<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">yJDJCDKWVZbqMGYPhHrHgkk</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00019</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000600019</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600619</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011000600019</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>"Hiper-resposta" avaliada pelo eco 3D ap&#243;s terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Hotta</surname>
            <given-names>Viviane Tiemi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vieira</surname>
            <given-names>Marcelo Luiz Campos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rassi</surname>
            <given-names>Daniela do Carmo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nishioka</surname>
            <given-names>Silvana Angelina D'orio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Martinelli Filho</surname>
            <given-names>Martino</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mathias Jr</surname>
            <given-names>Wilson</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Fleury Medicina e Sa&#250;de</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Israelita Albert Einstein</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>06</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>e119</fpage>
      <lpage>e122</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>26</day>
          <month>01</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>06</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>25</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca consiste em tratamento promissor para pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca grave, por&#233;m cerca de 30% dos pacientes n&#227;o apresentam melhora cl&#237;nica com este tratamento. Por outro lado, aproximadamente 10% dos pacientes submetidos a essa terapia podem apresentar hiper resposta, e a ecocardiografia tridimensional pode oferecer uma op&#231;&#227;o interessante para a sele&#231;&#227;o e avalia&#231;&#227;o de tratamento desses pacientes.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Ecocardiografia tridimensional</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</kwd>
        <kwd>remodelamento reverso ventricular esquerdo</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>03</day>
        <month>10</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body><p><bold>RELATO DE CASO</bold></p><p><bold>"Hiper-resposta" avaliada pelo eco 3D ap&#243;s terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</bold></p><p><bold>Viviane Tiemi Hotta<sup>I,II</sup>; Marcelo Luiz Campos Vieira<sup>I,III</sup>; Daniela do Carmo Rassi<sup>I</sup>; Silvana Angelina D'orio Nishioka<sup>I</sup>; Martino Martinelli Filho<sup>I</sup>; Wilson Mathias Jr<sup>I</sup></bold></p><p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo </p><p><sup>II</sup>Fleury Medicina e Sa&#250;de </p><p><sup>III</sup>Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p><p><xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref></p><p><array><tbody><tr><td><p><bold>VIDEO 1</bold></p><p><xref ref-type="fn" rid="a19vd01">"Hiper-resposta" avaliada pelo eco 3D ap&#243;s terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</xref> (video_(1).wmv) </p><p><bold>VIDEO 2</bold></p><p><xref ref-type="fn" rid="a19vd02">"Hiper-resposta" avaliada pelo eco 3D ap&#243;s terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</xref> (video_(2).wmv)</p></td></tr></tbody></array></p><p><fn id="a19vd01"/>&#13;
</p><p content-type="created-from-layout-side-by-side"><fn id="fbpelogp"><inline-graphic xlink:href=""/> &#13;
      <p><ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.scielo.br/rbccv"><fn id="plogo"><p><graphic xlink:href=""/></p></fn></ext-link></p>&#13;
    &#13;
  </fn></p>&#13;
&#160;&#13;
<p><bold>"Hiper-resposta" avaliada pelo eco 3D ap&#243;s terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</bold></p>&#13;
&#160;&#13;
<p><bold>"Hyper-response" evaluated by 3D echocardiography after cardiac resynchronization therapy</bold></p>&#13;
&#160;&#13;
<p><bold>"Hiperrespuesta" evaluada por el eco 3D despu&#233;s de la terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca</bold></p>&#13;
&#160;&#13;
&#160;&#13;
<p><bold>Viviane Tiemi Hotta; Marcelo Luiz Campos Vieira; Daniela do Carmo Rassi; Silvana Angelina D'orio Nishioka; Martino Martinelli Filho;  Wilson Mathias Jr</bold></p>&#13;
<p>Arq Bras Cardiol 2011; 96(6)</p>&#13;
&#160;&#13;
&#13;
  &#13;
&#160;&#13;
&#13;
&#160;&#13;
&#160;&#13;
&#160;&#13;
&#13;
<p><fn id="a19vd02"><array><tbody>&#13;
  <tr>&#13;
    <td><ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.scielo.br/"/></td>&#13;
    <td> &#13;
      <p><ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.scielo.br/rbccv"/></p>&#13;
    </td>&#13;
  </tr>&#13;
</tbody>&#13;
</array>&#13;
</fn>&#13;
</p>&#13;
&#160;&#13;
<p><bold>"Hiper-resposta" avaliada pelo eco 3D ap&#243;s terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</bold></p>&#13;
&#160;&#13;
<p><bold>"Hyper-response" evaluated by 3D echocardiography after cardiac resynchronization therapy</bold></p>&#13;
&#160;&#13;
<p><bold>"Hiperrespuesta" evaluada por el eco 3D despu&#233;s de la terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca</bold></p>&#13;
&#160;&#13;
&#160;&#13;
<p><bold>Viviane Tiemi Hotta; Marcelo Luiz Campos Vieira; Daniela do Carmo Rassi; Silvana Angelina D'orio Nishioka; Martino Martinelli Filho;  Wilson Mathias Jr</bold></p>&#13;
<p>Arq Bras Cardiol 2011; 96(6)</p>&#13;
&#160;&#13;
&#13;
  &#13;
&#160;&#13;
&#13;
&#160;&#13;
&#160;&#13;
&#160;&#13;
&#13;
   <p><bold>RESUMO</bold></p> <p>A terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca consiste em tratamento promissor para pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca grave, por&#233;m cerca de 30% dos pacientes n&#227;o apresentam melhora cl&#237;nica com este tratamento. Por outro lado, aproximadamente 10% dos pacientes submetidos a essa terapia podem apresentar hiper resposta, e a ecocardiografia tridimensional pode oferecer uma op&#231;&#227;o interessante para a sele&#231;&#227;o e avalia&#231;&#227;o de tratamento desses pacientes.</p> <p><bold>Palavras-chave:</bold> Ecocardiografia tridimensional, insufici&#234;ncia card&#237;aca, terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca, remodelamento reverso ventricular esquerdo.</p>     <p><bold>Introdu&#231;&#227;o</bold></p> <p>A terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca (TRC) tem sido utilizada para tratamento de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca grave (fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo <underline>&lt;</underline> 0,35), dist&#250;rbio da condu&#231;&#227;o intraventricular (QRS <underline>&gt;</underline> 120 ms) e classe funcional III ou IV (NYHA), a despeito de tratamento medicamentoso otimizado<sup>1</sup>. A TRC leva &#224; redu&#231;&#227;o dos volumes ventriculares e melhora do padr&#227;o diast&#243;lico e da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo, al&#233;m de diminuir o refluxo mitral que se traduz em melhora cl&#237;nica e funcional e redu&#231;&#227;o da mortalidade<sup>2,3</sup>.</p> <p>O ecocardiograma tridimensional (Eco 3D) tem se mostrado muito &#250;til na avalia&#231;&#227;o dos volumes e da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) e, principalmente, na avalia&#231;&#227;o da dissincronia card&#237;aca<sup>4,5</sup>. Ser&#225; apresentado o caso de uma paciente tratada com TRC que evoluiu com melhora importante da FEVE, redu&#231;&#227;o dos volumes ventriculares e dos &#237;ndices de dissincronia avaliados pelo Eco 3D.</p>   <p><bold>Relato de caso</bold></p> <p>Paciente do sexo feminino, 64 anos, com diagn&#243;stico de insufici&#234;ncia card&#237;aca h&#225; cinco anos evoluiu com piora progressiva dos sintomas (em classe funcional III (NYHA) na avalia&#231;&#227;o inicial) apesar do uso regular de medica&#231;&#227;o otimizada. Refere antecedentes de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica e dislipidemia em tratamento regular. Em uso de: enalapril 20 mg 2x/dia, carvedilol 25 mg 2x/dia, espironolactona 25 mg/dia, furosemida 40 mg/dia e digoxina 0,25 mg &#189; cp/dia.</p> <p>Durante a investiga&#231;&#227;o, foram realizadas sorologia para Chagas (n&#227;o reagente) e cinangiocoronariografia (coron&#225;rias normais). Ao exame f&#237;sico, a paciente encontrava-se em regular estado geral, eupneica em repouso, PA de 122 x 68 mmHg e FC de 68 bpm. Constataram-se ainda: bulhas r&#237;tmicas a dois tempos com sopro mitral discreto, ausculta pulmonar sem altera&#231;&#245;es e edema +/4+ de membros inferiores.</p> <p>Realizou-se eletrocardiograma (<xref ref-type="fig" rid="a19fig01">fig. 1A</xref>) que evidenciou ritmo sinusal, bloqueio atrioventricular de primeiro grau, bloqueio divisional anterossuperior e bloqueio de ramo esquerdo. O ecocardiograma transtor&#225;cico evidenciou dilata&#231;&#227;o moderada de c&#226;maras esquerdas, FEVE reduzida em grau importante (FEVE estimada em 28% pelo Eco 3D; v&#237;deo 1 &#224; custa de hipocinesia difusa e dissincronia significativa avaliada pelo Eco 3D (&#237;ndice de dissincronia: 13,38% na an&#225;lise de 16 segmentos; VN &lt; 5%) (<xref ref-type="fig" rid="a19fig02">fig. 2A</xref> e <xref ref-type="fig" rid="a19fig02">2B</xref>).</p><p><fig id="a19fig01"/>&#13;
&#160;&#13;
</p><p><fig id="a19fig01a"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-e119-00019-gf01.jpg"/></fig></p><p>&#13;
  <fig id="a19fig01xfig1b"/><fig id="a19fig01b"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-e119-00019-gf02.jpg"/></fig></p><p><fig id="a19fig02"/>&#13;
&#160;&#13;
</p><p><fig id="a19fig02a"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-e119-00019-gf03.jpg"/></fig></p><p>&#13;
  <fig id="a19fig02xfig2b"/><fig id="a19fig02b"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-e119-00019-gf04.jpg"/></fig></p> <p>A paciente recebeu marcapasso &#224;triobiventricular (MPaBiv) para TRC, evoluindo com melhora importante dos sintomas e dos par&#226;metros cl&#237;nicos. Seis meses ap&#243;s o implante de MPaBiv, houve melhora da classe funcional (NYHA), da qualidade de vida (avaliada pelo Question&#225;rio de Qualidade de Vida de Minnesota), e o eletrocardiograma (ECG) da paciente (<xref ref-type="fig" rid="a19fig01">fig. 1B</xref>) evidenciou redu&#231;&#227;o da dura&#231;&#227;o do QRS em rela&#231;&#227;o ao tra&#231;ado pr&#233;-operat&#243;rio. O Eco 3D mostrou redu&#231;&#227;o significativa dos volumes diast&#243;lico e sist&#243;lico do ventr&#237;culo esquerdo, al&#233;m de aumento importante da FEVE e melhora dos &#237;ndices de dissincronia (<xref ref-type="fig" rid="a19fig02">fig. 2C</xref> e <xref ref-type="fig" rid="a19fig02">2D</xref>; v&#237;deo 2).</p> <p><bold>Discuss&#227;o</bold></p> <p>At&#233; o momento, os estudos cl&#237;nicos a respeito da TRC mostram taxas ao redor de 30% de pacientes n&#227;o respondedores quando avaliada a classe funcional (NYHA). Quando se consideram par&#226;metros ecocardiogr&#225;ficos ou m&#233;todos de imagem para avalia&#231;&#227;o dos volumes ventriculares e da FEVE, essa taxa aumenta, podendo chegar a at&#233; 50%. Tem havido muita discuss&#227;o a respeito das causas para a "n&#227;o resposta" desses pacientes, por&#233;m pouco se comenta sobre os pacientes com "hiper-resposta", ou seja, pacientes que apresentam praticamente normaliza&#231;&#227;o da FEVE ap&#243;s TRC.</p> <p>Em estudo recente para a avalia&#231;&#227;o da preval&#234;ncia de pacientes hiper-respondedores ap&#243;s TRC, foi encontrada taxa de 13% de pacientes que apresentam normaliza&#231;&#227;o da FEVE (FEVE: 0,55 &#177; 2DP) da FEVE com a TRC. Neste estudo, o &#250;nico fator independente associado aos pacientes hiper-respondedores foi a etiologia da miocardiopatia. Todos os pacientes hiper-respondedores eram portadores de miocardiopatia dilatada n&#227;o isqu&#234;mica. Nenhum paciente portador de miocardiopatia isqu&#234;mica apresentou normaliza&#231;&#227;o da FEVE<sup>6</sup>.</p> <p>Este caso ilustra uma situa&#231;&#227;o pouco comum ap&#243;s a TRC. A paciente apresentou melhora importante da FEVE, normaliza&#231;&#227;o dos volumes ventriculares e &#237;ndices de dissincronia ao Eco 3D ap&#243;s o implante de MPaBiv. Essa paciente era provavelmente portadora de miocardiopatia dilatada secund&#225;ria &#224; hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica, apresentava dilata&#231;&#227;o moderada do ventr&#237;culo esquerdo, al&#233;m de fun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular direita preservada e aus&#234;ncia de sinais de hipertens&#227;o pulmonar. Essas caracter&#237;sticas, al&#233;m do importante dist&#250;rbio da condu&#231;&#227;o intraventricular (QRS &gt; 150 ms), e da presen&#231;a de dissincronia cardiaca significativa (avaliada ao Eco 3D) podem estar associadas a essa resposta expressiva ap&#243;s a TRC.</p> <p>De qualquer forma, &#224; luz dos conhecimentos atuais, os fatores preditores de boa resposta &#224; TRC ainda est&#227;o em discuss&#227;o, e o Eco 3D surge como m&#233;todo promissor e muito &#250;til na avalia&#231;&#227;o da dissincronia de pacientes candidatos &#224; TRC, assim como m&#233;todo acurado na avalia&#231;&#227;o dos volumes ventriculares e da FEVE.</p> <p><bold>Potencial Conflito de Interesses</bold></p> <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p> <p><bold>Fontes de Financiamento</bold></p> <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p> <p><bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold></p> <p>Este artigo &#233; parte da tese de Doutorado de Viviane Tiemi Hotta pela Faculdade de Medicina da USP.</p>             <p><fn id="end" fn-type="corresp"><label><bold>Correspond&#234;ncia:</bold></label><p> Viviane Tiemi Hotta </p><p> Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 </p><p> 05403-000 - Cerqueira C&#233;sar - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p><p> E-mail: </p><p><email xlink:href="viviane.hotta@fleury.com.br">viviane.hotta@fleury.com.br</email></p></fn></p> <p>Artigo recebido em 06/08/09; revisado recebido em 26/01/10; aceito em 25/03/10.</p></body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. American College of Cardiology (ACC), American Heart Association (AHA). Heart faliure: 2009 focused update: ACC/AHA guidelines for the diagnosis and management of heart failure in adults heart failure focused update. J Am Coll Cardiol 2009;53:1343-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart faliure: 2009 focused update: ACC/AHA guidelines for the diagnosis and management of heart failure in adults heart failure focused update</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1343</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <volume>53</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Cleland JGF, Daubert JC, Erdmann E, Freemantle N, Gras D, Kappenberger L, et al. Cardiac resynchronization - heart failure (CARE-HF) study investigators. The effect of cardiac resynchronization on morbidity and mortality in heart failure. N Engl J Med. 2005;352(15):1539-49.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac resynchronization - heart failure (CARE-HF) study investigators: The effect of cardiac resynchronization on morbidity and mortality in heart failure</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1539</fpage>
          <lpage>49</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>352</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cleland</surname>
              <given-names>JGF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Daubert</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Erdmann</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freemantle</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gras</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kappenberger</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Kapetanakis A, Kearney MT, Siva A, Gall N, Cooklin M, Monaghan MJ. Real-time three-dimensional echocardiogra&#172;phy: a novel technique to quantify global left ventricular mechanical dyssynchrony. Circulation. 2005;112(7):992-1000.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Real-time three-dimensional echocardiogra&#172;phy: a novel technique to quantify global left ventricular mechanical dyssynchrony</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>992</fpage>
          <lpage>1000</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kapetanakis</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearney</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siva</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gall</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cooklin</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monaghan</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Sonne C, Sugeng L, Takeuchi M, Weinert L, Childers R, Watanabe N, et al. Real-time 3-dimensional echocardiographic assessment of left ventricular dyssynchrony: pitfalls in patients with dilated cardiomyopathy. JACC Cardiovasc Imaging. 2009;2(7):802-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Real-time 3-dimensional echocardiographic assessment of left ventricular dyssynchrony: pitfalls in patients with dilated cardiomyopathy</article-title>
          <source>JACC Cardiovasc Imaging</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>802</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sonne</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sugeng</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takeuchi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weinert</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Childers</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Watanabe</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Castellant P, Fatemi M, Bertault-Valls B. Cardiac resynchronization therapy: "nonresponders" and "hyperresponders". Heart Rhytm. 2008;5(2):193-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac resynchronization therapy: "nonresponders" and "hyperresponders"</article-title>
          <source>Heart Rhytm</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>193</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Castellant</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fatemi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bertault-Valls</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">"Hyper-response" evaluated by 3D echocardiography after cardiac resynchronization therapy</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Cardiac resynchronization therapy consists of a promising treatment for patients with severe heart failure, but about 30% of patients do not exhibit clinical improvement with this procedure. However, approximately 10% of patients undergoing this therapy may have hyperresponsiveness, and three-dimensional echocardiography can provide an interesting option for the selection and evaluation of such patients.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Echocardiography, three-dimensional</kwd>
        <kwd>heart failure</kwd>
        <kwd>left ventricular reverse remodeling</kwd>
        <kwd>cardiomyopathy, dilated</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body><p><bold>CASE REPORT</bold></p><p><fn id="top1-body2"><label><bold>"Hyper-response" evaluated by 3D echocardiography after cardiac resynchronization therapy</bold></label><p><bold>Viviane Tiemi Hotta<sup>I,II</sup>; Marcelo Luiz Campos Vieira<sup>I,III</sup>; Daniela do Carmo Rassi<sup>I</sup>; Silvana Angelina D'orio Nishioka<sup>I</sup>; Martino Martinelli Filho<sup>I</sup>; Wilson Mathias Jr<sup>I</sup></bold></p></fn></p><p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo</p><p><sup>II</sup>Fleury Medicina e Sa&#250;de</p><p><sup>III</sup>Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p><p>Mailing address</p><p><array><tbody><tr><td><p><bold>VIDEO 1</bold></p><p><xref ref-type="fn" rid="a19vd01-body2">"Hyper-response" evaluated by 3D echocardiography after cardiac resynchronization therapy</xref> (video_(1).wmv) </p><p><bold>VIDEO 2</bold></p><p><xref ref-type="fn" rid="a19vd02-body2">"Hyper-response" evaluated by 3D echocardiography after cardiac resynchronization therapy</xref> (video_(2).wmv)</p></td></tr></tbody></array></p><p><fn id="a19vd01-body2"/></p><p content-type="created-from-layout-side-by-side"><fn id="fbpelogp-body2"><inline-graphic xlink:href=""/><p><ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.scielo.br/rbccv"><fn id="plogo-body2"><p><graphic xlink:href=""/></p></fn></ext-link></p></fn></p>
&#160;
<p><bold>"Hiper-resposta" avaliada pelo eco 3D ap&#243;s terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</bold></p>
&#160;
<p><bold>"Hyper-response" evaluated by 3D echocardiography after cardiac resynchronization therapy</bold></p>
&#160;
<p><bold>"Hiperrespuesta" evaluada por el eco 3D despu&#233;s de la terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca</bold></p>
&#160;
&#160;
<p><bold>Viviane Tiemi Hotta; Marcelo Luiz Campos Vieira; Daniela do Carmo Rassi; Silvana Angelina D'orio Nishioka; Martino Martinelli Filho;  Wilson Mathias Jr</bold></p>
<p>Arq Bras Cardiol 2011; 96(6)</p>
&#160;

  
&#160;

&#160;
&#160;
&#160;

<p><fn id="a19vd02-body2"><array><tbody><tr><td><ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.scielo.br/"/></td><td><p><ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.scielo.br/rbccv"/></p></td></tr></tbody></array></fn></p>
&#160;
<p><bold>"Hiper-resposta" avaliada pelo eco 3D ap&#243;s terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</bold></p>
&#160;
<p><bold>"Hyper-response" evaluated by 3D echocardiography after cardiac resynchronization therapy</bold></p>
&#160;
<p><bold>"Hiperrespuesta" evaluada por el eco 3D despu&#233;s de la terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca</bold></p>
&#160;
&#160;
<p><bold>Viviane Tiemi Hotta; Marcelo Luiz Campos Vieira; Daniela do Carmo Rassi; Silvana Angelina D'orio Nishioka; Martino Martinelli Filho;  Wilson Mathias Jr</bold></p>
<p>Arq Bras Cardiol 2011; 96(6)</p>
&#160;

  
&#160;

&#160;
&#160;
&#160;

   <p><bold>ABSTRACT</bold></p> <p>Cardiac resynchronization therapy consists of a promising treatment for patients with severe heart failure, but about 30% of patients do not exhibit clinical improvement with this procedure. However, approximately 10% of patients undergoing this therapy may have hyperresponsiveness, and three-dimensional echocardiography can provide an interesting option for the selection and evaluation of such patients.</p> <p><bold>Keywords:</bold> Echocardiography, three-dimensional; heart failure; left ventricular reverse remodeling; cardiomyopathy, dilated.</p>     <p><bold>Introduction</bold></p> <p>Cardiac resynchronization therapy (CRT) has been used to treat patients with severe heart failure (left ventricular ejection fraction <underline>&lt;</underline> 0.35), intraventricular conduction disturbance (QRS <underline>&gt;</underline> 120 ms) and NYHA functional class III or IV despite an optimized medical treatment<sup>1</sup>. CRT leads to a reduction of ventricular volumes and improvement of the diastolic pattern and left ventricular ejection fraction, reducing mitral regurgitation resulting in clinical and functional improvement. It also reduces mortality<sup>2,3</sup>.</p> <p>Three-dimensional echocardiography (3D Echo) has proven very useful in evaluating left ventricular volumes and ejection fraction (LVEF), and especially in the evaluation of cardiac dyssynchrony<sup>4,5</sup>. This is the case of a patient treated with CRT who developed significant improvement of LVEF, reduction of left ventricular volumes and dyssynchrony indexes assessed by 3D echocardiography.</p>   <p><bold>Case report</bold></p> <p>Female patient, 64 years old, diagnosed with heart failure five years ago has evolved with progressive worsening of symptoms (NYHA functional class III at baseline) despite regular use of optimized medication. She reports a history of hypertension and dyslipidemia under regular treatment. The patient was taking the following drugs: enalapril 20 mg 2x/day, carvedilol 25 mg 2x/day, spironolactone 25 mg/day, furosemide 40 mg/day and digoxin 0.25 mg &#189; pill/day.</p> <p>During the investigation, serology for Chagas (nonreactive) and cineangiocardiography (coronary arteries) were performed. On physical examination, the patient was in regular condition, eupneic at rest, BP 122 x 68 mmHg and HR of 68 bpm. It also found: two-stroke rhythmic sounds with mitral regurgitation murmur, lung auscultation with no abnormalities and edema + / 4 + in the legs.</p> <p>Electrocardiogram (<xref ref-type="fig" rid="en_a19fig01-body2">figure 1A</xref>) revealed sinus rhythm, first degree atrioventricular block, left anterior divisional block and left bundle branch block. Transthoracic echocardiogram revealed moderate dilation of the left chambers, severe reduction of LVEF reduced by a significant degree (LVEF estimated at 28% on 3D Echo, movie clip 1) at the expenses of diffuse hypokinesis and significant dyssynchrony assessed by 3D echocardiography (dyssynchrony index: 13.38% in the analysis of 16 segments; VN &lt; 5%) (<xref ref-type="fig" rid="en_a19fig02-body2">Figure 2A</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_a19fig02-body2">2B</xref>).</p><p content-type="html"><fig id="en_a19fig01-body2"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/yJDJCDKWVZbqMGYPhHrHgkk/2a3164001de28a7396cf2b8dcad09cdbf195bb03.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-e119-00019-gf01-en.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p><p content-type="html"><fig id="en_a19fig02-body2"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/yJDJCDKWVZbqMGYPhHrHgkk/32081f99e45ec7ced0b733d090483cf3a9df35cd.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-e119-00019-gf02-en.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p> <p>The patient received an atriobiventricular pacemaker for CRT, evolving to significant improvement in symptoms and clinical parameters. Six months after CRT, there was improvement in NYHA functional class and quality of life (assessed by the Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire), and the electrocardiogram (EKG) of the patient (<xref ref-type="fig" rid="en_a19fig01-body2">Figure 1B</xref>) revealed reduction of QRS duration in relation to preoperative findings. 3D Echo revealed a significant reduction in left ventricular diastolic and systolic volumes, significant increase in LVEF and improved dyssynchrony indexes (<xref ref-type="fig" rid="en_a19fig02-body2">Figure 2C</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_a19fig02-body2">2D</xref>; movie clip 2).</p>   <p><bold>Discussion</bold></p> <p>To date, clinical studies regarding the CRT reported rates around 30% of non-responders by assessing NYHA functional class. Considering echocardiographic parameters or imaging methods for assessment of ventricular volumes and LVEF, this rate increases, reaching up to 50%. There has been much discussion about the causes for the "non response" of these patients, but little is said about patients with "hyper-response", i.e., patients who have virtually normalization of LVEF after CRT.</p> <p>In a recent study to assess the prevalence of hyper-responders after CRT, 13% of patients were found to present standardization (LVEF: 0.55 &#177; 2SD) in LVEF with CRT. In this study, the only factor associated with hyper-responsive patients was the etiology of cardiomyopathy. All hyper-responsive patients had nonischemic dilated cardiomyopathy. No patient with ischemic cardiomyopathy presented normalization of LVEF<sup>6</sup>.</p> <p>This case illustrates an uncommon situation after CRT. The patient had significant improvement of LVEF, normalization of ventricular volumes and dyssynchrony indexes on 3D Echo after CRT. Such patient, probably had dilated cardiomyopathy secondary to hypertension, moderate dilation of the left ventricle, as well as preserved right ventricular systolic function and no signs of pulmonary hypertension. These features, besides a major intraventricular conduction disturbance (QRS &gt; 150 ms) and a significant cardiac dyssynchrony evaluated by 3D echocardiography may be associated with this significant response after CRT.</p> <p>Anyway, in light of current knowledge, the predictors of good response to CRT are still under discussion, and 3D Echo emerged as a promising and useful method to evaluate dyssynchrony in the setting of patients undergoing CRT, as well as an accurate method in assessing ventricular volumes and LVEF.</p> <p><bold>Potential Conflict of Interest</bold></p> <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p> <p><bold>Sources of Funding</bold></p> <p>There were no external funding sources for this study.</p> <p><bold>Study Association</bold></p> <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by Viviane Tiemi Hotta, from <italic>Faculdade de Medicina da USP</italic>.</p>   <p><bold>References</bold></p>     </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">"Hiperrespuesta" evaluada por el eco 3D despu&#233;s de la terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca consiste en un tratamiento promisorio para pacientes con insuficiencia card&#237;aca grave, sin embargo cerca de un 30% de los pacientes, no presentan una mejor&#237;a cl&#237;nica con ese tratamiento. Por otro lado, aproximadamente un 10% de los pacientes sometidos a esa terapia pueden presentar hiperrespuesta, y la ecocardiograf&#237;a tridimensional puede ser una opci&#243;n interesante para la selecci&#243;n y la evaluaci&#243;n del tratamiento de esos pacientes.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Ecocardiografia tridimensional</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</kwd>
        <kwd>remodelamento reverso ventricular esquerdo</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body><p><bold>CASO CL&#205;NICO</bold></p><p><fn id="ab-body3"><label><bold>"Hiperrespuesta" evaluada por el eco 3D despu&#233;s de la terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca</bold></label><p><bold>Viviane Tiemi Hotta<sup>I,II</sup>; Marcelo Luiz Campos Vieira<sup>I,III</sup>; Daniela do Carmo Rassi<sup>I</sup>; Silvana Angelina D'orio Nishioka<sup>I</sup>; Martino Martinelli Filho<sup>I</sup>; Wilson Mathias Jr<sup>I</sup></bold></p></fn></p><p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo</p><p><sup>II</sup>Fleury Medicina e Sa&#250;de</p><p><sup>III</sup>Hospital Israelita Albert Einstein, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p><p>Correspondencia</p><p><array><tbody><tr><td><p><bold>VIDEO 1</bold></p><p><xref ref-type="fn" rid="a19vd01-body3">"Hiperrespuesta" evaluada por el eco 3D despu&#233;s de la terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca</xref> (video_(1).wmv) </p><p><bold>VIDEO 2</bold></p><p><xref ref-type="fn" rid="a19vd02-body3">"Hiperrespuesta" evaluada por el eco 3D despu&#233;s de la terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca</xref> (video_(2).wmv)</p></td></tr></tbody></array></p><p><fn id="a19vd01-body3"/></p><p content-type="created-from-layout-side-by-side"><fn id="fbpelogp-body3"><inline-graphic xlink:href=""/><p><ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.scielo.br/rbccv"><fn id="plogo-body3"><p><graphic xlink:href=""/></p></fn></ext-link></p></fn></p>
&#160;
<p><bold>"Hiper-resposta" avaliada pelo eco 3D ap&#243;s terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</bold></p>
&#160;
<p><bold>"Hyper-response" evaluated by 3D echocardiography after cardiac resynchronization therapy</bold></p>
&#160;
<p><bold>"Hiperrespuesta" evaluada por el eco 3D despu&#233;s de la terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca</bold></p>
&#160;
&#160;
<p><bold>Viviane Tiemi Hotta; Marcelo Luiz Campos Vieira; Daniela do Carmo Rassi; Silvana Angelina D'orio Nishioka; Martino Martinelli Filho;  Wilson Mathias Jr</bold></p>
<p>Arq Bras Cardiol 2011; 96(6)</p>
&#160;

  
&#160;

&#160;
&#160;
&#160;

<p><fn id="a19vd02-body3"><array><tbody><tr><td><ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.scielo.br/"/></td><td><p><ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.scielo.br/rbccv"/></p></td></tr></tbody></array></fn></p>
&#160;
<p><bold>"Hiper-resposta" avaliada pelo eco 3D ap&#243;s terapia de ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca</bold></p>
&#160;
<p><bold>"Hyper-response" evaluated by 3D echocardiography after cardiac resynchronization therapy</bold></p>
&#160;
<p><bold>"Hiperrespuesta" evaluada por el eco 3D despu&#233;s de la terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca</bold></p>
&#160;
&#160;
<p><bold>Viviane Tiemi Hotta; Marcelo Luiz Campos Vieira; Daniela do Carmo Rassi; Silvana Angelina D'orio Nishioka; Martino Martinelli Filho;  Wilson Mathias Jr</bold></p>
<p>Arq Bras Cardiol 2011; 96(6)</p>
&#160;

  
&#160;

&#160;
&#160;
&#160;

   <p><bold>RESUMEM</bold></p> <p>La terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca consiste en un tratamiento promisorio para pacientes con insuficiencia card&#237;aca grave, sin embargo cerca de un 30% de los pacientes, no presentan una mejor&#237;a cl&#237;nica con ese tratamiento. Por otro lado, aproximadamente un 10% de los pacientes sometidos a esa terapia pueden presentar hiperrespuesta, y la ecocardiograf&#237;a tridimensional puede ser una opci&#243;n interesante para la selecci&#243;n y la evaluaci&#243;n del tratamiento de esos pacientes.</p> <p><bold>Palabras clave:</bold> Ecocardiograf&#237;a tridimensional, insuficiencia card&#237;aca, terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca, remodelaci&#243;n reversa ventricular izquierda.</p>     <p><bold>Introducci&#243;n</bold></p> <p>La terapia de resincronizaci&#243;n card&#237;aca (TRC), ha venido siendo utilizada para el tratamiento de pacientes con insuficiencia card&#237;aca grave (fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo <underline>&lt;</underline> 0,35), disturbio de la conducci&#243;n intraventricular (QRS <underline>&gt;</underline> 120 ms), y clase funcional III o IV (NYHA), pese al tratamiento medicamentoso ya optimizado<sup>1</sup>. La TRC conlleva a la reducci&#243;n de los vol&#250;menes ventriculares y a la mejor&#237;a del est&#225;ndar diast&#243;lico y de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo, adem&#225;s de disminuir el reflujo mitral que se traduce en una mejor&#237;a cl&#237;nica y funcional y en la reducci&#243;n de la mortalidad<sup>2,3</sup>.</p> <p>El ecocardiograma tridimensional (Eco 3D), ha sido muy &#250;til en la evaluaci&#243;n de los vol&#250;menes y de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) y principalmente, en la evaluaci&#243;n de la asincron&#237;a card&#237;aca<sup>4,5</sup>. Ser&#225; presentado el caso de una paciente tratada con TRC que evolucion&#243; con una mejor&#237;a importante de la FEVI, reducci&#243;n de los vol&#250;menes ventriculares y de los &#237;ndices de asincron&#237;a evaluados por el Eco 3D.</p>   <p><bold>Relato de caso</bold></p> <p>Paciente del sexo femenino, 64 a&#241;os, con diagn&#243;stico de insuficiencia card&#237;aca hace cinco a&#241;os, que evolucion&#243; con el empeoramiento progresivo de los s&#237;ntomas (en clase funcional III (NYHA) en la evaluaci&#243;n inicial), a pesar del uso regular de la medicaci&#243;n optimizada. Refiere antecedentes de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica y dislipidemia en el tratamiento regular. Usaba: enalapril 20 mg 2x/d&#237;a, carvedilol 25 mg 2x/d&#237;a, espironolactona 25 mg/d&#237;a, furosemida 40 mg/d&#237;a y digoxina 0,25 mg &#189; cp/d&#237;a.</p> <p>Durante la investigaci&#243;n, fueron realizadas la serolog&#237;a para la Enfermedad de Chagas (no reactiva), y la cinangiocoronariograf&#237;a (coronarias normales). Al examen f&#237;sico, la paciente estaba en un regular estado general, eupneica en reposo, PA de 122 x 68 mmHg y FC de 68 lpm. Tambi&#233;n fueron comprobados: ruidos r&#237;tmicos a dos tiempos con soplo mitral discreto, auscultaci&#243;n pulmonar sin alteraciones y edema +/4+ de los miembros inferiores.</p> <p>Se realiz&#243; el electrocardiograma (<xref ref-type="fig" rid="es_a19fig01-body3">fig. 1A</xref>) que mostr&#243; un ritmo sinusal, bloqueo atrioventricular de primer grado, bloqueo divisional anterosuperior y bloqueo de la rama izquierda. El ecocardiograma transtor&#225;cico mostr&#243; una dilataci&#243;n moderada de las c&#225;maras izquierdas, FEVI reducida en grado importante (FEVI estimada en un 28% por el Eco 3D; v&#237;deo 1 en funci&#243;n de la hipocinesia difusa y de la asincron&#237;a significativa evaluada por el Eco 3D (&#237;ndice de asincron&#237;a: 13,38% en el an&#225;lisis de 16 segmentos; VN &lt; 5%) (<xref ref-type="fig" rid="es_a19fig02-body3">fig. 2A</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_a19fig02-body3">2B</xref>).</p><p content-type="html"><fig id="es_a19fig01-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/yJDJCDKWVZbqMGYPhHrHgkk/7e2b100d7b4fca585a9f3c5ef7a6a70a4d4d0d04.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-e119-00019-gf01-es.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p><p content-type="html"><fig id="es_a19fig02-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/yJDJCDKWVZbqMGYPhHrHgkk/11e4082bd14ec848e054322de239c231ee79721f.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-e119-00019-gf02-es.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p> <p>La paciente recibi&#243; un marcapaso atriobiventricular (MPaBiv) para TRC, y evolucion&#243; con una mejor&#237;a importante de los s&#237;ntomas y de los par&#225;metros cl&#237;nicos. Seis meses despu&#233;s del implante de MPaBiv, hubo una mejor&#237;a de la clase funcional (NYHA), de la calidad de vida (evaluada por el Cuestionario de Calidad de Vida de Minnesota), y el electrocardiograma (ECG) de la paciente (<xref ref-type="fig" rid="es_a19fig01-body3">fig. 1B</xref>) arroj&#243; una reducci&#243;n de la duraci&#243;n del QRS con relaci&#243;n al trazado preoperatorio. El Eco 3D mostr&#243; una reducci&#243;n significativa de los vol&#250;menes diast&#243;lico y sist&#243;lico del ventr&#237;culo izquierdo, adem&#225;s del aumento importante de la FEVI y de la mejor&#237;a de los &#237;ndices de asincron&#237;a (<xref ref-type="fig" rid="es_a19fig02-body3">fig. 2C</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_a19fig02-body3">2D</xref>; v&#237;deo 2).</p>   <p><bold>Discusi&#243;n</bold></p> <p>Hasta el presente momento, los estudios cl&#237;nicos respecto de la TRC, arrojan tasas en el umbral del 30% de pacientes que no responden cuando se eval&#250;a la clase funcional (NYHA). Al tener en cuenta los par&#225;metros ecocardiogr&#225;ficos o los m&#233;todos de imagen para la evaluaci&#243;n de los vol&#250;menes ventriculares y de la FEVI, esa tasa aumenta y puede alcanzar el 50%. Ha habido mucha discusi&#243;n al respecto de las causas para la "no respuesta" de esos pacientes, pero poco se comenta sobre los pacientes con "hiperrespuesta", o sea, pacientes que presentan pr&#225;cticamente una normalizaci&#243;n de la FEVI posterior a la TRC.</p> <p>En un reciente estudio para la evaluaci&#243;n de la prevalencia de pacientes con hiperrespuestas despu&#233;s de la TRC, se encontr&#243; una tasa de un 13% de pacientes que presentan la normalizaci&#243;n de la FEVI (FEVI: 0,55 &#177; 2DP) de la FEVI con la TRC. En este estudio, el &#250;nico factor independiente asociado a los pacientes con hiperrespuesta fue la etiolog&#237;a de la miocardiopat&#237;a. Todos los pacientes con hiperrespuesta eran portadores de miocardiopat&#237;a dilatada no isqu&#233;mica. Ning&#250;n paciente portador de miocardiopat&#237;a isqu&#233;mica present&#243; normalizaci&#243;n de la FEVI<sup>6</sup>.</p> <p>Este caso ilustra una situaci&#243;n poco com&#250;n despu&#233;s de la TRC. La paciente present&#243; una mejor&#237;a importante de la FEVI, normalizaci&#243;n de los vol&#250;menes ventriculares e &#237;ndices de asincron&#237;a al Eco 3D despu&#233;s del implante de MPaBiv. Esa paciente era tal vez, portadora de miocardiopat&#237;a dilatada secundaria a la hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica, presentaba una dilataci&#243;n moderada del ventr&#237;culo izquierdo, adem&#225;s de una funci&#243;n sist&#243;lica ventricular derecha preservada, y la ausencia de se&#241;ales de hipertensi&#243;n pulmonar. Esas caracter&#237;sticas, adem&#225;s del importante disturbio de la conducci&#243;n intraventricular (QRS &gt; 150 ms), y de la presencia de asincron&#237;a cardiaca significativa (evaluada al Eco 3D), pueden estar asociadas a esa respuesta expresiva despu&#233;s de la TRC.</p> <p>De cualquier forma, y teniendo en cuenta los actuales conocimientos, los factores predictores de una buena respuesta a la TRC, todav&#237;a est&#225;n siendo discutidos y el Eco 3D surge como un m&#233;todo promisorio y muy &#250;til en la evaluaci&#243;n de la asincron&#237;a de pacientes candidatos a la TRC, como tambi&#233;n un m&#233;todo que intenta perfeccionar la evaluaci&#243;n de los vol&#250;menes ventriculares y de la FEVI.</p> <p><bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold></p> <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p> <p><bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold></p> <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p> <p><bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold></p> <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Viviane Tiemi Hotta por la <italic>Faculdade de Medicina da USP</italic>.</p>   <p><bold>Referencias</bold></p>     </body>
  </sub-article>
</article>
