; um aumento do fluxo sangu&#237;neo &#233; a principal consequ&#234;ncia fisiol&#243;gica da produ&#231;&#227;o de NO estimulada pela insulina no endot&#233;lio vascular<sup>29</sup>. Al&#233;m disso, o horm&#244;nio leptina &#233; capaz de ativar diretamente a produ&#231;&#227;o de NO em vasos e esta ativa&#231;&#227;o &#233; dependente da integridade endotelial<sup>30</sup>. Assim, a hiperinsulinemia e hiperleptinemia observadas em animais alimentados com dieta rica em gordura podem ser parcialmente respons&#225;veis pelo aumento da produ&#231;&#227;o e/ou libera&#231;&#227;o de NO endotelial na vasculatura de ratos obesos.</p>
    <p>No geral, este estudo indica que a obesidade induzida por dieta rica em gordura promove altera&#231;&#245;es metab&#243;licas e vasculares. A altera&#231;&#227;o vascular foi caracterizada por uma melhora na via endotelial L-arginina/NO, provavelmente relacionada &#224;s hiperinsulinemia e hiperleptinemia induzidas pela dieta. Finalmente, a maior resist&#234;ncia aos efeitos do L-NAME na aorta dos ratos obesos em rela&#231;&#227;o aos ratos controle suscita quest&#245;es sobre a menor vulnerabilidade cardiovascular de indiv&#237;duos obesos na presen&#231;a de patologias associadas que causam danos &#224; atividade do sistema NO.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Agradecemos &#224; FAPESP, processo 07/57495-0 e 07/59747-7, pelo apoio financeiro.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela FAPESP.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Dijon Henrique Salom&#233; Campos pela Faculdade de Medicina de Botucatu - Unesp.</p>
    <p>
      <fn id="correspondencia" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Sandra Cordellini </p>
        <p> Rua Jo&#227;o Carmelo, 145 - Jardim Para&#237;so </p>
        <p> 18610-290 - Botucatu, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="cordelli@ibb.unesp.br">cordelli@ibb.unesp.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="bruderthiago@yahoo.com.br">bruderthiago@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 22/11/10; revisado recebido em 14/01/11; aceito em 26/01/11.</p>
    <p>Full texts in English - <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.arquivosonline.com.br"><italic><bold>http://www.arquivosonline.com.br</bold></italic></ext-link></p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Kopelman PG. Obesity as a medical problem. Nature. 2000;404(6778):635-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesity as a medical problem</article-title>
          <source>Nature</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>635</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>6778</issue>
          <volume>404</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kopelman</surname>
              <given-names>PG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. O'Brien PE, Dixon JB. The extent of the problem of obesity. Am J Surg. 2002;184(6B):4S-8S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The extent of the problem of obesity</article-title>
          <source>Am J Surg</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>4S</fpage>
          <lpage>8S</lpage>
          <issue>6B</issue>
          <volume>184</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Brien PE</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Dixon</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Stein CJ, Colditz GA. The epidemic of obesity. J Clin Endocrinol Metab. 2004;89(6):2522-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The epidemic of obesity</article-title>
          <source>J Clin Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2522</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stein</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colditz</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Tsch&#246;p M, Heiman ML. Rodent obesity models: an overview. Exp Clin Endocrinol Diabetes. 2001;109(6):307-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Rodent obesity models: an overview</article-title>
          <source>Exp Clin Endocrinol Diabetes</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>307</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>109</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tsch&#246;p</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heiman</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Malnick SD, Knobler H. The medical complications of obesity. QJM. 2006;99(9):565-79.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The medical complications of obesity</article-title>
          <source>QJM</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>565</fpage>
          <lpage>79</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>99</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Malnick</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Knobler</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. L&#252;scher TF, Tanner FC. Endothelial regulation of vascular tone and growth. Am J Hypertens. 1993;6(7 Pt 2): 283S-93S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endothelial regulation of vascular tone and growth</article-title>
          <source>Am J Hypertens</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>283S</fpage>
          <lpage>93S</lpage>
          <issue>7 Pt 2</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>L&#252;scher</surname>
              <given-names>TF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanner</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Curtis JP, Selter JG, Wang Y, Rathore SS, Jovin IS, Jadbabaie F, et al. The obesity paradox: body mass index and outcomes in patients with heart failure. Arch Intern Med. 2005;165(1):55-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The obesity paradox: body mass index and outcomes in patients with heart failure</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>55</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>165</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Curtis</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Selter</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rathore</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jovin</surname>
              <given-names>IS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jadbabaie</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Gruberg L, Weissman NJ, Waksman R, Fuchs S, Deible R, Pinnow EE, et al. The impact of obesity on the short-term and long-term outcomes after percutaneous coronary intervention: the obesity paradox? J Am Coll Cardiol. 2002;39( 4):578-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The impact of obesity on the short-term and long-term outcomes after percutaneous coronary intervention: the obesity paradox?</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>578</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gruberg</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weissman</surname>
              <given-names>NJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waksman</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fuchs</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deible</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pinnow</surname>
              <given-names>EE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Widlansky ME, Sesso HD, Rexrode KM, Manson JE, Gaziano MJ. Body mass index and total and cardiovascular mortality in men with a history of cardiovascular disease. Arch Intern Med. 2004;164(21):2326-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Body mass index and total and cardiovascular mortality in men with a history of cardiovascular disease</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2326</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>21</issue>
          <volume>164</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Widlansky</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sesso</surname>
              <given-names>HD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rexrode</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manson</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaziano</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Vane JR. Control of the circulation by endothelial mediators. Inaugural G.B. West Memorial Lecture. Int Arch Allergy and Immunol. 1993;101(4):333-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Control of the circulation by endothelial mediators: Inaugural G.B. West Memorial Lecture</article-title>
          <source>Int Arch Allergy and Immunol</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>333</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vane</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Deng G, Long Y, Yu YR, Li MR. Adiponectin directly improves endothelial dysfunction in obese rats through the AMPK-Enos Pathway. Int J Obes (Lond). 2010;34(1):165-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adiponectin directly improves endothelial dysfunction in obese rats through the AMPK-Enos Pathway</article-title>
          <source>Int J Obes (Lond)</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>165</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Deng</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Long</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>YR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Martins MA, Catta-Preta M, Mandarim-de-Lacerda CA, Aguila MB, Brunini TC, Mendes-Ribeiro AC. High fat diets modulate nitric oxide biosyntesis and antioxidant defense in red blood cells from C57BL/6 mice. Arch Biochem Biophys. 2010;499(1-2):56-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>High fat diets modulate nitric oxide biosyntesis and antioxidant defense in red blood cells from C57BL/6 mice</article-title>
          <source>Arch Biochem Biophys</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>56</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>1-2</issue>
          <volume>499</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martins</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Catta-Preta</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mandarim-de-Lacerda</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aguila</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brunini</surname>
              <given-names>TC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mendes-Ribeiro</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <label>13</label>
        <mixed-citation>13. Committee on Care and Use of Laboratory animals. Guide for the care and use of laboratory animals. Bethesda: Nacional Institute of Health; 1985.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Committee on Care and Use of Laboratory animals: Guide for the care and use of laboratory animals</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Stunkard AJ, Wadden TA, (editors). Obesity: theory and therapy. 2nd ed. New York: Raven Press; 1993.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Obesity: theory and therapy</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stunkard</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wadden</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Barnes MJ, Lapanowski K, Conley A, Rafols JA, Jen KL, Dunbar JC. High fat feeding is associated with increased blood pressure, sympathetic nerve activity and hypothalamic mu opioid receptors. Brain Res Bull. 2003;61(5):511-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>High fat feeding is associated with increased blood pressure, sympathetic nerve activity and hypothalamic mu opioid receptors</article-title>
          <source>Brain Res Bull</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>511</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barnes</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lapanowski</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Conley</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rafols</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jen</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dunbar</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Fatani S, Pickavance LC, Sadler CJ, Harrold JA, Cassidy R, Wilding JPH, et al. Differencial vascular dysfunction in response to diets of differing macronutrient composition: a phenomenological study. Nutr Metab. 2007;4:15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Differencial vascular dysfunction in response to diets of differing macronutrient composition: a phenomenological study</article-title>
          <source>Nutr Metab</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>15</fpage>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fatani</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pickavance</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sadler</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harrold</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cassidy</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilding</surname>
              <given-names>JPH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Matthews DR, Hosker JP, Rudenski AS, Naylor BA, Treacher DF, Turner RC. Homeostasis model assessment: insulin resistance and &#946;-cell function from fasting plasma glucose and insulin concentrations in man. Diabetologia. 1985;28(7):412-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Homeostasis model assessment: insulin resistance and &#223;-cell function from fasting plasma glucose and insulin concentrations in man</article-title>
          <source>Diabetologia</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>412</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Matthews</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hosker</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rudenski</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naylor</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Treacher</surname>
              <given-names>DF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turner</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Cordellini S, Carvalho MH, Scivoletto R, Fortes ZB, Nigro D. Indirect evidence for an endothelium-derived contracting factor release in aorta of deoxycorticosterone acetate-salt hypertensive rats. J Hypertens. 1990;8(1):53-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Indirect evidence for an endothelium-derived contracting factor release in aorta of deoxycorticosterone acetate-salt hypertensive rats</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>53</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cordellini</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scivoletto</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fortes</surname>
              <given-names>ZB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nigro</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. de Moraes C, Davel AP, Rossoni LV, Antunes E, Zanesco A. Exercise training improves relaxation response and SOD-1 expression in aortic and mesenteric rings from high caloric diet-fed rats. BMC Physiol. 2008;8:12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training improves relaxation response and SOD-1 expression in aortic and mesenteric rings from high caloric diet-fed rats</article-title>
          <source>BMC Physiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>12</fpage>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Moraes</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davel</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rossoni</surname>
              <given-names>LV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Antunes</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zanesco</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Relling DP, Esberg LB, Fang CX, Johnson WT, Murphy EJ, Carison EC, et al. High-fat diet-induced juvenile obesity leads to cardiomyocyte dysfunction and upregulation of Foxo3a transcription factor independent of lipotoxicity and apoptosis. J Hypertens. 2006;24(3):549-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>High-fat diet-induced juvenile obesity leads to cardiomyocyte dysfunction and upregulation of Foxo3a transcription factor independent of lipotoxicity and apoptosis</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>549</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Relling</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Esberg</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fang</surname>
              <given-names>CX</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>WT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murphy</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carison</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Muniyappa R, Montagnani M, Koh KK, Quon MJ. Cardiovascular actions of insulin. Endocr Rev. 2007;28(5):463-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular actions of insulin</article-title>
          <source>Endocr Rev</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>463</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Muniyappa</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montagnani</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koh</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quon</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Naderali EK, Fatani S, Williams G. Chronic withdrawal of a high-palatable obesity-inducing diet completely reverses metabolic and vascular abnormalities associated with dietary-obesity in the rat. Atherosclerosis. 2004;172(1):63-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chronic withdrawal of a high-palatable obesity-inducing diet completely reverses metabolic and vascular abnormalities associated with dietary-obesity in the rat</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>63</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>172</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Naderali</surname>
              <given-names>EK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fatani</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Williams</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Naderali EK, Brown MJ, Pickavance LC, Wilding JP, Doyle PJ, Williams G. Dietary obesity in the rat induces endothelial dysfunction without causing insulin resistance: a possible role for triglycerides. Clin Sci (Lond). 2001;101(5):499-506.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dietary obesity in the rat induces endothelial dysfunction without causing insulin resistance: a possible role for triglycerides</article-title>
          <source>Clin Sci (Lond)</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>499</fpage>
          <lpage>506</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Naderali</surname>
              <given-names>EK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pickavance</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilding</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Doyle</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Williams</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Naderali EK, Pickavance LC, Wilding JPH, Williams G. Diet-induced endothelial dysfunction in the rat is independent of the degree of increase in total body weight. Clin Sci (Lond). 2001;100(6):635-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diet-induced endothelial dysfunction in the rat is independent of the degree of increase in total body weight</article-title>
          <source>Clin Sci (Lond)</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>635</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Naderali</surname>
              <given-names>EK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pickavance</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilding</surname>
              <given-names>JPH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Williams</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Sato J, O'Brien T, Katusic ZS, Fu A, Nygren J, Singh R, et al. Dietary antioxidant preserves endothelium dependent vasorelaxation in overfed rats. Atherosclerosis. 2002;161(2):327-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dietary antioxidant preserves endothelium dependent vasorelaxation in overfed rats</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>327</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>161</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Brien</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katusic</surname>
              <given-names>ZS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fu</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nygren</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Singh</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Plotnick GD, Correti MC, Vogel RA. Effect of antioxidant vitamins on the transient impairment of endothelium-dependent brachial artery vasoactivity following a single high-fat mean. JAMA. 1997;278(20):1682-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of antioxidant vitamins on the transient impairment of endothelium-dependent brachial artery vasoactivity following a single high-fat mean</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1682</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>278</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Plotnick</surname>
              <given-names>GD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Correti</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vogel</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Hall JE. The kidney, hypertension, and obesity. Hypertension. 2003;41(3 Pt 2):625-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The kidney, hypertension, and obesity</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>625</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>3 Pt 2</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Jones DW, Kim JS, Andrew ME, Kim SJ, Hong YP. Body mass index and blood pressure in Korean men and women: the Korean National Blood Pressure Survey. J Hypertens. 1994;12(12):1433-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Body mass index and blood pressure in Korean men and women: the Korean National Blood Pressure Survey</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>1433</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jones</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrew</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hong</surname>
              <given-names>YP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Kim JA, Montagnani M, Koh KK, Quon MJ. Reciprocal relationships between insulin resistance and endothelial dysfunction: molecular and pathophysiological mechanisms. Circulation. 2006;113(15):1888-904.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reciprocal relationships between insulin resistance and endothelial dysfunction: molecular and pathophysiological mechanisms</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1888</fpage>
          <lpage>904</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montagnani</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koh</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quon</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Vecchione C, Maffei A, Colella S, Aretini A, Poulet R, Frati G, et al. Leptin effect on endothelial nitric oxide is mediated through Akt-endothelial nitric oxide synthase phosphorylation pathway. Diabetes. 2002;51(1):168-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Leptin effect on endothelial nitric oxide is mediated through Akt-endothelial nitric oxide synthase phosphorylation pathway</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>168</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vecchione</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maffei</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colella</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aretini</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poulet</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frati</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Vascular alterations in high-fat diet-obese rats: role of Endothelial L-arginine/NO Pathway</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Mechanisms underlying vascular abnormalities in obesity remain to be completely clarified. OBJECTIVE: L-arginine/nitric oxide pathway was evaluated on vascular response of high-fat diet-obese rats, focusing on endothelial and smooth muscle cells. METHODS: 30-day-old rats were divided in two groups: control (C) and obese (OB, high-fat diet for 30 weeks). After 30 weeks, body weight, adiposity index, blood pressure, and metabolic and endocrine profiles of the animals were recorded. Curves to noradrenaline were obtained in absence and presence of nitric oxide synthase inhibitor (L-NAME, 3x10-4M) on intact and denuded thoracic aorta from C and OB rats. RESULTS: Body weight, adiposity index, leptin and insulin levels were increased in OB, while blood pressure was unchanged. Obesity also produced glucose tolerance and insulin resistance. Reactivity to noradrenaline of intact aorta was similar in C and OB rats. L-NAME presence produced a similar increase in maximal responses, but a higher leftward shift of noradrenaline responses in intact aorta from C than in OB rats [EC50 (x10-7M): C = 1.84 (0.83-4.07), O = 2.49 (1.41-4.38); L-NAME presence C = 0.02 (0.01-0.04)*, O = 0.21 (0.11-0.40)*&#8224;,*p &lt; 0.05 vs respective control, &#8224;p &lt; 0.05 vs control plus L-NAME, n = 6-7]. None of the protocols altered the reactivity to noradrenaline of denuded aortas. CONCLUSION: High-fat diet-induced obesity promotes metabolic and vascular alterations. The vascular alteration involved an endothelial L-arginine/NO pathway improvement was probably correlated to diet-induced hyperinsulinemia and hyperleptinemia. The greater resistance to L-NAME effects in aorta of obese rats raises concerns about the lower cardiovascular vulnerability of obese individuals in the presence of associated pathologies that impair NO-system activity.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Obesity</kwd>
        <kwd>rats</kwd>
        <kwd>dietary fats</kwd>
        <kwd>nitric oxide</kwd>
        <kwd>endothelium, vascular</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="titulo-body2">
          <label>
            <bold>Vascular alterations in high-fat diet-obese rats: role of endothelial L-arginine/NO Pathway</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Thiago Bruder Nascimento<sup>I</sup>; Rafaela de F&#225;tima Ferreira Baptista<sup>I</sup>; Priscila Cristina Pereira<sup>I</sup>; Dijon Henrique Salom&#233; Campos<sup>II</sup>; Andr&#233; Soares Leopoldo<sup>I</sup>; Ana Paula Lima Leopoldo<sup>II</sup>; Silvio A. Oliveira J&#250;nior<sup>II</sup>; Carlos Roberto Padovani<sup>III</sup>; Ant&#244;nio Carlos Cicogna<sup>II</sup>; Sandra Cordellini<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Farmacologia, Instituto de Bioci&#234;ncias - UNESP</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Medicina Cl&#237;nica - UNESP</p>
      <p><sup>III</sup>Departamento de Bioestat&#237;stica, Instituto de Bioci&#234;ncias - UNESP - Universidade Estadual Paulista, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold>Mechanisms underlying vascular abnormalities in obesity remain to be completely clarified.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold>L-arginine/nitric oxide pathway was evaluated on vascular response of high-fat diet-obese rats, focusing on endothelial and smooth muscle cells.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold>30-day-old rats were divided in two groups: control (C) and obese (OB, high-fat diet for 30 weeks). After 30 weeks, body weight, adiposity index, blood pressure, and metabolic and endocrine profiles of the animals were recorded. Curves to noradrenaline were obtained in absence and presence of nitric oxide synthase inhibitor (L-NAME, 3x10<sup>-4</sup>M) on intact and denuded thoracic aorta from C and OB rats.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold>Body weight, adiposity index, leptin and insulin levels were increased in OB, while blood pressure was unchanged. Obesity also produced glucose tolerance and insulin resistance. Reactivity to noradrenaline of intact aorta was similar in C and OB rats. L-NAME presence produced a similar increase in maximal responses, but a higher leftward shift of noradrenaline responses in intact aorta from C than in OB rats [EC50 (x10<sup>-7</sup>M): C=1.84 (0.83-4.07), O = 2.49 (1.41-4.38); L-NAME presence C = 0.02 (0.01-0.04)*, O = 0.21 (0.11-0.40)*&#134;,*p &lt; 0.05 <italic>vs</italic> respective control, &#134;p &lt; 0.05 <italic>vs</italic> control plus L-NAME, n = 6-7]. None of the protocols altered the reactivity to noradrenaline of denuded aortas.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold>High-fat diet-induced obesity promotes metabolic and vascular alterations. The vascular alteration involved an endothelial L-arginine/NO pathway improvement was probably correlated to diet-induced hyperinsulinemia and hyperleptinemia. The greater resistance to L-NAME effects in aorta of obese rats raises concerns about the lower cardiovascular vulnerability of obese individuals in the presence of associated pathologies that impair NO-system activity. (Arq Bras Cardiol. 2011; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
      <p><bold>Keywords: </bold>Obesity; rats; dietary fats; nitric oxide; endothelium, vascular.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Obesity can be defined as a disease in which excess body fat has accumulated so that health may be adversely affected. It is considered to be a global epidemic and constitutes a major public health problem<sup>1,2</sup>. Although the etiology of obesity is complex, several factors have been implicated in its development, especially hypercaloric intake<sup>3</sup>. In this context, a variety of experimental models of obesity exist, however, dietary-induced obesity is the most relevant experimental model regarding human obesity<sup>4</sup>.</p>
      <p>Recent investigations have demonstrated that obesity decreases life expectancy and is associated with medical complications, such as type 2 diabetes mellitus, increased incidence of certain forms of cancer, respiratory complications (obstructive sleep apnea), dyslipidemia, hypertension, atherosclerosis and vascular alterations<sup>1,5</sup>. Current guidelines strongly endorse weight loss for patients who are overweight or obese. This initiative, however, do not distinguish between healthy individuals and those with chronic diseases such as heart failure and atherosclerotic coronary artery disease. Making the distinction between these populations may be important as there is evidence that in patients with chronic diseases, excess weight is paradoxically associated with a decreased risk of adverse outcomes<sup>6-8</sup>.</p>
      <p>Several studies have shown that changes in the production and/or release of nitric oxide (NO), a major endothelial factor involved in the regulation of vascular tone<sup>9,10</sup>, are implicated in a variety of pathophysiological responses. Although some controversy exists as to the involvement of NO-pathway on vascular disorders induced by obesity, there is evidence that impairment of NO synthesis represent a central defect triggering many of the vascular abnormalities characteristic of obesity states<sup>11,12</sup>.</p>
      <p>Thus, the aim of the present study was to evaluate the impact of high-fat diet-induced obesity on NO-pathway modulation of arterial tone, focusing on endothelial and smooth muscle cells. This study increases the understanding on the mechanisms of vascular alterations induced by obesity.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Animal</bold>
      </p>
      <p>Thirty-day-old male Wistar rats (~150 g) were randomly assigned to one of two groups: control (C) and obese (Ob). The control group was fed a standard rat chow containing 4% fat, 42.7% carbohydrate, and 22% protein; whereas the obese animals received a high-fat diet containing 20% fat, 26.4% carbohydrate, and 20% protein. Each group was fed the diet for 30 weeks (C and Ob; n = 22). The high-fat diet was designed in our laboratory and contained powdered commercial Agroceres&#8482; Animal Chow (Rio Claro, SP, Brazil), industrialized feed, protein supplement, vitamins and minerals. The high-fat diet was calorically rich (high-fat diet = 3.65 kcal/g versus standard diet = 2.95 kcal/g) due to the higher fat composition, made with saturated (20%) and unsaturated fatty acids (80%). All rats were housed in individual cages in an environmentally-controlled clean-air room at 23 &#177; 3&#186; C with a 12-h light/dark cycle and 60 &#177; 5% relative humidity.</p>
      <p>All experiments and procedures were performed in accordance with the <italic>Guide for the Care and Use of Laboratory Animals,</italic> published by the U.S. National Institutes of Health<sup>13</sup>, and were approved by the Botucatu Medical School Ethics Committee (UNESP, Botucatu, SP, Brazil).</p>
      <p>
        <bold>Nutritional, metabolic and endocrine profiles of the animals</bold>
      </p>
      <p>To analyze if dietary-induced obesity was associated with alterations in the nutritional behavior, food consumption was measured daily. Weekly calorie intake was calculated by average weekly food consumption <italic>x</italic> dietary energetic density.</p>
      <p>As obesity is defined as an excessive amount of body fat in relation to lean mass<sup>14</sup>, an adiposity index was calculated from the sum of several fat pads. After 12-15 h fasting, animals were anesthetized with sodium pentobarbital (50 mg/kg) and euthanized by decapitation. Animals were thoracotomized and the total body fat (BF) was measured from the sum of the individual fat pad weights: visceral, epididymal and retroperitoneal. The adiposity index was calculated by the ratio: (total body fat/final body weight) x 100.</p>
      <p>Obesity can be accompanied by metabolic and endocrine disturbances<sup>1</sup>, thus glycemic tolerance, leptinemia and insulinemia were analyzed. Related to glycemic tolerance, after fasting for 12-15 h, rats were submitted to a glucose tolerance test (GTT). Blood samples were drawn from the tail at baseline and after administration of glucose (2 g/kg, i.p.)<sup>15,16</sup>. Blood samples were collected at 0, 15, 30, 60, 90 and 120 minutes. Glucose levels were determined using the ACCU-CHEK GO KIT glucose analyzer (Roche Diagnostic Brazil Ltda., Brazil). Glucose tolerance was analyzed from the area under curve of glycemic responses. For biochemical and hormonal analysis, trunk blood was collected in heparinized tubes, centrifuged at 3,000 g for 15 min at 4&#186; C. Serum leptin and insulin concentrations were determined by ELISA using commercial kits (Linco Research Inc., USA).</p>
      <p>
        <bold>Homeostasis model assessment (HOMA)</bold>
      </p>
      <p>HOMA, an index of insulin resistance, which employs measures of fasting plasma concentrations of glucose and insulin, was calculated according to the previously described method<sup>17</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Measurement of systolic blood pressure</bold>
      </p>
      <p>Systolic blood pressure was weekly determined by using the non-invasive tail-cuff plethysmographic method (Narco Bio-Systems, Inc., Houston, TX) in conscious rats. The rats were prewarmed at 35 &#177; 2&#186; C for 5 min and placed in a restrainer for blood pressure measurement. The mean of the three stable consecutive measures taken (~1 min apart) was recorded. The cuff pressure was controlled automatically and the systolic pulses detected by the pulse transducer were monitored with the audio signal. Care was taken in selecting an appropriate cuff size for the animal.</p>
      <p>
        <bold>Vascular reactivity</bold>
      </p>
      <p>After 30 weeks of high-fat diet or standard rat chow exposure the animals were decapitated. The descending thoracic aorta was excised and trimmed free of adhering fat and connective tissue. Two transverse rings of the same artery, each about 4 mm in length, were cut and mounted at the optimal length for isometric tension recording in organ chambers. One ring served as control, while the endothelium was mechanically removed from the other by gently rubbing the luminal surface<sup>18</sup>. The preparations were mounted in organ baths containing 7 ml of Krebs-Henseleit solution, with composition in mM: NaCl 113.0; KCl 4.7; CaCl<sub>2</sub> 2.5; KH<sub>2</sub>PO<sub>4</sub> 1.2; MgSO<sub>4</sub> 1.1; NaHCO<sub>3</sub> 25.0; Glucose 11.0; ascorbic acid 0.11. The bathing fluid, kept at 37.0 &#177; 0.5&#186; C, was saturated with a gas mixture of 95% O<sub>2</sub>, 5% CO<sub>2</sub>. The preparations were allowed to equilibrate for at least 1 h under a resting tension of 1.5 g, which is optimal in inducing the maximum contraction. Tension was recorded by a physiograph (Ugo Basile).</p>
      <p>Cumulative concentration-effect curves were constructed from the response of the tissue to noradrenaline, in the absence and presence of N<sup>G</sup>-nitro-L-arginine methyl ester (L-NAME 3 x 10<sup>-4</sup> M, inhibitor of NO synthase - NOS) (Sigma Chemical Co., St Louis, Missouri, USA). At the end of the curves, single doses of acetylcholine (10<sup>-6</sup> M) and sodium nitroprusside (10<sup>-4 </sup>M) were used to test the integrity of endothelial and smooth muscle layers, respectively.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Blood pressure, HOMA index and nutritional, metabolic and endocrine profileswere expressed as means &#177; standard deviation. Comparisons between groups were performed using the Student <italic>t</italic>-test for independent samples. The mean weekly body weight and the glucose profile of the groups were compared by ANOVA for repeated measures and post hoc Bonferroni-test.</p>
      <p>The concentration of vasoactive agents producing a response that was 50% of the maximum (EC50) and maximal responses were calculated in each experiment. The EC50 values, presented as mean with 95% confidence intervals and maximum responses (g of tension), presented as mean &#177; SEM, were compared by ANOVA and post hoc Tukey's test.</p>
      <p>The level of significance was considered to be 5%.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref> shows nutritional, metabolic and endocrine profiles of rats. Obese rats ingested less food than control; however, calorie intake, index of obesity and final body weights at the end of 30 weeks were higher in obese than in the control group. Moreover, blood pressure did not differ between control and obese groups (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>). Glucose tolerance was lower in obese rats (<xref ref-type="fig" rid="en_aop05511fig01-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop05511fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The plasma leptin (C = 2.2 &#177; 1.9; Ob = 7.8 &#177; 3.3* ng/dl, n = 6-7), glucose levels (C = 107.0 &#177; 22.1; Ob = 126.0 &#177; 19.3* mg/dl, n = 6-7), insulin levels (C = 0.23 &#177; 0.08; Ob = 0.54 &#177; 0.07* ng/dl, n = 6-7), HOMA index (C = 18,319 &#177; 3,500; Ob = 25,151 &#177; 4,100*, n = 6-7) were significantly higher in the obese compared to the control group (*p &lt; 0.05).</p>
      <p>In the absence of L-NAME, the reactivity to noradrenaline of intact aorta was shown to be similar between high-fat and standard diet rats (<xref ref-type="fig" rid="en_aop05511fig02-body2">Figure 2</xref> and <xref ref-type="table" rid="en_aop05511tab02-body2">Table 2</xref>). The removal of the endothelium caused a leftward shift of the noradrenaline-aorta curves that was similar in both controls and high-fat diet obese rats (<xref ref-type="fig" rid="en_aop05511fig02-body2">Figure 2</xref> and <xref ref-type="table" rid="en_aop05511tab02-body2">Table 2</xref>). This procedure also determined a similar increase in the maximum response to noradrenaline in aortas from control and obese rats (<xref ref-type="fig" rid="en_aop05511fig01-body2">Figure 1</xref> and <xref ref-type="table" rid="en_aop05511tab02-body2">Table 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop05511fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop05511tab02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The presence of L-NAME produced a leftward shift of the noradrenaline curves that was lower in intact aortas from high-fat diet obese than control rats (<xref ref-type="fig" rid="en_aop05511fig02-body2">Figure 2</xref> and <xref ref-type="table" rid="en_aop05511tab02-body2">Table 2</xref>). This inhibitor also produced an increase in the aorta maximum response to noradrenaline that was similar between control and obese groups (<xref ref-type="fig" rid="en_aop05511fig02-body2">Figure 2</xref> and <xref ref-type="table" rid="en_aop05511tab02-body2">Table 2</xref>).</p>
      <p>Independently of L-NAME presence, the reactivity to noradrenaline did not differ among aortas without endothelium (<xref ref-type="fig" rid="en_aop05511fig02-body2">Figure 2</xref> and <xref ref-type="table" rid="en_aop05511tab02-body2">Table 2</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In this study, high-fat diet rats developed obesity characterized by increase in final body weight and fat-pad mass. Although the obese group ingested less food, the higher weight gain exhibited by these animals was most likely due to the increased calorie intake and feed efficiency in relation to controls. In addition, the obese rats developed metabolic disorders such as glucose intolerance, hyperinsulinemia and hyperleptinemia, characteristics commonly related to human obesity<sup>15,19,20</sup>. Insulin-resistance, defined as decreased sensitivity and/or responsiveness to metabolic actions of insulin, is a cardinal feature of diabetes, obesity and dyslipidemia<sup>21</sup>. In this context, HOMA index was shown to be increased in obese rats indicating insulin-resistance development in these animals as previously reported by Naderalli et al<sup>22 </sup>in diet-fed rats.</p>
      <p>A number of experimental studies have reported a detrimental outcome of excessive high-energy diet on vascular reactivity. For example, high-fat diet impairs endothelium-dependent vasorelaxation<sup>23,24</sup>. This may, at least in part, explain the increased risk of vascular disease in obese subject and animals. Moreover, antioxidant therapy improves endothelial function<sup>25,26</sup>, suggesting a diet-induced oxidative stress in vasculature. In the present study, diet-fed obese rats had significant vascular alteration, particularly a marked endothelial improvement that was unveiled in the presence of L-NAME. In other words, diet-induced obesity did not alter the aorta reactivity to noradrenaline in the absence of L-NAME. However, the presence of this inhibitor produced a leftward shift of noradrenaline curves that was lower in the aorta of obese in relation to control rats. Moreover, the high-fat diet did not induce any changes in the aorta smooth muscle reactivity to noradrenaline. This conclusion could be inferred from the observation that, regardless of L-NAME presence, the reactivity of denuded aortas did not differ between control and obese rats.</p>
      <p>As the aorta from diet-fed obese rats was more resistant to the effects of L-NAME, it can be hypothesized that the endothelial L-arginine/NO pathway is improved in the vasculature of obese rats. Moreover, this increased NO bioavailability in high-fat diet rats could represent an adaptive mechanism to counteract the reported detrimental outcome of excessive high-energy diet on vascular reactivity in obesity, mainly oxidative stress<sup>25,26</sup>. The improvement in endothelial NO pathway could also explain the absence of changes in blood pressure of obese rats, a parameter often reported to be increased in human and animal obesity<sup>27,28</sup>. These findings confirm the "obesity paradox"<sup>6</sup> and could help to understand the mechanisms responsible for this condition.</p>
      <p>Finally, the literature also reported that vasodilation leading to increased blood flow is a major physiological consequence of insulin-stimulated production of NO in vascular endothelium<sup>29</sup>. Moreover, leptin hormone is able to directly activate NO production in vessels and this activation is dependent on endothelium integrity<sup>30</sup>. Thus, the hyperinsulinemia and hyperleptinemia observed in high-fat diet animals could be partially responsible for the increased endothelial NO production and/or release in the vasculature of obese rats.</p>
      <p>Overall, this study indicates that high-fat diet-induced obesity promotes metabolic and vascular alterations. The vascular alteration was characterized by an endothelial L-arginine/NO pathway improvement, probably correlated to diet-induced hyperinsulinemia and hyperleptinemia. Finally, the greater resistance to L-NAME effects in the aorta of obese rats in relation to controls raises concerns about the lower cardiovascular vulnerability of obese individuals in the presence of associated pathologies that impair NO-system activity.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgments</bold>
      </p>
      <p>We are grateful to FAPESP, process 07/57495-0 and 07/59747-7, for financial support.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Dijon Henrique Salom&#233; Campos, from <italic>Faculdade de Medicina de Botucatu</italic> - Unesp.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Alteraciones vasculares en ratones obesos por dieta rica en grasa: papel de la v&#237;a L-arginina/NO endotelial</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Los mecanismos subyacentes a las anormalidades vasculares en la obesidad todav&#237;a no est&#225;n completamente aclarados. OBJETIVO: Se evalu&#243; la v&#237;a del &#243;xido n&#237;trico/L-arginina en la respuesta vascular de ratones obesos por dieta rica en grasa, concentr&#225;ndonos en las c&#233;lulas endoteliales y en el m&#250;sculo liso. M&#201;TODOS: Ratones con 30 d&#237;as de vida que fueron divididos en 2 grupos: control (C) y obeso (OB, ratones bajo dieta rica en grasa durante 30 semanas). Despu&#233;s de 30 semanas, fueron registrados el peso corporal, el &#237;ndice de adiposidad, la presi&#243;n arterial y los perfiles metab&#243;licos y endocrinos de los animales. Fueron obtenidas las curvas para noradrelanina en ausencia y en presencia del inhibidor de &#243;xido n&#237;trico sintasa (L-NAME, 3x10-4M), en la aorta tor&#225;cica intacta y con denudaci&#243;n de los ratones C y OB. RESULTADOS: Las medidas de peso corporal, &#237;ndice de adiposidad, leptina e insulina aumentaron en los ratones OB, mientras que la presi&#243;n arterial permaneci&#243; inalterada. La obesidad tambi&#233;n produjo una tolerancia a la glucosa y una resistencia a la insulina. La reactividad a la noradrenalina de la aorta intacta fue similar en los ratones C y OB. La presencia de L-NAME gener&#243; un aumento similar en las respuestas m&#225;ximas, pero una desviaci&#243;n mayor a la izquierda de las respuestas en las aortas intactas de los ratones C con relaci&#243;n a los ratones OB [EC50 (x10-7M): C = 1,84 (0,83-4,07), O = 2,49 (1,41-4,38); presencia de L-NAME C = 0,02 (0,01-0,04)*, O = 0,21 (0,11-0,40)*&#8224;,*p &lt; 0,05 vs control respectivo, &#8224;p &lt; 0,05 vs control m&#225;s L-NAME, n = 6-7]. Ninguno de los protocolos alter&#243; la reactividad a la noradrenalina de las aortas con denudaci&#243;n. CONCLUSI&#211;N: La obesidad inducida por dieta rica en grasa genera alteraciones metab&#243;licas y vasculares. La alteraci&#243;n vascular conllev&#243; a una mejor&#237;a de la v&#237;a endotelial L-arginina/NO tal vez relacionada con la hiperinsulinemia e hiperleptinemia inducidas por dieta. La mayor resistencia a los efectos del L-NAME en la aorta de ratones obesos, se refiere a una menor vulnerabilidad de individuos obesos en presencia de patolog&#237;as asociadas que causan da&#241;os a la actividad del sistema NO.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Obesidad</kwd>
        <kwd>ratones</kwd>
        <kwd>grasas en la dieta</kwd>
        <kwd>&#243;xido n&#237;trico</kwd>
        <kwd>endotelio vascular</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top1-body3">
          <label>
            <bold>Alteraciones vasculares en ratones obesos por dieta rica en grasa: papel de la v&#237;a L-arginina/NO endotelial</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Thiago Bruder Nascimento<sup>I</sup>; Rafaela de F&#225;tima Ferreira Baptista<sup>I</sup>; Priscila Cristina Pereira<sup>I</sup>; Dijon Henrique Salom&#233; Campos<sup>II</sup>; Andr&#233; Soares Leopoldo<sup>I</sup>; Ana Paula Lima Leopoldo<sup>II</sup>; Silvio A. Oliveira J&#250;nior<sup>II</sup>; Carlos Roberto Padovani<sup>III</sup>; Ant&#244;nio Carlos Cicogna<sup>II</sup>; Sandra Cordellini<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Farmacologia, Instituto de Bioci&#234;ncias - UNESP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Departamento de Medicina Cl&#237;nica - UNESP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Departamento de Bioestat&#237;stica, Instituto de Bioci&#234;ncias - UNESP - Universidade Estadual Paulista, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Los mecanismos subyacentes a las anormalidades vasculares en la obesidad todav&#237;a no est&#225;n completamente aclarados.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Se evalu&#243; la v&#237;a del &#243;xido n&#237;trico/L-arginina en la respuesta vascular de ratones obesos por dieta rica en grasa, concentr&#225;ndonos en las c&#233;lulas endoteliales y en el m&#250;sculo liso.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Ratones con 30 d&#237;as de vida que fueron divididos en 2 grupos: control (C) y obeso (OB, ratones bajo dieta rica en grasa durante 30 semanas). Despu&#233;s de 30 semanas, fueron registrados el peso corporal, el &#237;ndice de adiposidad, la presi&#243;n arterial y los perfiles metab&#243;licos y endocrinos de los animales. Fueron obtenidas las curvas para noradrelanina en ausencia y en presencia del inhibidor de &#243;xido n&#237;trico sintasa (L-NAME, 3x10<sup>-4</sup>M), en la aorta tor&#225;cica intacta y con denudaci&#243;n de los ratones C y OB.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Las medidas de peso corporal, &#237;ndice de adiposidad, leptina e insulina aumentaron en los ratones OB, mientras que la presi&#243;n arterial permaneci&#243; inalterada. La obesidad tambi&#233;n produjo una tolerancia a la glucosa y una resistencia a la insulina. La reactividad a la noradrenalina de la aorta intacta fue similar en los ratones C y OB. La presencia de L-NAME gener&#243; un aumento similar en las respuestas m&#225;ximas, pero una desviaci&#243;n mayor a la izquierda de las respuestas en las aortas intactas de los ratones C con relaci&#243;n a los ratones OB [EC50 (x10<sup>-7</sup>M): C = 1,84 (0,83-4,07), O = 2,49 (1,41-4,38); presencia de L-NAME C = 0,02 (0,01-0,04)*, O = 0,21 (0,11-0,40)*&#134;,*p &lt; 0,05 <italic>vs</italic> control respectivo, &#134;p &lt; 0,05 <italic>vs</italic> control m&#225;s L-NAME, n = 6-7]. Ninguno de los protocolos alter&#243; la reactividad a la noradrenalina de las aortas con denudaci&#243;n.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La obesidad inducida por dieta rica en grasa genera alteraciones metab&#243;licas y vasculares. La alteraci&#243;n vascular conllev&#243; a una mejor&#237;a de la v&#237;a endotelial L-arginina/NO tal vez relacionada con la hiperinsulinemia e hiperleptinemia inducidas por dieta. La mayor resistencia a los efectos del L-NAME en la aorta de ratones obesos, se refiere a una menor vulnerabilidad de individuos obesos en presencia de patolog&#237;as asociadas que causan da&#241;os a la actividad del sistema NO. (Arq Bras Cardiol 2011; 97(1):40-45)</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Obesidad, ratones, grasas en la dieta, &#243;xido n&#237;trico, endotelio vascular.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La obesidad puede ser definida como una enfermedad en la cual el exceso acumulado de grasa corporal es tal que la salud puede verse muy afectada. Se le considera una epidemia global, y constituye uno de los principales problemas de salud p&#250;blica<sup>1,2</sup>. Aunque la etiolog&#237;a de la obesidad sea compleja, diversos factores est&#225;n vinculados a su desarrollo, especialmente la ingesti&#243;n hipercal&#243;rica<sup>3</sup>. En ese sentido, existen diversos modelos experimentales de obesidad, pero la obesidad inducida por dieta es el modelo experimental m&#225;s relevante con relaci&#243;n a la obesidad humana<sup>4</sup>.</p>
      <p>Las investigaciones recientes han venido demostrando que la obesidad reduce la expectativa de vida y que est&#225; asociada a complicaciones m&#233;dicas, como la diabetes mellitus tipo 2, el aumento en la incidencia de ciertos tipos de c&#225;ncer, complicaciones respiratorias (apnea obstructiva del sue&#241;o), dislipidemia, hipertensi&#243;n, arterosclerosis y alteraciones vasculares<sup>1,5</sup>. Las actuales directrices respaldan con firmeza la p&#233;rdida de peso en pacientes con sobrepeso u obesos. Esa iniciativa, sin embargo, no hace distinci&#243;n entre los individuos sanos y los que tienen enfermedades cr&#243;nicas, como la insuficiencia card&#237;aca y la enfermedad arterial coronaria arteroscler&#243;tica. Hacer la distinci&#243;n entre esas poblaciones puede ser importante porque existen evidencias que demuestran que entre los pacientes con enfermedades cr&#243;nicas, el exceso de peso est&#225; parad&#243;jicamente asociado a una reducci&#243;n en el riesgo de los desenlaces adversos<sup>6-8</sup>.</p>
      <p>Diversos estudios han mostrado que los cambios en la producci&#243;n y/o liberaci&#243;n de &#243;xido n&#237;trico (NO), uno de los principales factores endoteliales que est&#225; involucrado en la regulaci&#243;n del tono muscular<sup>9,10</sup>, est&#225;n involucrados en varias respuestas patofisiol&#243;gicas. Aunque existan algunas controversias con relaci&#243;n a la involucraci&#243;n de la v&#237;a del NO en disturbios vasculares inducidos por la obesidad, hay pruebas de que el empeoramiento en la s&#237;ntesis de NO representa una alteraci&#243;n importante en el desarrollo de muchas de las anormalidades vasculares caracter&#237;sticas de los estados de obesidad<sup>11,12</sup>.</p>
      <p>Por tanto, el objetivo del presente estudio, fue evaluar el impacto de la obesidad inducida por dietas ricas en grasa en la modulaci&#243;n de la v&#237;a del NO en el tono arterial, concentr&#225;ndonos en las c&#233;lulas endoteliales y musculares lisas. Este estudio aumenta la comprensi&#243;n de los mecanismos de las alteraciones vasculares inducidas por la obesidad.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Animales</bold>
      </p>
      <p>Ratones machos Wistar con treinta d&#237;as de vida (~150 g), que fueron divididos aleatoriamente en dos grupos: control (C) y obeso (Ob). Al grupo control se le aliment&#243; con pienso est&#225;ndar para ratones que conten&#237;a un 4% de grasa, un 42,7% de carbohidratos y 22% de prote&#237;nas; mientras que los animales obesos recibieron una dieta rica en grasa conteniendo un 20% de grasa, 26,4% de carbohidratos y 20% de prote&#237;nas. Cada grupo fue alimentado con esas dietas por 30 semanas (C y Ob; n = 22). La dieta rica en grasa fue elaborada en nuestro laboratorio con un Pienso Animal en polvo Agroceres<sup>&#210;</sup> (Rio Claro, SP, Brasil), alimento industrializado, suplemento de prote&#237;na, vitaminas y minerales. La dieta rica en grasa era rica en calor&#237;as (dieta rica en grasa = 3,65 kcal/g <italic>versus</italic> dieta est&#225;ndar = 2,95 kcal/g), debido a una mayor composici&#243;n de grasa, hecha con &#225;cidos grasos saturados (20%) y no saturados (80%). Todos los ratones se pusieron en jaulas individuales en ambientes climatizados y con una temperatura de aire en 23 &#177; 3&#186; C, con un ciclo de 12 h de luz/oscuridad y 60 &#177; 5% de humedad relativa.</p>
      <p>Todos los experimentos y procedimientos se ejecutaron respetando el <italic>Manual sobre Cuidados y Uso de Animales de Laboratorio</italic>, publicado por el <italic>U.S. National Institutes of Health</italic><sup>13</sup>, y fueron aprobados por el Comit&#233; de &#201;tica de la Escuela de Medicina de Botucatu (UNESP, Botucatu, SP, Brasil).</p>
      <p>
        <bold>Perfil nutricional, metab&#243;lico y endocrino de los animales</bold>
      </p>
      <p>Para analizar si la obesidad inducida por dieta rica en grasa estaba asociada a las alteraciones en el comportamiento nutricional, el consumo de alimento fue medido diariamente. La ingesti&#243;n de calor&#237;as por semana se calcul&#243; a trav&#233;s del promedio del consumo semanal de alimento x la densidad energ&#233;tica diet&#233;tica.</p>
      <p>Como la obesidad est&#225; definida como una cantidad excesiva de grasa corporal con relaci&#243;n a la masa corporal libre de grasa<sup>14</sup>, un indicador de adiposidad fue considerado a partir de la suma de diversas capas adiposas. Despu&#233;s de 12-15 h de ayuno, los animales fueron anestesiados con pentobarbital s&#243;dico (50 mg/kg) y sufrieron eutanasia por decapitaci&#243;n. Los animales fueron toracotomizados y la grasa corporal (GC), total fue medida por la suma de los pesos individuales de las capas adiposas, a saber: visceral, epididimal y retroperitoneal. El &#237;ndice de adiposidad fue calculado por la raz&#243;n: (grasa corporal total/peso corporal final) x 100.</p>
      <p>La obesidad puede venir acompa&#241;ada de disturbios metab&#243;licos y endocrinos<sup>1</sup>, por tanto, se analizaron la tolerancia gluc&#233;mica, la leptinemia y la insulinemia. Con relaci&#243;n a la tolerancia gluc&#233;mica, despu&#233;s del ayuno de 12-15 h, los ratones se sometieron al test de tolerancia a la glucosa (TTG). Muestras de sangre se obtuvieron del rabo para medidas basales y despu&#233;s de la administraci&#243;n de la glucosa (2 g/kg, i.p.)<sup>15,16</sup>. Se recolectaron tambi&#233;n muestras de sangre en los tiempos 0, 15, 30, 60, 90 y 120 minutos. Los niveles de glucosa fueron determinados usando el analizador ACCU-CHECK GO KIT (Roche Diagnostic Brazil Ltda., Brazil). La tolerancia a la glucosa se analiz&#243; a partir del &#225;rea bajo la curva de respuestas gluc&#233;micas. Para el an&#225;lisis bioqu&#237;mico y hormonal, se recolect&#243; sangre del tronco arterial en tubos heparinizados, centrifugados a 3000 g por 15 min a 4&#186; C. Las concentraciones de leptina s&#233;rica e insulina fueron determinadas por ELISA, utilizando kits comerciales (Linco Research Inc., EUA).</p>
      <p>
        <bold>Modelo de evaluaci&#243;n de la homeostasis (HOMA)</bold>
      </p>
      <p>HOMA, es un &#237;ndice de resistencia a la insulina que utiliza medidas en ayunas de concentraciones de glucosa e insulina en plasma. Fue calculado de acuerdo con el m&#233;todo descrito anteriormente<sup>17</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Medida de presi&#243;n arterial sist&#243;lica</bold>
      </p>
      <p>La presi&#243;n arterial sist&#243;lica se determin&#243; semanalmente usando el m&#233;todo de la pletismograf&#237;a de cola (Narco Bio-Systems, Inc., Houston, TX), en ratones conscientes. Los ratones se precalentaron a 35 &#177; 2&#186; C por 5 minutos y fueron puestos en un aparato de contenci&#243;n para la medida de la presi&#243;n arterial. Se registr&#243; el promedio de tres medidas consecutivas estables (con una diferencia de ~1 min). La presi&#243;n del manguito fue controlada autom&#225;ticamente y los pulsos sist&#243;licos detectados por el transductor de pulso fueron monitorizados con la se&#241;al de audio. Se tomaron precauciones en la selecci&#243;n de un tama&#241;o de manguito apropiado para los animales.</p>
      <p>
        <bold>Reactividad vascular</bold>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de 30 semanas de dieta rica en grasa o pienso est&#225;ndar para ratones, los animales se decapitaron. La aorta tor&#225;cica descendente fue retirada y liberada de la grasa adherente y del tejido conectivo. Dos anillos transversos de la misma arteria, cada uno con cerca de 4 mm de largura, se cortaron y se colocaron en el tama&#241;o adecuado para el registro de la tensi&#243;n isom&#233;trica en c&#225;maras de &#243;rgano aislado. Un anillo se us&#243; como control, mientras que el endotelio fue mec&#225;nicamente retirado del otro rasp&#225;ndose suavemente la superficie luminal<sup>18</sup>. Las preparaciones se montaron en c&#225;maras que conten&#237;an 7 ml de soluci&#243;n de Krebs-Henseleit, con una composici&#243;n en mM: NaCl 113,0; KCl 4,7; CaCl<sub>2</sub> 2.5; KH<sub>2</sub>PO<sub>4</sub> 1,2; MgSO<sub>4</sub> 1,1; NaHCO<sub>3</sub> 25,0; Glucosa 11,0; y &#225;cido asc&#243;rbico al 0,11. El fluido del ba&#241;o se mantuvo a 37,0 &#177; 0,5&#186; C, y fue saturado con la mezcla gaseosa de un 95% de O<sub>2 </sub>y un 5% CO<sub>2</sub>. Las preparaciones se dejaron hasta que alcanzasen el equilibrio de por lo menos 1 h bajo una tensi&#243;n de reposo de 1,5 g, la cual es excelente en la inducci&#243;n de la contracci&#243;n m&#225;xima. Variaciones de tensi&#243;n se registraron por un fisi&#243;grafo (Ugo Basile).</p>
      <p>Las curvas de concentraci&#243;n-efecto acumulativas se construyeron a partir de la respuesta del tejido a la noradrenalina, en ausencia y presencia de N<sup>G</sup>-nitro-L-arginina metil &#233;ster (L-NAME 3 x 10<sup>-4</sup> M, inhibidor de NO sintasa - NOS) (Sigma Chemical Co., St Louis, Missouri, EUA). Al final de las curvas, dosis &#250;nicas de acetilcolina (10<sup>-6</sup> M) y nitroprusiato de sodio (10<sup>-4</sup> M), se usaron para testar la integridad de las capas endoteliales y del m&#250;sculo liso, respectivamente.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>La presi&#243;n arterial, el &#237;ndice HOMA y los perfiles nutricional, metab&#243;lico y endocrino, fueron expresados como promedios &#177; desviaciones est&#225;ndar. Las comparaciones entre los grupos fueron hechas usando el test <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> para muestras independientes. El promedio semanal del peso corporal y el perfil gluc&#233;mico de los grupos fueron comparados por ANOVA para medidas repetidas y por el test de Bonferroni (<italic>post hoc test</italic>).</p>
      <p>La concentraci&#243;n de agentes vasoactivos que produc&#237;an una respuesta que era 50% del m&#225;ximo (EC50) y las respuestas m&#225;ximas, se calcularon en cada experimento. Los valores de EC50, presentados como promedio con intervalos de confianza de un 95% y las respuestas m&#225;ximas (g de tensi&#243;n), presentadas como promedios &#177; EPM, fueron comparados por ANOVA y el test <italic>post hoc</italic> de Tukey.</p>
      <p>El nivel de significancia considerado fue de un 5%.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref> muestra los perfiles nutricional, metab&#243;lico y endocrino de los ratones. Los ratones obesos ingirieron menos comida que los ratones control, pero sin embargo, la ingesti&#243;n de calor&#237;as, el &#237;ndice de masa corporal y el peso corporal final al completar las 30 semanas, superaron, en los obesos, a los del grupo control. Adem&#225;s, la presi&#243;n arterial no fue diferente entre el grupo control y el obeso (<xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>). La tolerancia a la glucosa fue menor en los ratones obesos (<xref ref-type="fig" rid="es_a07fig01m-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a07fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La leptina plasm&#225;tica C = 2,2 &#177; 1,9; Ob = 7,8 &#177; 3,3* ng/dl, n = 6-7), los niveles de glucosa (C = 107,0 &#177; 22,1; Ob = 126,0 &#177; 19,3* mg/dl, n = 6-7), los niveles de insulina (C = 0,23 &#177; 0,08; Ob = 0,54 &#177; 0,07* ng/dl, n = 6-7) y el &#237;ndice HOMA (C = 18.319 &#177; 3.500; Ob = 25.151 &#177; 4.100*, n = 6-7), fueron significativamente mayores en los obesos en comparaci&#243;n con el grupo control (* p &lt; 0,05).</p>
      <p>En ausencia del L-NAME, qued&#243; demostrado que la reactividad a la noradrenalina de la aorta intacta era similar en los ratones con dieta rica en grasa y en los ratones con dieta est&#225;ndar (<xref ref-type="fig" rid="es_a07fig02m-body3">Figura 2</xref> y <xref ref-type="table" rid="es_a07tab02m-body3">Tabla 2</xref>). La retirada del endotelio caus&#243; una desviaci&#243;n hacia la izquierda de las curvas de la noradrenalina en la aorta, que fue similar en los grupos control y de ratones obesos (<xref ref-type="fig" rid="es_a07fig02m-body3">Figura 2</xref> y <xref ref-type="table" rid="es_a07tab02m-body3">Tabla 2</xref>). Ese procedimiento tambi&#233;n determin&#243; un aumento similar en la respuesta m&#225;xima a la noradrenalina de aortas de los ratones control y obesos (<xref ref-type="fig" rid="es_a07fig02m-body3">Figura 2</xref> y <xref ref-type="table" rid="es_a07tab02m-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a07fig02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a07tab02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0040-00063-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>La presencia del L-NAME gener&#243; una desviaci&#243;n hacia la izquierda en las curvas de la noradrenalina que fue menor en las aortas intactas de ratones con dieta rica en grasa que en los ratones control (<xref ref-type="fig" rid="es_a07fig02m-body3">Figura 2</xref> y <xref ref-type="table" rid="es_a07tab02m-body3">Tabla 2</xref>). Ese inhibidor tambi&#233;n produjo un aumento de la respuesta m&#225;xima de la aorta a la noradrenalina que fue similar entre los grupos control y obesos (<xref ref-type="fig" rid="es_a07fig02m-body3">Figura 2</xref> y <xref ref-type="table" rid="es_a07tab02m-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <p>Independientemente de la presencia del L-NAME, la reactividad a la noradrenalina no fue diferente entre las aortas sin el endotelio (<xref ref-type="fig" rid="es_a07fig02m-body3">Figura 2</xref> y <xref ref-type="table" rid="es_a07tab02m-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En este estudio, los ratones con una dieta rica en grasa, desarrollaron una obesidad caracterizada por el aumento en el peso corporal final y en la masa de tejido adiposo. Aunque el grupo obeso haya ingerido menos comida, la mayor ganancia de peso exhibido por esos animales se dio muy probablemente, debido al aumento de la ingesti&#243;n de calor&#237;as y a la eficiencia de la alimentaci&#243;n con relaci&#243;n a los controles. Adem&#225;s, los ratones obesos sufrieron disturbios metab&#243;licos como la intolerancia a la glucosa, hiperinsulinemia e hiperleptinemia, caracter&#237;sticas generalmente relacionadas con la obesidad humana<sup>15,19,20</sup>. La resistencia a la insulina, definida como la disminuci&#243;n de la sensibilidad y/o respuesta a las acciones metab&#243;licas de la insulina, es una caracter&#237;stica fundamental de la diabetes, obesidad y dislipdemia<sup>21</sup>. Es ese contexto, fue mostrado un &#237;ndice HOMA aumentado en los ratones obesos, indicando el desarrollo de resistencia a la insulina en esos animales, conforme a lo que aparece previamente dicho por Naderalli et al<sup>22</sup> en ratones alimentados con dieta espec&#237;fica.</p>
      <p>Algunos estudios experimentales relataron desenlaces perjudiciales de dietas altamente cal&#243;ricas en la reactividad vascular. Por ejemplo, una dieta rica en grasa perjudica el vaso-relajamiento endotelio-dependiente<sup>23,24</sup>. Y eso puede, por lo menos en parte, explicar el aumento del riesgo de enfermedad vascular en individuos y animales obesos. Adem&#225;s, la terapia antioxidante mejora la funci&#243;n endotelial<sup>25,26</sup>, sugiriendo un estr&#233;s oxidativo inducido por una dieta en la vasculatura. En el presente estudio, los ratones con una dieta rica en grasa, tuvieron una alteraci&#243;n vascular significativa, en particular una acentuada mejor&#237;a endotelial que fue revelada en presencia del L-NAME. En otras palabras, la obesidad inducida por la dieta, no alter&#243; la reactividad de la aorta a la noradrenalina en ausencia del L-NAME. Sin embargo, la presencia de ese inhibidor gener&#243; una desviaci&#243;n hacia la izquierda de las curvas de noradrenalina que fue menor en la aorta de los ratones obesos con relaci&#243;n a los ratones control. Adem&#225;s, la dieta rica en grasa no indujo ning&#250;n cambio en la reactividad del m&#250;sculo liso de la aorta a la noradrenalina. Esa conclusi&#243;n puede deberse a la observaci&#243;n de que, independientemente de la presencia del L-NAME, la reactividad de las aortas con denudaci&#243;n no fue diferente entre los grupos control y el de los ratones obesos.</p>
      <p>Ya que la aorta de ratones obesos fue m&#225;s resistente a los efectos del L-NAME, podemos pensar hipot&#233;ticamente, que la v&#237;a L-arginina/NO endotelial es acentuada en la vasculatura de ratones obesos. Adem&#225;s de eso, ese aumento de la biodisponibilidad de NO en ratones bajo una dieta rica en grasa, puede representar un mecanismo de adaptaci&#243;n para equilibrar el desenlace prejudicial relatado para las dietas cal&#243;ricas en la reactividad vascular en la obesidad, principalmente el estr&#233;s oxidativo<sup>25,26</sup>. La mejor&#237;a de la via NO endotelial tambi&#233;n podr&#237;a explicar la ausencia de cambios en la presi&#243;n arterial de los ratones obesos, un par&#225;metro frecuentemente aumentado en la obesidad humana y animal<sup>27,28</sup>. Esos hallazgos confirman la "paradoja de la obesidad"<sup>6</sup> y pueden ayudar a la comprensi&#243;n de los mecanismos responsables de esa condici&#243;n.</p>
      <p>Como colof&#243;n, la literatura tambi&#233;n relata que la vasodilataci&#243;n, que conlleva a un aumento en el flujo sangu&#237;neo, es la principal consecuencia fisiol&#243;gica de la producci&#243;n de NO estimulada por la insulina en el endotelio vascular<sup>29</sup>. La hormona leptina tambi&#233;n es capaz de activar directamente la producci&#243;n de NO en vasos y esa activaci&#243;n depende de la integridad endotelial<sup>30</sup>. Por tanto, la hiperinsulinemia e hiperleptinemia observadas en animales alimentados con una dieta rica en grasa, pueden ser parcialmente responsables por el aumento de la producci&#243;n y/o liberaci&#243;n de NO endotelial en la vasculatura de ratones obesos.</p>
      <p>De manera general, este estudio indica que la obesidad inducida por una dieta rica en grasa genera alteraciones metab&#243;licas y vasculares. La alteraci&#243;n vascular estuvo caracterizada por una mejor&#237;a en la v&#237;a L-arginina/NO endotelial, probablemente relacionada con las hiperinsulinemia e hiperleptinemia inducidas por la dieta. Finalmente, la mayor resistencia a los efectos del L-NAME en la aorta de los ratones obesos con relaci&#243;n a los ratones control, genera algunas consideraciones sobre la menor vulnerabilidad cardiovascular de individuos obesos en presencia de patolog&#237;as asociadas, que perjudican la actividad del sistema NO.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Agradecemos a la FAPESP, proceso 07/57495-0 y 07/59747-7, por el apoyo financiero ofrecido.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes. </p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>FAPESP financi&#243; el presente estudio. </p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de Disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Dijon Henrique Salom&#233; Campos, por la Faculdade de Medicina de Botucatu - Unesp. </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
