<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">bgxSRLgTNmswZdNpMfGqtVc</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000900003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09700103</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000060</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Ecocardiografia por Doppler tecidual no diagn&#243;stico de rejei&#231;&#227;o ap&#243;s transplante card&#237;aco</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Resende</surname>
            <given-names>Marcos Val&#233;rio Coimbra</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vieira</surname>
            <given-names>Marcelo Luiz Campos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bacal</surname>
            <given-names>Fernando</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Andrade</surname>
            <given-names>Jos&#233; L&#225;zaro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Stolf</surname>
            <given-names>Noedir A.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bocchi</surname>
            <given-names>Edmar Alcides</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto do Cora&#231;&#227;o </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>07</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>97</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>08</fpage>
      <lpage>16</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>07</day>
          <month>01</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>03</day>
          <month>01</month>
          <year>2011</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>24</day>
          <month>10</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A bi&#243;psia endomioc&#225;rdica (BEM) &#233; o m&#233;todo padr&#227;o-ouro para o diagn&#243;stico de rejei&#231;&#227;o celular (RC) ap&#243;s transplante card&#237;aco (TC). OBJETIVO: Testar a hip&#243;tese de que o exame de imagem por Doppler tecidual (IDT) pode detectar RC &gt; 3A e agregar informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica, comparado ao Doppler convencional. M&#201;TODOS: Cinquenta e quatro pacientes com TC foram submetidos &#224; BEM e estudo ecocardiogr&#225;fico atrav&#233;s de IDT em at&#233; 24 horas. Comparamos os pacientes com TC e RC &gt; 3A com pacientes com TC e RC &lt; 3A, com um grupo controle normal (13 pacientes). Foram medidas atrav&#233;s da IDT, as velocidades sist&#243;lica (S), diast&#243;lica precoce (e'), diast&#243;lica tardia (a') rela&#231;&#227;o das velocidades e'/a' no anel ventricular esquerdo, nos segmentos basal e m&#233;dio das paredes septal (SEP), lateral (LAT), inferior (INF) e no anel ventricular direito. RESULTADOS: Os pacientes com TC mostraram RC &gt; 3A em 39/129 (30,2%) das BEM. O melhor preditor isolado para o diagn&#243;stico de RC foi a a'LAT, com sensibilidade de 76,3%, especificidade de 73,8% (p = 0,001). Na an&#225;lise multivariada, a a'LAT (p = 0,001), a'SEP (p = 0,002), rela&#231;&#227;o e'/a' LAT (p = 0,006), rela&#231;&#227;o e'Mitral/ e'LAT (p = 0,014), SINF (p = 0,009) foram preditores de RC &gt; 3A. Obtivemos um escore com sensibilidade de 88,2%, acur&#225;cia de 79,6%, e valor preditivo negativo de 92,9% para diagnosticar RC &gt; 3A. O Doppler convencional (fluxo mitral e pulmonar venoso) n&#227;o foi relevante para predizer a RC &gt; 3A. CONCLUS&#195;O: O estudo de IDT agregou informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica para predizer RC &gt; 3A quando comparado ao Doppler convencional. O modelo baseado em IDT pode ser tornar um m&#233;todo em potencial para detectar RC &gt; 3A ap&#243;s TC.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Ecocardiografia Doppler</kwd>
        <kwd>diagn&#243;stico</kwd>
        <kwd>rejei&#231;&#227;o de enxerto</kwd>
        <kwd>transplante de cora&#231;&#227;o</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>05</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Ecocardiografia por Doppler tecidual no diagn&#243;stico de rejei&#231;&#227;o ap&#243;s transplante card&#237;aco</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Marcos Val&#233;rio Coimbra Resende; Marcelo Luiz Campos Vieira; Fernando Bacal; Jos&#233; L&#225;zaro Andrade; Noedir A. Stolf; Edmar Alcides Bocchi</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor), Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> A bi&#243;psia endomioc&#225;rdica (BEM) &#233; o m&#233;todo padr&#227;o-ouro para o diagn&#243;stico de rejei&#231;&#227;o celular (RC) ap&#243;s transplante card&#237;aco (TC).</p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> Testar a hip&#243;tese de que o exame de imagem por Doppler tecidual (IDT) pode detectar RC <underline>&gt;</underline> 3A e agregar informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica, comparado ao Doppler convencional.</p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Cinquenta e quatro pacientes com TC foram submetidos &#224; BEM e estudo ecocardiogr&#225;fico atrav&#233;s de IDT em at&#233; 24 horas. Comparamos os pacientes com TC e RC <underline>&gt;</underline> 3A com pacientes com TC e RC &lt; 3A, com um grupo controle normal (13 pacientes). Foram medidas atrav&#233;s da IDT, as velocidades sist&#243;lica (S), diast&#243;lica precoce (e'), diast&#243;lica tardia (a') rela&#231;&#227;o das velocidades e'/a' no anel ventricular esquerdo, nos segmentos basal e m&#233;dio das paredes septal (SEP), lateral (LAT), inferior (INF) e no anel ventricular direito.</p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> Os pacientes com TC mostraram RC <underline>&gt;</underline> 3A em 39/129 (30,2%) das BEM. O melhor preditor isolado para o diagn&#243;stico de RC foi a a'LAT, com sensibilidade de 76,3%, especificidade de 73,8% (p = 0,001). Na an&#225;lise multivariada, a a'LAT (p = 0,001), a'SEP (p = 0,002), rela&#231;&#227;o e'/a' LAT (p = 0,006), rela&#231;&#227;o e'Mitral/ e'LAT (p = 0,014), SINF (p = 0,009) foram preditores de RC <underline>&gt;</underline> 3A. Obtivemos um escore com sensibilidade de 88,2%, acur&#225;cia de 79,6%, e valor preditivo negativo de 92,9% para diagnosticar RC <underline>&gt;</underline> 3A. O Doppler convencional (fluxo mitral e pulmonar venoso) n&#227;o foi relevante para predizer a RC &gt; 3A.</p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O estudo de IDT agregou informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica para predizer RC <underline>&gt;</underline> 3A quando comparado ao Doppler convencional. O modelo baseado em IDT pode ser tornar um m&#233;todo em potencial para detectar RC <underline>&gt;</underline> 3A ap&#243;s TC. (Arq Bras Cardiol. 2011; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Ecocardiografia Doppler, diagn&#243;stico, rejei&#231;&#227;o de enxerto, transplante de cora&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A despeito dos avan&#231;os na terapia imunossupressora na ultima d&#233;cada, a rejei&#231;&#227;o celular (RC) aguda do cora&#231;&#227;o transplantado permanece um importante fator associado &#224; morbidade e mortalidade de longo prazo<sup>1,2</sup>. Muitas t&#233;cnicas n&#227;o-invasivas para diagn&#243;stico da rejei&#231;&#227;o tem sido investigadas, mas nenhuma mostrou ser suficientemente confi&#225;vel para substituir a bi&#243;psia endomioc&#225;rdica (BEM) na pr&#225;tica cl&#237;nica<sup>3</sup>.</p>
    <p>Entretanto, a bi&#243;psia de rotina &#233; uma grande inconveni&#234;ncia para os pacientes e tamb&#233;m acarreta riscos e custos. A estrat&#233;gia de realizar bi&#243;psias ap&#243;s o primeiro ano p&#243;s-transplante tem sido questionada e tentativas de reduzir sua frequ&#234;ncia tamb&#233;m tem sido relatadas. Contudo, a identifica&#231;&#227;o da rejei&#231;&#227;o &#233; extensamente baseada na bi&#243;psia realizada a intervalos pr&#233;-definidos<sup>4</sup>.</p>
    <p>O exame de imagem por Doppler tecidual (IDT) &#233; uma t&#233;cnica ecocardiogr&#225;fica que permite a mensura&#231;&#227;o das velocidades sist&#243;lica e diast&#243;lica dentro do mioc&#225;rdio. A IDT pode aumentar a acur&#225;cia da ecocardiografia por Doppler convencional, pois integra a informa&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o regional para estimar a fun&#231;&#227;o card&#237;aca global e parece n&#227;o ser afetada de forma significante por varia&#231;&#245;es nas condi&#231;&#245;es de pr&#233;-carga<sup>5</sup>. Como a disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo (VE) &#233; um evento precoce durante a rejei&#231;&#227;o do aloenxerto, essa t&#233;cnica pode ser &#250;til para detectar a rejei&#231;&#227;o de forma n&#227;o-invasiva<sup>6</sup>.</p>
    <p>Entretanto, o papel da IDT na avalia&#231;&#227;o dos indiv&#237;duos ap&#243;s o TC e para o diagn&#243;stico de RC ainda precisa ser esclarecido<sup>7-9</sup>. Assim, o prop&#243;sito desse estudo foi investigar anormalidades na IDT em velocidade mioc&#225;rdicas de relaxamento e contra&#231;&#227;o em pacientes submetidos &#224; TC e tamb&#233;m analisar a informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica adicional da IDT, quando comparada ao Doppler convencional, em rela&#231;&#227;o &#224; RC significante.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o do estudo</bold>
    </p>
    <p>Entre dezembro de 2001 e abril de 2004, 59 pacientes consecutivos submetidos &#224; TC, com idade <underline>&gt;</underline> 4 anos foram encaminhados para realiza&#231;&#227;o de BEM no Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, em S&#227;o Paulo, Brasil pelo menos sete dias ap&#243;s a cirurgia. Os pacientes haviam sido submetidos &#224; TC ortot&#243;pico devido &#224; insufici&#234;ncia card&#237;aca de qualquer etiologia. Os crit&#233;rios de exclus&#227;o inclu&#237;ram pacientes com imagens ecocardiogr&#225;ficas inadequadas, anormalidades de movimento de parede do VE, presen&#231;a ou suspeita de rejei&#231;&#227;o humoral, doen&#231;a vascular do enxerto, BEM com evid&#234;ncia de reativa&#231;&#227;o de doen&#231;a de Chagas, BEM com diagn&#243;stico inconclusivo e fibrila&#231;&#227;o atrial.</p>
    <p>A popula&#231;&#227;o final do estudo consistiu em 54 pacientes (34,9 &#177; 20,7, variando de 4 a 70) anos, 39 indiv&#237;duos do sexo masculino (72,2%), com uma m&#233;dia de 354 (variando de 7 a 3,570) dias p&#243;s-transplante na &#233;poca da BEM. As etiologias para o TC eram cardiomiopatia idiop&#225;tica dilatada - 19/54 (35,2%), doen&#231;a de Chagas - 16/54 (29,6%), cardiomiopatia isqu&#234;mica - 6/54 (11,1%). Uma t&#233;cnica cir&#250;rgica bicaval foi realizada em 42 pacientes (77,8%). O protocolo do estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica e Pesquisa Cientifica do Hospital e todos os participantes assinaram o termo de consentimento informado.</p>
    <p>
      <bold>Desenho do estudo</bold>
    </p>
    <p>O presente foi um estudo transversal, seguido por uma fase prospectiva envolvendo pacientes submetidos &#224; TC que realizaram a BEM, comparados a um grupo de volunt&#225;rios normais. Todos os pacientes foram submetidos &#224; BEM e estudo ecocardiogr&#225;fico atrav&#233;s de IDT, realizado at&#233; 24 horas ap&#243;s a BEM. Os pesquisadores envolvidos nos dois procedimentos eram cegados para os resultados da outra t&#233;cnica. A rejei&#231;&#227;o celular foi considerada de acordo com os crit&#233;rios da <italic>International Society for Heart and Lung Transplantation</italic> (ISHLT)<sup>10,11</sup>: grau 0 = sem rejei&#231;&#227;o; grau IA = infiltrado focal (perivascular ou intersticial) sem dano aos mi&#243;citos; grau IB = infiltrado difuso, mas esparso sem dano aos mi&#243;citos; grau II = um foco apenas com infiltrados agressivos e/ou dano aos mi&#243;citos; grau IIIA = infiltrados multifocais agressivos e/ou dano aos mi&#243;citos; grau IIIB = processo inflamat&#243;rio difuso com necrose de mi&#243;citos; grau IV = infiltrado polimorfo agressivo difuso com hemorragia e necrose de mi&#243;citos. Os achados do estudo ecocardiogr&#225;fico foram correlacionados com os resultados da BEM, levando-se em considera&#231;&#227;o a presen&#231;a ou aus&#234;ncia de RC significante (RC <underline>&gt;</underline> 3A)<sup>10,11</sup>.a</p>
    <p>Em pacientes que realizaram mais de uma BEM, as varia&#231;&#245;es no estudo por IDT mioc&#225;rdico foram analisadas a fim de compar&#225;-lo &#224; diferentes exames histopatol&#243;gicos. O grupo controle consistia em 13 volunt&#225;rios saud&#225;veis pareados por idade e sexo, sem sintomas e sem hist&#243;ria pr&#233;via de doen&#231;as card&#237;acas. O exame cl&#237;nico, eletrocardiograma (ECG) de repouso e o ecocardiograma foram considerados normais.</p>
    <p>
      <bold>Bi&#243;psia endomioc&#225;rdica</bold>
    </p>
    <p>A bi&#243;psia endomioc&#225;rdica (BEM) foi realizada de acordo com o protocolo adotado na institui&#231;&#227;o, como descrito a seguir: semanalmente durante o primeiro m&#234;s p&#243;s-TC e depois, a intervalos maiores de acordo com a suspeita cl&#237;nica de RC. As an&#225;lises foram realizadas de acordo com os crit&#233;rios da <italic>International Society for Heart and Lung Transplantation</italic> (ISHLT), utilizando o sistema de gradua&#231;&#227;o padronizado para bi&#243;psia card&#237;aca<sup>11</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Estudo ecocardiogr&#225;fico</bold>
    </p>
    <p>O exames foram registrados atrav&#233;s de um equipamento de ecocardiografia dispon&#237;vel comercialmente (Philips HDI 5000, Bothell, Washington, EUA) equipado com um <italic>software</italic> de imagem para Doppler tecidual. Todos os estudos foram realizados com os pacientes em dec&#250;bito lateral esquerdo a fim de obter as imagens nos cortes paraesternal e apical. Todas as medidas ecocardiogr&#225;ficas foram realizadas de acordo com as diretrizes da <italic>American Society of Echocardiography</italic><sup>12</sup> e cada valor &#233; representado como uma m&#233;dia de tr&#234;s batimentos.</p>
    <p>
      <bold>Doppler pulsado convencional</bold>
    </p>
    <p>As medidas das velocidades de pico e par&#226;metros do perfil diast&#243;lico do fluxo mitral e sinais de fluxo venoso pulmonar foram realizadas como descritas anteriormente<sup>13</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Ecocardiografia por Doppler tecidual</bold>
    </p>
    <p>As aquisi&#231;&#245;es de IDT foram realizadas colocando-se o volume de amostra na regi&#227;o central do mioc&#225;rdio, paralelo &#224; dire&#231;&#227;o do movimento da regi&#227;o de interesse. A curva espectral de velocidade foi obtida com um volume de amostra de 5 mm; o ganho foi minimizado para otimizar o sinal do tecido e para permitir um m&#237;nimo de ru&#237;do de fundo. O limite Nyquist foi ajustado para uma varia&#231;&#227;o de velocidade de 16 a 20 cm/s.</p>
    <p>Para o estudo das velocidades mioc&#225;rdicas, empregamos um modelo com a an&#225;lise de diferentes regi&#245;es dos ventr&#237;culos, nas quais os movimentos aconteciam na dire&#231;&#227;o radial (corte paraesternal) e longitudinal (corte apical 4 c&#226;maras e 2 c&#226;maras). Em todas as &#225;reas, medimos as velocidades sist&#243;licas de pico (S), diast&#243;lica precoce (e') e tardia. Na parede posterior do VE e nas regi&#245;es do anel do VE e do ventr&#237;culo direito (VD), a rela&#231;&#227;o e'/a' tamb&#233;m foi obtida.</p>
    <p>Nos cortes apicais, os segmentos dos an&#233;is, basal e m&#233;dio foram avaliados nas seguintes paredes: septal, lateral, inferior e anterior do VE e anel tric&#250;spide do VD. Al&#233;m disso, as velocidades nas fibras circunferenciais do eixo curto foram medidas no segmento m&#233;dio-posterior. O movimento das fibras circunferenciais do eixo curto, determinado pela IDT pulsado tem sido empregado para estudar alguns tipos de distribui&#231;&#227;o hipertr&#243;fica que algumas vezes ocorre ap&#243;s TC<sup>14</sup>. O &#237;ndice sugerido por Nagueh e cols.<sup>15</sup> foi utilizado, o qual utiliza a rela&#231;&#227;o entre a onda diast&#243;lica precoce do fluxo mitral (E mitral) e a onda diast&#243;lica precoce da parede lateral medida por IDT (e'LAT). Todas as medidas foram realizadas em apn&#233;ia expirat&#243;ria.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Todos os dados foram relatados como m&#233;dia &#177; DP (intervalos de confian&#231;a de 95%). O teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> n&#227;o-pareado foi utilizado para comparar vari&#225;veis cont&#237;nuas e o teste <italic>t</italic> pareado para comparar o seguimento dos pacientes. An&#225;lises de regress&#227;o multivariada linear e <italic>stepwise</italic> foram utilizadas para verificar rela&#231;&#245;es entre vari&#225;veis cont&#237;nuas ou an&#225;lises univariadas. Curvas ROC (<italic>receiver operator characteristic</italic>) foram empregadas para avaliar a capacidade cl&#237;nica e epidemiol&#243;gica de medidas selecionadas e um valor de p &lt; 0,05 foi considerado significante.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Estudo transversal</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Bi&#243;psia endomioc&#225;rdica</bold>
    </p>
    <p>Cento e vinte e nove BEM foram realizadas e 35/54 (64,8%) pacientes foram submetidos a mais de um procedimento, variando de um a oito, com uma m&#233;dia de 2,4 bi&#243;psias por paciente. Vinte e dois de 54 pacientes estudados (40,7%) apresentaram uma RC <underline>&gt;</underline> 3A. Foram observados achados de RC <underline>&gt;</underline> 3A em 39/129 BEM (30,2%). As caracter&#237;sticas basais dos grupos controle e TC s&#227;o mostradas na <xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Ecocardiografia convencional</bold>
    </p>
    <p>As medidas da ecocardiografia bidimensional e por Doppler pulsado (p &lt; 0,05) nos grupos controle e TC com ou sem RC <underline>&gt;</underline> 3A s&#227;o mostradas na <xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>. A an&#225;lise univariada dos par&#226;metros de Doppler pulsado, considerando a &#225;rea da curva ROC para o diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A, descreveu a velocidade de onda mitral A como o melhor par&#226;metro (p = 0,013). Considerando um ponto de corte de 35,2cm/s, obtivemos uma acur&#225;cia de 59,8%, sensibilidade de 59,5%, especificidade de 60%, valor preditivo positive de 40,7% e valor preditivo negativo de 75%. Os par&#226;metros do fluxo da veia pulmonar superior direita n&#227;o agregaram informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica para RC <underline>&gt;</underline> 3A. Al&#233;m disso, as velocidades de fluxo mitral n&#227;o demonstraram relev&#226;ncia estat&#237;stica na an&#225;lise multivariada para predizer RC <underline>&gt;</underline> 3A.</p>
    <p>
      <bold>Imagem por Doppler tecidual</bold>
    </p>
    <p>O estudo por IDT foi realizado com sucesso em todos os pacientes e regi&#245;es estudadas. As velocidades da onda e', onda a' e onda S, rela&#231;&#227;o e'/a' na IDT e (REL e'Mitral / Rel e'LAT) no grupo controle, RC <underline>&gt;</underline> 3A e sem RC <underline>&gt;</underline> 3A no anel do VE e anel lateral tric&#250;spide est&#227;o listadas nas <xref ref-type="table" rid="t2">Tabelas 2</xref>, <xref ref-type="table" rid="t3">3</xref> e <xref ref-type="table" rid="t4">4</xref>.</p>
    <table-wrap id="t2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="t3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="t4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Doppler tecidual e rejei&#231;&#227;o card&#237;aca celular <underline>&gt;</underline> 3A</bold>
    </p>
    <p>Nenhum par&#226;metro do anel lateral do VD &#224; IDT apresentou diferen&#231;a significante entre os grupos com e sem RC <underline>&gt;</underline> 3A. Na parede posterior do VE, uma diferen&#231;a significante foi encontrada apenas na velocidade tardia (a' m&#233;dio-posterior) entre os grupos com e sem RC <underline>&gt;</underline> 3A. Nas paredes do VE analisadas no corte apical, as velocidades das ondas a' eram significantemente menores em todas as regi&#245;es, com exce&#231;&#227;o do segmento m&#233;dio do septo interventricular.</p>
    <p>As velocidades das ondas e' eram menores em pacientes com RC <underline>&gt;</underline> 3A somente no anel septal. As velocidades das ondas S eram significantemente menores em pacientes com RC <underline>&gt;</underline> 3A no anel e na regi&#227;o basal do septo e parede lateral do VE. Nos outros segmentos, n&#227;o havia diferen&#231;as significantes nas velocidades sist&#243;licas.</p>
    <p>Na an&#225;lise univariada pela curva ROC, a melhor &#225;rea foi obtida com as velocidades diast&#243;licas tardias do anel lateral do VE (a'LAT) (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>). Com um ponto de corte de 5,6 cm/s, foram observados acur&#225;cia de 74,6%, sensibilidade de 76,3%, especificidade de 73,8%, valor preditivo positivo de 58% e valor preditivo negativo de 86,8% para o diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise multivariada</bold>
    </p>
    <p>Usando regress&#227;o log&#237;stica, um modelo com seis par&#226;metros preditivos foi obtido para predizer RC <underline>&gt;</underline> 3A: a velocidade tardia do anel lateral (ALAtan) e septal do VE (a' SEP), a velocidade sist&#243;lica do anel inferior (SINF), a velocidade diast&#243;lica precoce do segmento m&#233;dio-lateral (e'LATmed), a rela&#231;&#227;o e'/a' LAT e a rela&#231;&#227;o e'mitral/e'LAT quando todas as vari&#225;veis foram analisadas conjuntamente (<xref ref-type="table" rid="t5">Tabela 5</xref>). O seguinte escore preditivo foi adotado:</p>
    <table-wrap id="t5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt05.jpg"/></table-wrap>
    <p>Escore = 16,923 - (1,068 x a'SEP - 1,118 x a'LAT - 1,508 x Rela&#231;&#227;o e'/a'LAT - 0,488 x Rela&#231;&#227;o e' Mitral/e'LAT + 0,570 x SINF - 0,264 x e' LAT med).</p>
    <p>O ponto de corte obtido pela an&#225;lise da curva ROC foi igual &#224; 0,619039.</p>
    <p>A distribui&#231;&#227;o das vari&#225;veis na an&#225;lise multivariada mostraram uma sensibilidade de 88,2%, especificidade de 75,4%, acur&#225;cia de 79,6%, valor preditivo positivo de 63,8% e valor preditivo negativo de 92,9% para o diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A .</p>
    <p>
      <bold>Fase prospectiva do estudo</bold>
    </p>
    <p>Considerando os pacientes submetidos a mais de uma BEM, estabelecemos os dois grupos: 1) grupo de 29 pacientes, inicialmente n&#227;o apresentando RC <underline>&gt;</underline> 3A &#224; primeira BEM; 2) grupo de 25 pacientes, que apresentavam RC <underline>&gt;</underline> 3A &#224; &#233;poca da primeira BEM. Observamos o comportamento de (a'LAT) nesses grupos e encontramos varia&#231;&#245;es significantes na evolu&#231;&#227;o da vari&#225;vel de acordo com as altera&#231;&#245;es histol&#243;gicas (<xref ref-type="table" rid="t6">Tabela 6</xref>), (<xref ref-type="fig" rid="f02">Figura 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <table-wrap id="t6">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt06.jpg"/></table-wrap>
    <p>Levando em considera&#231;&#227;o todos os pacientes sem RC <underline>&gt;</underline> 3A &#224; &#233;poca da primeira BEM, estabelecemos, com a curva ROC, que uma queda de 7% no valor inicial da a'LAT apresentava uma acur&#225;cia de 79%, sensibilidade de 81,8%, especificidade de 77,8%, valor preditivo positivo de 69,2% e valor preditivo negativo de 87,5% para o diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1</xref>).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nossos resultados mostraram a viabilidade do estudo atrav&#233;s de IDT para o diagn&#243;stico precoce de rejei&#231;&#227;o celular significante e que a IDT agregou informa&#231;&#245;es diagn&#243;sticas em rela&#231;&#227;o ao ecocardiograma convencional para essa quest&#227;o. Observamos varia&#231;&#245;es regionais no VE em pacientes com RC <underline>&gt;</underline> 3A, o que pode sugerir defici&#234;ncia do processo infeccioso no enxerto. Al&#233;m disso, a an&#225;lise seriada do estudo por IDT mostrou boa acur&#225;cia diagn&#243;stica na detec&#231;&#227;o de RC <underline>&gt;</underline> 3A, demonstrando diferentes comportamentos das velocidades a'LAT de acordo com as altera&#231;&#245;es histol&#243;gicas.</p>
    <p>
      <bold>Grupo transplante card&#237;aco <italic>versus</italic> grupo normal no Doppler tecidual</bold>
    </p>
    <p>Pelo que sabemos, esse &#233; o primeiro relato de estudo atrav&#233;s de IDT que caracterizou quantitativamente v&#225;rios segmentos do enxerto pareado com um grupo normal. Em rela&#231;&#227;o &#224; fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VD, nossos dados sugerem a presen&#231;a de altera&#231;&#227;o contr&#225;til, o que est&#225; em desacordo com um relato anterior<sup>16</sup>. O aumento no volume e espessura do VD do enxerto, logo ap&#243;s o TC, &#233; um mecanismo de adapta&#231;&#227;o &#224; hipertens&#227;o pulmonar, geralmente presente no receptor. A regress&#227;o de tais altera&#231;&#245;es com o tempo j&#225; &#233; conhecida. Entretanto, a fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VD parece estar preservada em pacientes est&#225;veis sem RC. A evid&#234;ncia de insufici&#234;ncia tric&#250;spide, comum em pacientes submetidos &#224; TC, pode superestimar os par&#226;metros funcionais na ecocardiografia convencional<sup>17,18</sup>. O estudo por IDT n&#227;o parece ser afetado por essa influ&#234;ncia, como pode ser observado em nossa s&#233;rie, com velocidades sist&#243;licas muito baixas do anel tric&#250;spide em pacientes transplantados.</p>
    <p>Levando em considera&#231;&#227;o a fun&#231;&#227;o diast&#243;lica do VD, observamos que a redu&#231;&#227;o das velocidades das ondas e' e a' no anel tric&#250;spide pode sugerir um grau mais avan&#231;ado de defici&#234;ncia da fun&#231;&#227;o diast&#243;lica do VD o grupo com TC. Em acordo com nosso estudo, Valantine e cols.<sup>19</sup> mostraram altera&#231;&#245;es na fun&#231;&#227;o diast&#243;lica do VD em pacientes p&#243;s-TC no Doppler convencional, com redu&#231;&#227;o nas velocidades de onda a&#180; do fluxo tric&#250;spide em pacientes transplantados.</p>
    <p>No estudo da fun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VE, nossos resultados indicaram acentuadas altera&#231;&#245;es regionais no septo interventricular relativas ao grupo controle, o que n&#227;o foi observado em dados ecocardiogr&#225;ficos convencionais reportados anteriormente<sup>20</sup>. A disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica ventricular esquerda foi confirmada pela redu&#231;&#227;o nas velocidades de onda e' e a' em rela&#231;&#227;o ao grupo controle, especialmente nas regi&#245;es septal e anterior. Essas velocidades s&#227;o inversamente proporcionais ao grau de disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica<sup>21</sup>.</p>
    <p>&#201; sabido que as altera&#231;&#245;es na fun&#231;&#227;o diast&#243;lica ocorrem em pacientes p&#243;s-TC e nossos achados est&#227;o de acordo com aqueles demonstrados anteriormente, nos quais foi observada a ocorr&#234;ncia precoce de padr&#227;o fisiol&#243;gico restritivo, nas primeiras semanas ap&#243;s o implante do enxerto, com regress&#227;o parcial no per&#237;odo de acompanhamento<sup>22</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Doppler pulsado e diagn&#243;stico de rejei&#231;&#227;o celular <underline>&gt;</underline> 3A</bold>
    </p>
    <p>A falta de relev&#226;ncia estat&#237;stica dos par&#226;metros ecocardiogr&#225;ficos convencionais estudados na an&#225;lise multivariada para predizer RC <underline>&gt;</underline> 3A pode ser entendida levando-se em considera&#231;&#227;o a influ&#234;ncia hemodin&#226;mica em tais quest&#245;es. Esses achados est&#227;o em acordo com estudos anteriores<sup>22,23</sup>.</p>
    <p>Acreditamos que a falta de utilidade do uso do Doppler Pulsado para predizer a RC <underline>&gt;</underline> 3A pode estar relacionada &#224; algumas raz&#245;es, como anteriormente citado por Stengel e cols.<sup>9</sup>: primeiramente, o Doppler pulsado poderia sofrer certas influ&#234;ncias importantes tais como idade, frequ&#234;ncia card&#237;aca e condi&#231;&#245;es de carga; segundo, a denerva&#231;&#227;o de pacientes transplantados poderia levar &#224; algum padr&#227;o restritivo de enchimento, o que poderia estar relacionado &#224; disfun&#231;&#227;o diast&#243;lica sem evid&#234;ncia de rejei&#231;&#227;o card&#237;aca.</p>
    <p>
      <bold>Doppler tecidual e diagn&#243;stico de rejei&#231;&#227;o celular <underline>&gt;</underline> 3A</bold>
    </p>
    <p>Esse &#233; o primeiro estudo, que seja de nosso conhecimento, que avaliou o diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A usando um modelo multiregional de IDT, incluindo os segmentos m&#233;dio e basal das paredes do VE. A import&#226;ncia da IDT para predizer RC <underline>&gt;</underline> 3A &#233; enfatizada pela s&#250;bita redu&#231;&#227;o da velocidade de onda a' em 12 regi&#245;es, bem como pela diminui&#231;&#227;o da velocidade da onda S em 5 regi&#245;es, da velocidade da onda e' em 1 regi&#227;o e pela defini&#231;&#227;o de 6 preditores independentes no modelo multivariado.</p>
    <p>No VE, cerca de 75% dos pacientes no grupo com RC <underline>&gt;</underline> 3A apresentavam velocidades a'SEP e a'LAT abaixo do n&#237;vel do limite superior do primeiro quartil no grupo de pacientes com RC. Nossos resultados est&#227;o de acordo com um estudo publicado mais recentemente<sup>9</sup>, que foi o primeiro a demonstrar o benef&#237;cio da velocidade de onda diast&#243;lica tardia (a') no diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A. Em outro estudo, as velocidade de onda a' no anel mitral foram significantemente menores no grupo de pacientes com RC, em concord&#226;ncia com nosso estudo<sup>23</sup>. Assim, acreditamos que a disfun&#231;&#227;o atrial no enxerto pode ser observada ao estudarmos as velocidades de onda a' na IDT e tamb&#233;m que a disfun&#231;&#227;o atrial no enxerto pode ser considerada uma das principais consequ&#234;ncias funcionais de agress&#227;o ao mioc&#225;rdio em RC significante.</p>
    <p>A despeito de relatos anteriores, observamos uma menor import&#226;ncia da velocidade de onda diast&#243;lica precoce (e') para o diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A, o que pode ser explicado pela &#234;nfase no movimento radial do cora&#231;&#227;o ou t&#233;cnica unidimensional da IDT utilizada em tais estudos<sup>24,25</sup>.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224; fun&#231;&#227;o sist&#243;lica durante a RC <underline>&gt;</underline> 3A, diferen&#231;as regionais encontradas em nosso estudo podem sugerir uma forma heterog&#234;nea de defici&#234;ncia muscular nesse tipo de les&#227;o card&#237;aca. Nenhum estudo publicado at&#233; hoje mostrou uma maior import&#226;ncia das vari&#225;veis sist&#243;licas, comparadas aos par&#226;metros diast&#243;licos, para predizer a RC. Nosso modelo multiregional chegou a um escore que compreende caracter&#237;sticas sist&#243;licas e diast&#243;licas, o que poderia levar a um melhor entendimento de uma situa&#231;&#227;o complexa tal como a RC.</p>
    <p>
      <bold>Fase evolutiva do estudo</bold>
    </p>
    <p>Esse &#233; o primeiro estudo, que seja de nosso conhecimento, que envolve IDT pulsado e o uso da onda (a') para o diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A, que sequencialmente avaliou pacientes transplantados de acordo com a evolu&#231;&#227;o histol&#243;gica. Em rela&#231;&#227;o ao nosso estudo, poder&#237;amos supor que a vari&#225;vel a'LAT seria &#250;til para estabelecer a ocorr&#234;ncia de RC <underline>&gt;</underline> 3A, e esse par&#226;metro n&#227;o parece estar sob a influ&#234;ncia de altera&#231;&#245;es anteriores na fun&#231;&#227;o diast&#243;lica. Outros estudos observacionais n&#227;o analisaram as ondas a' e encontraram varia&#231;&#245;es significantes nas ondas S e e' <sup>8,26</sup>. Os par&#226;metros de Doppler tecidual (rela&#231;&#245;es e'/e' mitral e tric&#250;spide) tem sido reportados como medidas n&#227;o-invasivas para eliminar a rejei&#231;&#227;o em pacientes pedi&#225;tricos recipientes de transplante card&#237;acos<sup>26</sup>. Eventualmente, a an&#225;lise ecocardiogr&#225;fica similar pode ser &#250;til para excluir a rejei&#231;&#227;o do transplante na popula&#231;&#227;o adulta.</p>
    <p>Estudos anteriores que utilizaram ecocardiografia analisaram a rejei&#231;&#227;o aguda de aloenxerto<sup>27</sup>. Entretanto, pode haver algum tipo de vi&#233;s em rela&#231;&#227;o a tais dados. Por exemplo, alguns estudos tem pequenos tamanhos de amostra, outros definem de forma deficiente as informa&#231;&#245;es demogr&#225;ficas ou t&#233;cnicas cir&#250;rgicas ou demonstram compara&#231;&#245;es n&#227;o-cegas<sup>28</sup>. Outro ponto importante &#233; a apresenta&#231;&#227;o de dados t&#233;cnicos ecocardiogr&#225;ficos de forma cl&#237;nica abrangente. Em nosso estudo, em rela&#231;&#227;o &#224; estudos de Doppler tecidual repetitivos, uma redu&#231;&#227;o de 7% no valor inicial da a'LAT mostrou alta sensibilidade (81,8%), bem como alto valor preditivo negativo (87,5%) para o diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A.</p>
    <p>O escore do ecocardiograma derivado desse estudo, que compreende informa&#231;&#245;es de diferentes segmentos do VE combinando par&#226;metros diast&#243;licos e sist&#243;licos, pode ser uma ferramenta &#250;til para o diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A. Seu uso demonstrou altos valores em rela&#231;&#227;o &#224; sensibilidade (88,2%) e valor preditivo negativo (92,9%) para excluir a rejei&#231;&#227;o card&#237;aca grave. Al&#233;m disso, o uso de tal escore agregou informa&#231;&#227;o diagn&#243;stica (valores mais altos de sensibilidade, especificidade, acur&#225;cia, valor preditivo negativo, valor preditivo positivo) quando comparado ao melhor par&#226;metro univariado derivado da IDT (a'LAT) para detectar a RC <underline>&gt;</underline> 3A. Estamos absolutamente conscientes da complexidade do formato de tal escore, mas talvez ele apenas reflita o processo complexo da rejei&#231;&#227;o card&#237;aca no TC.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>H&#225; limita&#231;&#245;es espec&#237;ficas da t&#233;cnica de IDT, tais como as resultantes do &#226;ngulo de inclina&#231;&#227;o do estudo Doppler e os movimentos complexos do cora&#231;&#227;o, o que pode interferir com o registro da velocidade mioc&#225;rdica.</p>
    <p>Entretanto, movimentos longitudinais, como estudados em nossa s&#233;rie, podem resultar em menor interfer&#234;ncia. Outra limita&#231;&#227;o dessa investiga&#231;&#227;o pode estar relacionada &#224; presen&#231;a de anormalidades de movimento de parede regional em pacientes transplantados, o que levou &#224; exclus&#227;o desse tipo de paciente de nosso estudo.</p>
    <p>Uma nova t&#233;cnica ecocardiogr&#225;fica que poderia ser utilizada para superar algumas das limita&#231;&#245;es da IDT, tais como a depend&#234;ncia do &#226;ngulo, poderia ser o emprego do <italic>strain</italic> e do <italic>strain rate</italic>, o que certamente adicionaria alguma informa&#231;&#227;o ao diagn&#243;stico de rejei&#231;&#227;o card&#237;aca.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Esse estudo baseado em IDT multiregional provou ser clinicamente vi&#225;vel e adicionou informa&#231;&#245;es diagn&#243;sticas para predizer a RC <underline>&gt;</underline> 3A, quando comparado ao Doppler convencional. O modelo multivariado apresenta melhor acur&#225;cia do que os par&#226;metros isolados de IDT para o diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A. O uso do escore de IDT multiregional pode ser uma nova op&#231;&#227;o diagn&#243;stica n&#227;o-invasiva para a identifica&#231;&#227;o de RC <underline>&gt;</underline> 3A, o que pode levar &#224; diminui&#231;&#227;o nos custos e riscos relacionados aos procedimentos da bi&#243;psia endomioc&#225;rdica.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Marcelo Luiz Campos Vieira</p>
        <p> Rua Cardoso de Melo, 463/21</p>
        <p> Vila Ol&#237;mpia - 04548-002</p>
        <p> S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="mlvieira@cardiol.br">mlvieira@cardiol.br</email>
        </p>
        <p>
          <email xlink:href="mluiz766@terra.com.br">mluiz766@terra.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 24/10/10; revisado recebido em 03/01/11; aceito em 07/01/11.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Taylor DO, Edwards    LB, Boucek MM, Trulock EP, Keck BM, Hertz MI. The registry of International    Society for Heart and Lung Transplantation: twenty-first. Official adult heart    transplant report-2004. J Heart Lung Transplant. 2004;23(7):796-803.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The registry of International Society for Heart and Lung Transplantation: twenty-first. Official adult heart transplant report-2004</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>796</fpage>
          <lpage>803</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Taylor</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boucek</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trulock</surname>
              <given-names>EP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keck</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hertz</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Boucek MM, Edwards    LB, Keck BM, TrulockEP, Taylor DO, Hertz MI. Registry for the International    Society for Heart and Lung Transplantation: seventh official pediatric report-2004.    J Heart Lung Transplant. 2004;23(8):933-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Registry for the International Society for Heart and Lung Transplantation: seventh official pediatric report-2004</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>933</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Boucek</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keck</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>EP</surname>
              <given-names>Trulock</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taylor</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hertz</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Bocchi EA, Mocelin    AV, Moraes AV, Menegheti C, Higuchi ML, Bacal F. Comparison between two strategies    for rejection detection after heart transplantation: routine endomyocardial    biopsy versus Gallium-67 cardiac imaging. Transplant Proc. 1997;29(1-2):586-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison between two strategies for rejection detection after heart transplantation: routine endomyocardial biopsy versus Gallium-67 cardiac imaging</article-title>
          <source>Transplant Proc</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>586</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1-2</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mocelin</surname>
              <given-names>AV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moraes</surname>
              <given-names>AV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Menegheti</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Higuchi</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacal</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Mehra MR, Uber    PA, Uber WE, Park MH, Scott RL. Anything but a biopsy: noninvasive monitoring    for cardiac allograft rejection. Curr Opin Cardiol. 2002;17(2):131-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anything but a biopsy: noninvasive monitoring for cardiac allograft rejection</article-title>
          <source>Curr Opin Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>131</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mehra</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uber</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uber</surname>
              <given-names>WE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scott</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Yu CM, Lin H,    Yang H, Kong SL, Zhang Q, Lee SW. Progression of systolic abnormalities in patients    with "isolated" diastolic heart failure and diastolic dysfunction. Circulation.    2002;105(10):1195-201.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Progression of systolic abnormalities in patients with "isolated" diastolic heart failure and diastolic dysfunction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1195</fpage>
          <lpage>201</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lin</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yang</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kong</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>Q</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>SW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. St Goar FG,    Gibbons R, Schnittger I, Valantine HA, Popp RL. Left ventricular diastolic function.    Doppler echocardiographic changes soon after cardiac transplantation. Circulation.    1990;82(3):872-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular diastolic function: Doppler echocardiographic changes soon after cardiac transplantation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>872</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>St Goar</surname>
              <given-names>FG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gibbons</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schnittger</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Valantine</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Popp</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Fabregas RI,    Crespo-leiro MG, Muniz J, Regueiro M, Rodrigues JA, Alvarez N, et al. Usefulness    of pulsed Doppler tissue imaging for noninvasive detection of cardiac rejection    after heart transplantation. Transplant Proc. 1999;31(6):2545-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Usefulness of pulsed Doppler tissue imaging for noninvasive detection of cardiac rejection after heart transplantation</article-title>
          <source>Transplant Proc</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>2545</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fabregas</surname>
              <given-names>RI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crespo-leiro</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muniz</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Regueiro</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodrigues</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alvarez</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Puleo JA, Aranda    JM, Weston MW, Cintron G, French M, Clark L. Noninvasive detection of allograft    rejection in heart transplant recipients by use of Doppler tissue imaging. J    Heart Lung Transplant. 1998;17(2):176-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Noninvasive detection of allograft rejection in heart transplant recipients by use of Doppler tissue imaging</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>176</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Puleo</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aranda</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weston</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cintron</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>French</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clark</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Stengel SM,    Alleman Y, Zimmerli M, Lipp E, Kutcher N, Mohacsi P, et al. Doppler tissue imaging    for assessing left ventricular diastolic dysfunction in heart transplant rejection.    Heart. 2001;86(4):432-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Doppler tissue imaging for assessing left ventricular diastolic dysfunction in heart transplant rejection</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>432</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stengel</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alleman</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zimmerli</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lipp</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kutcher</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mohacsi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Miller WM,    Schlant RC, Kobashigawa J, Kubo S, Renlund DG. 24th Bethesda conference: Cardiac    transplantation. Task Force 5: Complications. J Am Coll Cardiol. 1993;22(1):41-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>24th Bethesda conference: Cardiac transplantation. Task Force 5: Complications</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>41</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>WM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schlant</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kobashigawa</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kubo</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Renlund</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Billingham    ME, Cary NR, Hammond ME, Kemnitz J, Marboe C, McCallister HA, et al. A working    formulation for the standardization of nomenclature in the diagnosis of heart    and lung rejection: Heart rejection study Group. The International Society for    Heart Transplantation . J Heart Transplant. 1990;9(6):587-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A working formulation for the standardization of nomenclature in the diagnosis of heart and lung rejection: Heart rejection study Group. The International Society for Heart Transplantation</article-title>
          <source>J Heart Transplant</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>587</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Billingham</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cary</surname>
              <given-names>NR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hammond</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kemnitz</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marboe</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCallister</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Schiller NB,    Shah PM, Crawford M, De Maria A, Devereux R, Feingenbaum H, et al. Recommendations    for quantitation of the left ventricle by two-dimensional echocardiography.    American Society of Echocardiography Committee on Standars, Subcommittee on    quantitation of two-dimensional echocardiograms. J Am Soc Echocardiogr. 1989;2(5):358-67.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Recommendations for quantitation of the left ventricle by two-dimensional echocardiography: American Society of Echocardiography Committee on Standars, Subcommittee on quantitation of two-dimensional echocardiograms</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>358</fpage>
          <lpage>67</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schiller</surname>
              <given-names>NB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shah</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crawford</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Maria</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Devereux</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feingenbaum</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Apleton CP,    Jensen JL, Hatle LK, Oh JK. Doppler evaluation of left and right ventricular    diastolic function; a technical guide for obtaining optimal flow velocity recordings.    J Am Soc Echocardiogr. 1997;10(3):271-97.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Doppler evaluation of left and right ventricular diastolic function; a technical guide for obtaining optimal flow velocity recordings</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>271</fpage>
          <lpage>97</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Apleton</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jensen</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hatle</surname>
              <given-names>LK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oh</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Tabata T, Oki    T, Yamada H, Abe M, Onose Y, Thomas JD. Subendocardial motion in hypertrophic    cardiomyopathy: assessment from long- and short-axis views by pulsed tissue    Doppler imaging. J Am Soc Echocardiogr. 2000;13(2):108-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Subendocardial motion in hypertrophic cardiomyopathy: assessment from long- and short-axis views by pulsed tissue Doppler imaging</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>108</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tabata</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oki</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamada</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abe</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Onose</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thomas</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Nagueh SF,    Middleton KJ, Kopelen HA, Zoghbi WA, Quinones MA. Doppler tissue imaging: a    technique for evaluation of left ventricular relaxation and estimation of filling    pressures. J Am Coll Cardiol. 1997;30(6):1527-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Doppler tissue imaging: a technique for evaluation of left ventricular relaxation and estimation of filling pressures</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1527</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nagueh</surname>
              <given-names>SF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Middleton</surname>
              <given-names>KJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kopelen</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zoghbi</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quinones</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Gorcsan J 3rd,    Snow FR, Paulsen W, Arrowood JA, Thompson JA, Nixon JV. Echocardiographic profile    of the transplanted human heart in clinically well recipients. J Heart Lung    Transplant. 1992;11(1 Pt 1):80-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Echocardiographic profile of the transplanted human heart in clinically well recipients</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>80</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gorcsan</surname>
              <given-names>J 3rd,</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Snow</surname>
              <given-names>FR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paulsen</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arrowood</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thompson</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nixon</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Borow KM, Neumann    A, Arensman FW, Yacoub MH. Left ventricular contractility and contractible reserve    in humans after cardiac transplantation. Circulation. 1985;71(5):866-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left ventricular contractility and contractible reserve in humans after cardiac transplantation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>866</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Borow</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neumann</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arensman</surname>
              <given-names>FW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yacoub</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Bhatia SJ,    Kirshenbaum JM, Shemin RJ, Cohn LH, Collins JJ, Di Sesa VJ, et al. Time course    of resolution of pulmonary hypertension and right ventricular remodeling after    orthotopic cardiac transplantation. Circulation. 1987;76(4):819-26.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Time course of resolution of pulmonary hypertension and right ventricular remodeling after orthotopic cardiac transplantation</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>819</fpage>
          <lpage>26</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bhatia</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kirshenbaum</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shemin</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohn</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Collins</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Sesa</surname>
              <given-names>VJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Valantine HA,    Appleton CP, Hatle LK, Hunt SA, Billingham ME, Shumway NE, et al. A hemodynamic    and Doppler echocardiographic study of ventricular function in long-term cardiac    allograft recipients: etiology and prognosis of restrictive-constrictive physiology.    Circulation. 1989;79(1):66-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A hemodynamic and Doppler echocardiographic study of ventricular function in long-term cardiac allograft recipients: etiology and prognosis of restrictive-constrictive physiology</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>66</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Valantine</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Appleton</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hatle</surname>
              <given-names>LK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hunt</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Billingham</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shumway</surname>
              <given-names>NE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Tischler MD,    Lee RT, Plappert T, Mudge GH, St John Sutton M, Parker JD. Serial assesment    of the left ventricular function and mass after orthotopic heart transplantation:    a 4-year longitudinal study. J Am Coll Cardiol. 1992;19(1):60-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Serial assesment of the left ventricular function and mass after orthotopic heart transplantation: a 4-year longitudinal study</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>60</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tischler</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>RT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Plappert</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mudge</surname>
              <given-names>GH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>St John Sutton</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parker</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Garcia MJ,    Thomas JD, Klein AL. New Doppler echocardiographic aplications for the study    of diastolic function. J Am Coll Cardiol. 1998;32(4):865-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>New Doppler echocardiographic aplications for the study of diastolic function</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>865</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Garcia</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thomas</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Ciliberto GR,    Mascarello M, Gronda E, Bonacina E, Anjos MC, Danzi G, et al. Acute rejection    after heart transplantation: noninvasive echocardiographic evaluation. J Am    Coll Cardiol. 1994;23(5):1156-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute rejection after heart transplantation: noninvasive echocardiographic evaluation</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>1156</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ciliberto</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mascarello</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gronda</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonacina</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anjos</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Danzi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Sun JP, Abdalla    IA, Asher CR, Greenberg NL, Popovic ZB, Taylor DO, et al. Non-invasive evaluation    of orthotopic heart transplant rejection by echocardiography. J Heart Lung Transplant.    2005;24(2):160-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Non-invasive evaluation of orthotopic heart transplant rejection by echocardiography</article-title>
          <source>J Heart Lung Transplant</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>160</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sun</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abdalla</surname>
              <given-names>IA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Asher</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greenberg</surname>
              <given-names>NL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Popovic</surname>
              <given-names>ZB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taylor</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Mankad S, Murali    S, Kormos RL, Mandarino WA, Gorcsan J 3rd. Evaluation of the potential role    of color-coded tissue Doppler echocardiography in the detection of allograft    rejection in heart transplant recipients. Am Heart J. 1999;138(4 Pt 1):721-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evaluation of the potential role of color-coded tissue Doppler echocardiography in the detection of allograft rejection in heart transplant recipients</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>721</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>138</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mankad</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murali</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kormos</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mandarino</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gorcsan</surname>
              <given-names>J 3rd.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Derumeaux G,    Douillet R, Redonnet M, Mouton-Schleifer D, Soyer R, Cribier A, et al. D&#233;tection    du rejet aigu myocardique apr&#232;s transplantation cardiaque par Doppler    couleur tissulaire. Arch Mal Coeur Vaiss. 1998;91(10):1255-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>D&#233;tection du rejet aigu myocardique apr&#232;s transplantation cardiaque par Doppler couleur tissulaire</article-title>
          <source>Arch Mal Coeur Vaiss</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1255</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Derumeaux</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Douillet</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Redonnet</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mouton-Schleifer</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soyer</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cribier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Dandel M, Hummel    M, Muller J, Wellnhofer E, Meyer R, Solowjowa N, et al. Reliability of tissue    Doppler wall motion monitoring after heart transplantation for replacement of    invasive routine screenings by optimally timed cardiac biopsies and catheterizations.    Circulation. 2001;104 (Suppl I):I184-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reliability of tissue Doppler wall motion monitoring after heart transplantation for replacement of invasive routine screenings by optimally timed cardiac biopsies and catheterizations</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>I184</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>I</issue>
          <volume>104</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dandel</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hummel</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muller</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wellnhofer</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meyer</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Solowjowa</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Behera SK,    Trang J, Feeley BT, Levi DS, Alejos JC, Drant S. The use of Doppler tissue imaging    to predict cellular and antibody-mediated rejection in pediatric heart transplant    recipients. Pediatr Transplant. 2008;12(2):207-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The use of Doppler tissue imaging to predict cellular and antibody-mediated rejection in pediatric heart transplant recipients</article-title>
          <source>Pediatr Transplant</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>207</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Behera</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trang</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feeley</surname>
              <given-names>BT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levi</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alejos</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drant</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Mena C, Wencker    D, Krumholz HM, McNamara RL. Detection of heart transplant rejection in adults    by echocardiographic diastolic indices: a systematic review of the literature.    J Am Soc Echocardiogr. 2006;19(10):1295-300.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Detection of heart transplant rejection in adults by echocardiographic diastolic indices: a systematic review of the literature</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1295</fpage>
          <lpage>300</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mena</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wencker</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krumholz</surname>
              <given-names>HM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McNamara</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Tissue doppler echocardiography in the diagnosis of heart transplantation rejection</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Endomyocardial biopsy (EMB) is the gold standard method for the diagnosis of cellular rejection (CR) after heart transplantation (HT). OBJECTIVE: To test the hypothesis that tissue Doppler imaging (TDI) could detect CR &gt; 3A and add diagnostic information compared to conventional Doppler. METHODS: Fifty-four HT patients underwent 129 EMB and a TDI echocardiographic study within 24 hours. We compared HT patients with CR &gt; 3A versus HT patients with CR &lt; 3A, with a normal matched control group (13 patients). We measured TDI systolic (S), early diastolic (e'), late diastolic (a') velocities and e'/a' ratio in the left ventricular annulus, basal and medium (mid) segments of the septal (SEP), lateral (LAT), inferior (INF), anterior (ANT) walls; and in the right ventricular annulus. RESULTS: HT patients showed CR &gt; 3A in 39/129 (30.2%) EMB. The best isolated predictor for CR diagnosis was a'LAT, with a sensitivity of 76.3%, specificity of 73.8% (p = 0.001). In the multivariate analysis, a'LAT (p = 0.001), a'SEP (p = 0.002), e'/a' LAT ratio (p = 0.006), e'Mitral/ e'LAT ratio (p = 0.014), SINF (p = 0.009) predicted CR &gt; 3A. We obtained a score with a sensitivity of 88.2%, accuracy of 79.6% and negative predictive value of 92.9% to diagnose CR &gt; 3A. Conventional Doppler (mitral and pulmonary venous flow) was not relevant to predict CR &gt; 3A. CONCLUSION: TDI added diagnostic information to predict CR &gt; 3A compared to conventional Doppler. A TDI-based model could become a potential method to detect CR &gt; 3A after Heart Transplantation.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Echocardiography, Doppler</kwd>
        <kwd>diagnosis</kwd>
        <kwd>graft rejection</kwd>
        <kwd>heart transplantation</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Tissue Doppler echocardiography in the diagnosis of heart transplantation rejection</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Marcos Val&#233;rio Coimbra Resende; Marcelo Luiz Campos Vieira; Fernando Bacal; Jos&#233; L&#225;zaro Andrade; Noedir A. Stolf; Edmar Alcides Bocchi</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor), Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Endomyocardial biopsy (EMB) is the gold standard method for the diagnosis of cellular rejection (CR) after heart transplantation (HT).</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To test the hypothesis that tissue Doppler imaging (TDI) could detect CR <underline>&gt;</underline> 3A and add diagnostic information compared to conventional Doppler.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> Fifty-four HT patients underwent 129 EMB and a TDI echocardiographic study within 24 hours. We compared HT patients with CR <underline>&gt;</underline> 3A <italic>versus</italic> HT patients with CR &lt; 3A, with a normal matched control group (13 patients). We measured TDI systolic (S), early diastolic (e'), late diastolic (a') velocities and e'/a' ratio in the left ventricular annulus, basal and medium (mid) segments of the septal (SEP), lateral (LAT), inferior (INF), anterior (ANT) walls; and in the right ventricular annulus.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> HT patients showed CR <underline>&gt;</underline> 3A in 39/129 (30.2%) EMB. The best isolated predictor for CR diagnosis was a'LAT, with a sensitivity of 76.3%, specificity of 73.8% (p = 0.001). In the multivariate analysis, a'LAT (p = 0.001), a'SEP (p = 0.002), e'/a' LAT ratio (p = 0.006), e'Mitral/ e'LAT ratio (p = 0.014), SINF (p = 0.009) predicted CR <underline>&gt;</underline> 3A. We obtained a score with a sensitivity of 88.2%, accuracy of 79.6% and negative predictive value of 92.9% to diagnose CR <underline>&gt;</underline> 3A. Conventional Doppler (mitral and pulmonary venous flow) was not relevant to predict CR &gt; 3A.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> TDI added diagnostic information to predict CR <underline>&gt;</underline> 3A compared to conventional Doppler. A TDI-based model could become a potential method to detect CR <underline>&gt;</underline> 3A after heart transplantation. (Arq Bras Cardiol. 2011; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Echocardiography, Doppler; diagnosis; graft rejection; heart transplantation.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Despite advances in immunosuppressive therapy over the past decade, acute cellular rejection (CR) of the donor heart remains an important factor related to long-term morbidity and mortality<sup>1,2</sup> . Many noninvasive techniques for rejection diagnosis have been investigated, but none was found to be sufficiently reliable to replace endomyocardial biopsies (EMB) in clinical practice<sup>3</sup>.</p>
      <p>However, routine biopsy is a major inconvenience to the patients and is also risky and costly. The strategy of performing biopsies after the first year post-transplant has been questioned and attempts to reduce their frequency have also been reported. Nevertheless, rejection surveillance is extensively based on EMB performed at predefined intervals<sup>4</sup>.</p>
      <p>Tissue Doppler imaging (TDI) is an echocardiographic technique that enables the measurement of systolic and diastolic velocities within the myocardium. TDI may increase the accuracy of conventional Doppler echocardiography because it integrates information on regional function to estimate global cardiac function and it does not seem to be strongly affected by varying preload conditions<sup>5</sup>. As left ventricular diastolic dysfunction is an early event during allograft rejection, this technique may be useful to detect rejection non-invasively<sup>6</sup>.</p>
      <p>However, the role of TDI in the evaluation of subjects after heart transplantation (HT) and for the diagnosis of CR remains unclear<sup>7-9</sup>. Thus, the purpose of this study was to investigate TDI abnormalities in myocardial relaxation and contraction velocities in HT patients, and also to analyze the additional TDI diagnostic information compared to conventional Doppler concerning significant CR.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study population</bold>
      </p>
      <p>Between December 2001 and April 2004, 59 consecutive patients aged <underline>&gt;</underline> four years old submitted to HT were referred to undergo EMB at The Heart Institute (InCor), University of S&#227;o Paulo Medical School, S&#227;o Paulo, Brazil, at least seven days after surgery. Patients had been submitted to orthotopic HT due to heart failure of any etiology. Exclusion criteria included patients with inadequate echocardiographic imaging, LV wall motion abnormalities, presence or suspicion of humoral rejection, graft vascular disease, EMB with evidence of Chagas' disease reactivation, EMB with inconclusive diagnosis and atrial fibrillation.</p>
      <p>The final study population consisted of 54 patients (34.9 &#177; 20.7), ranging from 4 to 70 years old, 39 males (72.2%), with an average of 354 (ranging from 7 to 3570) days post-HT when undergoing the EMB. The HT etiologies were dilated idiopathic cardiomyopathy, 19/54 (35.2%), Chagas' disease, 16/54 (29.6%), ischemic cardiomyopathy, 6/54 (11.1%). A bicaval surgical technique was performed in 42 patients (77.8%). The study protocol was approved by the Hospital scientific and ethical research committee and all participants signed an informed consent.</p>
      <p>
        <bold>Study design</bold>
      </p>
      <p>This was a cross-section study followed by a prospective phase involving HT patients who underwent EMB, matched with a group of normal volunteers. All patients underwent EMB and a TDI echocardiographic study, performed within 24 h after the EBM. The researchers involved in these two procedures were blinded to the results of the other technique. Cellular rejection was considered following the International Society of Heart and Lung Transplantation (ISHLT) criteria<sup>10,11</sup>, as follows: grade 0 = no rejection; grade IA = focal (perivascular or interstitial) infiltrate without myocyte damage; grade IB = diffuse, but sparse infiltrate without myocyte damage; grade II = one focus only with aggressive infiltrates and/or myocyte damage; grade IIIA = multifocal aggressive infiltrates and/or myocyte damage; grade IIIB = diffuse inflammatory process with myocyte necrosis; grade IV = diffuse aggressive polymorphous infiltrate with hemorrhage and myocyte necrosis. The findings of the echocardiographic study were correlated with the results of the EMB, taking into consideration the presence or absence of significant CR (CR <underline>&gt;</underline> 3A)<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>In patients who underwent more than one EMB, variations in myocardial TDI were analyzed in order to compare the different histopathological exams. The control group was comprised of 13 healthy volunteers matched by age and sex, without symptoms and previous history of cardiac diseases. Clinical examination, electrocardiogram at rest and the echocardiogram were considered to be normal.</p>
      <p>
        <bold>Endomyocardial biopsy</bold>
      </p>
      <p>The EMB were carried out in accordance with the protocol adopted in the institution, as follows: weekly during the first month of HT and afterwards at greater intervals according to clinical suspicion of CR. The analyses were carried out according to the criteria of the International Society for the Heart and Lung Transplantation (ISHLT) standardized cardiac biopsy grading<sup>11</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Echocardiographic study</bold>
      </p>
      <p>Examinations were recorded using a commercially available echocardiographic machine (Philips HDI 5000, Bothell, Washington, USA) equipped with a Tissue Doppler imaging software. All studies were performed with patient on the left lateral decubitus in order to obtain the images of the paraesternal and apical views. All echocardiographic measurements were carried out in accordance with the recommendations of the American Society of Echocardiography<sup>12</sup>, and each value is represented as an average of 3 beats.</p>
      <p>
        <bold>Conventional pulsed Doppler</bold>
      </p>
      <p>Measurements of the peak velocities and diastolic profile parameters of mitral inflow and pulmonary venous flow signals were performed as previously described<sup>13</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Tissue Doppler echocardiography</bold>
      </p>
      <p>TDI acquisitions were performed placing the sample volume in the central region of the myocardium, parallel to the direction of movement of the region of interest. The velocity spectral curve was obtained with a 5-mm sample volume; gain was minimized to optimize the tissue signal and to allow minimal background noise. The Niquist limit was adjusted to a velocity range of 16 to 20 cm/s.</p>
      <p>For the study of the myocardial velocities, we employed a model to analyze the different regions of the ventricles, in which the movements took place in radial (parasternal view) and longitudinal direction (apical 4-chamber and 2-chamber views). In all areas, we measured peak systolic (S), early (e') and late (a') diastolic velocities. In the posterior wall of the LV and in the regions of the LV and RV annulus, the e'/a' ratio was also obtained.</p>
      <p>In the apical views, both the annulus, basal and mid segments were assessed at the following walls: septal, lateral, inferior and anterior of the left ventricle and the tricuspid annulus from the right ventricle. In addition, the short-axis circunferencial fiber velocities were measured from the posterior mid segment. Short-axis circumferential fiber movement as determined by pulsed TDI have been employed to study some sorts of hypertrophic distribution that sometimes occurs after heart transplantation<sup>14</sup>. The index suggested by Nagueh et al<sup>15</sup> was employed , which used the ratio between the early diastolic wave of the mitral flow (<bold>E</bold> mitral) and the early diastolic wave from the lateral wall measured by DTI (<bold>e'</bold>LAT). All the measurements were carried out in expiratory apnea.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>All date are reported as mean &#177; SD (95% confidence intervals). Unpaired Student's t-test was used for comparison of continuous variables and paired t-test for comparing follow-up patients. Linear and stepwise regression multivariate analyses were employed to look for relationships among continuous variables on univariate analyses. Receiver-operator curves were employed to evaluate the clinical and epidemiological ability of selected measurements and p &lt; 0.05 was considered relevant.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Cross-section study</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Endomyocardial Biopsy</bold>
      </p>
      <p>One hundred twenty nine EMB were carried out, 35/54 (64.8%) patients underwent more than one procedure, ranging from one to eight, with an average of 2.4 biopsies per patient. Twenty-two out of 54 patients studied (40.7%) presented CR <underline>&gt;</underline> 3A. CR <underline>&gt;</underline> 3A was observed in 39/129 EMB (30.2%). Baseline characteristics of control and HT groups are summarized in <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Conventional echocardiography</bold>
      </p>
      <p>Measurements by two-dimensional echocardiography and pulsed Doppler (p &lt; 0.05) in control and HT groups with or without CR <underline>&gt;</underline> 3A are summarized in <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>. The univariate analysis of the pulsed wave Doppler parameters considering the ROC curve area for the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A, described mitral A wave velocity as the best parameter (p = 0.013). Considering a cut-off point of 35.2 cm/s, we found an accuracy of 59.8%, sensitivity of 59.5%, specificity of 60%, positive predictive value of 40.7% and negative predictive value of 75%. Upper right pulmonary vein flow parameters did not add diagnostic information to CR <underline>&gt;</underline> 3A. Also, mitral inflow velocities did not show statistical relevance in the multivariate analysis to predict CR <underline>&gt;</underline> 3A.</p>
      <p>
        <bold>Tissue Doppler imaging</bold>
      </p>
      <p>The TDI study was carried out with success in all patients and regions studied. The velocities of the e' wave, a' wave and S wave, TDI e'/a' ratio and (e'Mitral / e'LAT ratio) in control group, RC <underline>&gt;</underline> 3A and without RC <underline>&gt;</underline> 3A in the LV and lateral tricuspid annulusare listed in <xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tables 2</xref>, <xref ref-type="table" rid="t3-body2">3</xref> and <xref ref-type="table" rid="t4-body2">4</xref>.</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Tissue Doppler and cellular cardiac rejection <underline>&gt;</underline> 3A</bold>
      </p>
      <p>No RV lateral annulus TDI parameter presented significant difference between the groups with and without CR <underline>&gt;</underline> 3A. In LV posterior wall, a significant difference was found only in the late velocity (a' Mid post) between the groups with and without CR <underline>&gt;</underline> 3A. In the walls of the LV analyzed on the apical views, the a' wave velocities were significantly lower in all regions, with the exception of the mid segment of the interventricular septum. The e' wave velocities were lower among patients with CR <underline>&gt;</underline> 3A only in the septal annulus. The S wave velocities were significantly lower in patients with CR <underline>&gt;</underline> 3A in the annulus and the basal region of the septum and the lateral wall of the LV. In the other segments, there were no significant differences in the systolic velocities.</p>
      <p>In the univariate analysis by the ROC curve, the best area was obtained with the late diastolic velocities of the lateral annulus of the LV (<bold>a'</bold>LAT) (<xref ref-type="fig" rid="en_05111f01-body2">Figure 1</xref>). With a cutoff point of 5.6 cm/s, it was observed an accuracy of 74.6%, sensitivity of 76.3%, specificity of 73.8%, positive predictive value of 58% and negative predictive value of 86.8% for the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_05111f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Multivariate analysis</bold>
      </p>
      <p>Using logistic regression, a model with 6 predictive parameters was obtained to predict CR <underline>&gt;</underline> 3A: the late velocity of the lateral (ALAtan) and septal LV annulus (a' SEP), the systolic velocity of the inferior annulus (SINF), the early diastolic velocity of the midlateral segment (e'LATmid), the e'/a' LAT ratio and the e'mitral/e'LAT ratio when all the variables were analyzed together (<xref ref-type="table" rid="t5-body2">Table 5</xref>). The following predictive score was adopted:</p>
      <table-wrap id="t5-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Score = 16.923 - (1.068 x a'SEP - 1.118 x a'LAT - 1.508 x e'/a'LAT Ratio - 0.488 x e' Mitral/e'LAT Ratio + 0.570 x SINF - 0.264 x e' LAT mid).</p>
      <p>The cut-off point obtained by the analysis of the ROC curve was equal to 0.619039.</p>
      <p>The distribution of variables in the multivariate analysis demonstrated a sensitivity of 88.2%, specificity of 75.4%, accuracy of 79.6%, positive predictive value of 63.8% and a negative predictive value of 92.9% for the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A .</p>
      <p>
        <bold>Prospective phase study</bold>
      </p>
      <p>Considering the patients who were submitted to more than one EMB, we determined 2 groups: 1 - a group of 29 patients, initially not presenting CR <underline>&gt;</underline> 3A at the first EMB; 2 - a group of 25 patients, who presented CR <underline>&gt;</underline> 3A at the first EMB.</p>
      <p>We observed the behavior of (a'LAT) in these groups and found significant variations in the evolution of the variable in accordance to histological changes (<xref ref-type="table" rid="t6-body2">Table 6</xref>), (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="t6-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt06-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Taking into account all patients without CR<underline>&gt;</underline> 3A at the time of the first EMB, we established, using the ROC curve, that a fall of 7% in the initial value of the a'LAT presented an accuracy of 79%, sensitivity of 81.8%, specificity of 77.8%, positive predictive value of 69.2% and negative predictive value of 87.5% for the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A (<xref ref-type="fig" rid="en_05111f01-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Our results showed the feasibility of TDI for early diagnosis of significant cellular rejection and that TDI added diagnostic information concerning conventional echocardiogram for such issue. We observed LV regional variations in patients presenting CR <underline>&gt;</underline> 3A, which could suggest heterogeneous impairment of the inflammatory process in the graft. Besides, TDI serial analysis showed good diagnostic accuracy in detecting CR <underline>&gt;</underline> 3A, demonstrating different behaviors of a'LAT velocities according to histological changes.</p>
      <p>
        <bold>Heart transplant group <italic>versus</italic> normal group on tissue Doppler</bold>
      </p>
      <p>To our knowledge, this is the first TDI report which quantitatively characterized various segments of the graft matched by a normal group. In relation to RV systolic function, our data suggest the presence of contractile alteration, which was discordant to a previous report<sup>16</sup>. The increase in the graft RV volume and thickness, shortly after HT, is an adaptation mechanism to pulmonary hypertension, generally present in the receptor. The regression of such changes during time is already known. However, RV systolic function seems to be preserved in stable patients without CR. The evidence of tricuspid insufficiency, common among HT patients, can overestimate the functional parameters on conventional echocardiography<sup>17,18</sup>. The TDI study does not seem to be affected by this influence, as we may observe in our series, with very low systolic velocities of the tricuspid annulus among transplanted patients.</p>
      <p>Taking into consideration RV diastolic function, we observed that the reduction in e' and a' wave velocities in the tricuspid annulus may suggest a more advanced degree of impairment of the RV diastolic function in the HT group. In concordance with our series, Valantine et al showed RV diastolic alterations in post-HT patients on conventional Doppler, with a reduction in a' wave velocities of the tricuspid flow among transplanted patients<sup>19</sup>.</p>
      <p>In the LV systolic function study, our results indicated accentuated regional alterations in the interventricular septum relative to the control group, which was not found in previous conventional echocardiographic reported data<sup>20</sup>. Left ventricular diastolic dysfunction could be confirmed by the reduction in the e' and a' wave velocities in relation to the control group, especially in the septal and anterior regions. These velocities are inversely proportional to the degree of diastolic dysfunction<sup>21</sup>. The alterations in the diastolic function are already known to occur among post-HT patients and our findings are in accordance with those demonstrated beforehand, in which the occurrence of a restrictive physiological pattern was observed early in the first weeks after the graft implant, with partial regression in the follow-up period<sup>22</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Pulsed Doppler and diagnosis of cellular rejection <underline>&gt;</underline> 3A</bold>
      </p>
      <p>The lack of statistical relevance of the conventional echocardiographic parameters studied in the multivariate analysis to predict CR <underline>&gt;</underline> 3A can be understood taking into account the hemodynamic influence on such issues. These findings are in agreement with previous studies<sup>22,23</sup>.</p>
      <p>We believe that the lack of usefulness of the use of pulsed Doppler to predict CR <underline>&gt;</underline> 3A could be related to some reasons as previously stated by Stengel et al<sup>9</sup>: first of all, pulsed Doppler could be subject to certain important influences such as age, heart rate and loading conditions; second, denervation of cardiac transplanted subjects could lead to a restrictive filling pattern what could be related to diastolic dysfunction, without the evidence of cardiac rejection.</p>
      <p>
        <bold>Tissue Doppler and diagnosis of cellular rejection <underline>&gt;</underline> 3A</bold>
      </p>
      <p>This is the first study, as far as we know, which has evaluated the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A using a multi-regional TDI model including basal and medium segments of the LV walls. The importance of TDI to predict CR <underline>&gt;</underline> 3A is highlighted by the sudden reduction in a' wave velocity in 12 regions, as well as by the decrease in the S wave velocity in 5 regions, of the e' wave velocity in one region of the LV and by the definition of 6 independent predictors in the multivariate model.</p>
      <p>In the LV, around 75% of the patients in the group with CR <underline>&gt;</underline> 3A presented velocities a'SEP and a'LAT below the level of the upper limit of the first quartile in the group of patients with CR. Our results are in accordance with a study published more recently<sup>9</sup>, which was the first one to show the benefit of the late diastolic wave velocity (a') for the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A. In another study, a' wave velocities in mitral annulus were significantly lower in the group of patients with CR, in agreement with our report<sup>23</sup>. Thus, we believe that graft atrial dysfunction could be observed by studying the a' wave velocities on TDI and also that graft atrial dysfunction could be considered one of the main functional consequences of the myocardial aggression in significant CR.</p>
      <p>In spite of previous reports we found lesser importance of the early diastolic wave velocity (e') for the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A, what could be explained by the emphasis on radial movement of the heart or uni-dimensional TDI technique used on such studies<sup>24,25</sup>.</p>
      <p>In relation to systolic function during CR <underline>&gt;</underline> 3A, regional differences found in our series might suggest a heterogeneous form of muscular impairment in this type of cardiac lesion. No study published to date has shown greater importance of the systolic variables compared to diastolic parameters to predict CR. Our multi-regional model study came to a score involving systolic and diastolic features, what could lead to a better understanding of a complex situation such as CR.</p>
      <p>
        <bold>Evolutive phase study</bold>
      </p>
      <p>This is the first study, as far as we know, with pulsed TDI and the use of the (a') wave for the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A, which sequentially evaluated HT patients according to histological evolution. Regarding our study, we supposed that the a'LAT variable was useful to establish the occurrence of CR <underline>&gt;</underline> 3A and this parameter does not appear to be under the influence of prior alterations in diastolic function. Other observational studies did not analyze a' waves and found significant variations in S and e' waves<sup>8,26</sup>. Tissue Doppler parameters (mitral and tricuspid e'/e' ratios have been reported as non-invasive measures to rule out transplant rejection in pediatric heart transplant recipients<sup>26</sup>. Eventually, similar echocardiographic analyses may be useful to rul eout transplant rejection in the adult population.</p>
      <p>Previous studies employing echocardiography have addressed acute allograft rejection<sup>27</sup>. However, some bias may be troublesome concerning such data. For instance, some studies present small sample sizes, others define poorly demographic information or surgical techniques or demonstrate non-blinded comparisons<sup>28</sup>. Other important point is the presentation of technical echocardiographic data in a clinical comprehensive fashion. In our study, concerning repetitive Tissue Doppler studies, a fall of 7% in the initial value of the a<bold>'</bold>LAT presented a high sensitivity (81.8%), as well as a high negative predictive value (87.5%) for the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A.</p>
      <p>The echocardiographic score derived from this study, comprising information from different segments of the left ventricle by combining diastolic and systolic parameters may be a useful tool for the for the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A. Its use demonstrated very high values concerning sensitivity (88.2%) and negative predictive value (92.9%) to rule out severe cardiac rejection. Also, the use of such score added diagnostic information (higher sensitivity, specificity, accuracy, negative predictive value, positive predictive value) when compared to the best univariate TDI derived parameter (a'LAT) to detect CR <underline>&gt;</underline> 3A. We are absolutely aware of the complexity of the format of such score, but perhaps it may just reflect the complex process of cardiac transplantation rejection.</p>
      <p>
        <bold>Limitations</bold>
      </p>
      <p>There are specific limitations regarding the TDI technique, such as those arising from the angle of inclination of the Doppler study and the complex movements of the heart, which could interfere with myocardial velocity registration. However, longitudinal movements as studied in our series may provide less interference. Another limitation of this investigation could be related to the presence of regional wall motion abnormalities in HT patients, which led to the exclusion of such kind of patients in our study. A new echocardiographic technique that could be used to overcome some of the TDI limitations, such as the angle dependence, could use the strain and strain rate, which could certainly add some information to cardiac rejection diagnosis.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>This multiregional TDI-based study proved to be clinically feasible and added diagnostic information to predict CR <underline>&gt;</underline> 3A, when compared to conventional Doppler. The multivariate model presented better accuracy than isolated TDI parameters for the diagnosis of CR <underline>&gt;</underline> 3A. The use of the multiregional TDI score could be a new noninvasive diagnostic option for the screening of CR <underline>&gt;</underline> 3A, which could lead to decreasing costs and risks related to EMB procedures.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Ecocardiograf&#237;a con Doppler tisular en el diagn&#243;stico de rechazo despu&#233;s de transplante card&#237;aco</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La biopsia endomioc&#225;rdica (BEM) es el m&#233;todo gold standard para el diagn&#243;stico de rechazo celular (RC) despu&#233;s de transplante card&#237;aco (TC). OBJETIVO: Testear la hip&#243;tesis de que el examen de imagen con Doppler tisular (IDT) puede detectar RC &gt; 3A y agregar informaci&#243;n diagn&#243;stica, comparado al Doppler convencional. M&#201;TODOS: Cincuenta y cuatro pacientes con TC fueron sometidos a BEM y estudio ecocardiogr&#225;fico a trav&#233;s de IDT en hasta 24 horas. Comparamos los pacientes con TC y RC &gt; 3A con pacientes con TC y RC &lt; 3A, con un grupo control normal (13 pacientes). Fueron medidas a trav&#233;s de la IDT, las velocidades sist&#243;lica (S), diast&#243;lica precoz (e`), diast&#243;lica tard&#237;a (a') relaci&#243;n de las velocidades e'/a' en el anillo ventricular izquierdo, en los segmentos basal y medio de las paredes septal (SEP), lateral (LAT), inferior (INF) y en el anillo ventricular derecho. RESULTADOS: Los pacientes con TC mostraron RC &gt; 3A en 39/129 (30,2%) de las BEM. El mejor predictor aislado para el diagn&#243;stico de RC fue la a'LAT, con sensibilidad de 76,3%, especificidad de 73,8% (p = 0,001). En el an&#225;lisis multivariado, la a'LAT (p = 0,001), a'SEP (p = 0,002), relaci&#243;n e'/a' LAT (p = 0,006), relaci&#243;n e'Mitral/e'LAT (p = 0,014), SINF (p = 0,009) fueron predictores de RC &gt; 3A. Obtuvimos un escore con sensibilidad de 88,2%, precisi&#243;n de 79,6%, y valor predictivo negativo de 92.9% para diagnosticar RC &gt; 3A . El Doppler convencional (flujo mitral y pulmonar venoso) no fue relevante para predecir la RC &gt; 3A. CONCLUSI&#211;N: El estudio de IDT agreg&#243; informaci&#243;n diagn&#243;stica para predecir RC &gt; 3A cuando fue comparado al Doppler convencional. El modelo basado en IDT puede volverse un m&#233;todo en potencial para detectar RC &gt; 3A despu&#233;s de TC.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Ecocardiografia Doppler</kwd>
        <kwd>diagn&#243;stico</kwd>
        <kwd>rechazo de injerto</kwd>
        <kwd>transplante de coraz&#243;n</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top1-body3">
          <label>
            <bold>Ecocardiograf&#237;a con Doppler tisular en el diagn&#243;stico de rechazo despu&#233;s de transplante card&#237;aco</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Marcos Val&#233;rio Coimbra Resende; Marcelo Luiz Campos Vieira; Fernando Bacal; Jos&#233; L&#225;zaro Andrade; Noedir A. Stolf; Edmar Alcides Bocchi</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor), Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La biopsia endomioc&#225;rdica (BEM) es el m&#233;todo gold standard para el diagn&#243;stico de rechazo celular (RC) despu&#233;s de transplante card&#237;aco (TC).</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Testear la hip&#243;tesis de que el examen de imagen con Doppler tisular (IDT) puede detectar RC <underline>&gt;</underline> 3A y agregar informaci&#243;n diagn&#243;stica, comparado al Doppler convencional.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Cincuenta y cuatro pacientes con TC fueron sometidos a BEM y estudio ecocardiogr&#225;fico a trav&#233;s de IDT en hasta 24 horas. Comparamos los pacientes con TC y RC <underline>&gt;</underline> 3A con pacientes con TC y RC &lt; 3A, con un grupo control normal (13 pacientes). Fueron medidas a trav&#233;s de la IDT, las velocidades sist&#243;lica (S), diast&#243;lica precoz (e`), diast&#243;lica tard&#237;a (a') relaci&#243;n de las velocidades e'/a' en el anillo ventricular izquierdo, en los segmentos basal y medio de las paredes septal (SEP), lateral (LAT), inferior (INF) y en el anillo ventricular derecho.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Los pacientes con TC mostraron RC <underline>&gt;</underline> 3A en 39/129 (30,2%) de las BEM. El mejor predictor aislado para el diagn&#243;stico de RC fue la a'LAT, con sensibilidad de 76,3%, especificidad de 73,8% (p = 0,001). En el an&#225;lisis multivariado, la a'LAT (p = 0,001), a'SEP (p = 0,002), relaci&#243;n e'/a' LAT (p = 0,006), relaci&#243;n e'Mitral/e'LAT (p = 0,014), SINF (p = 0,009) fueron predictores de RC <underline>&gt;</underline> 3A. Obtuvimos un escore con sensibilidad de 88,2%, precisi&#243;n de 79,6%, y valor predictivo negativo de 92.9% para diagnosticar RC <underline>&gt;</underline> 3A . El Doppler convencional (flujo mitral y pulmonar venoso) no fue relevante para predecir la RC &gt; 3A.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> El estudio de IDT agreg&#243; informaci&#243;n diagn&#243;stica para predecir RC <underline>&gt;</underline> 3A cuando fue comparado al Doppler convencional. El modelo basado en IDT puede volverse un m&#233;todo en potencial para detectar RC <underline>&gt;</underline> 3A despu&#233;s de TC. (Arq Bras Cardiol 2011; 97(1):8-16)</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Ecocardiografia Doppler, diagn&#243;stico, rechazo de injerto, transplante de coraz&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>A despecho de los avances en la terapia inmunosupresora en la ultima d&#233;cada, el rechazo celular (RC) agudo del coraz&#243;n transplantado permanece como un importante factor asociado a la morbilidad y mortalidad a largo plazo<sup>1,2</sup>. Muchas t&#233;cnicas no invasivas para diagn&#243;stico del rechazo han sido investigadas, pero ninguna mostr&#243; ser lo suficientemente confiable para substituir la biopsia endomioc&#225;rdica (BEM) en la pr&#225;ctica cl&#237;nica<sup>3</sup>.</p>
      <p>Entre tanto, la biopsia de rutina es un gran inconveniente para los pacientes y tambi&#233;n acarrea riesgos y costos. La estrategia de realizar biopsias despu&#233;s del primer a&#241;o post transplante ha sido cuestionada y tentativas de reducir su frecuencia tambi&#233;n han sido relatadas. Con todo, la identificaci&#243;n del rechazo est&#225; extensamente basada en la biopsia realizada a intervalos predefinidos<sup>4</sup>.</p>
      <p>El examen de Imagen por Doppler tisular (IDT) es una t&#233;cnica ecocardiogr&#225;fica que permite la medici&#243;n de las velocidades sist&#243;lica y diast&#243;lica dentro del miocardio. La IDT puede aumentar la precisi&#243;n de la ecocardiograf&#237;a por Doppler convencional, pues integra la informaci&#243;n de la funci&#243;n regional para estimar la funci&#243;n card&#237;aca global y parece no ser afectada de forma significativa por variaciones en las condiciones de precarga<sup>5</sup>. Como la disfunci&#243;n diast&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo (VI) es un evento precoz durante el rechazo del aloinjerto, esa t&#233;cnica puede ser &#250;til para detectar el rechazo de forma no invasiva<sup>6</sup>.</p>
      <p>Entre tanto, el papel de la IDT en la evaluaci&#243;n de los individuos despu&#233;s del TC y para el diagn&#243;stico de RC aun precisa ser aclarado<sup>7-9</sup>. As&#237;, el prop&#243;sito de ese estudio fue investigar anormalidades en la IDT en velocidad mioc&#225;rdicas de relajaci&#243;n y contracci&#243;n en pacientes sometidos a TC y tambi&#233;n analizar la informaci&#243;n diagn&#243;stica adicional de la IDT, cuando es comparada al Doppler convencional, en relaci&#243;n a la RC significativa.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n del estudio</bold>
      </p>
      <p>Entre diciembre de 2001 y abril de 2004, 59 pacientes consecutivos sometidos a TC, con edad <underline>&gt;</underline> 4 a&#241;os fueron encaminados para realizaci&#243;n de BEM en el Instituto del Coraz&#243;n (InCor) de la Facultad de Medicina de la Universidad de S&#227;o Paulo, en S&#227;o Paulo, Brasil por lo menos siete d&#237;as despu&#233;s de la cirug&#237;a. Los pacientes hab&#237;an sido sometidos a TC ortot&#243;pico debido a insuficiencia card&#237;aca de cualquier etiolog&#237;a. Los criterios de exclusi&#243;n incluyeron pacientes con im&#225;genes ecocardiogr&#225;ficas inadecuadas, anormalidades de movimiento de pared del VI, presencia o sospecha de rechazo humoral, enfermedad vascular del injerto, BEM con evidencia de reactivaci&#243;n de enfermedad de Chagas, BEM con diagn&#243;stico inconclusivo y fibrilaci&#243;n atrial.</p>
      <p>La poblaci&#243;n final del estudio consisti&#243; en 54 pacientes (34,9 &#177; 20,7, variando de 4 a 70 a&#241;os), 39 individuos del sexo masculino (72,2%), con una media de 354 (variando de 7 a 3.570) d&#237;as post transplante en la &#233;poca de la BEM. Las etiolog&#237;as para el TC eran cardiomiopat&#237;a idiop&#225;tica dilatada - 19/54 (35,2%), enfermedad de Chagas - 16/54 (29,6%), cardiomiopat&#237;a isqu&#233;mica - 6/54 (11,1%). Una t&#233;cnica quir&#250;rgica bicaval fue realizada en 42 pacientes (77,8%). El protocolo del estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica e Investigaci&#243;n Cient&#237;fica del Hospital y todos los participantes firmaron el t&#233;rmino de consentimiento informado.</p>
      <p>
        <bold>Dise&#241;o del estudio</bold>
      </p>
      <p>El presente fue un estudio transversal, seguido por una fase prospectiva envolviendo pacientes sometidos a TC que realizaron BEM, comparados a un grupo de voluntarios normales. Todos los pacientes fueron sometidos a BEM y estudio ecocardiogr&#225;fico a trav&#233;s de IDT, realizado hasta 24 horas despu&#233;s de BEM. Los investigadores envueltos en los dos procedimientos eran ciegos para los resultados de la otra t&#233;cnica. El rechazo celular fue considerado de acuerdo con los criterios de la <italic>International Society for Heart and Lung Transplantation</italic> (ISHLT)<sup>10,11</sup>: grado 0 = sin rechazo; grado IA = infiltrado focal (perivascular o intersticial) sin da&#241;o a los miocitos; grado IB = infiltrado difuso, pero escaso sin da&#241;o a los miocitos; grado II = un foco apenas con infiltrados agresivos y/o da&#241;o a los miocitos; grado IIIA = infiltrados multifocales agresivos y/o da&#241;o a los miocitos; grado IIIB = proceso inflamatorio difuso con necrosis de miocitos; grado IV = infiltrado polimorfo agresivo difuso con hemorragia y necrosis de miocitos. Los hallazgos del estudio ecocardiogr&#225;fico fueron correlacionados con los resultados de la BEM, teni&#233;ndose en consideraci&#243;n la presencia o ausencia de RC significativo (RC <underline>&gt;</underline> 3A)<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>En pacientes que realizaron m&#225;s de una BEM, las variaciones en el estudio por IDT mioc&#225;rdico fueron analizadas a fin de compararlo a diferentes ex&#225;menes histopatol&#243;gicos. El grupo control consist&#237;a en 13 voluntarios sanos pareados por edad y sexo, sin s&#237;ntomas y sin historia previa de enfermedades card&#237;acas. El examen cl&#237;nico, electrocardiograma (ECG) de reposo y el ecocardiograma fueron considerados normales.</p>
      <p>
        <bold>Biopsia endomioc&#225;rdica</bold>
      </p>
      <p>La biopsia endomioc&#225;rdica (BEM) fue realizada de acuerdo con el protocolo adoptado en la instituci&#243;n, como es descripto a continuaci&#243;n: semanalmente durante el primero mes post TC y despu&#233;s, a intervalos mayores de acuerdo con la sospecha cl&#237;nica de RC. Los an&#225;lisis fueron realizados de acuerdo con los criterios de la <italic>International Society for Heart and Lung Transplantation</italic> (ISHLT), utilizando el sistema de graduaci&#243;n estandarizado para biopsia card&#237;aca<sup>11</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Estudio ecocardiogr&#225;fico</bold>
      </p>
      <p>Los ex&#225;menes fueron registrados a trav&#233;s de un equipamiento de ecocardiograf&#237;a disponible comercialmente (Philips HDI 5000, Bothell, Washington, EUA) equipado con un <italic>software</italic> de imagen para Doppler tisular. Todos los estudios fueron realizados con los pacientes en dec&#250;bito lateral izquierdo a fin de obtener las im&#225;genes en los cortes paraesternal y apical. Todas las medidas ecocardiogr&#225;ficas fueron realizadas de acuerdo con las directrices de la <italic>American Society of Echocardiography</italic><sup>12</sup> y cada valor es representado como una media de tres latidos.</p>
      <p>
        <bold>Doppler puls&#225;til convencional</bold>
      </p>
      <p>Las medidas de las velocidades de pico y par&#225;metros del perfil diast&#243;lico del flujo mitral y se&#241;ales de flujo venoso pulmonar fueron realizadas como descriptas anteriormente<sup>13</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Ecocardiografia con Doppler tisular</bold>
      </p>
      <p>Las adquisiciones de IDT fueron realizadas colocando el volumen de muestra en la regi&#243;n central del miocardio, paralelo a la direcci&#243;n del movimiento de la regi&#243;n de inter&#233;s. La curva espectral de velocidad fue obtenida con un volumen de muestra de 5 mm; el aumento fue minimizado para optimizar la se&#241;al del tejido y para permitir un m&#237;nimo de ruido de fondo. El l&#237;mite Nyquist fue ajustado para una variaci&#243;n de velocidad de 16 a 20 cm/s.</p>
      <p>Para el estudio de las velocidades mioc&#225;rdicas, empleamos un modelo con el an&#225;lisis de diferentes regiones de los ventr&#237;culos, en las cuales los movimientos acontec&#237;an en direcci&#243;n radial (corte paraesternal) y longitudinal (corte apical 4 c&#225;maras y 2 c&#225;maras). En todas las &#225;reas, medimos las velocidades sist&#243;licas de pico (S), diast&#243;lica precoz (e') y tard&#237;a. En la pared posterior del VI y en las regiones del anillo del VI y del ventr&#237;culo derecho (VD), la relaci&#243;n e'/a' tambi&#233;n fue obtenida.</p>
      <p>En los cortes apicales, los segmentos de los anillos, basal y medio fueron evaluados en las siguientes paredes: septal, lateral, inferior y anterior del VI y anillo tric&#250;spide del VD. Adem&#225;s de eso, las velocidades en las fibras circunferenciales del eje corto fueron medidas en el segmento medio-posterior. El movimiento de las fibras circunferenciales del eje corto, determinado por la IDT puls&#225;til ha sido empleado para estudiar algunos tipos de distribuci&#243;n hipertr&#243;fica que algunas veces ocurren despu&#233;s de TC<sup>14</sup>. El &#237;ndice sugerido por Nagueh et al<sup>15</sup> fue utilizado, el cual eval&#250;a la relaci&#243;n entre la onda diast&#243;lica precoz del flujo mitral (E mitral) y la onda diast&#243;lica precoz de la pared lateral medida por IDT (e'LAT). Todas las medidas fueron realizadas en apnea espiratoria.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Todos los datos fueron relatados como media &#177; DE (intervalos de confianza de 95%). El test <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> no pareado fue utilizado para comparar variables continuas y el test <italic>t</italic> pareado para comparar el seguimiento de los pacientes. An&#225;lisis de regresi&#243;n multivariado lineal y <italic>stepwise</italic> fueron utilizados para verificar relaciones entre variables continuas o an&#225;lisis univariados. Curvas ROC (<italic>receiver operator characteristic</italic>) fueron empleadas para evaluar la capacidad cl&#237;nica y epidemiol&#243;gica de medidas seleccionadas y un valor de p &lt; 0,05 fue considerado significativo.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Estudio transversal</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Biopsia endomioc&#225;rdica</bold>
      </p>
      <p>Ciento veintinueve BEM fueron realizadas y 35/54 (64,8%) pacientes fueron sometidos a m&#225;s de un procedimiento, variando de uno a ocho, con una media de 2,4 biopsias por paciente. Veintid&#243;s de 54 pacientes estudiados (40,7%) presentaron un RC <underline>&gt;</underline> 3A. Fueron observados hallazgos de RC <underline>&gt;</underline> 3A en 39/129 BEM (30,2%). Las caracter&#237;sticas basales de los grupos control y TC son mostradas en la <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Ecocardiograf&#237;a convencional</bold>
      </p>
      <p>Las medidas de la ecocardiograf&#237;a bidimensional y por Doppler puls&#225;til (p &lt; 0,05) en los grupos control y TC con o sin RC <underline>&gt;</underline> 3A son mostradas en la <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>. El an&#225;lisis univariado de los par&#225;metros de Doppler puls&#225;til, considerando el &#225;rea de la curva ROC para el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A, describi&#243; la velocidad de onda mitral A como el mejor par&#225;metro (p = 0,013). Considerando un punto de corte de 35,2 cm/s, obtuvimos una precisi&#243;n de 59,8%, sensibilidad de 59,5%, especificidad de 60%, valor predictivo positivo de 40,7% y valor predictivo negativo de 75%. Los par&#225;metros del flujo de la vena pulmonar superior derecha no agregaron informaci&#243;n diagn&#243;stica para RC <underline>&gt;</underline> 3A. Adem&#225;s de eso, las velocidades de flujo mitral no demostraron relevancia estad&#237;stica en el an&#225;lisis multivariado para predecir RC <underline>&gt;</underline> 3A.</p>
      <p>
        <bold>Imagen con Doppler tisular</bold>
      </p>
      <p>El estudio por IDT fue realizado con suceso en todos los pacientes y regiones estudiadas. Las velocidades de la onda e', onda a' y onda S, relaci&#243;n e'/a' en la IDT y (REL e'Mitral/Rel e'LAT) en el grupo control, RC <underline>&gt;</underline> 3A y sin RC <underline>&gt;</underline> 3A en el anillo del VI y anillo lateral tric&#250;spide est&#225;n listadas en las <xref ref-type="table" rid="es_a03tab02m-body3">Tablas 2</xref>, <xref ref-type="table" rid="es_a03tab03m-body3">3</xref> y <xref ref-type="table" rid="es_a03tab04m-body3">4</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a03tab02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a03tab03m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a03tab04m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Doppler tisular y rechazo card&#237;aco celular <underline>&gt;</underline> 3A</bold>
      </p>
      <p>Ning&#250;n par&#225;metro del anillo lateral del VD a la IDT present&#243; diferencia significativa entre los grupos con y sin RC <underline>&gt;</underline> 3A. En la pared posterior del VI, una diferencia significativa fue encontrada apenas en la velocidad tard&#237;a (a' medio-posterior) entre los grupos con y sin RC <underline>&gt;</underline> 3A. En las paredes del VI analizadas en el corte apical, las velocidades de las ondas a' eran significativamente menores en todas las regiones, con excepci&#243;n del segmento medio del septo interventricular.</p>
      <p>Las velocidades de las ondas e' eran menores en pacientes con RC <underline>&gt;</underline> 3A solamente en el anillo septal. Las velocidades de las ondas S eran significativamente menores en pacientes con RC <underline>&gt;</underline> 3A en el anillo y en la regi&#243;n basal del septo y pared lateral del VI. En los otros segmentos, no hab&#237;a diferencias significativas en las velocidades sist&#243;licas.</p>
      <p>En el an&#225;lisis univariado por la curva ROC, la mejor &#225;rea fue obtenida con las velocidades diast&#243;licas tard&#237;as del anillo lateral del VI (a'LAT) (<xref ref-type="fig" rid="es_a03fig01m-body3">Figura 1</xref>). Con un punto de corte de 5,6 cm/s, fueron observados precisi&#243;n de 74,6%, sensibilidad de 76,3%, especificidad de 73,8%, valor predictivo positivo de 58% y valor predictivo negativo de 86,8% para el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a03fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis multivariado</bold>
      </p>
      <p>Usando regresi&#243;n log&#237;stica, un modelo con seis par&#225;metros predictivos fue obtenido para predecir RC <underline>&gt;</underline> 3A: la velocidad tard&#237;a del anillo lateral (ALAtan) y septal del VI (a' SEP), la velocidad sist&#243;lica del anillo inferior (SINF), la velocidad diast&#243;lica precoz del segmento medio-lateral (e'LATmed), la relaci&#243;n e'/a' LAT y la relaci&#243;n e'mitral/e'LAT cuando todas las variables fueron analizadas conjuntamente (<xref ref-type="table" rid="tab5-body3">Tabla 5</xref>). El siguiente escore predictivo fue adoptado:</p>
      <table-wrap id="tab5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Escore = 16,923 - (1,068 x a'SEP - 1,118 x a'LAT - 1,508 x Relaci&#243;n e'/a'LAT - 0,488 x Relaci&#243;n e' Mitral/e'LAT + 0,570 x SINF - 0,264 x e' LAT med).</p>
      <p>El punto de corte obtenido por el an&#225;lisis de la curva ROC fue igual a 0,619039.</p>
      <p>La distribuci&#243;n de las variables en el an&#225;lisis multivariado mostr&#243; una sensibilidad de 88,2%, especificidad de 75,4%, precisi&#243;n de 79,6%, valor predictivo positivo de 63,8% y valor predictivo negativo de 92,9% para el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A.</p>
      <p>
        <bold>Fase prospectiva del estudio</bold>
      </p>
      <p>Considerando los pacientes sometidos a m&#225;s de una BEM, establecimos los dos grupos: 1) grupo de 29 pacientes, inicialmente no presentando RC <underline>&gt;</underline> 3A a la primera BEM; 2) grupo de 25 pacientes, que presentaban RC <underline>&gt;</underline> 3A en la &#233;poca de la primera BEM. Observamos el comportamiento de (a'LAT) en esos grupos y encontramos variaciones significativas en la evoluci&#243;n de la variable de acuerdo con las alteraciones histol&#243;gicas (<xref ref-type="table" rid="tab6-body3">Tabla 6</xref>), (<xref ref-type="fig" rid="es_a03fig02m-body3">Figura 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a03fig02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="tab6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-97-01-0008-00060-gt06-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Llevando en consideraci&#243;n todos los pacientes sin RC <underline>&gt;</underline> 3A en la &#233;poca de la primera BEM, establecimos, con la curva ROC, que una ca&#237;da de 7% en el valor inicial de la a'LAT presentaba una precisi&#243;n de 79%, sensibilidad de 81,8%, especificidad de 77,8%, valor predictivo positivo de 69,2% y valor predictivo negativo de 87,5% para el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A (<xref ref-type="fig" rid="es_a03fig01m-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Nuestros resultados mostraron la viabilidad del estudio a trav&#233;s de IDT para el diagn&#243;stico precoz de rechazo celular significativo y que la IDT agreg&#243; informaciones diagn&#243;sticas en relaci&#243;n al ecocardiograma convencional para esa cuesti&#243;n. Observamos variaciones regionales en el VI en pacientes con RC <underline>&gt;</underline> 3A, lo que puede sugerir deficiencia del proceso infeccioso en el injerto. Adem&#225;s de eso, el an&#225;lisis seriado del estudio por IDT mostr&#243; buena precisi&#243;n diagn&#243;stica en la detecci&#243;n de RC <underline>&gt;</underline> 3A, demostrando diferentes comportamientos de las velocidades a'LAT de acuerdo con las alteraciones histol&#243;gicas.</p>
      <p>
        <bold>Grupo transplante card&#237;aco <italic>versus</italic> grupo normal en el Doppler tisular</bold>
      </p>
      <p>Por lo que sabemos, este es el primero relato de estudio a trav&#233;s de IDT que caracteriz&#243; cuantitativamente varios segmentos del injerto pareado con un grupo normal. En relaci&#243;n a la funci&#243;n sist&#243;lica del VD, nuestros datos sugieren la presencia de alteraci&#243;n contr&#225;ctil, lo que est&#225; en desacuerdo con un relato anterior<sup>16</sup>. El aumento en el volumen y espesor del VD del injerto, enseguida despu&#233;s del TC, es un mecanismo de adaptaci&#243;n a la hipertensi&#243;n pulmonar, generalmente presente en el receptor. La regresi&#243;n de tales alteraciones con el tiempo ya es conocida. Entre tanto, la funci&#243;n sist&#243;lica del VD parece estar preservada en pacientes estables sin RC. La evidencia de insuficiencia tric&#250;spide, com&#250;n en pacientes sometidos a TC, puede sobrestimar los par&#225;metros funcionales en la ecocardiograf&#237;a convencional<sup>17,18</sup>. El estudio con IDT no parece ser afectado por esa influencia, como puede ser observado en nuestra serie, con velocidades sist&#243;licas muy bajas del anillo tric&#250;spide en pacientes transplantados.</p>
      <p>Teniendo en consideraci&#243;n la funci&#243;n diast&#243;lica del VD, observamos que la reducci&#243;n de las velocidades de las ondas e' y a' en el anillo tric&#250;spide puede sugerir un grado m&#225;s avanzado de deficiencia de la funci&#243;n diast&#243;lica del VD el grupo con TC. Concordando con nuestro estudio, Valantine et al<sup>19</sup> mostraron alteraciones en la funci&#243;n diast&#243;lica del VD en pacientes post TC en el Doppler convencional, con reducci&#243;n en las velocidades de onda a' del flujo tric&#250;spide en pacientes transplantados.</p>
      <p>En el estudio de la funci&#243;n sist&#243;lica del VI, nuestros resultados indicaron acentuadas alteraciones regionales en el septo interventricular relativas al grupo control, lo que no fue observado en datos ecocardiogr&#225;ficos convencionales reportados anteriormente<sup>20</sup>. La disfunci&#243;n diast&#243;lica ventricular izquierda fue confirmada por la reducci&#243;n en las velocidades de onda e' y a' en relaci&#243;n al grupo control, especialmente en las regiones septal y anterior. Esas velocidades son inversamente proporcionales al grado de disfunci&#243;n diast&#243;lica<sup>21</sup>.</p>
      <p>Es sabido que las alteraciones en la funci&#243;n diast&#243;lica ocurren en pacientes post TC y nuestros hallazgos est&#225;n de acuerdo con aquellos demostrados anteriormente, en los cuales fue observada la ocurrencia precoz de est&#225;ndar fisiol&#243;gico restrictivo, en las primeras semanas despu&#233;s del implante del injerto, con regresi&#243;n parcial en el per&#237;odo de control<sup>22</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Doppler puls&#225;til y diagn&#243;stico de rechazo celular <underline>&gt;</underline> 3A</bold>
      </p>
      <p>La falta de relevancia estad&#237;stica de los par&#225;metros ecocardiogr&#225;ficos convencionales estudiados en el an&#225;lisis multivariado para predecir RC <underline>&gt;</underline> 3A puede ser entendida teniendo en consideraci&#243;n la influencia hemodin&#225;mica en tales cuestiones. Esos hallazgos est&#225;n en acuerdo con estudios anteriores<sup>22,23</sup>.</p>
      <p>Creemos que la falta de utilidad del uso del Doppler puls&#225;til para predecir la RC <underline>&gt;</underline> 3A puede estar relacionada a algunas razones, como anteriormente citado por Stengel et al<sup>9</sup>: primero, el Doppler puls&#225;til podr&#237;a sufrir ciertas influencias importantes tales como edad, frecuencia card&#237;aca y condiciones de carga; segundo, la denervaci&#243;n de pacientes transplantados podr&#237;a llevar a alg&#250;n est&#225;ndar restrictivo de llenado, lo que podr&#237;a estar relacionado a la disfunci&#243;n diast&#243;lica sin evidencia de rechazo card&#237;aco.</p>
      <p>
        <bold>Doppler tisular y diagn&#243;stico de rechazo celular <underline>&gt;</underline> 3A</bold>
      </p>
      <p>Este es el primer estudio, que sea de nuestro conocimiento, que evalu&#243; el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A usando un modelo multirregional de IDT, incluyendo los segmentos medio y basal de las paredes del VI. La importancia de la IDT para predecir RC <underline>&gt;</underline> 3A es enfatizada por la s&#250;bita reducci&#243;n de la velocidad de onda a' en 12 regiones, as&#237; como por la disminuci&#243;n de la velocidad de la onda S en 5 regiones, de la velocidad de la onda e' en 1 regi&#243;n y por la definici&#243;n de 6 predictores independientes en el modelo multivariado.</p>
      <p>En el VI, cerca de 75% de los pacientes en el grupo con RC <underline>&gt;</underline> 3A presentaban velocidades a'SEP y a'LAT abajo del nivel del l&#237;mite superior del primer cuartil en el grupo de pacientes con RC. Nuestros resultados est&#225;n de acuerdo con un estudio publicado m&#225;s recientemente<sup>9</sup>, que fue el primero en demostrar el beneficio de la velocidad de onda diast&#243;lica tard&#237;a (a') en el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A. En otro estudio, las velocidades de onda a' en el anillo mitral fueron significativamente menores en el grupo de pacientes con RC, en concordancia con nuestro estudio<sup>23</sup>. As&#237;, creemos que la disfunci&#243;n atrial en el injerto puede ser observada al estudiar las velocidades de onda a' en la IDT y tambi&#233;n que la disfunci&#243;n atrial en el injerto puede ser considerada una de las principales consecuencias funcionales de agresi&#243;n al miocardio en RC significativa.</p>
      <p>A despecho de relatos anteriores, observamos una menor importancia de la velocidad de onda diast&#243;lica precoz (e') para el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A, lo que puede ser explicado por el &#233;nfasis en el movimiento radial del coraz&#243;n o t&#233;cnica unidimensional de la IDT utilizada en tales estudios<sup>24,25</sup>.</p>
      <p>En relaci&#243;n a la funci&#243;n sist&#243;lica durante la RC <underline>&gt;</underline> 3A, diferencias regionales encontradas en nuestro estudio pueden sugerir una forma heterog&#233;nea de deficiencia muscular en ese tipo de lesi&#243;n card&#237;aca. Ning&#250;n estudio publicado hasta hoy mostr&#243; una mayor importancia de las variables sist&#243;licas, comparadas a los par&#225;metros diast&#243;licos, para predecir la RC. Nuestro modelo multirregional lleg&#243; a un escore que comprende caracter&#237;sticas sist&#243;licas y diast&#243;licas, lo que podr&#237;a llevar a un mejor entendimiento de una situaci&#243;n compleja como la RC.</p>
      <p>
        <bold>Fase evolutiva del estudio</bold>
      </p>
      <p>Ese es el primer estudio, que sea de nuestro conocimiento, que envuelve IDT y el uso de la onda (a') para el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A, que secuencialmente evalu&#243; pacientes transplantados de acuerdo con la evoluci&#243;n histol&#243;gica. En relaci&#243;n a nuestro estudio, podr&#237;amos suponer que la variable a'LAT ser&#237;a &#250;til para establecer la ocurrencia de RC <underline>&gt;</underline> 3A, y ese par&#225;metro no parece estar bajo la influencia de alteraciones anteriores en la funci&#243;n diast&#243;lica. Otros estudios observacionales no analizaron las ondas a' y encontraron variaciones significativas en las ondas S y e'<sup>8,26</sup>. Los par&#225;metros de Doppler Tisular (relaciones e'/e' mitral y tric&#250;spide) han sido reportados como medidas no invasivas para eliminar el rechazo en pacientes pedi&#225;tricos recipientes de transplante card&#237;acos<sup>26</sup>. Eventualmente, el an&#225;lisis ecocardiogr&#225;fico similar puede ser &#250;til para excluir el rechazo del transplante en la poblaci&#243;n adulta.</p>
      <p>Estudios anteriores que utilizaron ecocardiograf&#237;a analizaron el rechazo agudo de aloinjerto<sup>27</sup>. Entre tanto, puede haber alg&#250;n tipo de sesgo en relaci&#243;n a tales datos. Por ejemplo, algunos estudios tienen peque&#241;os tama&#241;os de muestra, otros definen de forma deficiente las informaciones demogr&#225;ficas o t&#233;cnicas quir&#250;rgicas o demuestran comparaciones no ciegas<sup>28</sup>. Otro punto importante es la presentaci&#243;n de datos t&#233;cnicos ecocardiogr&#225;ficos de forma cl&#237;nica amplia. En nuestro estudio, en relaci&#243;n a estudios de Doppler tisular repetitivos, una reducci&#243;n de 7% en el valor inicial de la a'LAT mostr&#243; alta sensibilidad (81,8%), as&#237; como alto valor predictivo negativo (87,5%) para el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A.</p>
      <p>El escore del ecocardiograma derivado de ese estudio, que comprende informaciones de diferentes segmentos del VI combinando par&#225;metros diast&#243;licos y sist&#243;licos, puede ser una herramienta &#250;til para el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A. Su uso demostr&#243; altos valores en relaci&#243;n a la sensibilidad (88,2%) y valor predictivo negativo (92,9%) para excluir el rechazo card&#237;aco grave. Adem&#225;s de eso, el uso de tal escore agreg&#243; informaci&#243;n diagn&#243;stica (valores m&#225;s altos de sensibilidad, especificidad, precisi&#243;n, valor predictivo negativo, valor predictivo positivo) cuando fue comparado al mejor par&#225;metro univariado derivado de la IDT (a'LAT) para detectar RC <underline>&gt;</underline> 3A. Estamos absolutamente conscientes de la complejidad del formato de tal escore, pero tal vez &#233;l apenas refleje el proceso complejo del rechazo card&#237;aco en el TC.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>Hay limitaciones espec&#237;ficas de la t&#233;cnica de IDT, tales como las resultantes del &#225;ngulo de inclinaci&#243;n del estudio Doppler y los movimientos complejos del coraz&#243;n, lo que puede interferir con el registro de la velocidad mioc&#225;rdica.</p>
      <p>Entre tanto, movimientos longitudinales, como los estudiados en nuestra serie, pueden resultar en menor interferencia. Otra limitaci&#243;n de esa investigaci&#243;n puede estar relacionada a la presencia de anormalidades de movimiento de pared regional en pacientes transplantados, lo que llev&#243; a la exclusi&#243;n de ese tipo de paciente de nuestro estudio.</p>
      <p>Una nueva t&#233;cnica ecocardiogr&#225;fica que podr&#237;a ser utilizada para superar algunas de las limitaciones de la IDT, tales como la dependencia del &#225;ngulo, podr&#237;a ser el empleo del <italic>strain</italic> y del <italic>strain rate</italic>, lo que ciertamente adicionar&#237;a alguna informaci&#243;n al diagn&#243;stico de rechazo card&#237;aco.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Ese estudio basado en IDT multirregional prob&#243; ser cl&#237;nicamente viable y adicion&#243; informaciones diagn&#243;sticas para predecir RC <underline>&gt;</underline> 3A, cuando fue comparado al Doppler convencional. El modelo multivariado presenta mejor precisi&#243;n que los par&#225;metros aislados de IDT para el diagn&#243;stico de RC <underline>&gt;</underline> 3A. El uso del escore de IDT multirregional puede ser una nueva opci&#243;n diagn&#243;stica no invasiva para la identificaci&#243;n de RC <underline>&gt;</underline> 3A, lo que puede llevar a la disminuci&#243;n en los costos y riesgos relacionados a los procedimientos de la biopsia endomioc&#225;rdica.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Marcos Val&#233;rio Coimbra Resende, por Instituto do Cora&#231;&#227;o - Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
