<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">jYtnfGwW6gHTr6L8pH9VgkN</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000900006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09700106</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000055</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Treinamento em nata&#231;&#227;o atenua a disfu&#231;&#227;o contr&#225;til de cardiomi&#243;citos de ratos diab&#233;ticos</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>M&#225;rcia Ferreira da</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pel&#250;zio</surname>
            <given-names>Maria do Carmo Gouveia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Amorim</surname>
            <given-names>Paulo Roberto dos Santos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lavorato</surname>
            <given-names>Vitor Neiva</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santos</surname>
            <given-names>Nat&#225;lia Pereira do</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bozi</surname>
            <given-names>Luiz Henrique Marchesi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Penitente</surname>
            <given-names>Arlete Rita</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Falkoski</surname>
            <given-names>Daniel Luciano</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Berfort</surname>
            <given-names>Felipe Gomes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Natali</surname>
            <given-names>Antonio Jose</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Vi&#231;osa</named-content>
          <named-content content-type="state">Minas Gerais</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Vi&#231;osa</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>97</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>33</fpage>
      <lpage>39</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>29</day>
          <month>10</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>06</day>
          <month>08</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>21</day>
          <month>12</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O diabete experimental promove disfun&#231;&#227;o contr&#225;til em cardiomi&#243;citos, mas os efeitos do treinamento em nata&#231;&#227;o nesta disfun&#231;&#227;o n&#227;o s&#227;o conhecidos. OBJETIVO: Testar os efeitos de um programa de treino em nata&#231;&#227;o (PTN) sobre a disfun&#231;&#227;o contr&#225;til de cardiomi&#243;citos de ratos com diabete experimental. M&#201;TODOS: Ratos Wistar (idade: 30 dias; peso corporal m&#233;dio: 84,19 g) com diabete induzida por estreptozotocina (60 mg/kg de peso corporal; glicemia &gt; 300 mg/dl) foram alocados em diab&#233;ticos sedent&#225;rios (DS, n = 10) e diab&#233;ticos exercitados (DE, n = 13). Animais da mesma idade e peso serviram de controles sedent&#225;rios (CS, n = 10) e controles exercitados (CE, n = 06). Os animais DE e CE foram submetidos a um PTN (05 dias/semana, 90 min/dia), por 08 semanas. Os mi&#243;citos do ventr&#237;culo esquerdo (VE) foram isolados e estimulados eletricamente a 3,0 Hz em temperatura ambiente (&#8764; 25&#186; C). RESULTADOS: O diabete reduziu a fun&#231;&#227;o contr&#225;til nos cardiomi&#243;citos dos animais em rela&#231;&#227;o aos controles (i.e., menor amplitude de contra&#231;&#227;o, maior tempo de contra&#231;&#227;o e relaxamento). O PTN atenuou a redu&#231;&#227;o na amplitude de contra&#231;&#227;o (CS, 11 &#177; 0,2% vs DE, 11,6 &#177; 0,2%), o tempo para o pico de contra&#231;&#227;o (CS, 319 &#177; 5,8 ms vs DE, 333 &#177; 4,8 ms) e o tempo para 50% de relaxamento (CS, 619 &#177; 22,2 ms vs DE, 698 &#177; 18,6 ms) dos cardiomi&#243;citos dos animais diab&#233;ticos. O diabete reduziu as dimens&#245;es dos cardiomi&#243;citos, por&#233;m, o PTN minimizou a redu&#231;&#227;o da largura e volume celular, sem alterar o comprimento. CONCLUS&#195;O: O programa de treino em nata&#231;&#227;o atenuou a disfun&#231;&#227;o contr&#225;til dos mi&#243;citos do VE de ratos com diabete experimental.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Nata&#231;&#227;o</kwd>
        <kwd>esfor&#231;o f&#237;sico</kwd>
        <kwd>mi&#243;citos card&#237;acos</kwd>
        <kwd>ratos</kwd>
        <kwd>diabete melito</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>06</day>
        <month>05</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Treinamento em nata&#231;&#227;o atenua a disfu&#231;&#227;o contr&#225;til de cardiomi&#243;citos de ratos diab&#233;ticos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>M&#225;rcia Ferreira da Silva; Maria do Carmo Gouveia Pel&#250;zio; Paulo Roberto dos Santos Amorim; Vitor Neiva Lavorato; Nat&#225;lia Pereira do Santos; Luiz Henrique Marchesi Bozi; Arlete Rita Penitente; Daniel Luciano Falkoski; Felipe Gomes Berfort; Antonio Jose Natali</bold>
    </p>
    <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa, Vi&#231;osa, MG - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="ad">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> O diabete experimental promove disfun&#231;&#227;o contr&#225;til em cardiomi&#243;citos, mas os efeitos do treinamento em nata&#231;&#227;o nesta disfun&#231;&#227;o n&#227;o s&#227;o conhecidos. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Testar os efeitos de um programa de treino em nata&#231;&#227;o (PTN) sobre a disfun&#231;&#227;o contr&#225;til de cardiomi&#243;citos de ratos com diabete experimental. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Ratos Wistar (idade: 30 dias; peso corporal m&#233;dio: 84,19 g) com diabete induzida por estreptozotocina (60 mg/kg de peso corporal; glicemia &gt; 300 mg/dl) foram alocados em diab&#233;ticos sedent&#225;rios (DS, n = 10) e diab&#233;ticos exercitados (DE, n = 13). Animais da mesma idade e peso serviram de controles sedent&#225;rios (CS, n = 10) e controles exercitados (CE, n = 06). Os animais DE e CE foram submetidos a um PTN (05 dias/semana, 90 min/dia), por 08 semanas. Os mi&#243;citos do ventr&#237;culo esquerdo (VE) foram isolados e estimulados eletricamente a 3,0 Hz em temperatura ambiente (&#8764; 25&#186; C). </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> O diabete reduziu a fun&#231;&#227;o contr&#225;til nos cardiomi&#243;citos dos animais em rela&#231;&#227;o aos controles (i.e., menor amplitude de contra&#231;&#227;o, maior tempo de contra&#231;&#227;o e relaxamento). O PTN atenuou a redu&#231;&#227;o na amplitude de contra&#231;&#227;o (CS, 11 &#177; 0,2% <italic>vs</italic> DE, 11,6 &#177; 0,2%), o tempo para o pico de contra&#231;&#227;o (CS, 319 &#177; 5,8 ms <italic>vs</italic> DE, 333 &#177; 4,8 ms) e o tempo para 50% de relaxamento (CS, 619 &#177; 22,2 ms <italic>vs</italic> DE, 698 &#177; 18,6 ms) dos cardiomi&#243;citos dos animais diab&#233;ticos. O diabete reduziu as dimens&#245;es dos cardiomi&#243;citos, por&#233;m, o PTN minimizou a redu&#231;&#227;o da largura e volume celular, sem alterar o comprimento. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O programa de treino em nata&#231;&#227;o atenuou a disfun&#231;&#227;o contr&#225;til dos mi&#243;citos do VE de ratos com diabete experimental.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Nata&#231;&#227;o, esfor&#231;o f&#237;sico, mi&#243;citos card&#237;acos, ratos, diabete melito.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O diabete melito do tipo 1 &#233; um fator de risco para eventos cardiovasculares, incluindo o desenvolvimento da cardiomiopatia diab&#233;tica. A incapacidade em manter a homeostase da glicose no mioc&#225;rdio compromete a estrutura e a fun&#231;&#227;o card&#237;aca em humanos e em animais com diabete experimental<sup>1-4</sup>. Em n&#237;vel celular, foi demonstrado que o diabete prejudica a fun&#231;&#227;o contr&#225;til dos cardiomi&#243;citos, principalmente por provocar altera&#231;&#245;es estruturais e funcionais na regula&#231;&#227;o do c&#225;lcio (Ca<sup>2+</sup>) intracelular<sup>5-7</sup>.</p>
    <p>O exerc&#237;cio f&#237;sico regular tem sido usado como um agente efetivo de prote&#231;&#227;o card&#237;aca para diab&#233;ticos, uma vez que as anormalidades estruturais e funcionais do cora&#231;&#227;o diab&#233;tico respondem favoravelmente ao exerc&#237;cio<sup>8-10</sup>. Por exemplo, em animais diab&#233;ticos, o exerc&#237;cio cr&#244;nico atenuou altera&#231;&#245;es na fun&#231;&#227;o ventricular esquerda, tais como redu&#231;&#227;o nos volumes sist&#243;lico, diast&#243;lico final e de eje&#231;&#227;o, no d&#233;bito card&#237;aco e na fra&#231;&#227;o de encurtamento<sup>7,11,12</sup>.</p>
    <p>Em n&#237;vel celular, entretanto, poucos estudos sobre os efeitos do exerc&#237;cio cr&#244;nico na fun&#231;&#227;o contr&#225;til de cardiomi&#243;citos de animais diab&#233;ticos foram realizados e, al&#233;m de usarem exclusivamente a corrida em esteira, apresentaram resultados controversos. Por exemplo, programas de corrida cont&#237;nua em esteira com intensidade leve (09 m/min, 0% de inclina&#231;&#227;o, 30 min/dia) ou moderada (18 m/min, 0% de inclina&#231;&#227;o) n&#227;o afetaram a contra&#231;&#227;o dos cardiomi&#243;citos de ratos<sup>13</sup>. Outro programa de corrida cont&#237;nua com intensidade alta (18 m/min, 5% de inclina&#231;&#227;o, 60 min/dia) provocou adapta&#231;&#245;es negativas, pois prolongou o tempo de contra&#231;&#227;o celular e n&#227;o alterou a amplitude de contra&#231;&#227;o dos cardiomi&#243;citos de ratos<sup>14</sup>. Entretanto, programas de corrida em esteira com intensidade mais alta (20-25 m/min, 5% de inclina&#231;&#227;o, 60 min/dia) foram capazes de restaurar a fun&#231;&#227;o contr&#225;til dos cardiomi&#243;citos de ratos e camundongos<sup>7,15</sup>. Portanto, at&#233; o momento, os efeitos do exerc&#237;cio cont&#237;nuo com dura&#231;&#227;o superior a 60 minutos di&#225;rios, especificamente a nata&#231;&#227;o, sobre a fun&#231;&#227;o contr&#225;til de cardiomi&#243;citos de ratos diab&#233;ticos n&#227;o s&#227;o conhecidos.</p>
    <p>Assim, este estudo tem como objetivo testar se um programa de nata&#231;&#227;o, com dura&#231;&#227;o di&#225;ria de 90 minutos, altera a fun&#231;&#227;o contr&#225;til de cardiomi&#243;citos isolados do ventr&#237;culo esquerdo de ratos com diabete experimental.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Animais de experimenta&#231;&#227;o e tratamentos</p>
    <p>Ratos Wistar (idade 30 dias; peso corporal m&#233;dio de 84,19 g) foram divididos em 04 grupos: Controle sedent&#225;rio (CS, n = 10); Controle exercitado (CE, n = 10); Diab&#233;tico sedent&#225;rio (DS, n = 20); e Diab&#233;tico exercitado (DE, n = 20) e foram mantidos em ambiente com temperatura m&#233;dia de 22&#186; C e regime de luminosidade invertido de 12/12 horas claro/escuro com &#225;gua e ra&#231;&#227;o comercial <italic>ad libitum</italic>.</p>
    <p>Foram seguidas as normas estabelecidas no <italic>Guide for the Care and Use of Laboratory Animals (Institute of Laboratory Animal Resources, National Academy of Sciences</italic>, Washington, D.C., 1996) e respeitados os Princ&#237;pios &#201;ticos na Experimenta&#231;&#227;o Animal do Col&#233;gio Brasileiro de Experimenta&#231;&#227;o Animal (COBEA). O estudo foi aprovado pela Comiss&#227;o de &#201;tica da Universidade Federal de Vi&#231;osa (processo n&#186; 03/2009).</p>
    <p>Indu&#231;&#227;o do diabete</p>
    <p>Ap&#243;s jejum de 12 horas, os animais dos grupos DE e DS receberam uma inje&#231;&#227;o intraperitoneal (60 mg/kg de peso corporal) de estreptozotocina (STZ, Sigma, St. Louis, EUA), dilu&#237;da em 1,0 ml de tamp&#227;o citrato de s&#243;dio (0,1 M, pH 4,5). Os animais dos grupos CS e CE receberam a mesma dose de tamp&#227;o citrato de s&#243;dio (0,1 M, pH 4,5) sem STZ. Sete dias ap&#243;s a aplica&#231;&#227;o de STZ e jejum de 12 horas, a glicose sangu&#237;nea de repouso foi aferida (One touch ultra - Johnson &amp; Johnson, M&#233;xico). Animais com n&#237;veis de glicose sangu&#237;nea de jejum superior a 300 mg/dl foram considerados diab&#233;ticos (DS, n = 10; DE, n = 13). A glicose sangu&#237;nea de jejum e o peso corporal foram monitorados semanalmente durante o per&#237;odo experimental.</p>
    <p>Programa de treino em nata&#231;&#227;o</p>
    <p>Ap&#243;s 45 dias de hiperglicemia, os animais do grupo DE e CE foram submetidos a um programa de treinamento em nata&#231;&#227;o (adaptado de Medeiros e cols.<sup>16</sup>), por 8 semanas. Na primeira semana, os animais exercitaram-se na &#225;gua, sem sobrecarga, durante 10-50 min, sendo a dura&#231;&#227;o aumentada em 10 min/dia. Na segunda semana, os animais exercitaram com uma carga de 1% de seu peso corporal e a dura&#231;&#227;o do exerc&#237;cio foi aumentada em 10 min/dia at&#233; atingir 90 min de nata&#231;&#227;o ininterruptos. A partir da terceira semana, a carga foi aumentada semanalmente (0,5% do peso corporal) at&#233; atingir 4% do peso corporal na 8&#170; semana. Durante as sess&#245;es de nata&#231;&#227;o, os animais dos grupos DS e CN eram colocados em uma caixa de polipropileno com &#225;gua aquecida (28-30&#186; C) e profundidade de 10 cm.</p>
    <p>Quatro animais do grupo CE morreram por afogamento.</p>
    <p>Isolamento dos cardiomi&#243;citos</p>
    <p>Ap&#243;s eutan&#225;sia, o cora&#231;&#227;o foi removido e os mi&#243;citos do ventr&#237;culo esquerdo foram isolados conforme descrito por Natali e cols.<sup>17</sup>. Resumidamente, o cora&#231;&#227;o foi canulado via art&#233;ria aorta em um sistema Langendorff e perfundido com solu&#231;&#227;o de isolamento [composi&#231;&#227;o (mM): 130 Na<sup>+</sup>; 5,4 K<sup>+</sup>; 1,4 Mg<sup>+</sup>; 140 Cl<sup>-</sup>; 0,75 Ca<sup>2+</sup>; 5,0 Hepes; 10 glicose; 20 taurina; e 10 creatina; pH = 7,3 em temperatura ambiente]. Em seguida, o cora&#231;&#227;o foi perfundido com solu&#231;&#227;o livre de c&#225;lcio contendo 0,1 mM de <italic>ethylene glycol-bis (&#223;-aminoethyl ether)-N, N, N', N'-tetraacetic acid (EGTA)</italic>, por um per&#237;odo de 4-6 min. Na sequ&#234;ncia, o cora&#231;&#227;o foi perfundido com solu&#231;&#227;o contendo 1,0 mg.ml<sup>-1</sup> de colagenase tipo 2 (<italic>Worthington</italic>, EUA) e 100,0 mM de CaCl<sub>2</sub> por 20 a 25 min. As solu&#231;&#245;es utilizadas foram oxigenadas (O<sub>2</sub> 100% - <italic>White Martins</italic>, Brasil) e mantidas em temperatura de 35&#186; C. Ap&#243;s perfus&#245;es, os ventr&#237;culos foram separados dos &#225;trios e pesados. Em seguida, o ventr&#237;culo esquerdo foi colocado em frasco contendo 5,0 ml da solu&#231;&#227;o enzim&#225;tica (colagenase) e albumina s&#233;rica bovina (10%). O frasco foi agitado moderadamente durante 05 min, em banho-maria a 37&#186; C, ap&#243;s o qual o tecido foi retirado do frasco e o restante foi centrifugado (3.000 rpm) por 30 s. O sobrenadante foi removido e os cardiomi&#243;citos foram suspendidos na solu&#231;&#227;o de isolamento e armazenados em refrigerador (5&#186; C) at&#233; serem utilizados.</p>
    <p>Fun&#231;&#227;o contr&#225;til dos cardiomi&#243;citos</p>
    <p>As contra&#231;&#245;es celulares foram medidas atrav&#233;s da t&#233;cnica de altera&#231;&#227;o do comprimento dos cardiomi&#243;citos usando-se o sistema de detec&#231;&#227;o de bordas (Ionoptix, Milton, MA-EUA) montado num microsc&#243;pio invertido (Nikon Eclipse - TS100, Jap&#227;o), conforme descrito previamente<sup>18</sup>. Resumidamente, os mi&#243;citos foram acomodados em uma c&#226;mara experimental com a base de vidro e banhados por solu&#231;&#227;o tamp&#227;o com a seguinte composi&#231;&#227;o (em mM): 136,9 NaCl; 5,4 KCl; 0,37 NaH<sub>2</sub>PO<sub>4</sub>; 0,57 MgCl<sub>2</sub>; 5,0 Hepes = 5; 5,6 Glicose e 1,0 CaCl<sub>2</sub> (pH = 7,4 em temperatura ambiente). Os mi&#243;citos foram visualizados em um monitor atrav&#233;s de uma c&#226;mera (Myocam, Ionoptix, frequ&#234;ncia de 240 Hz) acoplada ao microsc&#243;pio utilizando-se um programa de detec&#231;&#227;o de imagens (Ionwizard, Ionoptix). Os cardiomi&#243;citos foram estimulados externamente na frequ&#234;ncia de 3,0 Hz (10 Volts, dura&#231;&#227;o de 5 min) utilizando-se um par de eletrodos de a&#231;o e um estimulador el&#233;trico de campo (Myopacer, Ionoptix). Os movimentos das bordas longitudinais dos mi&#243;citos foram capturados pelo sistema de detec&#231;&#227;o de bordas (Ionwizard, Ionoptix) e armazenados para an&#225;lise posterior. Foram utilizados para as medidas de contra&#231;&#227;o somente os cardiomi&#243;citos que estavam em boas condi&#231;&#245;es, com as bordas e as estria&#231;&#245;es sarcom&#233;ricas bem definidas, relaxados em repouso, sem apresentar contra&#231;&#245;es volunt&#225;rias. As contra&#231;&#245;es foram analisadas conforme descrito previamente<sup>19</sup>.</p>
    <p>Dimens&#245;es dos cardiomi&#243;citos</p>
    <p>O comprimento e a largura dos mi&#243;citos foram medidos usando-se um sistema de capta&#231;&#227;o de imagens, a partir das imagens dos cardiomi&#243;citos visualizados horizontalmente no monitor de um microcomputador, conforme descrito<sup>17</sup>. O comprimento celular foi determinado medindo-se a imagem da c&#233;lula gerada no monitor, desde a borda direita at&#233; a borda esquerda, no ponto m&#233;dio da largura do cardiomi&#243;cito. A largura celular foi determinada medindo-se a imagem gerada no monitor, desde a borda superior at&#233; a borda inferior, no ponto m&#233;dio do comprimento dos cardiomi&#243;citos. O volume celular foi calculado usando-se a f&#243;rmula: [Volume (pL) = comprimento (mm) x largura (mm) x (7,59 x 10<sup>- 3</sup> pL/mm<sup>2</sup>)], conforme Satoh e cols.<sup>20</sup>.</p>
    <p>An&#225;lise estat&#237;stica</p>
    <p>Para a compara&#231;&#227;o das m&#233;dias das vari&#225;veis analisadas entre os 04 grupos (fatores exerc&#237;cio e diabete, dois grupos cada), utilizou-se a an&#225;lise de vari&#226;ncia de duas entradas (ANOVA <italic>two-way</italic>) e <italic>post hoc</italic> de Tukey para as compara&#231;&#245;es m&#250;ltiplas. Essa an&#225;lise foi feita atrav&#233;s do <italic>software</italic> Sigma Stat, vers&#227;o 3,0. Adotou-se o n&#237;vel de signific&#226;ncia de at&#233; 5% (p <underline>&lt;</underline> 0,05).</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Antes da aplica&#231;&#227;o de STZ, n&#227;o houve diferen&#231;a estat&#237;stica da glicose sangu&#237;nea entre os grupos experimentais (<xref ref-type="table" rid="aop04611tab01">Tabela 1</xref>). Quarenta e cinco dias ap&#243;s a aplica&#231;&#227;o de STZ (in&#237;cio do exerc&#237;cio) e ao final do experimento, os animais diab&#233;ticos apresentaram glicose sangu&#237;nea superior a dos animais controle. Os n&#237;veis de glicose sangu&#237;nea n&#227;o foram alterados pelo exerc&#237;cio, tanto nos animais diab&#233;ticos (DE <italic>vs</italic> DS) quanto nos controle (CE <italic>vs</italic> CS). N&#227;o houve intera&#231;&#227;o entre os fatores exerc&#237;cio e diabete (ANOVA <italic>two-way</italic>, p &gt; 0,05) para esta ou para as demais vari&#225;veis analisadas.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop04611tab01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Os pesos corporais iniciais n&#227;o foram diferentes entre os quatro grupos (<xref ref-type="table" rid="aop04611tab01">Tabela 1</xref>). Quarenta e cinco dias ap&#243;s a aplica&#231;&#227;o de STZ, os animais dos grupos DS e DE apresentaram pesos corporais inferiores aos controles CS e CE. O mesmo ocorreu ao final do experimento. Da mesma forma, o programa de nata&#231;&#227;o n&#227;o alterou esses par&#226;metros nos animais tanto do grupo DE, quando comparados a DS, quanto nos CE comparados a CS.</p>
    <p>Os animais DS apresentaram menores pesos ventriculares (p &lt; 0,05) que os CS (<xref ref-type="table" rid="aop04611tab01">Tabela 1</xref>). O programa de nata&#231;&#227;o n&#227;o alterou o peso ventricular dos animais diab&#233;ticos (DS <italic>vs</italic> DE). Entretanto, nos animais controles, o peso ventricular foi maior nos animais CE que nos CS. O peso dos ventr&#237;culos relativo ao peso corporal, &#237;ndice de hipertrofia ventricular, foi maior no grupo DS que no CS. Entre os animais diab&#233;ticos, os DE apresentaram peso relativo dos ventr&#237;culos maior que os DS. Entre os controles, os animais CE exibiram maior peso relativo dos ventr&#237;culos que os CS.</p>
    <p>De forma independente, o diabete reduziu o comprimento dos cardiomi&#243;citos nos animais sedent&#225;rios (DS <italic>vs</italic> CS) e treinados (DE <italic>vs</italic> CE; <xref ref-type="table" rid="aop04611tab02">Tabela 2</xref>). Todavia, o programa de nata&#231;&#227;o n&#227;o alterou o comprimento dos cardiomi&#243;citos nos animais diab&#233;ticos (DE <italic>vs</italic> DS) e nos n&#227;o diab&#233;ticos (CS <italic>vs</italic> CE). O diabete reduziu a largura dos mi&#243;citos nos animais sedent&#225;rios (DS <italic>vs</italic> CS) e treinados (DE <italic>vs</italic> CE). Todavia, o programa de nata&#231;&#227;o aumentou a largura dos cardiomi&#243;citos nos animais diab&#233;ticos (DE <italic>vs</italic> DS). Isso n&#227;o ocorreu nos animais controles (CE <italic>vs</italic> CS). Houve redu&#231;&#227;o do volume celular no grupo DS comparado ao grupo CS. O programa de nata&#231;&#227;o aumentou o volume celular nos animais diab&#233;ticos (DE <italic>vs</italic> DS), mas n&#227;o nos animais controles (CE <italic>vs</italic> CS). Observa-se que a raz&#227;o comprimento/largura dos cardiomi&#243;citos n&#227;o foi afetada pelo diabete ou pelo programa de nata&#231;&#227;o.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop04611tab02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A an&#225;lise da fun&#231;&#227;o contr&#225;til dos cardiomi&#243;citos mostrou que a amplitude de contra&#231;&#227;o celular foi reduzida pelo diabete (CS, 11,0 &#177; 0,2% <italic>vs</italic> DS, 10,2 &#177; 0,2%, p &lt; 0, 001) (<xref ref-type="fig" rid="aop04611fig01">Figura 1 A</xref>). O programa de nata&#231;&#227;o aumentou a amplitude de contra&#231;&#227;o dos cardiomi&#243;citos em tais animais (DS, 10,2 &#177; 0,2% <italic>vs</italic> DE, 11,6 &#177; 0,2%, p &lt; 0,001). Entre os animais controles, o programa de nata&#231;&#227;o aumentou a amplitude de contra&#231;&#227;o (CS, 11,0 &#177; 0,2% <italic>vs</italic> CE, 12,4 &#177; 0,2%, p &lt; 0, 001).</p>
    <p><fig id="aop04611fig01"/>&#13;
&#160;&#13;
&#160;&#13;
</p>
    <p>
      <fig id="aop04611fig01a">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>&#13;
  <fig id="aop04611fig01xb"/><fig id="aop04611fig01b"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gf02.jpg"/></fig></p>
    <p>&#13;
  <fig id="aop04611fig01xc"/><fig id="aop04611fig01c"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gf03.jpg"/></fig></p>
    <p>Os cardiomi&#243;citos dos animais do grupo DS apresentaram tempo para o pico de contra&#231;&#227;o mais longo do que os do grupo CS (361 &#177; 5,7 ms <italic>vs</italic> 319,0 &#177; 5,8 ms, respectivamente, p &lt; 0,001) (<xref ref-type="fig" rid="aop04611fig01">Figura 1 B</xref>). O programa de nata&#231;&#227;o reduziu o tempo para o pico de contra&#231;&#227;o nos animais diab&#233;ticos (DS, 361 &#177; 5,7 ms <italic>vs</italic> DE, 333,0 &#177; 4,8 ms, p &lt; 0,001). O mesmo foi efeito observado nos cardiomi&#243;citos dos animais controles (CE, 289,0 &#177; 6,8 ms <italic>vs</italic> CS, 319,0 &#177; 5,8 ms, p &lt; 0,001).</p>
    <p>Para 50% do relaxamento, o tempo foi maior nos cardiomi&#243;citos dos animais diab&#233;ticos sedent&#225;rios do que nos controles sedent&#225;rios (DS, 756 &#177; 22,1 ms <italic>vs</italic> CS, 619,0 &#177; 22,2 ms, p &lt; 0,001) (<xref ref-type="fig" rid="aop04611fig01">Figura 1 C</xref>). O programa de nata&#231;&#227;o reduziu o tempo para 50% do relaxamento nos cardiomi&#243;citos desses animais (DS, 756 &#177; 22,1 ms <italic>vs</italic> DE, 698 &#177; 18,6 ms, p = 0,044). O mesmo ocorreu nos cardiomi&#243;citos dos animais controles (CE, 516,0 &#177; 26,1 ms <italic>vs</italic> CS, 619,0 &#177; 22,2 ms, p = 0,003).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nossos dados demonstram que a disfun&#231;&#227;o contr&#225;til dos cardiomi&#243;citos, provocada pelo diabete, foi atenuada pelo programa de treino em nata&#231;&#227;o com dura&#231;&#227;o de 90 minutos. Al&#233;m disso, houve aumento da largura e do volume dos cardiomi&#243;citos, sem alterar o comprimento celular, em resposta ao exerc&#237;cio cr&#244;nico.</p>
    <p>A redu&#231;&#227;o na amplitude de contra&#231;&#227;o observada aqui reflete altera&#231;&#245;es importantes no mioc&#225;rdio de ratos diab&#233;ticos <italic>in vivo</italic>, tais como redu&#231;&#227;o na fra&#231;&#227;o de encurtamento, no di&#226;metro diast&#243;lico final, no di&#226;metro sist&#243;lico final do ventr&#237;culo esquerdo e no d&#233;bito card&#237;aco<sup>7,11</sup>. Apesar de n&#227;o termos testado os mecanismos, sabe-se que a redu&#231;&#227;o da sensibilidade dos miofilamentos contr&#225;teis ao Ca<sup>2+</sup> e a redu&#231;&#227;o da concentra&#231;&#227;o intracelular de Ca<sup>2+</sup> est&#227;o envolvidos<sup>21</sup>. Entretanto, cardiomi&#243;citos de ratos Goto-Kakizaki apresentaram aumento da amplitude de contra&#231;&#227;o associada &#224; redu&#231;&#227;o do transiente de Ca<sup>2+</sup>. Isto sugere que a sensibilidade dos miofilamentos ao Ca<sup>2+</sup> estava aumentada, o que poderia ser um mecanismo compensat&#243;rio para preservar a fun&#231;&#227;o mec&#226;nica do cora&#231;&#227;o no diabete<sup>22</sup>. H&#225; evid&#234;ncias de que a concentra&#231;&#227;o intracelular de Ca<sup>2+</sup> apresenta-se reduzida em cardiomi&#243;citos de animais com diabete experimental<sup>23</sup>. Isto ocorre em fun&#231;&#227;o do aumento da atividade do trocador de s&#243;dio e c&#225;lcio (NCX) e da diminui&#231;&#227;o da recapta&#231;&#227;o de Ca<sup>2+</sup> pelo ret&#237;culo sarcoplasm&#225;tico (RS), via c&#225;lcio ATPase do RS (SERCA2)<sup>15</sup> e da redu&#231;&#227;o da libera&#231;&#227;o de Ca<sup>2+</sup> do RS, via receptores de rianodina (RyR2)<sup>24</sup>. Al&#233;m disso, &#233; poss&#237;vel que a redu&#231;&#227;o da densidade de t&#250;bulos transversos dos cardiomi&#243;citos de animais diab&#233;ticos possa alterar o espa&#231;o entre os canais de c&#225;lcio tipo L e os RyR2, o que reduz a efici&#234;ncia do acoplamento excita&#231;&#227;o-contra&#231;&#227;o<sup>15</sup>.</p>
    <p>Em contrapartida, o exerc&#237;cio cr&#244;nico empregado aumentou a amplitude de contra&#231;&#227;o nos animais diab&#233;ticos e controles. Para os animais diab&#233;ticos, tal fato indica que o exerc&#237;cio promoveu adapta&#231;&#245;es positivas nos cardiomi&#243;citos que contribuem para atenuar algumas anormalidades mec&#226;nicas do mioc&#225;rdio diab&#233;tico observadas <italic>in vivo</italic><sup>7,11,12</sup>. Alguns mecanismos t&#234;m sido propostos como respons&#225;veis pelo aumento da amplitude de contra&#231;&#227;o dos cardiomi&#243;citos de ratos diab&#233;ticos em resposta ao exerc&#237;cio cr&#244;nico: h&#225; evid&#234;ncias que o exerc&#237;cio f&#237;sico cr&#244;nico pode normalizar o funcionamento do NCX e do c&#225;lcio calmodulina quinase II (CaMKII), reduzir o vazamento de Ca<sup>2+</sup> do RS e aumentar o conte&#250;do de Ca<sup>2+</sup> do RS<sup>7,15</sup>.</p>
    <p>O diabete experimental prolongou o tempo necess&#225;rio para o pico de contra&#231;&#227;o celular. Isso indica que cardiomi&#243;citos de animais diab&#233;ticos contraiam mais lentamente do que os de seus controles. Essa altera&#231;&#227;o tem implica&#231;&#245;es negativas na fun&#231;&#227;o card&#237;aca desses animais. A velocidade de contra&#231;&#227;o dos cardiomi&#243;citos &#233; controlada pelas prote&#237;nas reguladoras da movimenta&#231;&#227;o de Ca<sup>2+</sup> intracelular e pela taxa de hidr&#243;lise de ATP que, por sua vez, regula a taxa de forma&#231;&#227;o de pontes cruzadas<sup>21</sup>. Cardiomi&#243;citos de animais diab&#233;ticos apresentam redu&#231;&#227;o na express&#227;o de prote&#237;nas regulat&#243;rias, tais como CaMKII, NCX, RyR2, SERCA2 e fosfolambana (PLB)<sup>5,7,15,24-26</sup>, o que pode retardar a disponibilidade de Ca<sup>2+</sup> para a contra&#231;&#227;o celular.</p>
    <p>Entretanto, o programa de nata&#231;&#227;o reduziu o tempo para o pico de contra&#231;&#227;o nos animais diab&#233;ticos. As adapta&#231;&#245;es ao exerc&#237;cio regular, que aceleram a disponibilidade de Ca<sup>2+</sup> no citosol e aumentam a taxa de hidr&#243;lise de ATP, contribuem para tal redu&#231;&#227;o. A velocidade de disponibilidade de Ca<sup>2+</sup> no citosol &#233; regulada principalmente pela velocidade de sa&#237;da de Ca<sup>2+</sup> do RS, via RyR2<sup>21</sup>. H&#225; evid&#234;ncias de que o exerc&#237;cio f&#237;sico regular aumenta a express&#227;o e/ou a atividade dos RyR2 e a sensibilidade dos RyR2 e dos miofilamentos contr&#225;teis ao Ca<sup>2+</sup> em animais diab&#233;ticos<sup>7</sup>. Al&#233;m disso, o exerc&#237;cio f&#237;sico &#233; capaz de aumentar a densidade e a responsividade dos receptores betadren&#233;rgicos em ratos diab&#233;ticos<sup>12</sup>, o que pode afetar a velocidade de contra&#231;&#227;o celular.</p>
    <p>Demonstramos tamb&#233;m que o diabete experimental prolongou o tempo de relaxamento celular. O relaxamento dos cardiomi&#243;citos depende da remo&#231;&#227;o do Ca<sup>2+</sup> do citosol para o RS (via SERCA2, PLB), para o meio extracelular (via NCX, Ca<sup>2+</sup> ATPase do sarcolema) e para a mitoc&#244;ndria (via transporte de Ca<sup>2+</sup> mitocondrial)<sup>21</sup>. A express&#227;o e a fun&#231;&#227;o dessas estruturas celulares est&#227;o diminu&#237;das nos cardiomi&#243;citos de animais diab&#233;ticos<sup>12,25-28</sup>. Tal fato diminui a velocidade com que o Ca<sup>2+</sup> &#233; removido do citosol. Essas altera&#231;&#245;es est&#227;o associadas ainda &#224; depress&#227;o da prote&#237;na quinase A (PKA) e CaMKII, prote&#237;nas estas respons&#225;veis pela fosforila&#231;&#227;o da PLB. Al&#233;m disso, a n&#227;o fosforila&#231;&#227;o de PLB por CaMKII diminui a afinidade de SERCA2 por Ca<sup>2+</sup> e inibe a recapta&#231;&#227;o de Ca<sup>2+</sup> pelo RS, o que contribui para tornar mais lento o relaxamento celular<sup>26</sup>. Tais achados em n&#237;vel celular s&#227;o compat&#237;veis com as disfun&#231;&#245;es diast&#243;licas observadas em cora&#231;&#245;es diab&#233;ticos <italic>in vivo</italic><sup>7,11</sup>.</p>
    <p>O programa de nata&#231;&#227;o aplicado, por sua vez, reduziu o tempo de relaxamento dos cardiomi&#243;citos dos animais diab&#233;ticos. Esse efeito tem sido atribu&#237;do &#224; capacidade do exerc&#237;cio regular de aumentar a velocidade de remo&#231;&#227;o de Ca<sup>2+</sup> do citosol via aumento da express&#227;o de SERCA2 e PLB<sup>7,15</sup>, normaliza&#231;&#227;o da express&#227;o e fun&#231;&#227;o dos NCX, redu&#231;&#227;o na fosforila&#231;&#227;o de CaMKII e restaura&#231;&#227;o da densidade de t&#250;bulos transversos<sup>15</sup>.</p>
    <p>O programa de nata&#231;&#227;o aplicado n&#227;o alterou a glicemia de jejum dos animais controles e diab&#233;ticos em repouso. Nos animais diab&#233;ticos, a STZ induz a apoptose das c&#233;lulas &#946;-pancre&#225;ticas<sup>29</sup>, o que inibe a secre&#231;&#227;o de insulina. &#201; poss&#237;vel tamb&#233;m que tenha havido um aumento na secre&#231;&#227;o de glucagon em tais animais<sup>30</sup> e sua a&#231;&#227;o contrarregulat&#243;ria tenha auxiliado na manuten&#231;&#227;o da hiperglicemia. Nossos resultados s&#227;o coerentes com os de outros estudos<sup>7,11-14,31</sup>, apesar destes terem utilizado protocolos de exerc&#237;cio diferentes (i.e., esteira rolante). Por outro lado, alguns estudos demonstraram que o exerc&#237;cio foi capaz de melhorar o metabolismo de glicose em ratos diab&#233;ticos<sup>32,33</sup>. Provavelmente, a falta de consenso entre os resultados desses estudos &#233; devida ao uso de diferentes procedimentos metodol&#243;gicos.</p>
    <p>Os animais diab&#233;ticos apresentaram poli&#250;ria e polidipsia caracter&#237;sticas do diabete, mas, apesar de alimentarem-se normalmente, sem restri&#231;&#227;o alimentar [ex., consumo semanal de ra&#231;&#227;o (diab&#233;ticos: 199,47 &#177; 3,55 g <italic>vs</italic> controles: 194,36 &#177; 4,4 g)], movimentarem-se livremente dentro da caixa de alojamento (grupo DS) e exercitarem-se (grupo DE), n&#227;o ganharam tanto peso quanto os controles n&#227;o diab&#233;ticos. Os menores pesos corporais e ventriculares dos animais diab&#233;ticos indicam que eles tiveram o crescimento prejudicado. Em ratos com diabete induzida por STZ, al&#233;m da secre&#231;&#227;o de insulina, a secre&#231;&#227;o de horm&#244;nios, tais como o horm&#244;nio de crescimento, o glucagon, o polipept&#237;deo pancre&#225;tico e, por consequ&#234;ncia, o fator de crescimento similar &#224; insulina, s&#227;o alteradas e afetam o crescimento<sup>34-36</sup>. Sabe-se tamb&#233;m que o diabete induz o aumento da utiliza&#231;&#227;o de &#225;cidos graxos e acelera o catabolismo proteico<sup>37</sup>.</p>
    <p>Ainda assim, o programa de nata&#231;&#227;o aplicado n&#227;o foi capaz de alterar significativamente o peso corporal dos animais diab&#233;ticos ou n&#227;o diab&#233;ticos, mas aumentou o peso absoluto dos ventr&#237;culos nos animais n&#227;o diab&#233;ticos. Entretanto, mais importante, tanto o diabete quanto o programa de nata&#231;&#227;o aumentaram o peso relativo dos ventr&#237;culos nos animais diab&#233;ticos e o programa de nata&#231;&#227;o aumentou este par&#226;metro nos animais controles n&#227;o diab&#233;ticos, o que denota hipertrofia ventricular. Hipertrofia card&#237;aca induzida por diabete experimental (patol&#243;gica) e por exerc&#237;cio cr&#244;nico (fisiol&#243;gica) j&#225; foram documentadas em estudos pr&#233;vios<sup>7,14,17,31</sup>.</p>
    <p>A redu&#231;&#227;o nas dimens&#245;es dos cardiomi&#243;citos nos animais diab&#233;ticos em rela&#231;&#227;o aos controles, observada no presente estudo, &#233; coerente com o menor peso ventricular apresentado pelos animais diab&#233;ticos. Todavia, o programa de nata&#231;&#227;o utilizado aumentou o volume dos cardiomi&#243;citos dos ratos diab&#233;ticos. Tal fato sugere que a inibi&#231;&#227;o do crescimento celular provocada pelo diabete foi afetada pelo exerc&#237;cio f&#237;sico aplicado e denota hipertrofia celular. De fato, o aumento do peso relativo do ventr&#237;culo nos animais do grupo DE foi mais pronunciado que nos animais CE (33,3% <italic>vs</italic> 31,5%, respectivamente).</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Conclu&#237;mos que o programa de treinamento em nata&#231;&#227;o aplicado atenuou a disfun&#231;&#227;o contr&#225;til dos cardiomi&#243;citos do VE de ratos com diabete experimental. Esses achados s&#227;o relevantes para o conhecimento, em n&#237;vel celular, dos benef&#237;cios do exerc&#237;cio f&#237;sico na fun&#231;&#227;o contr&#225;til do m&#250;sculo card&#237;aco de indiv&#237;duos com diabete tipo I.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela FAPEMIG.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de M&#225;rcia Ferreira da Silva pela Universidade Federal de Vi&#231;osa.</p>
    <p>
      <fn id="ad" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p>Antonio Jose Natali </p>
        <p> Departamento de Educa&#231;&#227;o F&#237;sica - Campus Universit&#225;rio da Universidade Federal de Vi&#231;osa </p>
        <p> Av. PH Rolfs, s/n </p>
        <p> 36570-000 - Vi&#231;osa, MG - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="anatali@ufv.br">anatali@ufv.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 06/08/10; revisado recebido em 29/10/10; aceito em 21/12/10.</p>
    <p>
      <italic>Full texts in English - </italic>
      <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.arquivosonline.com.br">http://www.arquivosonline.com.br</ext-link>
    </p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Fang ZY, Prins JB, Marwick TH. Diabetic cardiomyopathy: evidence, mechanisms, and therapeutic implications. Endocr Rev. 2004;25(4):543-67.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diabetic cardiomyopathy: evidence, mechanisms, and therapeutic implications</article-title>
          <source>Endocr Rev</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>543</fpage>
          <lpage>67</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fang</surname>
              <given-names>ZY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prins</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marwick</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Jweied EE, McKinney RD, Walker LA, Brodsky I, Geha AS, Massad MG, et al. Depressed cardiac myofilament function in human diabetes mellitus. Am J Physiol Heart Circ Physiol. 2005;289(6):H2478-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Depressed cardiac myofilament function in human diabetes mellitus</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>H2478</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>289</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jweied</surname>
              <given-names>EE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McKinney</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walker</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brodsky</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Geha</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Massad</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Lacombe VA, Viatchenko-Karpinski S, Terentyev D, Sridhar A, Emani S, Bonagura JD, et al. Mechanisms of impaired calcium handling underlying subclinical diastolic dysfunction in diabetes. Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 2007;293(5):R1787-97.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mechanisms of impaired calcium handling underlying subclinical diastolic dysfunction in diabetes</article-title>
          <source>Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>R1787</fpage>
          <lpage>97</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>293</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lacombe</surname>
              <given-names>VA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Viatchenko-Karpinski</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Terentyev</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sridhar</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emani</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonagura</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Reuter H, Gronke S, Adam C, Ribati M, Brabender J, Zobel C, et al. Sarcoplasmic Ca2+ release is prolonged in nonfailing myocardium of diabetic patients. Mol Cell Biochem. 2008;308(1-2):141-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sarcoplasmic Ca2+ release is prolonged in nonfailing myocardium of diabetic patients</article-title>
          <source>Mol Cell Biochem</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>141</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1-2</issue>
          <volume>308</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Reuter</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gronke</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adam</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribati</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brabender</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zobel</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Kim HW, Ch YS, Lee HR, Park SY, Kim YH. Diabetic alterations in cardiac sarcoplasmic reticulum Ca2+-ATPase and phospholamban protein expression. Life Sci. 2001;70(4):367-79.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diabetic alterations in cardiac sarcoplasmic reticulum Ca2+-ATPase and phospholamban protein expression</article-title>
          <source>Life Sci</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>367</fpage>
          <lpage>79</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>HW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ch</surname>
              <given-names>YS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>SY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>YH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Bracken N, Howarth FC, Singh J. Effects of streptozotocin-induced diabetes on contraction and calcium transport in rat ventricular cardiomyocytes. Ann N Y Acad Sci. 2006;1084:208-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of streptozotocin-induced diabetes on contraction and calcium transport in rat ventricular cardiomyocytes</article-title>
          <source>Ann N Y Acad Sci</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>208</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <volume>1084</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bracken</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Howarth</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Singh</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Shao CH, Wehrens XH, Wyatt TA, Parbhu S, Rozanski GJ, Patel KP, et al. Exercise training during diabetes attenuates cardiac ryanodine receptor dysregulation. J Appl Physiol. 2009;106(4):1280-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training during diabetes attenuates cardiac ryanodine receptor dysregulation</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1280</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shao</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wehrens</surname>
              <given-names>XH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wyatt</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parbhu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rozanski</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>KP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Lehmann R, Kaplan V, Bingisser R, Bloch KE, Spinas GA. Impact of physical activity on cardiovascular risk factors in IDDM. Diabetes Care. 1997;20(10):1603-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impact of physical activity on cardiovascular risk factors in IDDM</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1603</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lehmann</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaplan</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bingisser</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bloch</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spinas</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Searls YM, Smirnova IV, Fegley BR, Stehno-Bittel L. Exercise attenuates diabetes-induced ultrastructural changes in rat cardiac tissue. Med Sci Sports Exerc. 2004;36(11):1863-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise attenuates diabetes-induced ultrastructural changes in rat cardiac tissue</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1863</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Searls</surname>
              <given-names>YM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smirnova</surname>
              <given-names>IV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fegley</surname>
              <given-names>BR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stehno-Bittel</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Monteiro P, Gon&#231;alves L, Providencia LA. Diabetes and cardiovascular disease: the road to cardioprotection. Heart. 2005;91(12):1621-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diabetes and cardiovascular disease: the road to cardioprotection</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1621</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Monteiro</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gon&#231;alves</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Providencia</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Loganathan R, Bilgen M, Al-Hafez B, Zhero SV, Alenezy MD, Smirnova IV. Exercise training improves cardiac performance in diabetes: in vivo demonstration with quantitative cine-MRI analyses. J Appl Physiol. 2007;102(2):665-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training improves cardiac performance in diabetes: in vivo demonstration with quantitative cine-MRI analyses</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>665</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Loganathan</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bilgen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Al-Hafez</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhero</surname>
              <given-names>SV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alenezy</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smirnova</surname>
              <given-names>IV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Bidasee KR, Zheng H, Shao CH, Parbhu SK, Rozanski GJ, Patel KP. Exercise training initiated after the onset of diabetes preserves myocardial function: effects on expression of beta-adrenoceptors. J Appl Physiol. 2008;105(3):907-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training initiated after the onset of diabetes preserves myocardial function: effects on expression of beta-adrenoceptors</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>907</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bidasee</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zheng</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shao</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parbhu</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rozanski</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>KP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Howarth FC, Almugaddum FA, Qureshi MA, Ljubisavijevic M. Effects of varying intensity exercise on shortening and intracellular calcium in ventricular myocytes from streptozotocin (STZ)-induced diabetic rats. Mol Cell Biochem. 2008;317(1-2):161-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of varying intensity exercise on shortening and intracellular calcium in ventricular myocytes from streptozotocin (STZ)-induced diabetic rats</article-title>
          <source>Mol Cell Biochem</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>161</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1-2</issue>
          <volume>317</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Howarth</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almugaddum</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Qureshi</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ljubisavijevic</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Howarth FC, Almugaddum FA, Qureshi MA, Ljubisavijevic M. The effects of heavy long-term exercise on ventricular myocyte shortening and intracellular Ca2+ in streptozotocin-induced diabetic rat. J Diabetes Complications. 2009;24(4):278-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effects of heavy long-term exercise on ventricular myocyte shortening and intracellular Ca2+ in streptozotocin-induced diabetic rat</article-title>
          <source>J Diabetes Complications</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>278</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Howarth</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almugaddum</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Qureshi</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ljubisavijevic</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Stolen TO, Hoydal MA, Kemi OJ, Catalucci D, Ceci M, Aasum E, et al. Interval training normalizes cardiomyocyte function, diastolic Ca2+ control, and SR Ca2+ release synchronicity in a mouse model of diabetic cardiomyopathy. Circ Res. 2009;105(6):527-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Interval training normalizes cardiomyocyte function, diastolic Ca2+ control, and SR Ca2+ release synchronicity in a mouse model of diabetic cardiomyopathy</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>527</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stolen</surname>
              <given-names>TO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoydal</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kemi</surname>
              <given-names>OJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Catalucci</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ceci</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aasum</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Medeiros A, Gianolla RM, Kalil LMP, Bacurau RFP, Rosa LFBC, Negr&#227;o CE, et al. Efeito do treinamento f&#237;sico com nata&#231;&#227;o sobre o sistema cardiovascular de ratos normotensos. Rev paul Educ F&#237;s. 2000;14(1):7-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeito do treinamento f&#237;sico com nata&#231;&#227;o sobre o sistema cardiovascular de ratos normotensos</article-title>
          <source>Rev paul Educ F&#237;s</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Medeiros</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gianolla</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kalil</surname>
              <given-names>LMP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacurau</surname>
              <given-names>RFP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosa</surname>
              <given-names>LFBC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Natali AJ, Wilson LA, Peckham M, Turner DL, Harrison SM, White E. Different regional effects of voluntary exercise on the mechanical and electrical properties of rat ventricular myocytes. J Physiol. 2002;541(Pt 3):863-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Different regional effects of voluntary exercise on the mechanical and electrical properties of rat ventricular myocytes</article-title>
          <source>J Physiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>863</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>541</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Natali</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilson</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peckham</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turner</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harrison</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>White</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Pr&#237;mola-Gomes TN, Campos LA, Lauton-Santos S, Balthazar CH, Guatimosim S, Capettini LS, et al. Exercise capacity is related to calcium transients in ventricular cardiomyocytes. J Appl Physiol. 2009;107(2):593-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise capacity is related to calcium transients in ventricular cardiomyocytes</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>593</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pr&#237;mola-Gomes</surname>
              <given-names>TN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Campos</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lauton-Santos</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Balthazar</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guatimosim</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Capettini</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Roman-Campos D, Duarte HL, Sales PA, Natali AJ, Ropert C, Gazzinelli RT, et al. Changes in cellular contractility and cytokines profile during Trypanosoma cruzi infection in mice. Basic Res Cardiol. 2009;104(3):238-46.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Changes in cellular contractility and cytokines profile during Trypanosoma cruzi infection in mice</article-title>
          <source>Basic Res Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>238</fpage>
          <lpage>46</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>104</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Roman-Campos</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duarte</surname>
              <given-names>HL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sales</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Natali</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ropert</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gazzinelli</surname>
              <given-names>RT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Satoh H, Delbridge LM, Blatter LA, Bers DM. Surface:volume relationship in cardiac myocytes studied with confocal microscopy and membrane capacitance measurements: species-dependence and developmental effects. Biophys J. 1996;70(3):1494-504.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Surface: volume relationship in cardiac myocytes studied with confocal microscopy and membrane capacitance measurements: species-dependence and developmental effects</article-title>
          <source>Biophys J</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1494</fpage>
          <lpage>504</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Satoh</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Delbridge</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blatter</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bers</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Bers DM. Calcium cycling and signaling in cardiac myocytes. Annu Rev Physiol. 2008;70:23-49.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Calcium cycling and signaling in cardiac myocytes</article-title>
          <source>Annu Rev Physiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>23</fpage>
          <lpage>49</lpage>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bers</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Howarth FC, Qureshi MA. Myofilament sensitivity to Ca2+ in ventricular myocytes from the Goto-Kakizaki diabetic rat. Mol Cell Biochem. 2008;315(1-2):69-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myofilament sensitivity to Ca2+ in ventricular myocytes from the Goto-Kakizaki diabetic rat</article-title>
          <source>Mol Cell Biochem</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>69</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>1-2</issue>
          <volume>315</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Howarth</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Qureshi</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Ren J, Bode AM. Altered cardiac excitation-contraction coupling in ventricular myocytes from spontaneously diabetic BB rats. Am J Physiol Heart Circ Physiol. 2000;279(1):H238-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Altered cardiac excitation-contraction coupling in ventricular myocytes from spontaneously diabetic BB rats</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>H238</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>279</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ren</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bode</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Bidasee KR, Nallani K, Yu Y, Cocklin RR, Zhang Y, Wang M, et al. Chronic diabetes increases advanced glycation end products on cardiac ryanodine receptors/calcium-release channels. Diabetes. 2003;52(7):1825-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chronic diabetes increases advanced glycation end products on cardiac ryanodine receptors/calcium-release channels</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1825</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bidasee</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nallani</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cocklin</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Bidasee KR, Zhang Y, Shao CH, Wang M, Patel KP, Dincer UD, et al. Diabetes increases formation of advanced glycation end products on Sarco(endo)plasmic reticulum Ca2+-ATPase. Diabetes. 2004;53(2):463-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diabetes increases formation of advanced glycation end products on Sarco(endo)plasmic reticulum Ca2+-ATPase</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>463</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bidasee</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shao</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>KP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dincer</surname>
              <given-names>UD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Choi KM, Zhong Y, Hoit BD, Grupp IL, Hahn H, Dilly KW, et al. Defective intracellular Ca2+ signaling contributes to cardiomyopathy in Type 1 diabetic rats. Am J Physiol Heart Circ Physiol. 2002;283(4):H1398-408.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Defective intracellular Ca2+ signaling contributes to cardiomyopathy in Type 1 diabetic rats</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>H1398</fpage>
          <lpage>408</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>283</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Choi</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhong</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoit</surname>
              <given-names>BD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grupp</surname>
              <given-names>IL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hahn</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dilly</surname>
              <given-names>KW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Hattori Y, Matsuda N, Kimura J, Ishitani T, Tamada A, Gando S, et al. Diminished function and expression of the cardiac Na+-Ca2+ exchanger in diabetic rats: implication in Ca2+ overload. J Physiol. 2000;527(Pt 1):85-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diminished function and expression of the cardiac Na+-Ca2+ exchanger in diabetic rats: implication in Ca2+ overload</article-title>
          <source>J Physiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>85</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>527</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hattori</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsuda</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kimura</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishitani</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tamada</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gando</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Vasanji Z, Cantor EJ, Juric D, Moyen M, Netticadan T. Alterations in cardiac contractile performance and sarcoplasmic reticulum function in sucrose-fed rats is associated with insulin resistance. Am J Physiol Cell Physiol. 2008;291(4):C772-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Alterations in cardiac contractile performance and sarcoplasmic reticulum function in sucrose-fed rats is associated with insulin resistance</article-title>
          <source>Am J Physiol Cell Physiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>C772</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>291</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vasanji</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cantor</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Juric</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moyen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Netticadan</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Konrad RJ, Mikolaenko I, Tolar JF, Liu K, Kudlow JE. The potential mechanism of the diabetogenic action of streptozotocin: inhibition of pancreatic beta-cell O-GlcNAc-selective N-acetyl-beta-D-glucosaminidase. Biochem J. 2001;356(1):31-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The potential mechanism of the diabetogenic action of streptozotocin: inhibition of pancreatic beta-cell O-GlcNAc-selective N-acetyl-beta-D-glucosaminidase</article-title>
          <source>Biochem J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>31</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>356</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Konrad</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mikolaenko</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tolar</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kudlow</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Ponery AS, Adeghate E. Distribution of NPY and SP and their effects on glucagon secretion from the in vitro normal and diabetic pancreatic tissues. Peptides. 2000;21(10):1503-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Distribution of NPY and SP and their effects on glucagon secretion from the in vitro normal and diabetic pancreatic tissues</article-title>
          <source>Peptides</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1503</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ponery</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adeghate</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Howarth FC, Marzouqi FM, Al Saeedi AM, Hameed RS, Adeghate E. The effect of a heavy exercise program on the distribution of pancreatic hormones in the streptozotocin-induced diabetic rat. JOP. 2009;10(5):485-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of a heavy exercise program on the distribution of pancreatic hormones in the streptozotocin-induced diabetic rat</article-title>
          <source>JOP</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>485</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Howarth</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marzouqi</surname>
              <given-names>FM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Al Saeedi</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hameed</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adeghate</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Broderick TL, Poirier P, Gillis M. Exercise training restores abnormal myocardial glucose utilization and cardiac function in diabetes. Diabetes Metab Res Rev. 2005;21(1):44-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training restores abnormal myocardial glucose utilization and cardiac function in diabetes</article-title>
          <source>Diabetes Metab Res Rev</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>44</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Broderick</surname>
              <given-names>TL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poirier</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gillis</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Hall JL, Sexton WL, Stanley WC. Exercise training attenuates the reduction in myocardial GLUT-4 in diabetic rats. J Appl Physiol. 1995;78(1):76-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise training attenuates the reduction in myocardial GLUT-4 in diabetic rats</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>76</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sexton</surname>
              <given-names>WL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stanley</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Gomes RJ, Leme JA, de Moura LP, de Ara&#250;jo MB, Rogatto GP, de Moura RF, et al. Growth factors and glucose homeostasis in diabetic rats: effects of exercise training. Cell Biochem Funct. 2009;27(4):199-204.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Growth factors and glucose homeostasis in diabetic rats: effects of exercise training</article-title>
          <source>Cell Biochem Funct</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>199</fpage>
          <lpage>204</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leme</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Moura</surname>
              <given-names>LP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Ara&#250;jo</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogatto</surname>
              <given-names>GP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Moura</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. de Almeida Leme JA, de Ara&#250;jo MB, de Moura LP, Gomes, RJ, de Moura RF, Rogatto GP, et al. Effects of physical training on serum and pituitary growth hormone contents in diabetic rats. Pituitary. 2009;12(4):304-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of physical training on serum and pituitary growth hormone contents in diabetic rats</article-title>
          <source>Pituitary</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>304</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Almeida Leme</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Ara&#250;jo</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Moura</surname>
              <given-names>LP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Moura</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogatto</surname>
              <given-names>GP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Menon RK, Stephan DA, Rao RH, Shen-Orr Z, Downs LS, Roberts CT, et al. Tissue-specific regulation of the growth hormone receptor gene in streptozocin-induced diabetes in the rat. J Endocrinol. 1994;142(3):453-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tissue-specific regulation of the growth hormone receptor gene in streptozocin-induced diabetes in the rat</article-title>
          <source>J Endocrinol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>453</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>142</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Menon</surname>
              <given-names>RK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stephan</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rao</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shen-Orr</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Downs</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roberts</surname>
              <given-names>CT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Howarth FC, Chandler NJ, Kharche S, Tellez JO, Greener ID, Yamanushi TT, et al. Effects of streptozotocin-induced diabetes on connexin43 mRNA and protein expression in ventricular muscle. Mol Cell Biochem. 2008;319(1-2):105-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of streptozotocin-induced diabetes on connexin43 mRNA and protein expression in ventricular muscle</article-title>
          <source>Mol Cell Biochem</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>105</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <issue>1-2</issue>
          <volume>319</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Howarth</surname>
              <given-names>FC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chandler</surname>
              <given-names>NJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kharche</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tellez</surname>
              <given-names>JO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greener</surname>
              <given-names>ID</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamanushi</surname>
              <given-names>TT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Swimming training attenuates contractile dysfunction in diabetic rat cardiomyocytes</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Experimental diabetes promotes contractile dysfunction in cardiomyocytes, but the effects of swimming in this disorder are not known. OBJECTIVE: To test the effects of a swimming training program (STP) on cardiomyocyte contractile dysfunction in rats with experimental diabetes. METHODS: Wistar rats (age: 30 days; mean body weight: 84.19 g) with diabetes induced by streptozotocin (60 mg/kg body weight; glucose &gt; 300 mg/dl) were divided into sedentary diabetic rats (SD, n = 10) and exercised diabetic rats (ED, n = 13). Animals of same age and weight served as sedentary controls (SC, n = 10) and exercised controls (EC, n = 06). Animals and ED and EC underwent a STP (05 days/week, 90 min/day) for 08 weeks. Left ventricular (LV) myocytes were isolated and electrically stimulated at 3.0 Hz at room temperature (&#8764; 25&#186; C). RESULTS: Diabetes reduced contractile function in cardiomyocytes of animals compared to controls (i.e., lower amplitude of contraction, longer duration of contraction and relaxation). The STP attenuated the reduced amplitude of contraction (SC, 11 &#177; 0.2% vs ED, 11.6 &#177; 0.2%), time to peak contraction (SC, 319 &#177; 5.8 ms vs ED, 333 &#177; 4.8 ms) and time to 50.0% of relaxation (SC, 619 &#177; 22.2 ms vs ED 698 &#177; 18.6 ms) of cardiomyocytes of diabetic rats. Diabetes reduced the size of cardiomyocytes, however, the STP minimized the reduction of cell volume and width, without changing length. CONCLUSION: The swimming training program attenuated the contractile dysfunction of the LV myocytes of rats with experimental diabetes.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Swimming</kwd>
        <kwd>physical exertion</kwd>
        <kwd>myocytes, cardiac</kwd>
        <kwd>rats</kwd>
        <kwd>diabetes mellitus</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="add-body2">
          <label>
            <bold>Swimming training attenuates contractile dysfunction in diabetic rat cardiomyocytes</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>M&#225;rcia Ferreira da Silva; Maria do Carmo Gouveia Pel&#250;zio; Paulo Roberto dos Santos Amorim; Vitor Neiva Lavorato; Nat&#225;lia Pereira do Santos; Luiz Henrique Marchesi Bozi; Arlete Rita Penitente; Daniel Luciano Falkoski; Felipe Gomes Berfort; Antonio Jose Natali</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa, Vi&#231;osa, MG - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Experimental diabetes promotes contractile dysfunction in cardiomyocytes, but the effects of swimming in this disorder are not known.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To test the effects of a swimming training program (STP) on cardiomyocyte contractile dysfunction in rats with experimental diabetes.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Wistar rats (age: 30 days; mean body weight: 84.19 g) with diabetes induced by streptozotocin (60 mg/kg body weight; glucose &gt; 300 mg/dl) were divided into sedentary diabetic rats (SD, n = 10) and exercised diabetic rats (ED, n = 13). Animals of same age and weight served as sedentary controls (SC, n = 10) and exercised controls (EC, n = 06). Animals and ED and EC underwent a STP (05 days/week, 90 min/day) for 08 weeks. Left ventricular (LV) myocytes were isolated and electrically stimulated at 3.0 Hz at room temperature (&#8764; 25&#186; C).</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Diabetes reduced contractile function in cardiomyocytes of animals compared to controls (i.e., lower amplitude of contraction, longer duration of contraction and relaxation). The STP attenuated the reduced amplitude of contraction (SC, 11 &#177; 0.2% <italic>vs</italic> ED, 11.6 &#177; 0.2%), time to peak contraction (SC, 319 &#177; 5.8 ms <italic>vs</italic> ED, 333 &#177; 4.8 ms) and time to 50.0% of relaxation (SC, 619 &#177; 22.2 ms <italic>vs</italic> ED 698 &#177; 18.6 ms) of cardiomyocytes of diabetic rats. Diabetes reduced the size of cardiomyocytes, however, the STP minimized the reduction of cell volume and width, without changing length.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The swimming training program attenuated the contractile dysfunction of the LV myocytes of rats with experimental diabetes.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Swimming; physical exertion; myocytes, cardiac; rats; diabetes mellitus.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Diabetes mellitus type 1 is a risk factor for cardiovascular events, including the development of diabetic cardiomyopathy. The inability to maintain glucose homeostasis in the myocardium compromises cardiac structure and function in humans and animals with experimental diabetes<sup>1-4</sup>. At the cellular level, it was shown that diabetes impairs the contractile function of cardiomyocytes, mainly for causing structural and functional changes in the regulation of intracellular calcium (Ca<sup>2+</sup>)<sup>5-7</sup>.</p>
      <p>Regular exercise has been used as an effective agent for heart protection for diabetics, since the structural and functional abnormalities of the diabetic heart to respond favorably exercise<sup>8-10</sup>. For example, in diabetic rats, chronic exercise attenuated changes in left ventricular function, such as reduction in systolic volume, end-diastolic volume and ejection fraction, cardiac output and fractional shortening<sup>7,11,12</sup>.</p>
      <p>At the cellular level, however, few studies on the effects of chronic exercise on the contractile function of cardiomyocytes of diabetic rats were performed and, in addition to using only the treadmill, showed controversial results. For example, continuous running programs on a treadmill with low intensity (09 m/min, 0.0% inclination, 30 min/day) or moderate intensity (18 m/min, 0.0% inclination) did not affect the contraction of rat cardiomyocytes<sup>13</sup>. Another program of continuous running with high intensity (18 m/min, 5.0% inclination, 60 min/day) led to negative changes, as it prolonged cell contraction time and did not alter the amplitude of contraction of rat cardiomyocytes<sup>14</sup>. However, running programs on a treadmill with higher intensity (20-25 m/min, 5.0% inclination, 60 min/day) were able to restore the contractile function of rat and mice cardiomyocytes<sup>7,15</sup>. So far, the effects of continuous exercise lasting over 60 minutes daily, especially swimming on the contractile function of cardiomyocytes of diabetic rats are not known.</p>
      <p>This study aims to test whether a swimming program, lasting 90 minutes daily, alters the contractile function of isolated cardiomyocytes of the left ventricle of rats with experimental diabetes.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Experimental animals and treatments</p>
      <p>Wistar rats (age 30 days; mean body weight of 84.19 g) were divided into 04 groups: Sedentary controls (SC, n = 10); Exercised control (EC, n = 10); Sedentary diabetic (SD, n = 20); and Exercised diabetic (ED, n = 20) and were maintained at average temperature of 22&#186; C and inversed lighting regime of 12/12h light/dark with water and commercial diet ad libitum.</p>
      <p>This study followed the standards established in the Guide for the Care and Use of Laboratory Animals (Institute of Laboratory Animal Resources, National Academy of Sciences, Washington, D.C., 1996) and respected the Ethical Principles in Animal Experiments of the Brazilian College of Animal Experimentation (COBEA). The study was approved by the Ethics Committee of Universidade Federal de Vi&#231;osa (proceeding No. 03/2009).</p>
      <p>Induction of diabetes</p>
      <p>After fasting for 12 hours, the animals in groups ED and SD received an intraperitoneal injection (60 mg/kg body weight) of streptozotocin (STZ, Sigma, St. Louis, USA), diluted in 1.0 ml of sodium citrate buffer (0.1 M, pH 4.5). Animals in groups SC and EC received the same dose of sodium citrate buffer (0.1 M, pH 4.5) without STZ. Seven days after application of STZ and fasting for 12 hours, blood glucose was measured at rest (One Touch Ultra - Johnson &amp; Johnson, Mexico). Animals with levels of fasting blood glucose above 300 mg\dl were considered diabetic (SD, n = 10, ED, n = 13). Fasting blood glucose and body weight were monitored weekly over the experimental period.</p>
      <p>Swimming training program</p>
      <p>After 45 days of hyperglycemia, the animals in group ED and EC were subjected to a swimming training program (adapted from Medeiros et al<sup>16</sup>) for 8 weeks. In the first week, the animals exercised in the water, no overload, over 10-50 min, the duration increased by 10 min/day. In the second week, the animals exercised with a load of 1.0% of their body weight and exercise duration was increased by 10 min/day until 90 min of continuous swimming. From the third week, the load was increased weekly (0.5% of body weight) up to 4.0% of body weight in 8 weeks. During the swimming sessions, the animals in groups SD and NC were placed in a polypropylene box with warm water (28-30&#186; C) and 10 cm depth.</p>
      <p>Four animals in the group EC died from drowning.</p>
      <p>Isolation of cardiomyocytes</p>
      <p>After euthanasia, hearts were removed and left ventricular myocytes were isolated as described by Natali et al<sup>17</sup>. Briefly, hearts were cannulated via the aorta in a Langendorff system and perfused with isolation solution [composition (mM): 130 Na<sup>+</sup>; 5.4 K<sup>+</sup>; 1.4 Mg<sup>+</sup>; 140 Cl<sup>-</sup>; 0.75 Ca<sup>2+</sup>; 5.0 Hepes; 10 glucose; 20 taurine; and 10 creatine; pH = 7.3 at room temperature]. Then the heart was perfused with calcium-free solution containing 0.1 mM ethylene glycol-bis (&#223;-aminoethyl ether)-N, N, N', N'-tetraacetic acid (EGTA), for a period of 4 -6 min. Then, the heart was perfused with a solution containing 1.0 mg.ml<sup>-1</sup> collagenase type 2 (Worthington, USA) and 100.0 mM CaCl<sub>2</sub> for 20 to 25 min. The solutions were oxygenated (100% O<sub>2</sub> - White Martins, Brazil) and maintained at a temperature of 35&#186; C. After perfusion, ventricles were separated from the atria and weighed. Then, the left ventricle was placed in a vial containing 5.0 ml of enzyme solution (collagenase) and bovine serum albumin (10.0%). The vial was shaken moderately for 05 min in a water bath at 37&#186; C, after which the tissue was removed from the vial and the remainder was centrifuged (3.000 rpm) for 30 s. The supernatant was removed and the cardiomyocytes were suspended in isolation solution and stored in refrigerator (5&#186; C) until use.</p>
      <p>Contractile function of cardiomyocytes</p>
      <p>Cell contractions were measured using the technique of changing the length of cardiomyocytes using the edge detection system (Ionoptix, Milton, MA, USA) mounted on an inverted microscope (Nikon Eclipse - TS100, Japan) as described previously<sup>18</sup>. Briefly, myocytes were accommodated in an experimental chamber with a glass base and bathed in buffer solution with the following composition (in mM): 136.9 NaCl; 5.4 KCl; 0.37 NaH<sub>2</sub>PO<sub>4</sub>; 0.57 MgCl<sub>2</sub>; 5.0 Hepes = 5; 5.6 Glucose and 1.0 CaCl<sub>2</sub> (pH = 7.4 at room temperature). Myocytes were viewed on a monitor via a camera (Myocam, Ionoptix, frequency of 240 Hz) attached to the microscope using an image detection program (Ionwizard, Ionoptix). Cardiomyocytes were stimulated externally at a frequency of 3.0 Hz (10 Volts, lasting 5 min) using a pair of steel electrodes and an electric field (Myopacer, Ionoptix). The movements of the longitudinal edges of the myocytes were captured by the edge detection system (Ionwizard, Ionoptix) and stored for later analysis. Contraction measurements employed only those cardiomyocytes that were in good condition, with the edges and well-defined sarcomeric striations, at rest, with no voluntary contractions. The contractions were analyzed as described previously<sup>19</sup>.</p>
      <p>Dimensions of cardiomyocytes</p>
      <p>The length and width of myocytes were measured using a system for capturing images, from images of cardiomyocytes displayed horizontally on the monitor of a microcomputer, as described<sup>17</sup>. The cell length was determined by measuringthe cell image generated on the monitor from the right edge to the left edge, at the midpoint of the cardiomyocyte width. The width of cells was determined by measuring the image generated on the monitor, from the top edge to the bottom edge, at the midpoint of the length of cardiomyocytes. The cell volume was calculated using the formula: [Volume (pL) = Length (mm) x width (mm) x (7.59 x 10<sup>- 3</sup> pL/mm<sup>2</sup>)], according to Satoh et al<sup>20</sup>.</p>
      <p>Statistical analysis</p>
      <p>To compare the means of variables analyzed among the 04 groups (exercise and diabetes factors, two groups each), we used analysis of variance with two inputs (two-way ANOVA) and Tukey's post hoc for multiple comparisons. This analysis was performed using the Sigma Stat software, version 3.0. We adopted alevel of significance of up to 5.0% (p <underline>&lt;</underline> 0.05).</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Before the application of STZ, there was no statistical difference in blood glucose between the groups (<xref ref-type="table" rid="en_aop04611tab01-body2">Table 1</xref>). Forty-five days after the application of STZ (beginning of the year) and at the end of the experiment, diabetic animals had blood glucose higher than control animals. The blood glucose levels were not altered by exercise in both diabetic animals (ED <italic>vs</italic> SD) as in control animals (EC <italic>vs</italic> SC). There was no interaction among exercise and diabetes (two-way ANOVA, p &gt; 0.05) for this or for other variables analyzed.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop04611tab01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The initial body weights were not different among the four groups (<xref ref-type="table" rid="en_aop04611tab01-body2">Table 1</xref>). Forty-five days after application of STZ, the animals in groups SD and ED had body weights lower than controls SC and EC. The same happened at the end of the experiment. Likewise, the swimming program did not alter these parameters in animals of both ED group as compared to SD, and in EC as compared to SC.</p>
      <p>The SD animals had lower ventricular weights (p &lt; 0.05) than SC (<xref ref-type="table" rid="en_aop04611tab01-body2">Table 1</xref>). The swimming program did not affect the ventricular weight of diabetic animals (SD <italic>vs</italic> ED). However, in control animals, ventricular weight was higher in EC than in SC animals. Ventricular weight related to body weight, ventricular hypertrophy index, was higher in the SD group than in the SC group. Among diabetic rats, those in the ED group presented higher relative ventricular weight than those in the SD group. Among controls, EC animals exhibited a higher relative ventricular weight than SC.</p>
      <p>Independently, diabetes reduced the length of cardiomyocytes in sedentary animals (SD <italic>vs</italic> SC) and trained animals (ED <italic>vs</italic> CE; <xref ref-type="table" rid="en_aop04611tab02-body2">Table 2</xref>). However, the swimming program has not changed the length of cardiomyocytes in diabetic rats (ED <italic>vs</italic> SD) and in non-diabetic rats (SC <italic>vs</italic> CE). Diabetes reduced the width of myocytes in sedentary animals (SD <italic>vs</italic> SC) and trained animals (ED <italic>vs</italic> CE). However, the swimming program has increased the width of cardiomyocytes of diabetic rats (ED <italic>vs</italic> SD). This did not occur in control animals (EC <italic>vs</italic> SC). There was a reduction of cell volume in the SD group compared to the SC group. The swimming program increased the cell volume in diabetic animals (ED <italic>vs</italic> SD), but not in control animals (EC <italic>vs</italic> SC). It is observed that the length/width ratio of cardiomyocytes was not affected by diabetes or by the swimming program.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop04611tab02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The analysis of the contractile function of cardiomyocytes showed that the amplitude of cell contraction was reduced by diabetes (SC, 11.0 &#177; 0.2% <italic>vs</italic> SD, 10.2 &#177; 0.2%, p &lt; 0.001) (<xref ref-type="fig" rid="en_aop04611fig01-body2">Figure 1 A</xref>). The swimming program increased the contraction amplitude of cardiomyocytes in these animals (SD, 10.2 &#177; 0.2% <italic>vs</italic> ED, 11.6 &#177; 0.2%, p &lt; 0.001). Among the control animals, the swimming program increased the amplitude of contraction (SC, 11.0 &#177; 0.2% <italic>vs</italic> EC, 12.4 &#177; 0.2%, p &lt; 0.001).</p>
      <p content-type="html"><fig id="en_aop04611fig01-body2"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/jYtnfGwW6gHTr6L8pH9VgkN/b25c11ae268a6c755f277d674946615f4b1d32b9.jpg"/><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/jYtnfGwW6gHTr6L8pH9VgkN/55642b3784262c6cb708a74f7e6bca1a8a37218c.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gf01-en.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
&#160;&#13;
</p>
      <p>The cardiomyocytes of animals in the SD group had time to peak contraction longer than the SC group (361 &#177; 5.7 ms <italic>vs</italic> 319.0 &#177; 5.8 ms, respectively, p &lt; 0.001) (<xref ref-type="fig" rid="en_aop04611fig01-body2">Figure 1 B</xref>). The swimming program reduced the time to peak contraction in diabetic animals (SD, 361 &#177; 5.7 ms <italic>vs</italic> ED, 333.0 &#177; 4.8 ms, p &lt; 0.001). The same effect was observed in cardiomyocytes of control animals (EC, 289.0 &#177; 6.8 ms <italic>vs</italic> SC, 319.0 &#177; 5.8 ms, p &lt; 0.001).</p>
      <p>For 50.0% of relaxation, the time was higher in cardiomyocytes of sedentary diabetic rats than in sedentary controls (SD, 756 &#177; 22.1 ms <italic>vs</italic> SC, 619.0 &#177; 22.2 ms, p &lt; 0.001) (<xref ref-type="fig" rid="en_aop04611fig01-body2">Figure 1C</xref>). The swimming program reduced the time for 50.0% of relaxation in the cardiomyocytes of these animals (SD, 756 &#177; 22.1 ms <italic>vs</italic> ED, 698 &#177; 18.6 ms, p = 0.044). The same effect was observed in cardiomyocytes of control animals (EC, 516.0 &#177; 26.1 ms <italic>vs</italic> SC, 619.0 &#177; 22.2 ms, p = 0.003).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Our data demonstrate that the contractile dysfunction of cardiomyocytes caused by diabetes was moderated by swimming training program lasting 90 minutes. Furthermore, we found increased width and volume of cardiomyocytes, without altering the cell length in response to chronic exercise.</p>
      <p>The reduced contraction amplitude observed in this study reflects important changes in the myocardium of diabetic rats in vivo, such as reduced fractional shortening in end diastolic diameter, left ventricular end systolic diameter and cardiac input<sup>7,11</sup>. Although we have not tested mechanisms, it is knownthat the decreased sensitivity of contractile myofilaments to Ca<sup>2+</sup> and reduced intracellular concentration of Ca<sup>2+</sup> are involved<sup>21</sup>. However, cardiomyocytes of Goto-Kakizaki rat showed increased amplitude of contraction associated with transient reduction of Ca<sup>2+</sup>. This suggests that the sensitivity of myofilaments to Ca<sup>2+</sup> was increased, which could be a compensatory mechanism to preserve the mechanical function of the heart in diabetes<sup>22</sup>. There is evidence that the intracellular concentration of Ca<sup>2+</sup> is reduced in cardiomyocytes of animals with experimental diabetes<sup>23</sup>. This occurs due to the increased activity of sodium and calcium exchanger (NCX) and decreased uptake of Ca<sup>2+</sup> by the sarcoplasmic reticulum (SR) via calcium ATPase of the SR (SERCA2)<sup>15</sup> and reduced release of Ca<sup>2+</sup> of SR, via ryanodine receptors (RyR2)<sup>24</sup>. Moreover, it is possible that the reduced density of transverse tubules in cardiomyocytes of diabetic animals can change the space between the L-type calcium channels and RyR2, which reduces the efficiency of excitation-contraction coupling<sup>15</sup>.</p>
      <p>In contrast, chronic exercise increased the contraction amplitude in diabetic animals and controls. For diabetic animals, this fact indicates that exercise promoted positive changes in cardiomyocytes that contribute to alleviating some of the mechanical abnormalities of diabetic myocardium observed in vivo<sup>7,11,12</sup>. Some mechanisms have been proposed as responsible for increasing the contraction amplitude of cardiomyocytes of diabetic rats in response to chronic exercise: there is evidence that chronic exercise can normalize the operation of NCX and calcium calmodulin kinase II (CaMKII), reduce the leakage of Ca<sup>2+</sup> of SR and increase the content of Ca<sup>2+</sup> of SR<sup>7,15</sup>.</p>
      <p>Experimental diabetes prolonged the time required for peak cell contraction. This indicates that cardiomyocytes of diabetic rats contract more slowly than their controls. This change has a negative impact on the cardiac function in these animals. The speed of contraction of cardiomyocytes is controlled by proteins that regulate intracellular Ca<sup>2+</sup> movement and the rate of ATP hydrolysis which, in turn, regulates the rate of formation of crossed bridges<sup>21</sup>. Cardiomyocytes of diabetic animals reduce the expression of regulatory proteins such as CaMKII, NCX, RyR2, SERCA2 and phospholamban (PLB)<sup>5,7,15,24-26</sup>, which may delay the availability of Ca<sup>2+</sup> for cell contraction.</p>
      <p>However, the swimming program reduced the time to peak contraction in diabetic animals. Adaptations to regular exercise, which accelerate the availability of cytosolic Ca<sup>2+</sup> and increase the rate of ATP hydrolysis, contributed to this reduction. The speed of availability of cytosolic Ca<sup>2+</sup> is regulated mainly by the output speed of SR Ca<sup>2+</sup> via RyR2<sup>21</sup>. There is evidence that regular exercise increases the expression and/or the activity of RyR2 and sensitivity of RyR2 and contractile myofilaments to Ca<sup>2+</sup> in diabetic animals<sup>7</sup>. Furthermore, exercise can increase the density and responsiveness of beta-adrenergic receptors in diabetic rats<sup>12</sup>, which can affect the speed of cell contraction.</p>
      <p>We have also demonstrated that experimental diabetes has prolonged cell relaxation time. The relaxation of cardiomyocytes depends on the removal of Ca<sup>2+</sup> from the cytosol to the SR (via SERCA2, PLB) to the extracellular medium (via NCX, sarcolemmal Ca<sup>2+</sup> ATPase) and to the mitochondria (via transport of mitochondrial Ca<sup>2+</sup>)<sup>21</sup>. The expression and function of these cellular structures are reduced in cardiomyocytes of diabetic animals<sup>12,25-28</sup>. This fact reduces the rate at which Ca<sup>2+</sup> is removed from the cytosol. These changes are also associated with depression of protein kinase A (PKA) and CaMKII, responsible for phosphorylation of PLB. Furthermore, non phosphorylation of PLB by CaMKII reduced the affinity of SERCA2 for Ca<sup>2+</sup> and inhibits reuptake of Ca<sup>2+</sup> by SR, which helps to slow down cell relaxation<sup>26</sup>. These findings at the cellular level are consistent with the diastolic dysfunctions observed in diabetic hearts in vivo<sup>7,11</sup>.</p>
      <p>The swimming program applied, in turn, reduced the relaxation time of cardiomyocytes of diabetic animals. This effect has been attributed to the ability of regular exercise to increase the speed of removal of Ca<sup>2+</sup> from cytosol via increased expression of SERCA2 and PLB<sup>7,15</sup>, normalization of NCX expression and function, reduction in the phosphorylation of CaMKII and restoration of the density of transverse tubules<sup>15</sup>.</p>
      <p>The swimming program applied did not affect fasting plasma glucose in diabetic and control animals at rest. In diabetic rats, STZ induces the apoptosis of &#223;-pancreatic cells<sup>29</sup>, which inhibits the secretion of insulin. It is also possible that there has been an increase in glucagon secretion in such animals<sup>30</sup> and its counterregulatory action has helped in the maintenance of hyperglycemia. Our results are consistent with those of other studies<sup>7,11-14,31</sup>, although these have used different exercise protocols (i.e., treadmill). On the other hand, some studies have shown that exercise was able to improve glucose metabolism in diabetic rats<sup>32,33</sup>. Probably a lack of consensus between the results of these studies is due to the use of different methodological procedures.</p>
      <p>Diabetic animals showed polyuria and polydipsia characteristic of diabetes, but despite feeding normally, without food restriction [e.g., weekly consumption of food (diabetics: 199.47 &#177; 3.55 g <italic>vs</italic> controls: 194.36 &#177; 4.4 g)], moving freely within the box housing (SD group) and exercising (ED group), they did not gain as much weight as non-diabetic controls. The lower body and ventricular weights of diabetic animals indicate that they had impaired growth. In rats with diabetes induced by STZ, in addition to insulin, the secretion of hormones such as the growth hormone, glucagon, pancreatic polypeptide and, consequently, growth factor similar to that of insulin, are altered and affect the growth<sup>34-36</sup>. It is also known thatdiabetes induces increased use of fatty acids and accelerates protein catabolism<sup>37</sup>.</p>
      <p>Yet, the swimming program used was unable to significantly alter the body weight of diabetic or nondiabetic animals, but increased the absolute ventricular weight in non-diabetic animals. However, more importantly, both diabetes and the swimming program increased the relative ventricular weight of diabetic animals and the swimming program increased this parameter in nondiabetic control animals, which shows ventricular hypertrophy. Cardiac hypertrophy induced by experimental diabetes (pathological) and chronic exercise (physiological) have been documented in previous studies<sup>7,14,17,31</sup>.</p>
      <p>The reduction in the dimensions of cardiomyocytes of diabetic rats compared to controls, as observed in this study, is consistent with the smaller ventricular weight presented by the diabetic animals. However, the swimming program used increased the volume of cardiomyocytes of diabetic rats. This suggests that inhibition of cell growth caused by diabetes was affected by the exercise applied and denotes cell hypertrophy. In fact, the relative ventricular weight in animals of group ED was more pronounced than in animals of group EC (33.3% <italic>vs</italic> 31.5%, respectively).</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>We concluded that the swimming training program attenuated the contractile dysfunction of the LV cardiomyocytes of rats with experimental diabetes. These findings are relevant for the understanding, at the cellular level, of the benefits of exercise training on the contractile function of cardiac muscle of individuals with diabetes type I.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPEMIG.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by M&#225;rcia Ferreira da Silva, from <italic>Universidade Federal de Vi&#231;osa</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Entrenamiento en nataci&#243;n aten&#250;a la disfunci&#243;n contr&#225;ctil de cardiomiocitos de ratones diab&#233;ticos</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La diabetes experimental promueve el trastorno contr&#225;ctil de los cardiomiocitos, pero los efectos del entrenamiento en nataci&#243;n en este trastorno no se conocen. OBJETIVO: Probar los efectos de un programa de capacitaci&#243;n en nataci&#243;n (PTN) sobre el trastorno contr&#225;ctil de cardiomiocitos de ratas con diabetes experimental. M&#201;TODOS: Ratas Wistar (edad: 30 d&#237;as, peso corporal medio: 84,19 g) con diabetes inducida por estreptozotocina (60 mg/kg de peso corporal, glucosa &gt; 300 mg/dl) fueron divididos en diab&#233;ticos sedentarios (DS, n = 10) y diab&#233;ticos ejercitados (DE, n = 13). Animales de la misma edad y peso sirvieron de controles sedentarios (CS, n = 10) y controles ejercitados (CE, n = 06). Los animales DE y CE se sometieron a un PTN (05 d&#237;as/semana, 90 min/d&#237;a), por 08 semanas. Los miocitos del ventr&#237;culo izquierdo (VI) fueron aislados y estimulados el&#233;ctricamente a 3,0 Hz en temperatura ambiente (~ 25&#186; C). RESULTADOS: La diabetes disminuy&#243; la funci&#243;n contr&#225;ctil de los cardiomiocitos de los animales en comparaci&#243;n con los controles (es decir, menor amplitud de la contracci&#243;n, la duraci&#243;n de la contracci&#243;n y relajaci&#243;n). El PTN atenu&#243; la reducci&#243;n de la amplitud de la contracci&#243;n (CS, 11 &#177; 0,2% frente a la DE, 11,6 &#177; 0,2%), el tiempo para la contracci&#243;n m&#225;xima (CS, 319 &#177; 5,8 ms vs DE, 333 &#177; 4,8 ms) y el tiempo para el 50% de relajaci&#243;n (CS, 619 &#177; 22,2 ms vs DE, 698 &#177; 18,6 ms) de los cardiomiocitos de los animales diab&#233;ticos. La diabetes redujo las dimensiones de los cardiomiocitos, sin embargo, el PTN minimiz&#243; la reducci&#243;n de la anchura y volumen celular, sin cambiar la longitud. CONCLUSI&#211;N: El programa de entrenamiento de nataci&#243;n atenu&#243; la disfunci&#243;n contr&#225;ctil de los miocitos del VI de las ratas con diabetes experimental.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Nataci&#243;n</kwd>
        <kwd>esfuerzo f&#237;sico</kwd>
        <kwd>miocitos card&#237;acos</kwd>
        <kwd>ratones</kwd>
        <kwd>diabetes mellitus</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top1-body3">
          <label>
            <bold>Entrenamiento en nataci&#243;n aten&#250;a la disfunci&#243;n contr&#225;ctil de cardiomiocitos de ratones diab&#233;ticos</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>M&#225;rcia Ferreira da Silva; Maria do Carmo Gouveia Pel&#250;zio; Paulo Roberto dos Santos Amorim; Victor Neiva Lavorato; Nat&#225;lia Pereira do Santos; Luiz Henrique Marchesi Bozi; Arlete Rita Penitente; Daniel Luciano Falkoski; Felipe Gomes Berfort; Antonio Jose Natali</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa, Vi&#231;osa, MG - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La diabetes experimental promueve el trastorno contr&#225;ctil de los cardiomiocitos, pero los efectos del entrenamiento en nataci&#243;n en este trastorno no se conocen.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Probar los efectos de un programa de capacitaci&#243;n en nataci&#243;n (PTN) sobre el trastorno contr&#225;ctil de cardiomiocitos de ratas con diabetes experimental.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Ratas Wistar (edad: 30 d&#237;as, peso corporal medio: 84,19 g) con diabetes inducida por estreptozotocina (60 mg/kg de peso corporal, glucosa &gt; 300 mg/dl) fueron divididos en diab&#233;ticos sedentarios (DS, n = 10) y diab&#233;ticos ejercitados (DE, n = 13). Animales de la misma edad y peso sirvieron de controles sedentarios (CS, n = 10) y controles ejercitados (CE, n = 06). Los animales DE y CE se sometieron a un PTN (05 d&#237;as/semana, 90 min/d&#237;a), por 08 semanas. Los miocitos del ventr&#237;culo izquierdo (VI) fueron aislados y estimulados el&#233;ctricamente a 3,0 Hz en temperatura ambiente (~ 25&#186; C).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> La diabetes disminuy&#243; la funci&#243;n contr&#225;ctil de los cardiomiocitos de los animales en comparaci&#243;n con los controles (es decir, menor amplitud de la contracci&#243;n, la duraci&#243;n de la contracci&#243;n y relajaci&#243;n). El PTN atenu&#243; la reducci&#243;n de la amplitud de la contracci&#243;n (CS, 11 &#177; 0,2% frente a la DE, 11,6 &#177; 0,2%), el tiempo para la contracci&#243;n m&#225;xima (CS, 319 &#177; 5,8 ms <italic>vs</italic> DE, 333 &#177; 4,8 ms) y el tiempo para el 50% de relajaci&#243;n (CS, 619 &#177; 22,2 ms <italic>vs</italic> DE, 698 &#177; 18,6 ms) de los cardiomiocitos de los animales diab&#233;ticos. La diabetes redujo las dimensiones de los cardiomiocitos, sin embargo, el PTN minimiz&#243; la reducci&#243;n de la anchura y volumen celular, sin cambiar la longitud.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> El programa de entrenamiento de nataci&#243;n atenu&#243; la disfunci&#243;n contr&#225;ctil de los miocitos del VI de las ratas con diabetes experimental. (Arq Bras Cardiol 2011; 97(1):33-39)</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Nataci&#243;n, esfuerzo f&#237;sico, miocitos card&#237;acos, ratones, diabetes mellitus.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La diabetes mellitus tipo 1 es un factor de riesgo para eventos cardiovasculares, incluyendo el desarrollo de la miocardiopat&#237;a diab&#233;tica. La incapacidad para mantener la homeostasis de la glucosa en el miocardio compromete la estructura y la funci&#243;n card&#237;aca en humanos y animales con diabetes experimental<sup>1-4</sup>. En nivel celular, se demostr&#243; que la diabetes perjudica la funci&#243;n contr&#225;ctil de los cardiomiocitos, principalmente por provocar alteraciones estructurales y funcionales en la regulaci&#243;n del calcio (Ca<sup>2+</sup>) intracelular<sup>5-7</sup>.</p>
      <p>El ejercicio regular se viene utilizando como un agente eficaz para la protecci&#243;n card&#237;aca para los diab&#233;ticos, ya que las anormalidades estructurales y funcionales del coraz&#243;n diab&#233;tico responden favorablemente al ejercicio<sup>8-10</sup>. Por ejemplo, en animales diab&#233;ticos, el ejercicio cr&#243;nico atenu&#243; alteraciones en la funci&#243;n ventricular izquierda, tales como la reducci&#243;n en los vol&#250;menes sist&#243;lico, diast&#243;lico final y de eyecci&#243;n, en el d&#233;bito card&#237;aco y en la fracci&#243;n de acortamiento<sup>7,11,12</sup>.</p>
      <p>A nivel celular, sin embargo, pocos estudios sobre los efectos del ejercicio cr&#243;nico en la funci&#243;n contr&#225;ctil de los cardiomiocitos de animales diab&#233;ticos se llevaron a cabo y, adem&#225;s de usar s&#243;lo la carrera en cinta, mostraron resultados contradictorios. Por ejemplo, los programas de carrera continua en cinta con intensidad baja (09 m/min, 0% m&#237;nimo de una inclinaci&#243;n de 30 min/d&#237;a) o moderada (18 m/min, 0% de inclinaci&#243;n) no afectaron la contracci&#243;n de los cardiomiocitos ratones<sup>13</sup>. Otro programa de carrera continua con intensidad alta (18 m/min, 5% de inclinaci&#243;n, 60 min/d&#237;a) provoc&#243; adaptaciones negativas, ya que prolong&#243; el tiempo de contracci&#243;n celular y no alter&#243; la amplitud de contracci&#243;n de los cardiomiocitos de ratones<sup>14</sup>. Sin embargo, programas de corrida en cinta con intensidad m&#225;s alta (20-25 m/min, 5% de inclinaci&#243;n, 60 min/dia) fueron capaces de restaurar la funci&#243;n contr&#225;ctil de los cardiomiocitos de ratones y camundongos<sup>7,15</sup>. Por tanto, hasta el momento, los efectos del ejercicio continuo con duraci&#243;n superior a 60 minutos diarios, espec&#237;ficamente la nataci&#243;n, sobre la funci&#243;n contr&#225;ctil de cardiomiocitos de ratones diab&#233;ticos no se conocen.</p>
      <p>Este estudio tiene como objetivo probar si un programa de nataci&#243;n, que dura 90 minutos diarios, altera la funci&#243;n contr&#225;ctil de los cardiomiocitos aislados del ventr&#237;culo izquierdo de ratones con diabetes experimental.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Animales de experimentaci&#243;n y los tratamientos</bold>
      </p>
      <p>Ratones Wistar (a la edad de 30 d&#237;as, el peso corporal medio de 84,19 g) se dividieron en 04 grupos: Controles sedentarios (CS, n = 10); Control ejercitado (CE, n = 10); Diab&#233;ticos sedentarios (DS, n = 20); y el Diab&#233;tico ejercitado (DE, n = 20) se mantuvieron en ambiente a la temperatura promedio de 22&#186; C y r&#233;gimen de luminosidad invertido de 12/12 horas claro/oscuro con agua y raci&#243;n comercial <italic>ad libitum</italic>.</p>
      <p>Se siguieron las normas establecidas en el <italic>Guide for the Care and Use of Laboratory Animals( Institute of Laboratory Animal Resources, National Academy of Sciences</italic>, Washington, D.C., 1996) y respetados los Principios &#201;ticos para la Experimentaci&#243;n Animal del Colegio Brasile&#241;o de Experimentaci&#243;n Animal (COBEA). El estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica de la Universidad Federal de Vi&#231;osa (proceso N&#186; 03/2009).</p>
      <p>
        <bold>Inducci&#243;n de la diabetes</bold>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de ayunar por 12 horas, los animales de los grupos DE y DS recibieron una inyecci&#243;n intraperitoneal (60 mg/kg de peso corporal) de estreptozotocina (STZ, Sigma, St. Louis, EE.UU.), diluida en 1,0 ml de tamp&#243;n de citrato s&#243;dico (0,1 M, pH 4,5). Los animales de los grupos CS y CE recibieron la misma dosis de tamp&#243;n citrato s&#243;dico (0,1 M pH 4,5) sin STZ. Siete d&#237;as despu&#233;s de la aplicaci&#243;n de STZ y ayuno por 12 horas, la glucosa sangu&#237;nea en sangre se midi&#243; en reposo (One touch ultra - Johnson &amp; Johnson, M&#233;xico). Los animales con niveles de glucosa en sangre en ayunas por encima de 300 mg/dl fueron considerados diab&#233;ticos (DS, n = 10; DE, n = 13). La glucosa sangu&#237;nea de ayunas y el peso corporal fueron monitoreados semanalmente durante el per&#237;odo experimental.</p>
      <p>
        <bold>Programa de capacitaci&#243;n en nataci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de 45 d&#237;as de la hiperglucemia, los animales en el grupo DE y la CE se sometieron a un programa de entrenamiento de nataci&#243;n (adaptado de Medeiros et al<sup>16</sup>) durante 8 semanas. En la primera semana, los animales se ejercitaron en el agua, sin sobrecarga, m&#225;s de 10-50 minutos, la duraci&#243;n aument&#243; en 10 minutos/d&#237;a. En la segunda semana, los animales se ejercitaron con una carga del 1% de su peso corporal y la duraci&#243;n del ejercicio se increment&#243; en 10 min/d&#237;a hasta alcanzar 90 minutos de nataci&#243;n continuada. Desde la tercera semana, la carga se increment&#243; semanalmente (0,5% del peso corporal) hasta alcanzar el 4% del peso corporal en la 8&#170; semana. Durante las sesiones de nataci&#243;n, los animales de los grupos DS y CS eran colocados en una caja de polipropileno con agua calentada (28-30&#186; C) y una profundidad de 10 cm.</p>
      <p>Cuatro animales del grupo CE se murieron por ahogamiento.</p>
      <p>
        <bold>Aislamiento de los cardiomiocitos</bold>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de la eutanasia, se removi&#243; el coraz&#243;n y los mocitos del ventr&#237;culo izquierdo fueron aislados seg&#250;n describieron Natali et al<sup>17</sup>. En resumen, una vez canulado el coraz&#243;n v&#237;a arteria en un sistema Langendorff, se lo perfundi&#243; con soluci&#243;n de aislamiento [composici&#243;n (mM): 130 Na<sup>+</sup>; 5,4 K<sup>+</sup>; 1,4 Mg<sup>+</sup>; 140 Cl<sup>-</sup>; 0,75 Ca<sup>2+</sup>; 5,0 Hepes; 10 glucosa; 20 taurina; y 10 creatina; pH = 7,3 en temperatura ambiente]. A continuaci&#243;n, el coraz&#243;n fue perfundido con soluci&#243;n libre de calcio conteniendo 0,1 mM de <italic>ethylene glycol-bis (&#223;-aminoethyl ether)-N, N, N', N'-tetraacetic acid (EGTA)</italic>, por un per&#237;odo de 4-6 min. En la secuencia, el coraz&#243;n fue perfundido con soluci&#243;n conteniendo 1,0 mg.ml<sup>-1</sup> de colagenase tipo 2 (<italic>Worthington</italic>, EUA) y 100,0 mM de CaCl<sub>2 </sub>por 20 a 25 min. Las soluciones utilizadas se oxigenaron (O<sub>2</sub> 100% - <italic>White Martins</italic>, Brasil) y se mantuvieron en temperatura de 35&#186; C. Tras perfusiones, los ventr&#237;culos fueron separados de las aur&#237;culas y pesados. As&#237; que, el ventr&#237;culo izquierdo se coloc&#243; en un envase que conten&#237;a 5,0 ml de la soluci&#243;n enzim&#225;tica (colagenasa) y alb&#250;mina de suero bovino (10%). El envase se agit&#243; moderadamente durante 05 minutos en ba&#241;o mar&#237;a a 37&#186; C, despu&#233;s del cual el tejido fue removido del envase y el resto fue centrifugado (3.000 rpm) durante 30 s. Se removi&#243; el sobrenadante y los cardiomiocitos se suspendieron en la soluci&#243;n de aislamiento y almacenados en refrigerador (5&#186; C) hasta su utilizaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Funci&#243;n contr&#225;ctil de los cardiomiocitos</bold>
      </p>
      <p>Las contracciones de la c&#233;lula se midieron utilizando la t&#233;cnica de cambio de la longitud de los cardiomiocitos mediante el sistema de detecci&#243;n de bordes (Ionoptix, Milton, MA-EE.UU.) montado en un microscopio invertido (Nikon Eclipse - TS100, Jap&#243;n), como se describe previamente<sup>18</sup>. En suma, los mocitos se agruparon en una c&#225;mara experimental con la base de cristal y ba&#241;ados por soluci&#243;n tamp&#243;n con la siguiente composici&#243;n (en mM): 136,9 NaCl; 5,4 KCl; 0,37 NaH<sub>2</sub>PO<sub>4</sub>; 0,57 MgCl<sub>2</sub>; 5,0 Hepes = 5; 5,6 Glucosa e 1,0 CaCl<sub>2</sub> (pH = 7,4 en temperatura ambiente). Los mi&#243;citos se ven en un monitor a trav&#233;s de una c&#225;mara (Myocam, Ionoptix, frecuencia de 240 Hz) unido al microscopio utilizando un programa de detecci&#243;n de im&#225;genes (Ionwizard, Ionoptix). Los cardiomiocitos fueron estimulados externamente a una frecuencia de 3.0 Hz (10 Volts, con una duraci&#243;n de 5 minutos) con una dupla de electrodos de acero y un estimulante el&#233;ctrico de campo (Myopacer, Ionoptix). Los movimientos de los bordes longitudinales de los miocitos fueron capturados por el sistema de detecci&#243;n de bordes (Ionwizard, Ionoptix) y se almacena para su posterior an&#225;lisis. Se utilizaron para las mediciones de contracci&#243;n s&#243;lo los que se encontraban en buenas condiciones, con los bordes y las estriaciones sarcom&#233;ricas bien definidas, relajados en reposo, sin presentar contracciones voluntarias. Las contracciones se analizaron como se describe previamente<sup>19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Dimensiones de los cardiomiocitos</bold>
      </p>
      <p>La longitud y la anchura de los miocitos se midieron utilizando un sistema de captura de im&#225;genes, a partir de im&#225;genes de los cardiomiocitos que aparecen horizontalmente en la pantalla de una microcomputadora, como descrito<sup>17</sup>. La longitud celular se determin&#243; con la medici&#243;n de la imagen de la c&#233;lula generada en el monitor, desde el borde derecho hasta el borde izquierdo, en el punto medio de la anchura del cardiomiocito. La anchura de las c&#233;lulas se determin&#243; mediante la medici&#243;n de la imagen generada en el monitor, desde el borde superior hasta el borde inferior, en el punto medio de la longitud de los cardiomiocitos. El volumen celular se calcul&#243; mediante la f&#243;rmula: [Volumen (pL) = longitud (mm) x anchura (mm) x (7,59 x 10<sup>-3</sup> pL/mm<sup>2</sup>)], conforme Satoh et al<sup>20</sup>.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Para la comparaci&#243;n de la medias de las variables analizadas entre los 04 grupos (factores ejercicio y la diabetes, dos grupos cada uno), se utiliz&#243; el an&#225;lisis de varianza con dos entradas (ANOVA <italic>two-way</italic>) y <italic>post hoc</italic> de Tukey para comparaciones m&#250;ltiples. Este an&#225;lisis se realiz&#243; a trav&#233;s del <italic>software</italic> Sigma Stat, versi&#243;n 3,0. Se adopt&#243; el nivel de significancia de hasta 5% (p <underline>&lt;</underline> 0,05).</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Antes de la aplicaci&#243;n de STZ, no hubo diferencia estad&#237;stica en la glucosa sangu&#237;nea entre los grupos (<xref ref-type="table" rid="es_a06tab01m-body3">Tabla 1</xref>). Cuarenta y cinco d&#237;as tras la aplicaci&#243;n de STZ (inicio del ejercicio) y al final del experimento, los animales diab&#233;ticos presentaron glucosa sangu&#237;nea superior a la de los animales. Los niveles de glucosa en la sangre no se alteraron por el ejercicio, tanto en animales diab&#233;ticos (DE <italic>vs</italic> DS) como en los control (CE <italic>vs</italic> CS). No hubo interacci&#243;n entre los factores ejercicio y diabetes (ANOVA <italic>two-way</italic>, p &gt; 0,05) para esta o para las dem&#225;s variables analizadas.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a06tab01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Los pesos corporales iniciales no fueron distintos entre los cuatro grupos (<xref ref-type="table" rid="es_a06tab01m-body3">Tabla 1</xref>). Cuarenta y cinco d&#237;as despu&#233;s de la aplicaci&#243;n de STZ, los animales en dos grupos DS y DE presentaron pesos corporales inferiores a los controles CS y CE. Lo mismo ocurri&#243; al final del experimento. Asimismo, el programa de nataci&#243;n no alter&#243; los par&#225;metros en los animales tanto del grupo DE, cuando comparados a DS, como en los CE comparados a CS.</p>
      <p>Los animales DS presentaron menores pesos ventriculares (p &lt; 0,05) que los CS (<xref ref-type="table" rid="es_a06tab01m-body3">Tabla 1</xref>). El programa de nataci&#243;n no alter&#243; el peso ventricular de los animales diab&#233;ticos (DS <italic>vs</italic> DE). Sin embargo, en los animales control, el peso ventricular fue mayor en los animales CE que en los CS. El peso de los ventr&#237;culos en relaci&#243;n con el &#237;ndice de peso corporal, &#237;ndice de hipertrofia ventricular, fue mayor en DS que en el CS. Entre los animales diab&#233;ticos, los DE presentaron peso relativo de los ventr&#237;culos mayor que los DS. Entre los controles, los animales CE mostraron un mayor peso relativo de los ventr&#237;culos que los CS.</p>
      <p>Independientemente, la diabetes redujo la longitud de los cardiomiocitos en los animales sedentarios (DS <italic>vs</italic> CS) y entrenados (DE <italic>vs</italic> CE ; <xref ref-type="table" rid="es_a06tab02m-body3">Tabla 2</xref>). Sin embargo, el programa de nataci&#243;n no ha cambiado la longitud de los cardiomiocitos en los ratones diab&#233;ticos (DE <italic>vs</italic> DS) y en los no diab&#233;ticos (CS <italic>vs</italic> CE). La diabetes reduzco la anchura de los miocitos en los animales sedentarios (DS <italic>vs</italic> CS) y entrenados (DE <italic>vs</italic> CE). Sin embargo, el programa de nataci&#243;n increment&#243; la anchura de los cardiomiocitos en los animales diab&#233;ticas (DE <italic>vs</italic> DS). Esto no ocurri&#243; en los animales control (CE <italic>vs</italic> CS). Hubo una reducci&#243;n del volumen celular en el grupo DS comparado con el grupo CS. El programa de nataci&#243;n increment&#243; el volumen de c&#233;lulas en los animales diab&#233;ticos (DE <italic>vs</italic> DS), pero no en los animales control (CE <italic>vs</italic> CS). Se observa que la relaci&#243;n longitud/anchura de los cardiomiocitos no se vio afectada por la diabetes o por el programa de nataci&#243;n.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a06tab02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis de la funci&#243;n contr&#225;ctil de los cardiomiocitos mostr&#243; que la amplitud de la contracci&#243;n celular se redujo por la diabetes (CS, 11.0 &#177; 0.2% <italic>vs</italic> DS, 10.2 &#177; 0.2%, p &lt; 0,001) (<xref ref-type="fig" rid="es_a06fig01-body3">Figura 1A</xref>). El programa de nataci&#243;n ha aumentado la amplitud de la contracci&#243;n de los cardiomiocitos en estos animales (DS, 10,2 &#177; 0,2% <italic>vs</italic> DE, 11,6 &#177; 0,2%, p &lt; 0,001). Entre los animales controles, el programa de nataci&#243;n aument&#243; la amplitud de contracci&#243;n (CS, 11,0 &#177; 0,2% <italic>vs</italic> CE, 12,4 &#177; 0,2%, p &lt; 0,001)</p>
      <p content-type="html"><fig id="es_a06fig01-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/jYtnfGwW6gHTr6L8pH9VgkN/8638b7d7511ab63ff4e73093fd62c9ef2da72250.jpg"/><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/jYtnfGwW6gHTr6L8pH9VgkN/e863c93ea8ffdbc4873676bdce2b7050f67b2034.jpg"/>&#13;
<graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0033-00055-gf01-es.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p>
      <p>Los cardiomiocitos de los animales en el grupo DS, ten&#237;an tiempo hasta el pico de contracci&#243;n m&#225;s largo que el grupo CS (361 &#177; 5,7 ms <italic>vs</italic> 319,0 &#177; 5,8 ms, respectivamente, p &lt; 0,001) (<xref ref-type="fig" rid="es_a06fig01-body3">Figura 1 B</xref>). El programa de nataci&#243;n redujo el tiempo al pico de la contracci&#243;n en los animales diab&#233;ticos (DS, 361 &#177; 5,7 ms <italic>vs</italic> DE, 333,0 &#177; 4,8 ms, p &lt; 0,001). Igual efecto se observ&#243; en los cardiomiocitos de los animales control (CE, 289,0 &#177; 6,8 ms <italic>vs</italic> CS, 319,0 &#177; 5,8 ms, p &lt; 0,001).</p>
      <p>Para el 50% de la relajaci&#243;n, el tiempo fue mayor en los cardiomiocitos de animales diab&#233;ticos sedentarios que en los controles sedentarios (DS, 756 &#177; 22,1 ms <italic>vs</italic> CS, 619.0 &#177; 22.2 ms, p &lt; 0,001) (<xref ref-type="fig" rid="es_a06fig01-body3">Figura 1C</xref>). El programa de nataci&#243;n redujo el tiempo para el 50% de la relajaci&#243;n en los cardiomiocitos de estos animales (DS, 756 &#177; 22,1 ms <italic>vs</italic> DE, 698 &#177; 18,6 ms, p = 0,044). Igual efecto se observ&#243; en los cardiomiocitos de los animales control (CE, 516,0 &#177; 26,1 ms <italic>vs</italic> CS, 619,0 &#177; 22,2 ms, p = 0,003).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Nuestros datos demuestran que la disfunci&#243;n contr&#225;ctil de los cardiomiocitos producida por la diabetes fue moderada por el programa de entrenamiento de nataci&#243;n de 90 minutos. Por otra parte, el aumento de la anchura y el volumen de los cardiomiocitos, sin alterar la longitud de la c&#233;lula en respuesta al ejercicio cr&#243;nico.</p>
      <p>La reducci&#243;n en la amplitud de la contracci&#243;n observada aqu&#237; refleja cambios importantes en el miocardio de ratas diab&#233;ticas, <italic>in vivo</italic>, tales como la reducci&#243;n en la fracci&#243;n de acortamiento, en el di&#225;metro diast&#243;lico final, el di&#225;metro sist&#243;lico final del ventr&#237;culo izquierdo y en lo d&#233;bito card&#237;aco<sup>7,11</sup>. Aunque no probamos los mecanismos, se sabe que la reducci&#243;n de la sensibilidad de los miofilamentos contr&#225;ctiles al Ca<sup>2+</sup> y la reducci&#243;n de la concentraci&#243;n intracelular del Ca<sup>2+</sup> est&#225;n implicados<sup>21</sup>. Sin embargo, cardiomi&#243;citos de ratones Goto-Kakizaki presentaron aumento de la amplitud de contracci&#243;n asociada a la reducci&#243;n del transiente de Ca<sup>2+</sup>. Esto sugiere que la sensibilidad de los miofilamientos al Ca<sup>2+</sup> estaba aumentada, lo que podr&#237;a ser uno mecanismo compensatorio para preservar la funci&#243;n mec&#225;nica del coraz&#243;n en la diabetes<sup>22</sup>. Hay evidencias de que la concentraci&#243;n intracelular de Ca<sup>2+</sup> se presenta reducida en cardiomiocitos de animales con diabetes experimental<sup>23</sup>. Esto ocurre debido al aumento de la actividad del trocador de sodio y calcio (NCX) y de la disminuci&#243;n de la recaptaci&#243;n de Ca<sup>2+</sup> por el ret&#237;culo sarcoplasm&#225;tico (RS), v&#237;a calcio ATPasa del RS (SERCA2)<sup>15</sup> y de la reducci&#243;n de la liberaci&#243;n de Ca<sup>2+</sup> do RS, v&#237;a receptores de rianodina (RyR2)<sup>24</sup>. Adem&#225;s de esto, es posible que la reducci&#243;n de la densidad de t&#250;bulos transversos de los cardiomiocitos de animales diab&#233;ticos pueda alterar el espacio entre los canales de calcio tipo L y los RyR2, lo que reduce la eficiencia del acoplamiento excitaci&#243;n-contracci&#243;n<sup>15</sup>.</p>
      <p>Por el contrario, el ejercicio cr&#243;nico empleado aument&#243; la amplitud de contracci&#243;n en los animales diab&#233;ticos y controles. Para los animales diab&#233;ticos, este hecho indica que el ejercicio promueve adaptaciones positivas en los cardiomiocitos que contribuyen a aliviar algunas de las anormalidades mec&#225;nicas observadas en el miocardio diab&#233;ticos in vivo<sup>7,11,12</sup>. Algunos mecanismos vienen siendo propuestos como responsables del aumento de la amplitud de contrataci&#243;n de los cardiomiocitos de ratones en respuesta al ejercicio cr&#243;nico: hay evidencias que el ejercicio f&#237;sico cr&#243;nico puede normalizar el funcionamiento del NCX y del calcio calmodulina quinasa II (CaMKII), reducir la fuga de Ca<sup>2+</sup> del RS y aumentar el contenido de Ca<sup>2+</sup> del RS<sup>7,15</sup>.</p>
      <p>La diabetes experimental prolong&#243; el tiempo necesario para el pico de contracci&#243;n celular. Esto indica que los cardiomiocitos de ratones diab&#233;ticas se contra&#237;an m&#225;s lentamente que los de sus controles. Esta alteraci&#243;n tiene implicaciones negativas en la funci&#243;n card&#237;aca de estos animales. La velocidad de la contracci&#243;n de los cardiomiocitos es controlada por las prote&#237;nas reguladoras de la movimiento de Ca<sup>2+</sup> intracelular y por la tasa de hidr&#243;lisis de ATP que, a su vez, regula la tasa de formaci&#243;n de puentes cruzados<sup>21</sup>. Cardiomiocitos de animales diab&#233;ticos presentan reducci&#243;n en la expresi&#243;n de prote&#237;nas regulatorias, tales como CaMKII, NCX, RyR2, SERCA2 y fosfolambana (PLB)<sup>5,7,15,24-26</sup>, lo que puede retardar la disponibilidad de Ca<sup>2+</sup> para la contracci&#243;n celular.</p>
      <p> Sin embargo, el programa de nataci&#243;n redujo el tiempo para el pico de contracci&#243;n en los animales diab&#233;ticos. Las adaptaciones al ejercicio regular, que aceleran la disponibilidad de Ca<sup>2+</sup> en el citosol y aumentan la tasa de hidr&#243;lisis de ATP, contribuyeron a esta reducci&#243;n. La velocidad de la disponibilidad de Ca<sup>2+</sup> en el citosol se rige principalmente por la velocidad de salida del Ca<sup>2+</sup> del RS, v&#237;a RyR2<sup>21</sup>. Hay evidencias de que el ejercicio f&#237;sico regular aumenta la expresi&#243;n y/o la actividad de los RyR2 y la sensibilidad de los RyR2 y de los miofilamentos contr&#225;ctiles al Ca<sup>2+</sup> en animales diab&#233;ticos<sup>7</sup>. Adem&#225;s de esto, el ejercicio f&#237;sico es capaz de aumentar la densidad y la responsividad de los receptores betaadren&#233;rgicos en ratones diab&#233;ticos<sup>12</sup>, lo que puede afectar la velocidad de contracci&#243;n celular.</p>
      <p>Tambi&#233;n demostramos que la diabetes experimental prolong&#243; el tiempo de relajaci&#243;n celular. La relajaci&#243;n de los cardiomiocitos depende de la remoci&#243;n del Ca<sup>2+</sup> desde el citosol a la RS (a trav&#233;s de SERCA2, PLB) para el medio extracelular (a trav&#233;s de NCX, Ca<sup>2+</sup> ATPasa sarcolema) y la mitocondria (a trav&#233;s del transporte de Ca<sup>2+</sup>mitocondrial)<sup>21</sup>. La expresi&#243;n y la funci&#243;n de estas estructuras celulares est&#225;n disminuidas en los cardiomiocitos de animales diab&#233;ticos<sup>12,25-28</sup>. Tal hecho disminuye la velocidad de modo que el Ca<sup>2+</sup> se remueve del citosol. Estos cambios tambi&#233;n se asocian con la depresi&#243;n de la prote&#237;na quinasa A (PKA) y CaMKII y estas prote&#237;nas son responsables de la fosforilaci&#243;n de PLB. Adem&#225;s, la no fosforilaci&#243;n de PLB por CaMKII reduce la afinidad de la SERCA2 de Ca<sup>2+</sup> e inhibe la recaptaci&#243;n de Ca<sup>2+</sup> por lo RS, lo que ayuda a retardar la relajaci&#243;n celular<sup>26</sup>. Tales hallazgos en nivel celular son compatibles con las disfunciones diast&#243;licas observadas en corazones diab&#233;ticos <italic>in vivo</italic><sup>7,11</sup>.</p>
      <p>El programa de nataci&#243;n aplicada, a su vez, redujo el tiempo de relajaci&#243;n de los cardiomiocitos de los animales diab&#233;ticos. Este efecto ha estado siendo atribuido a la capacidad de ejercicio regular para aumentar la velocidad de eliminaci&#243;n de Ca<sup>2+</sup> del citosol a trav&#233;s de una mayor expresi&#243;n de SERCA2 y PLB<sup>7,15</sup>, una normalizaci&#243;n de la expresi&#243;n y funci&#243;n de los NCX, una reducci&#243;n en la fosforilaci&#243;n de la CaMKII y la restauraci&#243;n de la densidad de t&#250;bulos trasversos<sup>15</sup>.</p>
      <p>El programa de nataci&#243;n aplicado no afect&#243; a la glucosa de ayuno de los animales diab&#233;ticos en reposo. En ratones diab&#233;ticas, la STZ induce la apoptosis de las c&#233;lulas &#223;-pancre&#225;ticas<sup>29</sup>, lo que inhibe la secreci&#243;n de insulina. Tambi&#233;n es posible que haya habido un aumento en la secreci&#243;n de glucag&#243;n de dichos animales<sup>30</sup> y su acci&#243;n contrarreguladoras haya ayudado en el mantenimiento de la hiperglucemia. Nuestros resultados son consistentes con los de otros estudios<sup>7,11-14,31</sup>, aunque estos utilizaron diferentes protocolos de ejercicio (es decir, cinta de correr). Por otro lado, algunos estudios demostraron que el ejercicio fue capaz de mejorar el metabolismo de la glucosa en ratones diab&#233;ticos<sup>32,33</sup>. Probablemente, la falta de consenso entre los resultados de estos estudios se debe al uso de diferentes procedimientos metodol&#243;gicos.</p>
      <p>Los animales diab&#233;ticos presentaron caracter&#237;sticas poliuria y polidipsia, caracter&#237;sticas de la diabetes, pero a pesar de la alimentaci&#243;n normal, sin restricciones de alimentos [por ejemplo, el consumo semanal de alimentos (diab&#233;ticos: 199,47 &#177; 3,55 g <italic>vs</italic> controles: 194,36 &#177; 4,4 g)], hubo libre circulaci&#243;n dentro de la caja de alojamiento (grupo DS) y se ejercitaron (grupo DE), no ganaron tanto peso como los controles no diab&#233;ticos. Los menores pesos corporales y ventriculares de los animales diab&#233;ticos indicaron que ellos tuvieron el crecimiento perjudicado. En ratones con diabetes inducida por STZ, adem&#225;s de la secreci&#243;n de insulina, la secreci&#243;n de hormonas tales como la hormona del crecimiento, el glucag&#243;n, el polip&#233;ptido pancre&#225;tico y, en consecuencia, el factor de crecimiento similar a la insulina, se alteran y afectan al crecimiento<sup>34-36</sup>. Se sabe tambi&#233;n que la diabetes induce el aumento de la utilizaci&#243;n de &#225;cidos grasos y acelera el catabolismo proteico<sup>37</sup>.</p>
      <p>Sin embargo, el programa de nataci&#243;n utilizado fue incapaz de alterar significativamente el peso corporal de los pacientes diab&#233;ticos o no diab&#233;ticos, pero aument&#243; el peso absoluto de los ventr&#237;culos en los animales no diab&#233;ticos. Sin embargo, m&#225;s importante, tanto la diabetes como el programa de nataci&#243;n aumentaron el peso relativo de los ventr&#237;culos en los animales diab&#233;ticos y el programa de nataci&#243;n aument&#243; este par&#225;metro en los animales control no diab&#233;ticos, lo que demuestra la hipertrofia ventricular. La hipertrofia cardiaca inducida por la diabetes experimental (patol&#243;gica) y por el ejercicio cr&#243;nico (fisiol&#243;gica) ha sido documentada en estudios pr&#233;vios<sup>7, 14,17,31</sup>.</p>
      <p>La reducci&#243;n en las dimensiones de los cardiomiocitos en los animales diab&#233;ticos con relaci&#243;n a los controles, observada en este estudio, es coherente con el menor peso del ventr&#237;culo presentado por los animales diab&#233;ticos. Sin embargo, el programa de nataci&#243;n utilizado aument&#243; el volumen de los cardiomiocitos de ratones diab&#233;ticos. Esto sugiere que la inhibici&#243;n del crecimiento celular causada por la diabetes se vio afectada por el ejercicio f&#237;sico aplicado y denota hipertrofia celular. De hecho, el aumento del peso relativo del ventr&#237;culo en los animales del grupo DE fue m&#225;s pronunciado que en los animales CE (33,3% <italic>vs</italic> 31,5%, respectivamente).</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Concluimos que el programa de entrenamiento de nataci&#243;n aplicado atenu&#243; la disfunci&#243;n contr&#225;ctil de los cardiomiocitos del VI de los ratones con diabetes experimental. Estos resultados son relevantes para la comprensi&#243;n a nivel celular, de los beneficios del ejercicio f&#237;sico sobre la funci&#243;n contr&#225;ctil del m&#250;sculo card&#237;aco de las personas con diabetes tipo I.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por la FAPEMIG y por la Beca de productividad del CNPq (nivel 2).</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de Disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de M&#225;rcia Ferreira da Silva, por la <italic>Universidade Federal de Vi&#231;osa</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
