<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">p6TbFGC7Xv9Hgx4bYHVDcyr</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00010</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000600010</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600610</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000057</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Vitamina C restaura press&#227;o arterial e a resposta vasodilatadora no antebra&#231;o em crian&#231;as obesas</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fernandes</surname>
            <given-names>Pricilla Regina Oliveira Fernandes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lira</surname>
            <given-names>Fabio Alexandre dos Santos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Borba</surname>
            <given-names>Vanessa Vieira Lopes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Costa</surname>
            <given-names>Maria Jos&#233; Carvalho</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Trombeta</surname>
            <given-names>Ivani Credidio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santos</surname>
            <given-names>Maria do Socorro Brasileiro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santos</surname>
            <given-names>Amilton da Cruz</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Jo&#227;o Pessoa</named-content>
          <named-content content-type="state">Para&#237;ba</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal da Para&#237;ba</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Recife</named-content>
          <named-content content-type="state">Pernambuco</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Pernambuco</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>06</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>490</fpage>
      <lpage>497</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>10</day>
          <month>04</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>30</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>03</day>
          <month>02</month>
          <year>2011</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A resposta vasodilatadora perif&#233;rica tem um papel importante na fisiopatologia da obesidade e das doen&#231;as card&#237;acas. OBJETIVO: Avaliar o efeito cr&#244;nico da suplementa&#231;&#227;o de vitamina C (VitC) sobre a press&#227;o arterial e na resposta vasodilatadora ao estresse mental. M&#201;TODOS: Neste estudo prospectivo, randomizado e duplo cego foram avaliadas crian&#231;as obesas, de ambos os g&#234;neros e com idade entre 8 a 12 anos divididas em 2 grupos: 1) grupo de crian&#231;as suplementadas com 500 mg de vitamina C (n = 11) e, 2) subst&#226;ncia placebo (n = 10) durante 45 dias. Oito crian&#231;as eutr&#243;ficas, pareadas por idade tamb&#233;m foram arroladas no estudo. Foi avaliada a press&#227;o arterial m&#233;dia (PAM), frequ&#234;ncia card&#237;aca (ECG) e fluxo sangu&#237;neo no antebra&#231;o pela plestimografia de oclus&#227;o venosa. A condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o (CVA) foi obtida atrav&#233;s da rela&#231;&#227;o entre o fluxo sangu&#237;neo no antebra&#231;o e a PAM (X100). RESULTADOS: Antes da interven&#231;&#227;o, as crian&#231;as obesas apresentaram PAM maior e CVA menor quando comparadas &#224;s crian&#231;as eutr&#243;ficas. P&#243;s-interven&#231;&#227;o, o Grupo VitC apresentou redu&#231;&#227;o da PAM no repouso (81 &#177; 2 vs 75 &#177; 1 mmHg, p = 0,01), enquanto no Grupo Placebo n&#227;o houve altera&#231;&#227;o da PAM (p = 0,58). Adicionalmente, VitC promoveu um aumento da CVA no repouso (3,40 &#177; 0,5 vs 5,09 &#177; 0,6 un, p = 0,04) e durante o estresse mental (3,92 &#177; 0,5 vs 6,68 &#177; 0,9 un, p = 0,03). Al&#233;m disso, p&#243;s suplementa&#231;&#227;o com VitC, os n&#237;veis da CVA foram estatisticamente semelhantes aos das crian&#231;as eutr&#243;ficas no repouso (5,09 &#177; 0,6 vs 5,82 &#177; 0,4 un, p &gt; 0,05) e durante o estresse mental (6,68 &#177; 0,9 vs 7,35 &#177; 0,5 un, p &gt; 0,05). CONCLUS&#195;O: Suplementa&#231;&#227;o com VitC reduziu a press&#227;o arterial e restabeleceu a resposta vasodilatadora perif&#233;rica em crian&#231;as obesas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>&#193;cido asc&#243;rbico</kwd>
        <kwd>press&#227;o arterial</kwd>
        <kwd>obesidade</kwd>
        <kwd>crian&#231;a</kwd>
        <kwd>estresse psicol&#243;gico</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>06</day>
        <month>05</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Vitamina C restaura press&#227;o arterial e a resposta vasodilatadora no antebra&#231;o em crian&#231;as obesas</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pricilla Regina Oliveira Fernandes Fernandes<sup>I</sup>; Fabio Alexandre dos Santos Lira<sup>I</sup>; Vanessa Vieira Lopes Borba<sup>I</sup>; Maria Jos&#233; Carvalho Costa<sup>I</sup>; Ivani Credidio Trombeta<sup>II</sup>; Maria do Socorro Brasileiro Santos<sup>III</sup>; Amilton da Cruz Santos<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Universidade Federal da Para&#237;ba, Jo&#227;o Pessoa, PB </p>
    <p><sup>II</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP </p>
    <p><sup>III</sup>Universidade Federal de Pernambuco, Recife, PE - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="ad">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A resposta vasodilatadora perif&#233;rica tem um papel importante na fisiopatologia da obesidade e das doen&#231;as card&#237;acas. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar o efeito cr&#244;nico da suplementa&#231;&#227;o de vitamina C (VitC) sobre a press&#227;o arterial e na resposta vasodilatadora ao estresse mental. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Neste estudo prospectivo, randomizado e duplo cego foram avaliadas crian&#231;as obesas, de ambos os g&#234;neros e com idade entre 8 a 12 anos divididas em 2 grupos: 1) grupo de crian&#231;as suplementadas com 500 mg de vitamina C (n = 11) e, 2) subst&#226;ncia placebo (n = 10) durante 45 dias. Oito crian&#231;as eutr&#243;ficas, pareadas por idade tamb&#233;m foram arroladas no estudo. Foi avaliada a press&#227;o arterial m&#233;dia (PAM), frequ&#234;ncia card&#237;aca (ECG) e fluxo sangu&#237;neo no antebra&#231;o pela plestimografia de oclus&#227;o venosa. A condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o (CVA) foi obtida atrav&#233;s da rela&#231;&#227;o entre o fluxo sangu&#237;neo no antebra&#231;o e a PAM (X100). </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Antes da interven&#231;&#227;o, as crian&#231;as obesas apresentaram PAM maior e CVA menor quando comparadas &#224;s crian&#231;as eutr&#243;ficas. P&#243;s-interven&#231;&#227;o, o Grupo VitC apresentou redu&#231;&#227;o da PAM no repouso (81 &#177; 2 <italic>vs</italic> 75 &#177; 1 mmHg, p = 0,01), enquanto no Grupo Placebo n&#227;o houve altera&#231;&#227;o da PAM (p = 0,58). Adicionalmente, VitC promoveu um aumento da CVA no repouso (3,40 &#177; 0,5 <italic>vs</italic> 5,09 &#177; 0,6 un, p = 0,04) e durante o estresse mental (3,92 &#177; 0,5 <italic>vs</italic> 6,68 &#177; 0,9 un, p = 0,03). Al&#233;m disso, p&#243;s suplementa&#231;&#227;o com VitC, os n&#237;veis da CVA foram estatisticamente semelhantes aos das crian&#231;as eutr&#243;ficas no repouso (5,09 &#177; 0,6 <italic>vs</italic> 5,82 &#177; 0,4 un, p &gt; 0,05) e durante o estresse mental (6,68 &#177; 0,9 <italic>vs</italic> 7,35 &#177; 0,5 un, p &gt; 0,05). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Suplementa&#231;&#227;o com VitC reduziu a press&#227;o arterial e restabeleceu a resposta vasodilatadora perif&#233;rica em crian&#231;as obesas.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> &#193;cido asc&#243;rbico, press&#227;o arterial, obesidade, crian&#231;a, estresse psicol&#243;gico.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A preval&#234;ncia da obesidade vem apresentando crescimento importante no mundo, e esse fen&#244;meno tem sido verificado nos pa&#237;ses em desenvolvimento ou industrializados<sup>1</sup>. Ainda mais preocupante &#233; o fato de que a preval&#234;ncia da obesidade esteja tamb&#233;m aumentando rapidamente em crian&#231;as e adolescentes, alcan&#231;ando n&#250;meros superiores a 10% nesses pa&#237;ses<sup>2,3</sup>.</p>
    <p>Evid&#234;ncias acumuladas t&#234;m melhorado o entendimento sobre as implica&#231;&#245;es da obesidade sobre o sistema cardiovascular e seus mecanismos regulat&#243;rios. Obesos apresentam disfun&#231;&#227;o barorreflexa<sup>4</sup>, resist&#234;ncia vascular perif&#233;rica aumentada<sup>5</sup>, estresse oxidativo elevado<sup>6</sup>, assim como aumento da atividade simp&#225;tica card&#237;aca e muscular<sup>7,8</sup>. Essas altera&#231;&#245;es podem acarretar eleva&#231;&#227;o nos n&#237;veis de press&#227;o arterial e diminui&#231;&#227;o do fluxo sangu&#237;neo muscular. Durante manobras simpatoexcitat&#243;rias, como o exerc&#237;cio isom&#233;trico, teste press&#243;rico ao frio (<italic>cold pressor test</italic>) ou estresse mental, o reflexo vasodilatador que deveria aumentar o fluxo sangu&#237;neo muscular est&#225; atenuado na obesidade<sup>5,9</sup>. Al&#233;m disso, essas altera&#231;&#245;es j&#225; est&#227;o presentes em crian&#231;as obesas e tem sido demonstrado, ainda, que a terap&#234;utica n&#227;o farmacol&#243;gica baseada em dieta e exerc&#237;cio &#233; capaz de restaurar as respostas fisiol&#243;gicas da press&#227;o arterial e vasodilatadora durante manobras fisiol&#243;gicas de estresse mental e exerc&#237;cio isom&#233;trico<sup>10,11</sup>.</p>
    <p>Em indiv&#237;duos normotensos e estr&#243;ficos, o estresse mental provoca reflexo vasodilatador no antebra&#231;o, que tem sido largamente atribu&#237;do &#224; produ&#231;&#227;o de &#243;xido n&#237;trico por estimula&#231;&#227;o dos adrenorreceptores b<sub>2</sub> e dos receptores muscar&#237;nicos<sup>12</sup>. Pr&#233;vios estudos t&#234;m demonstrado que tratamento com antioxidantes, como vitamina C em elevadas doses, agiria prioritariamente reduzindo &#226;nions super&#243;xidos, enquanto sua terapia oral cr&#244;nica aumentaria a produ&#231;&#227;o de &#243;xido n&#237;trico e/ou ativaria a a&#231;&#227;o de antioxidantes, restaurando a fun&#231;&#227;o endotelial em paciente com doen&#231;as cardiovasculares e indiv&#237;duos obesos<sup>6,13</sup>.</p>
    <p>O uso de vitamina C poderia ser uma estrat&#233;gia terap&#234;utica opcional ou associativa para tratar as altera&#231;&#245;es hemodin&#226;micas da obesidade infantil. Desse modo, para avaliar a reversibilidade do preju&#237;zo na fun&#231;&#227;o vasodilatadora precoce em crian&#231;as obesas, estudamos um protocolo de interven&#231;&#227;o randomizado para vitamina C. Nesse sentido, o objetivo deste estudo foi testar a hip&#243;tese de que vitamina C, quando administrada cronicamente em elevadas doses, pode restaurar a resposta vasodilatadora muscular no antebra&#231;o durante o estresse mental em crian&#231;as obesas.</p>
    <p>
      <bold>Metodologia</bold>
    </p>
    <p>Casu&#237;stica</p>
    <p>Vinte e uma crian&#231;as obesas foram selecionadas do Ambulat&#243;rio de Endocrinologia do Hospital Universit&#225;rio da Universidade Federal da Para&#237;ba, as quais atenderam os crit&#233;rios de inclus&#227;o/exclus&#227;o: (1) idade entre 8 e 12 anos; (2) ambos os g&#234;neros; (3) &#237;ndice de massa corporal (IMC) &gt; 97%, Escore-z IMC, 2,8 - 4,3; (4) n&#227;o estarem sob uso de medicamentos; (5) n&#227;o terem evid&#234;ncia de doen&#231;a cardiovascular, respirat&#243;ria, hormonal ou metab&#243;lica durante a realiza&#231;&#227;o do estudo; e, (6) n&#227;o estarem realizando atividade f&#237;sica regular sistematizada. Ap&#243;s a sele&#231;&#227;o, foram obtidas as assinaturas no termo de consentimento pelos respons&#225;veis legais. Neste estudo prospectivo, duplo-cego, randomizado, essas crian&#231;as foram divididas de forma aleat&#243;ria, utilizando o site <italic>Research Randomizer</italic> - www.randomizer.org, em dois grupos: 1) grupo de crian&#231;as suplementadas com 500 mg de vitamina C (n = 11), e 2) subst&#226;ncia placebo (n = 10) durante 45 dias. A obesidade foi definida atrav&#233;s do Escore-z, para o IMC espec&#237;fico para idade e g&#234;nero<sup>14</sup>. Oito crian&#231;as eutr&#243;ficas, pareadas por idade, tamb&#233;m foram arroladas no estudo (IMC entre 16 e 19 kg/m<sup>2</sup>). O estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa em Seres Humanos da Universidade Federal da Para&#237;ba, (CEP/CCS) protocolo n&#186; 0466-2009.</p>
    <p>Medidas e procedimentos</p>
    <p>
      <bold>Medidas antropom&#233;tricas</bold>
    </p>
    <p>Peso corporal foi medido pela escala de peso corporal eletr&#244;nica com as crian&#231;as vestidas com roupas leves (<italic>short</italic> e camiseta). A altura foi medida pelo estadi&#244;metro do tipo Harpenden.</p>
    <p>
      <bold>Press&#227;o arterial, frequ&#234;ncias card&#237;aca e respirat&#243;ria</bold>
    </p>
    <p>A press&#227;o arterial foi monitorada de modo n&#227;o invasivo e intermitentemente por meio de um equipamento oscilom&#233;trico e autom&#225;tico (Dixtal<sup>&#174;</sup>, DX 2020; Manaus, Brasil). O manguito oclusor foi posicionado ao redor do tornozelo direito da crian&#231;a; em seguida, foi insuflado automaticamente a cada 30 segundos. A frequ&#234;ncia card&#237;aca foi monitorada continuamente na deriva&#231;&#227;o II do eletrocardiograma e a frequ&#234;ncia respirat&#243;ria foi obtida por meio da cinta respirat&#243;ria, a qual cont&#233;m sensores bilaterais que captam o sinal respirat&#243;rio pela distensibilidade tor&#225;cica. Os sinais foram aquisitados com auxilio do <italic>software</italic> WINDAQ/DATAQ DI200 com uma frequ&#234;ncia de amostragem de 1.000 Hz por canal.</p>
    <p>
      <bold>Fluxo sangu&#237;neo e condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o</bold>
    </p>
    <p>O fluxo sangu&#237;neo foi avaliado pela t&#233;cnica de pletismografia de oclus&#227;o venosa. Um tubo sil&#225;stico preenchido com merc&#250;rio, conectado a um transdutor de baixa press&#227;o, foi colocado ao redor do antebra&#231;o a 5 cm distal da articula&#231;&#227;o &#250;mero-radial e conectado ao pletism&#243;grafo. Um manguito foi colocado ao redor do pulso e outro na parte superior do bra&#231;o. O manguito de pulso foi inflado a um n&#237;vel suprassist&#243;lico um minuto antes de se iniciarem as medidas. Em intervalos de 10 segundos, o manguito do bra&#231;o foi inflado acima da press&#227;o venosa durante 7 a 8 segundos. O aumento da tens&#227;o no tubo sil&#225;stico refletiu o aumento de volume do antebra&#231;o e, consequentemente, a vasodilata&#231;&#227;o. O sinal da onda de fluxo muscular foi adquirido de forma <italic>on-line</italic> em um computador por meio de programa WINDAQ DI200, numa frequ&#234;ncia de 1.000 Hz. A condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o foi calculada pela raz&#227;o entre o fluxo sangu&#237;neo no antebra&#231;o (ml/min/100 ml) e a press&#227;o arterial m&#233;dia (mmHg).</p>
    <p>
      <bold>Teste de estresse mental</bold>
    </p>
    <p>O estresse mental foi realizado utilizando o teste de conflito cor-palavra (<italic>Stroop color-word test</italic>)<sup>15</sup>. Durante a realiza&#231;&#227;o do <italic>Stroop color-word test</italic>, as crian&#231;as foram apresentadas a uma s&#233;rie de nomes de cores, impressos em uma cor diferente do nome da cor apresentada. Elas foram questionadas a identificar a cor da impress&#227;o e n&#227;o a lerem a palavra.</p>
    <p>
      <bold>Bioqu&#237;mica sangu&#237;nea</bold>
    </p>
    <p>Amostras de sangue foram coletadas para determinar as concentra&#231;&#245;es do colesterol e suas subfra&#231;&#245;es (LDL e HDL), triglic&#233;rides e glicose sangu&#237;nea. Ensaios de calorimetria enzim&#225;tica foram usados para analisar colesterol e as suas subfra&#231;&#245;es e n&#237;veis de glicose.</p>
    <p>
      <bold>Protocolo experimental</bold>
    </p>
    <p>Medidas basais do fluxo sangu&#237;neo no antebra&#231;o, press&#227;o arterial m&#233;dia, frequ&#234;ncia card&#237;aca e frequ&#234;ncia respirat&#243;ria foram registradas por 3 minutos. O estresse mental foi realizado durante 3 minutos, com registro simult&#226;neo do fluxo sangu&#237;neo no antebra&#231;o, press&#227;o arterial m&#233;dia, frequ&#234;ncia card&#237;aca e frequ&#234;ncia respirat&#243;ria. A avalia&#231;&#227;o do grau de dificuldade do teste foi realizada ao final de sua aplica&#231;&#227;o, usando uma escala padr&#227;o de cinco pontos: 0 - n&#227;o estressante; 1 - pouco estressante; 2 - estressante; 3 - muito estressante; e 4 - muito, muito estressante.</p>
    <p>An&#225;lise estat&#237;stica</p>
    <p>Para testar a normalidade da distribui&#231;&#227;o dos dados foi utilizado o teste de Kolmogorov- Smirnov. Poss&#237;veis diferen&#231;as entre os grupos foram testadas pelo teste <italic>t Sudent</italic> para amostras independentes. Anova de dois caminhos para medidas repetidas foi utilizado para testar as diferen&#231;as dentro dos grupos e entre os grupos vitamina C e placebo. Adicionalmente Anova de dois caminhos foi utilizado para testar as diferen&#231;as dentro dos grupos e entre os grupos durante o estresse mental. Quando diferen&#231;as significativas foram encontradas, compara&#231;&#227;o com p&#243;s-hoc de Scheff&#233; foi realizada. Os dados foram apresentados como m&#233;dia &#177; erro padr&#227;o da m&#233;dia, sendo aceito p &lt; 0,05 como n&#237;vel de signific&#226;ncia.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Efeito da obesidade</p>
    <p>
      <bold>Medidas basais</bold>
    </p>
    <p>As caracter&#237;sticas antropom&#233;tricas e hemodin&#226;micas nas crian&#231;as obesas e eutr&#243;ficas, em condi&#231;&#245;es basais est&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="tab1">tabela 1</xref>. Nela podemos observar que as vari&#225;veis idade e altura s&#227;o similares em crian&#231;as obesas e eutr&#243;ficas. Peso corporal e IMC foram significativamente maiores no grupo de crian&#231;as obesas. Quando comparadas as vari&#225;veis hemodin&#226;micas, observa-se que os valores de frequ&#234;ncia card&#237;aca n&#227;o foram estatisticamente diferentes entre os grupos estudados. Por sua vez, press&#227;o arterial m&#233;dia foi maior no grupo de crian&#231;as obesas. Al&#233;m disso, o fluxo sangu&#237;neo e a condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o foram menores em crian&#231;as obesas quando comparada as eutr&#243;ficas.</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Resposta ao estresse mental</bold>
    </p>
    <p>Durante o estresse mental, n&#227;o houve diferen&#231;a estat&#237;stica entre os n&#237;veis de percep&#231;&#227;o informados pelas crian&#231;as obesos e eutr&#243;ficas ap&#243;s a aplica&#231;&#227;o do teste (1,85 &#177; 0,34 <italic>vs</italic> 2,5 &#177; 0,18, p = 0,15). Essa conclus&#227;o assegura que a percep&#231;&#227;o durante o teste de estresse mental foi similar aos grupos estudados.</p>
    <p>As informa&#231;&#245;es de frequ&#234;ncia card&#237;aca e press&#227;o arterial em crian&#231;as obesas e eutr&#243;ficas est&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="tab2">tabela 2</xref>. Frequ&#234;ncia card&#237;aca aumentou de forma significativa durante o estresse mental nos dois grupos (p &lt; 0,05), durante o estresse mental. Entretanto, quando se fez a compara&#231;&#227;o entre os grupos n&#227;o foram observadas diferen&#231;as significativas. Press&#227;o arterial m&#233;dia tamb&#233;m aumentou de forma significativa durante o estresse mental nos grupos estudados (p &lt; 0,05). Adicionalmente, quando se realizou a compara&#231;&#227;o entre grupos observou-se que a press&#227;o arterial media foi significativamente maior nas crian&#231;as obesas (p &lt; 0,05).</p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Durante o estresse mental, o fluxo sangu&#237;neo aumentou de forma significativa desde o primeiro minuto de estresse mental no grupo de crian&#231;as eutr&#243;ficas, ao passo que, no grupo de crian&#231;as obesas, s&#243; houve aumento em compara&#231;&#227;o ao repouso no &#250;ltimo minuto do estresse mental (p &lt; 0,05 - <xref ref-type="table" rid="tab1">tab. 1</xref>). A condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o aumentou de forma significativa no grupo de crian&#231;as eutr&#243;ficas, mas n&#227;o no grupo de crian&#231;as obesas (p &lt; 0,05 - <xref ref-type="fig" rid="aop04911fig01">fig. 1</xref>). Al&#233;m disso, a compara&#231;&#227;o entre os grupos mostrou que os valores de fluxo sangu&#237;neo (<xref ref-type="table" rid="tab2">tab. 2</xref>) e da condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o s&#227;o significativamente maiores no grupo de crian&#231;as eutr&#243;ficas, desde o repouso at&#233; o 3&#186; minuto do estresse mental (p &lt; 0,05 - <xref ref-type="fig" rid="aop04911fig01">fig. 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop04911fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Efeito da interven&#231;&#227;o com vitamina C ou placebo</p>
    <p>
      <bold>Medidas basais</bold>
    </p>
    <p>Caracter&#237;sticas antropom&#233;tricas e metab&#243;licas, pr&#233; e p&#243;s-interven&#231;&#227;o com vitamina C ou placebo est&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="aop04911tab03">tabela 3</xref>. Idade, peso, altura, IMC e as vari&#225;veis metab&#243;licas foram similares nas crian&#231;as obesas randomizadas para vitamina C ou placebo.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop04911tab03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Interven&#231;&#227;o com vitamina C ou placebo n&#227;o causou mudan&#231;as significativas em colesterol total, colesterol HDL, colesterol LDL, triglic&#233;rides ou glicose nas crian&#231;as obesas no per&#237;odo estudado.</p>
    <p>
      <bold>Resposta ao estresse mental</bold>
    </p>
    <p>Os valores de frequ&#234;ncia card&#237;aca, press&#227;o arterial m&#233;dia e fluxo sangu&#237;neo no antebra&#231;o, durante o repouso e estresse mental, pr&#233; e p&#243;s-interven&#231;&#227;o com vitamina C ou subst&#226;ncia placebo em crian&#231;as obesas, est&#227;o apresentas na <xref ref-type="table" rid="tab4">tabela 4</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>Vitamina C ou placebo n&#227;o promoveram modifica&#231;&#245;es significativas nos valores de frequ&#234;ncia card&#237;aca na condi&#231;&#227;o repouso, nem durante o estresse mental. Press&#227;o arterial m&#233;dia reduziu de forma significativa p&#243;s-vitamina C, no repouso e durante o estresse mental; entretanto, esse acontecimento n&#227;o foi observado p&#243;s-suplementa&#231;&#227;o com placebo. Quando se comparou a situa&#231;&#227;o pr&#233; <italic>versus</italic> a situa&#231;&#227;o p&#243;s-interven&#231;&#227;o, vitamina C aumentou o fluxo sangu&#237;neo e a condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o (<xref ref-type="fig" rid="aop04911fig02">fig. 2</xref>) de forma significativa tanto no repouso, quanto durante o estresse mental. Esse mesmo resultado n&#227;o foi observado p&#243;s-interven&#231;&#227;o com subst&#226;ncia placebo (<xref ref-type="fig" rid="aop04911fig03">fig. 3</xref>). Curiosamente, o achado mais respeit&#225;vel deste estudo foi o fato de que o aumento do fluxo sangu&#237;neo e da condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o foi t&#227;o importante que a vasodilata&#231;&#227;o no repouso e durante o estresse mental alcan&#231;ou valores pr&#243;ximos daqueles observados no grupo de crian&#231;as eutr&#243;ficas.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop04911fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop04911fig03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este estudo randomizado e duplo-cego demonstrou que em crian&#231;as obesas: 1) a resposta da press&#227;o arterial m&#233;dia durante o estresse mental encontra-se exacerbada; 2) a resposta vasodilatadora muscular no antebra&#231;o durante o estresse mental est&#225; diminu&#237;da; 3) vitamina C reduziu a press&#227;o arterial m&#233;dia durante estresse mental para n&#237;veis normais; e 4) vitamina C regularizou a resposta vasodilatadora muscular durante o estresse mental.</p>
    <p>A novidade do presente estudo refere-se &#224; administra&#231;&#227;o de vitamina C. Nossos resultados demonstram que, em crian&#231;as obesas, essa terap&#234;utica pode levar a uma redu&#231;&#227;o da press&#227;o arterial e aumentar o fluxo sangu&#237;neo muscular, tanto em condi&#231;&#245;es de repouso quanto em resposta a desafios, como o estresse mental.</p>
    <p>Impacto da obesidade na resposta hemodin&#226;mica ao estresse mental</p>
    <p>A rela&#231;&#227;o entre obesidade e press&#227;o arterial aumentada em crian&#231;as obesas tem sido consistentemente divulgada na literatura<sup>10,16</sup>. Em nosso estudo, confirmamos que a press&#227;o arterial de crian&#231;as obesas em repouso est&#225; significativamente elevada, quando comparada &#224;s crian&#231;as eutr&#243;ficas. Em concord&#226;ncia com outro estudo, observamos, tamb&#233;m, que crian&#231;as obesas t&#234;m aumentada resposta de press&#227;o arterial durante manobras simpatoexcitat&#243;rias, inclu&#237;do o estresse mental<sup>10</sup>. Acreditamos que o aumento na resposta press&#243;rica durante estresse mental em crian&#231;as obesas pode ser devido ao controle neurovascular anormal, uma vez que j&#225; &#233; de conhecimento a exist&#234;ncia da hiperatividade simp&#225;tica, disfun&#231;&#227;o barorreflexa e disfun&#231;&#227;o vasodilatadora muscular<sup>11,17</sup>. Em adultos obesos, a ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica tem sido considerada respons&#225;vel pelo aumento da resist&#234;ncia vascular perif&#233;rica muscular e em consequ&#234;ncia da press&#227;o arterial elevada<sup>7</sup>. Outra possibilidade, para justificar o aumento da press&#227;o arterial, poderia ser pela via de altera&#231;&#227;o no d&#233;bito card&#237;aco. Entretanto, nossos resultados n&#227;o sustentam essa hip&#243;tese, uma vez que a resposta de frequ&#234;ncia card&#237;aca ao estresse mental foi similar em crian&#231;as obesas e eutr&#243;ficas.</p>
    <p>Reduzidos fluxo sangu&#237;neo muscular no antebra&#231;o e condut&#226;ncia vascular t&#234;m sido bem caracterizados nas crian&#231;as, adolescentes e adultos obesos<sup>5,10,18</sup>. Nossos resultados est&#227;o em concord&#226;ncia com esses achados da literatura, j&#225; que tamb&#233;m encontramos que a condut&#226;ncia vascular e o fluxo sangu&#237;neo muscular no antebra&#231;o est&#227;o diminu&#237;dos nas crian&#231;as obesas. Aditivamente, observamos que a vasodilata&#231;&#227;o durante o estresse mental est&#225; marcadamente diminu&#237;da nas crian&#231;as obesas. Esse resultado corrobora com os achados anteriores, cuja resposta vasodilatadora durante hiperemia reativa ou exerc&#237;cio isom&#233;trico est&#225; reduzida em crian&#231;as obesas<sup>7,19</sup>. Essas altera&#231;&#245;es s&#227;o preocupantes, uma vez que j&#225; se tem conhecimento de que a disfun&#231;&#227;o endotelial dos vasos sangu&#237;neos na obesidade infantil &#233; um evento precoce para a aterog&#234;nese e forma&#231;&#227;o de marcadores da les&#227;o arterial, que precede a forma&#231;&#227;o das plaquetas<sup>19,20</sup>.</p>
    <p>Efeito da suplementa&#231;&#227;o com vitamina C na resposta hemodin&#226;mica ao estresse mental</p>
    <p>O principal objetivo deste estudo foi testar a hip&#243;tese de que vitamina C administrada cronicamente em elevadas doses poderia restaurar a resposta vasodilatadora muscular no antebra&#231;o durante o estresse mental em crian&#231;as obesas.</p>
    <p>Vitamina C tem sido reconhecida como um potente agente antioxidante vasodilatador e esse efeito t&#234;m sido sugeridos, especialmente, nos estudos randomizados e transversais<sup>21-23</sup>. Para confirmar a viabilidade da utiliza&#231;&#227;o de uma terapia com antioxidante em crian&#231;as obesas neste estudo, optamos pela utiliza&#231;&#227;o da vitamina C, uma vez que sua a&#231;&#227;o e seguran&#231;a est&#227;o bem demonstradas na literatura.</p>
    <p>Vitamina C &#233; conhecida especialmente por ser um antioxidante sol&#250;vel em &#225;gua que elimina &#226;nions super&#243;xidos e outras esp&#233;cies reativas de oxig&#234;nio. Estudos realizados com obesos, hipertensos ou em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca<sup>6,21,22</sup> t&#234;m demonstrado que os n&#237;veis de &#225;cido asc&#243;rbico est&#227;o diminu&#237;dos nesses grupos quando comparados ao seu controle. Neles, concluiu-se que a menor concentra&#231;&#227;o de &#225;cido asc&#243;rbico poderia ter sido causada pelo excessivo estresse oxidativo<sup>23</sup>. No nosso estudo, n&#227;o foi poss&#237;vel concluir essa avalia&#231;&#227;o, uma vez que a metodologia empregada n&#227;o foi suficientemente sens&#237;vel para detectar as altera&#231;&#245;es provocadas pelo uso cr&#244;nico da vitamina C. Mesmo assim podemos concluir com os nossos resultados que, provavelmente, o estresse oxidativo gerou altera&#231;&#245;es no fluxo sangu&#237;neo e na condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o nas crian&#231;as obesas, j&#225; que a resposta vasodilatadora muscular foi restaurada p&#243;s-suplementa&#231;&#227;o com vitamina C<sup>23,24</sup>.</p>
    <p>Al&#233;m do estresse oxidativo, existem outros mecanismos fisiopatol&#243;gicos respons&#225;veis pelo preju&#237;zo hemodin&#226;mico da obesidade, tais como diabetes, anormalidades no metabolismo dos lip&#237;dios, glicose e press&#227;o arterial. No nosso estudo, os efeitos da interven&#231;&#227;o com vitamina C foram bastante importantes. Administra&#231;&#227;o de vitamina C por 45 dias aumentou significativamente a vasodilata&#231;&#227;o muscular no antebra&#231;o no repouso e durante o estresse mental. Esse aumento foi surpreendente, de tal forma que os valores de fluxo sangu&#237;neo e condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o, al&#233;m de terem aumentado p&#243;s-interven&#231;&#227;o, alcan&#231;aram valores pr&#243;ximos daqueles observados nas crian&#231;as eutr&#243;ficas. O fato de a vitamina C ser um antioxidante capaz de restaurar a fun&#231;&#227;o vasodilatadora comprometida n&#227;o &#233; recente, diferentes autores t&#234;m demonstrado que infus&#227;o intravenosa de vitamina C restaura a resposta vasodilatadora em diferentes doen&#231;as cardiovasculares<sup>13,25</sup>. Esses autores t&#234;m especulado que um dos mecanismos prov&#225;veis para explicar a a&#231;&#227;o da vitamina C na restaura&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o vasodilatadora &#233; que ela possa estar atuando na inativa&#231;&#227;o dos radicais livres, resultantes do elevado estresse oxidativo, os quais s&#227;o respons&#225;veis pela diminui&#231;&#227;o da atividade dos fatores vasoativos derivado do endot&#233;lio<sup>26</sup>. Atribu&#237;mos as mudan&#231;as positivas no fluxo sangu&#237;neo e na condut&#226;ncia vascular &#224; inativa&#231;&#227;o dos radicais livres pela administra&#231;&#227;o da Vitamina C, j&#225; que n&#227;o houve altera&#231;&#245;es significativas no peso corporal, no IMC ou no perfil metab&#243;lico, fatores esses que poderiam tamb&#233;m estar envolvidos na melhoria da vasodilata&#231;&#227;o.</p>
    <p>Outro resultado importante, verificado neste estudo, foi relatado para press&#227;o arterial, em que a vitamina C reduziu significativamente a press&#227;o arterial m&#233;dia no repouso e durante o estresse mental em crian&#231;as obesas. N&#227;o avaliamos volume sist&#243;lico ou sangu&#237;neo, desse modo, n&#227;o podemos confirmar se essa redu&#231;&#227;o na press&#227;o arterial foi via modifica&#231;&#227;o no d&#233;bito card&#237;aco. Entretanto, podemos sugerir que a redu&#231;&#227;o da press&#227;o arterial m&#233;dia poderia est&#225; associada com a atenua&#231;&#227;o da atividade simp&#225;tica.</p>
    <p>Em conclus&#227;o, suplementa&#231;&#227;o com vitamina C por 45 dias normaliza a press&#227;o arterial m&#233;dia em crian&#231;as obesas, na condi&#231;&#227;o de repouso e em reposta ao estresse mental. Adicionalmente, quando se compararam os valores de fluxo sangu&#237;neo e condut&#226;ncia vascular no antebra&#231;o, entre os grupos de crian&#231;as obesas que receberam vitamina C e subst&#226;ncia placebo, observamos que elas foram restauradas a valores pr&#243;ximo da normalidade durante o estresse mental.</p>
    <p>Limita&#231;&#245;es</p>
    <p>Reconhecemos algumas limita&#231;&#245;es em nosso estudo. N&#227;o foi poss&#237;vel dosar a LDL oxidada (um indicador do estresse oxidativo) nas crian&#231;as obesas; no entanto, podemos indicar os estudos realizados por Vicent e Taylor<sup>27</sup> e Block e cols.<sup>28</sup> que demonstram que o estresse oxidativo est&#225; aumentado na obesidade. No nosso estudo, tamb&#233;m n&#227;o foi poss&#237;vel realizar a avalia&#231;&#227;o da concentra&#231;&#227;o de &#225;cido asc&#243;rbico circulante e, nesse caso, sugerimos a aprecia&#231;&#227;o do estudo realizado por Perticone e cols<sup>6</sup>. Para minimizar essa limita&#231;&#227;o, realizamos a avalia&#231;&#227;o do consumo di&#225;rio de vitamina C nas crian&#231;as obesas, a partir do question&#225;rio quantitativo de frequ&#234;ncia alimentar proposto por Block e cols<sup>28</sup>. Nessa avalia&#231;&#227;o encontramos valores m&#233;dios di&#225;rio do consumo de vitamina C de 144 &#177; 19 mg.</p>
    <p>
      <fn id="ad" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p>Amilton da Cruz Santos </p>
        <p> Rua Severino Massa Spinelli, 191/202 - Tamba&#250; </p>
        <p> 58039-210 - Jo&#227;o Pessoa, PB - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="amilton@pq.cnpq.br">amilton@pq.cnpq.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="adagatom@yahoo.com.br">adagatom@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 30/03/10; revisado recebido em 10/04/10; aceito em 03/02/11.</p>
    <p>
      <italic>Full texts in English - </italic>
      <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.arquivosonline.com.br">http://www.arquivosonline.com.br</ext-link>
    </p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Kopelman PG. Obesity as a medical problem. Nature. 2000;404(6778):635-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesity as a medical problem</article-title>
          <source>Nature</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>635</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>6778</issue>
          <volume>404</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kopelman</surname>
              <given-names>PG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Reilly JJ, Dorosty AR, Emmett PM. Prevalence of overweight and obesity in British children: cohort sudy. BMJ. 1999;319(7216):1039.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of overweight and obesity in British children: cohort sudy</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1039</fpage>
          <issue>7216</issue>
          <volume>319</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Reilly</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dorosty</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emmett</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Troiano RP, Flegal KM, Kuczmarski RJ, Campbell SM, Johnson CL. Overweight prevalence and trends for children and adolescents: The National Health and Nutrition Examination Surveys, 1963 to 1991. Arch Pediatr Adolesc Med. 1995;149(10):1085-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Overweight prevalence and trends for children and adolescents: The National Health and Nutrition Examination Surveys, 1963 to 1991</article-title>
          <source>Arch Pediatr Adolesc Med</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1085</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>149</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Troiano</surname>
              <given-names>RP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flegal</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuczmarski</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Campbell</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Grassi G, Seravalle G, Colombo M, Bolla G, Cattaneo BM, Cavagnini F, et al. Body weight reduction, sympathetic nerve traffic, and arterial baroreflex in obese normotensive humans. Circulation. 1998;97(20):2037-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Body weight reduction, sympathetic nerve traffic, and arterial baroreflex in obese normotensive humans</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>2037</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grassi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seravalle</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colombo</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bolla</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cattaneo</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cavagnini</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Trombetta IC, Batalha LT, Rondon MU, Laterza MC, Kuniyoshi FH, Gowdak MM, et al. Weight loss improves neurovascular and muscle metaboreflex control in obesity. Am J Physiol Heart Circ Physiol. 2003;285(3):H974-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Weight loss improves neurovascular and muscle metaboreflex control in obesity</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>H974</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>285</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Trombetta</surname>
              <given-names>IC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Batalha</surname>
              <given-names>LT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rondon</surname>
              <given-names>MU</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laterza</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuniyoshi</surname>
              <given-names>FH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gowdak</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Perticone F, Ceravolo R, Candigliota M, Ventura G, Iacopino S, Sinopoli F, et al. Obesity and body fat distribution induce endothelial dysfunction by oxidative stress: protective effect of vitamin C. Diabetes. 2001;50(1):159-65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesity and body fat distribution induce endothelial dysfunction by oxidative stress: protective effect of vitamin C</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>159</fpage>
          <lpage>65</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Perticone</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ceravolo</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Candigliota</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ventura</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iacopino</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sinopoli</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Ribeiro MM, Trombetta IC, Batalha LT, Rondon MU, Forjaz CL, Barretto AC, et al. Muscle sympathetic nerve activity and hemodynamic alterations in middle-aged obese women. Braz J Med Biol Res. 2001;34(4):475-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Muscle sympathetic nerve activity and hemodynamic alterations in middle-aged obese women</article-title>
          <source>Braz J Med Biol Res</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>475</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trombetta</surname>
              <given-names>IC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Batalha</surname>
              <given-names>LT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rondon</surname>
              <given-names>MU</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forjaz</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barretto</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Scherrer U, Randin D, Tappy L, Vollenweider P, Jequier E, Nicod P. Body fat and sympathetic nerve activity in healthy subjects. Circulation. 1994;89(6):2634-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Body fat and sympathetic nerve activity in healthy subjects</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>2634</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Scherrer</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Randin</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tappy</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vollenweider</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jequier</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nicod</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Kuniyoshi FH, Trombeta IC, Batalha LT, Rondon MU, Laterza MC, Gowdak MM, et al. Abnormal neurovascular control during sympathoexcitation in obesity. Obes Res. 2003;11(11):1411-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Abnormal neurovascular control during sympathoexcitation in obesity</article-title>
          <source>Obes Res</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1411</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kuniyoshi</surname>
              <given-names>FH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trombeta</surname>
              <given-names>IC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Batalha</surname>
              <given-names>LT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rondon</surname>
              <given-names>MU</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laterza</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gowdak</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Ribeiro MM, Silva AG, Santos NS, Guazzelle I, Matos LN, Trombetta IC, et al. Diet and exercise training restore blood pressure and responses during maneuvers in obese children. Circulation. 2005;111(15):1915-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diet and exercise training restore blood pressure and responses during maneuvers in obese children</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1915</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>NS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guazzelle</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matos</surname>
              <given-names>LN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trombetta</surname>
              <given-names>IC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Woo KS, Chook P, Yu CW, Sung RY, Qiao M, Leung SS, et al. Effects of diet and exercise on obesity related vascular dysfunction in children. Circulation. 2004;109(16):1981-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of diet and exercise on obesity related vascular dysfunction in children</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1981</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>16</issue>
          <volume>109</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Woo</surname>
              <given-names>KS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chook</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sung</surname>
              <given-names>RY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Qiao</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leung</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12.  Dietz NM, Rivera JM, Eggener SE, Fix RT, Warner DO, Joyner MJ. Nitric oxide contributes to the rise in forearm blood flow during stress mental in human. J Physiol. 1994;480(Pt 2):361-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nitric oxide contributes to the rise in forearm blood flow during stress mental in human</article-title>
          <source>J Physiol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>361</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>480</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dietz</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rivera</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eggener</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fix</surname>
              <given-names>RT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Warner</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joyner</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Hornig B, Arakawa N, Kohler C, Drexler H. Vitamin C improves endothelial function of conduit arteries in patients with chronic heart failure. Circulation. 1998;97(4):363-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vitamin C improves endothelial function of conduit arteries in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>363</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hornig</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arakawa</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kohler</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drexler</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. de Onis M, Onyango AW, Borghi E, Siyam A, Nishida C, Siekmann J. Development of a WHO growth reference for school-aged children and adolescents. Bull World Health Organ. 2007;85(9):660-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Development of a WHO growth reference for school-aged children and adolescents</article-title>
          <source>Bull World Health Organ</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>660</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Onis</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Onyango</surname>
              <given-names>AW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borghi</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siyam</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nishida</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siekmann</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Honz&#237;kov&#225; N, Nov&#225;kov&#225; Z, Z&#225;vodn&#225; E, Paderov&#225; J, Lokaj P, Fi&#353;er B, et al. Baroreflex sensitivity in children, adolescents, and young adults with essential and white-coat hypertension. Klin Padiatr. 2006;218(4):237-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Baroreflex sensitivity in children, adolescents, and young adults with essential and white-coat hypertension</article-title>
          <source>Klin Padiatr</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>237</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>218</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Honz&#237;kov&#225;</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nov&#225;kov&#225;</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Z&#225;vodn&#225;</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paderov&#225;</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lokaj</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fi&#353;er</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Paradis G, Lambert M, O'Loughlin J, Lavalle&#233; C, Aubin J, Delvin E, et al. Blood pressure and adiposity in children and adolescents. Circulation. 2004;110(13):1832-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Blood pressure and adiposity in children and adolescents</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1832</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>110</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Paradis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lambert</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Loughlin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lavalle&#233;</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aubin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Delvin</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Martini G, Riva P, Rabbia F, Molini V, Ferrero GB, Cerutti F, et al. Heart rate variability in childhood obesity. Clin Auton Res. 2001;11(2):87-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart rate variability in childhood obesity</article-title>
          <source>Clin Auton Res</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>87</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martini</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riva</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rabbia</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Molini</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferrero</surname>
              <given-names>GB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cerutti</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Rocchini AP, Moorehead C, Katch V, Key J, Finta KM. Forearm resistance vessels abnormalities and insulin resistance in obese adolescents. Hypertension. 1992;19(6 Pt 2):615-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Forearm resistance vessels abnormalities and insulin resistance in obese adolescents</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>615</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rocchini</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moorehead</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katch</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Key</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Finta</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Woo KS, Chook P, Yu CW, Sung RY, Qiao M, Leung SS, et al. Overweight in children is associated with arterial endothelial dysfunction and intima-media thickening. Int J Obes Relat Metab Disord. 2004;28(7):852-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Overweight in children is associated with arterial endothelial dysfunction and intima-media thickening</article-title>
          <source>Int J Obes Relat Metab Disord</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>852</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Woo</surname>
              <given-names>KS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chook</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yu</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sung</surname>
              <given-names>RY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Qiao</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leung</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Tounian P, Aggoun Y, Dubern B, Varille V, Guy-Grand B, Sidi D, et al. Presence of increased stiffness of the common carotid artery and endothelial disfunction in severely obese children: a prospective study. Lancet. 2001;358(9291):1400-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Presence of increased stiffness of the common carotid artery and endothelial disfunction in severely obese children: a prospective study</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1400</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>9291</issue>
          <volume>358</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tounian</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aggoun</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dubern</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Varille</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guy-Grand</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sidi</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Heart Protection Study Collaborative Group. MRC/BHF Heart protection study of antioxidant vitamin supplementation in 20536 high-risk individuals: a randomized placebo-controlled trial. Lancet. 2002;360(9326):23-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>MRC/BHF Heart protection study of antioxidant vitamin supplementation in 20536 high-risk individuals: a randomized placebo-controlled trial</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>23</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>9326</issue>
          <volume>360</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Enstrom JE. Vitamin C intake and mortality among sample of U.S. population. Epidemiology. 1992;3(3):194-202.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vitamin C intake and mortality among sample of U: S. population</article-title>
          <source>Epidemiology</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>194</fpage>
          <lpage>202</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Enstrom</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Ellis GR, Anderson RA, Lang D, Blackman DJ, Morris RHK, Morris-Thurgood J, et al. Neutrophil superoxide anion-generating capacity, endothelial function and oxidative stress in chronic heart failure: effects of short- and long-term vitamin C therapy. J Am Coll Cardiol. 2000;36(5):1474-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Neutrophil superoxide anion-generating capacity, endothelial function and oxidative stress in chronic heart failure: effects of short- and long-term vitamin C therapy</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1474</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ellis</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lang</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blackman</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morris</surname>
              <given-names>RHK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morris-Thurgood</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Piccirillo G, Nocco M, Mois&#232; A, Lionetti M, Naso C, di Carlo S, et al. Influence of vitamin C on baroreflex sensitivity in chronic heart failure. Hypertension. 2003; 41(6):1240-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influence of vitamin C on baroreflex sensitivity in chronic heart failure</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1240</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Piccirillo</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nocco</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mois&#232;</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lionetti</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naso</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>di Carlo</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Taddei S, Virdis A, Ghiadoni L, Magagna A, Salvetti A. Vitamin C improves endothelium-dependent vasodilation by restoring nitric oxide activity in essential hypertension. Circulation. 1998;97(22):2222-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vitamin C improves endothelium-dependent vasodilation by restoring nitric oxide activity in essential hypertension</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>2222</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Taddei</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Virdis</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ghiadoni</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magagna</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salvetti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Mak S, Egri Z, Tanna G, Colman R, Newton GE. Vitamin C prevents hyperoxia- mediated vasoconstriction and impairment of endothelium- dependent vasodilation. Am J Physiol Heart Circ Physiol. 2002;282(6):H2414-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vitamin C prevents hyperoxia- mediated vasoconstriction and impairment of endothelium- dependent vasodilation</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>H2414</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>282</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mak</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Egri</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanna</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colman</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Newton</surname>
              <given-names>GE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Vincent HK, Taylor AG. Biomarkers and potential mechanisms of obesity-induced oxidant stress in humans. Int J Obes(Lond). 2006;30(3):400-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Biomarkers and potential mechanisms of obesity-induced oxidant stress in humans</article-title>
          <source>Int J Obes(Lond)</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>400</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vincent</surname>
              <given-names>HK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taylor</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Block G, Dietrich M, Norkus EP, Morrow JD, Hudes M, Caan B, et al. Factors associated with oxidative stress in human populations. Am J Epidemiol. 2002;156(3):274-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Factors associated with oxidative stress in human populations</article-title>
          <source>Am J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>274</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>156</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Block</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dietrich</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Norkus</surname>
              <given-names>EP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morrow</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hudes</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caan</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Vitamin C restores blood pressure and vasodilator response during mental stress in obese children</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Peripheral vasodilation response plays an important role in the pathophysiology of obesity and heart disease. OBJECTIVE: To evaluate the chronic effect of vitamin C (VitC) supplementation on blood pressure and on vasodilation response to mental stress. METHODS: In a double-blind, randomized and prospective study we evaluated obese children with 8 to 12 years in 2 similar groups: 1) supplemented with 500 mg VitC (n = 11) and 2) placebo (n = 10) for 45 days. Eight age-matched lean control children were also studied. We evaluated: mean blood pressure (MBP), heart rate (HR) and forearm blood flow by venous occlusion plethismography. Forearm vascular conductance (FVC) was calculated by: (forearm blood flow/PAM) X100. RESULTS: On pre-intervention evaluations obese children showed higher MBP and lower FVC compared to lean control children. After intervention VitC diminished MBP at rest (81 &#177; 2 vs 75 &#177; 1 mmHg, p = 0.01), whereas placebo did not promote changes in MBP (p = 0.58). In addition, VitC promoted FVC increase at rest (3.40 &#177; 0.5 vs 5.09 &#177; 0.6 un, p = 0.04) and during the mental stress (3.92 &#177; 0.5 vs 6.68 &#177; 0.9 un, p = 0.03). Moreover, after VitC supplementation FVC levels were similar to the lean control children at rest (5.09 &#177; 0.6 vs 5.82 &#177; 0.4 un, p &gt; 0.05) and during mental stress (6.68 &#177; 0.9 vs 7.35 &#177; 0.5 un, p &gt; 0.05). CONCLUSION: VitC supplementation reduced the MBP and restored peripheral vasodilatation response during mental stress in obese children.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Ascorbic acid</kwd>
        <kwd>blood pressure</kwd>
        <kwd>obesity</kwd>
        <kwd>child</kwd>
        <kwd>stress, psychological</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="add-body2">
          <label>
            <bold>Vitamin C restores blood pressure and vasodilator response during mental stress in obese children</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Pricilla Regina Oliveira Fernandes Fernandes<sup>I</sup>; Fabio Alexandre dos Santos Lira<sup>I</sup>; Vanessa Vieira Lopes Borba<sup>I</sup>; Maria Jos&#233; Carvalho Costa<sup>I</sup>; Ivani Credidio Trombeta<sup>II</sup>; Maria do Socorro Brasileiro Santos<sup>III</sup>; Amilton da Cruz Santos<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal da Para&#237;ba, Jo&#227;o Pessoa, PB</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>III</sup>Universidade Federal de Pernambuco, Recife, PE - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Peripheral vasodilation response plays an important role in the pathophysiology of obesity and heart disease.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate the chronic effect of vitamin C (VitC) supplementation on blood pressure and on vasodilation response to mental stress.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> In a double-blind, randomized and prospective study we evaluated obese children with 8 to 12 years in 2 similar groups: 1) supplemented with 500 mg VitC (n = 11) and 2) placebo (n = 10) for 45 days. Eight age-matched lean control children were also studied. We evaluated: mean blood pressure (MBP), heart rate (HR) and forearm blood flow by venous occlusion plethismography. Forearm vascular conductance (FVC) was calculated by: (forearm blood flow/PAM) X100.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> On pre-intervention evaluations obese children showed higher MBP and lower FVC compared to lean control children. After intervention VitC diminished MBP at rest (81 &#177; 2 <italic>vs</italic> 75 &#177; 1 mmHg, p = 0.01), whereas placebo did not promote changes in MBP (p = 0.58). In addition, VitC promoted FVC increase at rest (3.40 &#177; 0.5 <italic>vs</italic> 5.09 &#177; 0.6 un, p = 0.04) and during the mental stress (3.92 &#177; 0.5 <italic>vs</italic> 6.68 &#177; 0.9 un, p = 0.03). Moreover, after VitC supplementation FVC levels were similar to the lean control children at rest (5.09 &#177; 0.6 <italic>vs</italic> 5.82 &#177; 0.4 un, p &gt; 0.05) and during mental stress (6.68 &#177; 0.9 <italic>vs</italic> 7.35 &#177; 0.5 un, p &gt; 0.05).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> VitC supplementation reduced the MBP and restored peripheral vasodilatation response during mental stress in obese children. (Arq Bras Cardiol. 2011; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Ascorbic acid; blood pressure; obesity; child; stress, psychological.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The prevalence of obesity has grown significant around the world, and this phenomenon has been observed in developing or industrialized countries<sup>1</sup>. Even more worrying is the fact that the prevalence of obesity is also increasing rapidly in children and adolescents, reaching numbers in excess of 10% in these countries<sup>2,3</sup>.</p>
      <p>Accumulating evidence has improved the understanding of the implications of obesity on the cardiovascular system and its regulatory mechanisms. Obese people present baroreflex dysfunction<sup>4</sup>, increased peripheral vascular resistance<sup>5</sup>, high oxidative stress<sup>6</sup>, as well as increased cardiac and muscular sympathetic activity<sup>7,8</sup>. These changes may lead to increased levels of blood pressure and decreased blood flow to muscles. During sympathoexcitatory maneuvers, such as isometric exercise, cold pressor test or mental stress, the vasodilator reflex that should increase muscle blood flow is attenuated in obesity<sup>5,9</sup>. Furthermore, these changes are already present in obese children and it has been shown that non-pharmacological therapy based on diet and exercise can restore the physiological responses of blood pressure and vasodilation during physiological maneuvers of mental stress and isometric exercise<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>In normotensive and strophic individuals, mental stress causes vasodilatation reflex in the forearm, which has largely been attributed to nitric oxide production by stimulation of adrenergic receptors b2 and muscarinic receptors<sup>12</sup>. Previous studies have shown that treatment with antioxidants such as vitamin C in high doses act primarily by reducing superoxide anions, while chronic oral therapy would increase nitric oxide production and/or activate the action of antioxidants, restoring endothelial function in patients with cardiovascular diseases and obese individuals<sup>6,13</sup>.</p>
      <p>The use of vitamin C could be a therapeutic or associative option to treat hemodynamic changes in childhood obesity. Thus, to assess the reversibility of the injury in early vasodilator function in obese children, we have studied a randomized intervention protocol for vitamin C. The purpose of this study was to test the hypothesis that vitamin C, when chronically administered at high doses, can restore muscle vasodilator response in the forearm during mental stress in obese children.</p>
      <p>
        <bold>Methodology</bold>
      </p>
      <p>Case series</p>
      <p>Twenty-one obese children were selected from the Clinic of Endocrinology, University Hospital, Federal University of Para&#237;ba. These children met the following criteria for inclusion/exclusion: (1) age between 8 and 12 years; (2) both genders; (3) body mass index (BMI) &gt; 97%, BMI z-score, 2.8 to 4.3, (4) not under medication; (5) no evidence of cardiovascular, respiratory, hormonal or metabolic disease during the study; and (6) no systematic regular physical activity. After selection, we obtained the consent form signed by the legal guardians. In this double-blind, randomized prospective study, these children were divided randomly, using the Research Randomizer website - www.randomizer.org into two groups: 1) group of children supplemented with 500 mg of vitamin C (n = 11) and 2) placebo substance (n = 10) for 45 days. Obesity was defined using the Z-Score for specific BMI for age and gender<sup>14</sup>. Eight normal-weight children matched for age were also enrolled in the study (BMI between 16 and 19 kg/m<sup>2</sup>). The study was approved by the Ethics Committee on Human Research of the Federal University of Para&#237;ba (CEP/CCS) protocol # 0466-2009.</p>
      <p>Measurements and procedures</p>
      <p>
        <bold>Anthropometric measurements</bold>
      </p>
      <p>Body weight was measured by electronic weight scale with children dressed in light clothing (shorts and T-shirt). Height was measured by Harpenden stadiometer.</p>
      <p>
        <bold>Blood pressure, heart and respiratory rates</bold>
      </p>
      <p>Blood pressure was monitored non-invasively and intermittently through an automated oscillometric device (Dixtal<sup>TM</sup>, DX 2020, Manaus, Brazil). The occluder cuff was placed around the right ankle of the child; then it was inflated automatically every 30 seconds. Heart rate was monitored continuously in lead II of the electrocardiogram and respiratory rate was obtained through the respiratory belt, which contains bilateral sensors that capture the respiratory signal by thoracic distensibility. The signals were acquisitive, with the aid of software WINDAQ/DATAQ DI200 with a sampling frequency of 1000 Hz per channel.</p>
      <p>
        <bold>Blood flow and forearm vascular conductance</bold>
      </p>
      <p>Blood flow was assessed by the technique of venous occlusion plethysmography. A silastic tube filled with mercury connected to a low pressure transducer was placed around the forearm 5 cm distally from the humeral-radial articulation and connected to the plethysmograph. A cuff was placed around the wrist and another on the upper arm. The wrist cuff was inflated to a suprasystolic level one minute before starting the measurements. At intervals of 10 seconds, the arm cuff was inflated above venous pressure for 7 to 8 seconds. The increased tension in the silastic tube reflected the increased volume of the forearm and thus vasodilation. Muscle flow wave signal was acquired online through the program WINDAQ DI200, at a frequency of 1000 Hz. The forearm vascular conductance was calculated as the ratio of blood flow in the forearm (ml/min/100 ml) and mean arterial pressure (mmHg).</p>
      <p>
        <bold>Mental stress test</bold>
      </p>
      <p>The mental stress test was performed using the Stroop color-word test<sup>15</sup>. During the Stroop color-word test, children were shown a series of color names printed in a different color from the name of the color presented. They were asked to identify the color of the print rather than reading the word.</p>
      <p>
        <bold>Blood biochemistry</bold>
      </p>
      <p>Blood samples were collected to determine concentrations of cholesterol and subfractions (LDL and HDL), triglycerides and blood glucose. Enzymatic calorimetric tests were used to analyze cholesterol and subfractions and glucose levels.</p>
      <p>
        <bold>Experimental protocol</bold>
      </p>
      <p>Baseline measurements of blood flow in the forearm, mean arterial pressure, heart rate and respiratory rate were recorded for 3 minutes. The mental stress was conducted for 3 minutes, with simultaneous recording of blood flow in the forearm, mean arterial pressure, heart rate and respiratory rate. The assessment of the degree of difficulty of the test was performed at the end of the application, using a standard five-point scale: 0 - not stressful; 1 - little stressful; 2 - stressful; 3 - very stressful; and 4 - very, very stressful.</p>
      <p>Statistical analysis</p>
      <p>To test the normal distribution of data we used the Kolmogorov-Smirnov test. Possible differences between groups were tested by Student's t-test for independent samples. Two-way ANOVA for repeated measures was used to test differences within groups and between groups vitamin C and placebo. In addition, two-way ANOVA was used to test differences within groups and between groups during mental stress. When significant differences were found, comparison with Scheff&#233; post-hoc test was performed. Data were presented as mean &#177; standard error of the mean, accepting p &lt; 0.05 as significance level.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Effect of obesity</p>
      <p>
        <bold>Baseline data</bold>
      </p>
      <p>The anthropometric and hemodynamic characteristics in obese and normal weight children at baseline conditions are shown in <xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>. The variables age and height are similar in obese and eutrophic children. Body weight and BMI were significantly higher in obese children. Comparing hemodynamic variables, we observe that the values of heart rate were not statistically different between groups. In turn, mean arterial pressure was higher in obese children. In addition, blood flow and forearm vascular conductance were lower in obese children when compared to normal weight.</p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Mental stress response</bold>
      </p>
      <p>During mental stress, there was no statistical difference between the levels of perception informed by obese and eutrophic children after the test (1.85 &#177; 0.34 <italic>vs</italic> 2.5 &#177; 0.18, p = 0.15). This conclusion ensures that perception during mental stress test was similar to the groups studied.</p>
      <p>Information of heart rate and blood pressure in obese and eutrophic children is shown in <xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>. Heart rate increased significantly during mental stress in both groups (p &lt; 0.05) during mental stress. However, when we made the comparison between the groups, no significant differences were found. Mean arterial pressure also increased significantly during mental stress in the groups (p &lt; 0.05). Additionally, a comparison between groups showed that mean blood pressure was significantly higher in obese children (p &lt; 0.05).</p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>During mental stress, blood flow increased significantly from the first minute of mental stress in the group of normal-weight children, whereas in the group of obese children, there was increase only in comparison to rest in the final minute of mental stress (p &lt; 0.05 - <xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>). Forearm vascular conductance increased significantly in the group of normal-weight children, but not in the group of obese children (p &lt; 0.05 - <xref ref-type="fig" rid="en_aop04911fig01-body2">Fig. 1</xref>). Moreover, comparison between groups showed that the values of blood flow (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>) and forearm vascular conductance were significantly higher in the group of normal-weight children from rest until the 3<sup>rd</sup> minute of mental stress (p &lt; 0 05 - <xref ref-type="fig" rid="en_aop04911fig01-body2">Fig. 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop04911fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Effect of intervention with vitamin C or placebo</p>
      <p>
        <bold>Baseline data</bold>
      </p>
      <p>Anthropometric and metabolic characteristics before and after intervention with vitamin C or placebo are presented in <xref ref-type="table" rid="en_aop04911tab03-body2">Table 3</xref>. Age, weight, height, BMI and metabolic variables were similar in obese children randomized for vitamin C or placebo.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop04911tab03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Intervention with vitamin C or placebo did not cause significant changes in total cholesterol, HDL cholesterol, LDL cholesterol, triglycerides or glucose in obese children during the period studied.</p>
      <p>
        <bold>Mental stress response</bold>
      </p>
      <p>The values of heart rate, mean arterial pressure and blood flow in the forearm, during rest and mental stress, pre and post-intervention with vitamin C or placebo in obese children are shown in <xref ref-type="table" rid="tab4-body2">Table 4</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Vitamin C or placebo did not cause significant changes in the values of heart rate at rest, or during mental stress. Mean arterial pressure decreased significantly after vitamin C, at rest and during mental stress; however, this event was not observed after supplementation with placebo. Comparing the situation pre with post-intervention, vitamin C increased blood flow and forearm vascular conductance (<xref ref-type="fig" rid="en_aop04911fig02-body2">Fig. 2</xref>) significantly both at rest and during mental stress. This same finding was not observed after intervention with placebo substance (<xref ref-type="fig" rid="en_aop04911fig03-body2">Fig. 3</xref>). Interestingly, the major finding of this study was the fact that increased blood flow and vascular conductance in the forearm was so important that vasodilation at rest and during mental stress reached values close to those observed in the group of normal-weight children.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop04911fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop04911fig03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>This randomized, double-blind study showed that in obese children: 1) the response of mean arterial pressure during mental stress is exacerbated; 2) the muscle vasodilator response in the forearm during mental stress is decreased; 3) vitamin C reduced the mean arterial pressure during mental stress to normal levels; and 4) vitamin C regularized the muscular vasodilatory response during mental stress.</p>
      <p>The novelty of this study refers to the administration of vitamin C. Our results demonstrate that in obese children, this therapy can lead to a reduction in blood pressure and increase muscle blood flow, both at rest and in response to challenges such as mental stress.</p>
      <p>Impact of obesity on the hemodynamic response to mental stress</p>
      <p>The relationship between obesity and increased blood pressure in obese children has been consistently published in the literature<sup>10,16</sup>. In our study, we confirmed that the blood pressure of obese children at rest is significantly higher when compared to normal-weight children. In agreement with another study, we also observed that obese children have increased blood pressure response during sympathoexcitatory maneuvers, including mental stress<sup>10</sup>. We believe that increased blood pressure response during mental stress in obese children may be due to abnormal neurovascular control, since the existence of sympathetic overactivity, baroreflex dysfunction and muscular vasodilator dysfunction is already known<sup>11,17</sup>. In obese adults, sympathetic activation has been considered responsible for the increased peripheral vascular resistance and muscle as a result of pressure pressure<sup>7</sup>. Another possibility to explain an increased blood pressure could be by way of change in cardiac output. However, our findings do not support this hypothesis, since the heart rate response to mental stress was similar in obese and eutrophic children.</p>
      <p>Reduced muscle blood flow and forearm vascular conductance have been well characterized in obese children, adolescents and adults<sup>5,10,18</sup>. Our findings are consistent with these findings in the literature, since we also found that the vascular conductance and blood flow in the forearm muscles are decreased in obese children. Additionally, we found that vasodilation during mental stress is markedly decreased in obese children. This finding corroborates previous findings, whose vasodilator response during reactive hyperemia or isometric exercise is reduced in obese children<sup>7,19</sup>. These changes are worrisome, since it is already known that endothelial dysfunction of blood vessels in childhood obesity is an early event for atherogenesis and for the formation of markers of arterial injury, which precedes the formation of platelets<sup>19,20</sup>.</p>
      <p>Effect of supplementation with vitamin C in the hemodynamic response to mental stress</p>
      <p>The purpose of this study was to test the hypothesis that vitamin C, when chronically administered at high doses, can restore muscle vasodilator response in the forearm during mental stress in obese children.</p>
      <p>Vitamin C has been recognized as a potent vasodilator antioxidant and this effect has been suggested especially in randomized and cross-sectional studies<sup>21-23</sup>. To confirm the feasibility of using an antioxidant therapy in obese children in this study, we chose the use of vitamin C, since its action and safety are well documented in the literature.</p>
      <p>Vitamin C is especially known for being a water-soluble antioxidant that removes superoxide anions and other oxygen reactive species. Studies with obese hypertensive patients or patients with heart failure<sup>6,21,22</sup> have shown that ascorbic acid levels are decreased in these groups when compared to control. There, we concluded that the lower concentration of ascorbic acid could have been caused by excessive oxidative stress<sup>23</sup>. In our study, it was not possible to complete this assessment, since the methodology employed was not sensitive enough to detect changes caused by chronic use of vitamin C. Yet, we can conclude from our findings that oxidative stress has probably caused changes in blood flow and forearm vascular conductance in obese children, since the muscle vasodilator response was restored after supplementation with vitamin C<sup>23,24</sup>.</p>
      <p>Besides oxidative stress, other pathophysiological mechanisms are responsible for hemodynamic impairment of obesity such as diabetes, abnormalities in lipid metabolism, glucose and blood pressure. In our study, the effects of intervention with vitamin C were very important. Administration of vitamin C for 45 days significantly increased vasodilation in the forearm muscle at rest and during mental stress. This increase was amazing, and the values of blood flow and forearm vascular conductance have increased post-intervention and showed values similar to those observed in normal-weight children. The fact that vitamin C is an antioxidant able to restore impaired vasodilator function is not new; different authors have demonstrated that intravenous vitamin C restores the vasodilator response in different cardiovascular diseases<sup>13,25</sup>. These authors have speculated that one mechanism likely to explain the action of vitamin C in the restoration of vasodilator function is that it may be acting on the inactivation of free radicals, resulting in high oxidative stress, which are responsible for the reduced activity of vasoactive factors from the endothelium<sup>26</sup>. We attribute the positive changes in blood flow and vascular conductance to the inactivation of free radicals by the administration of Vitamin C, since there were no significant changes in body weight, BMI or on the metabolic profile, which could also be involved in improved vasodilation.</p>
      <p>Another important result observed in this study was reported for blood pressure, in which vitamin C significantly reduced mean arterial pressure at rest and during mental stress in obese children. We have not evaluated systolic or blood volume, thus we cannot confirm whether this reduction in blood pressure was through change in cardiac output. However, we suggest that the reduction of mean arterial pressure could be associated with attenuation of sympathetic activity.</p>
      <p>In conclusion, supplementation with vitamin C for 45 days normalizes the mean arterial pressure in obese children, at rest and in response to mental stress. Additionally, comparing the values of blood flow and forearm vascular conductance between the groups of obese children who received vitamin C and placebo substance, we notice that they were restored to near normal values during mental stress.</p>
      <p>Limitations</p>
      <p>We recognize some limitations in our study. It was not possible to quantitate oxidized LDL (a marker of oxidative stress) in obese children; however, we indicate the studies by Vincent and Taylor<sup>27</sup> and Block et al<sup>28</sup> showing that oxidative stress is increased in obesity. In our study, it was not possible to assess the concentration of ascorbic acid, and if so, we suggest the assessment of the study by Perticone et al<sup>6</sup>. To minimize this limitation, we studied the daily intake of vitamin C in obese children from the food frequency questionnaire proposed by Block et al<sup>28</sup>. In this evaluation, we have found average daily intake of vitamin C from 144 &#177; 19 mg.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Vitamina C restaura presi&#243;n arterial y respuesta vasodilatadora en el antebrazo en ni&#241;os obesos</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La respuesta vasodilatadora perif&#233;rica tiene un papel importante en la fisiopatolog&#237;a de la obesidad y de las enfermedades card&#237;acas. OBJETIVO: Evaluar el efecto cr&#243;nico de la suplementaci&#243;n de vitamina C (VitC) sobre la presi&#243;n arterial y en la respuesta vasodilatadora al estr&#233;s mental. M&#201;TODOS: En este estudio prospectivo, randomizado y doble ciego fueron evaluados ni&#241;os obesos, de ambos g&#233;neros, con edades entre 8 y 12 a&#241;os divididos en 2 grupos: 1) grupo de ni&#241;os suplementados con 500 mg de vitamina C (n = 11) y, 2) substancia placebo (n = 10) durante 45 d&#237;as. Ocho ni&#241;os eutr&#243;ficos, pareados por edad tambi&#233;n fueron incluidos en el estudio. Fueron evaluados la presi&#243;n arterial media (PAM), la frecuencia card&#237;aca (ECG) y el flujo sangu&#237;neo en el antebrazo por plestimograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa. La conductancia vascular en el antebrazo (CVA) fue obtenida por medio de la relaci&#243;n entre el flujo sangu&#237;neo en el antebrazo y la PAM (X100). RESULTADOS: Antes de la intervenci&#243;n, los ni&#241;os obesos presentaron PAM mayor y CVA menor cuando fueron comparados con el Grupo C. Post intervenci&#243;n, el Grupo VitC present&#243; reducci&#243;n de la PAM en reposo (81 &#177; 2 vs 75 &#177; 1 mmHg, p = 0,01), mientras en el Grupo Placebo no hubo alteraci&#243;n de la PAM (p = 0,58). Adicionalmente, VitC promovi&#243; un aumento de la CVA en reposo (3,40 &#177; 0,5 vs 5,09 &#177; 0,6 un, p = 0,04) y durante el estr&#233;s mental (3,92 &#177; 0,5 vs 6,68 &#177; 0,9 un, p = 0,03). Adem&#225;s de eso, post suplementaci&#243;n con VitC, los niveles de la CVA fueron estad&#237;sticamente semejantes a los del Grupo C en reposo (5,09 &#177; 0,6 vs 5,82 &#177; 0,4 un, p &gt; 0,05) y durante el estr&#233;s mental (6,68 &#177; 0,9 vs 7,35 &#177; 0,5 un, p &gt; 0,05). CONCLUSI&#211;N: Suplementaci&#243;n con VitC redujo la presi&#243;n arterial y restableci&#243; la respuesta vasodilatadora perif&#233;rica en ni&#241;os obesos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>&#193;cido asc&#243;rbico</kwd>
        <kwd>presi&#243;n arterial</kwd>
        <kwd>obesidad</kwd>
        <kwd>ni&#241;o</kwd>
        <kwd>estr&#233;s psicol&#243;gico</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="ab-body3">
          <label>
            <bold>Vitamina C restaura presi&#243;n arterial y respuesta vasodilatadora en el antebrazo en ni&#241;os obesos</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Pricilla Regina Oliveira Fernandes Dantas<sup>I</sup>; Fabio Alexandre dos Santos Lira<sup>I</sup>; Vanessa Vieira Lopes Borba<sup>I</sup>; Maria Jos&#233; de Carvalho Costa<sup>I</sup>; Ivani Credidio Trombetta<sup>II</sup>; Maria do Socorro Brasileiro Santos<sup>I</sup>; Amilton da Cruz Santos<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal da Para&#237;ba, Jo&#227;o Pessoa, PB</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La respuesta vasodilatadora perif&#233;rica tiene un papel importante en la fisiopatolog&#237;a de la obesidad y de las enfermedades card&#237;acas.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar el efecto cr&#243;nico de la suplementaci&#243;n de vitamina C (VitC) sobre la presi&#243;n arterial y en la respuesta vasodilatadora al estr&#233;s mental.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> En este estudio prospectivo, randomizado y doble ciego fueron evaluados ni&#241;os obesos, de ambos g&#233;neros, con edades entre 8 y 12 a&#241;os divididos en 2 grupos: 1) grupo de ni&#241;os suplementados con 500 mg de vitamina C (n = 11) y, 2) substancia placebo (n = 10) durante 45 d&#237;as. Ocho ni&#241;os eutr&#243;ficos, pareados por edad tambi&#233;n fueron incluidos en el estudio. Fueron evaluados la presi&#243;n arterial media (PAM), la frecuencia card&#237;aca (ECG) y el flujo sangu&#237;neo en el antebrazo por plestimograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa. La conductancia vascular en el antebrazo (CVA) fue obtenida por medio de la relaci&#243;n entre el flujo sangu&#237;neo en el antebrazo y la PAM (X100).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Antes de la intervenci&#243;n, los ni&#241;os obesos presentaron PAM mayor y CVA menor cuando fueron comparados con el Grupo C. Post intervenci&#243;n, el Grupo VitC present&#243; reducci&#243;n de la PAM en reposo (81 &#177; 2 <italic>vs</italic> 75 &#177; 1 mmHg, p = 0,01), mientras en el Grupo Placebo no hubo alteraci&#243;n de la PAM (p = 0,58). Adicionalmente, VitC promovi&#243; un aumento de la CVA en reposo (3,40 &#177; 0,5 <italic>vs</italic> 5,09 &#177; 0,6 un, p = 0,04) y durante el estr&#233;s mental (3,92 &#177; 0,5 <italic>vs</italic> 6,68 &#177; 0,9 un, p = 0,03). Adem&#225;s de eso, post suplementaci&#243;n con VitC, los niveles de la CVA fueron estad&#237;sticamente semejantes a los del Grupo C en reposo (5,09 &#177; 0,6 <italic>vs</italic> 5,82 &#177; 0,4 un, p &gt; 0,05) y durante el estr&#233;s mental (6,68 &#177; 0,9 <italic>vs</italic> 7,35 &#177; 0,5 un, p &gt; 0,05).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Suplementaci&#243;n con VitC redujo la presi&#243;n arterial y restableci&#243; la respuesta vasodilatadora perif&#233;rica en ni&#241;os obesos.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> &#193;cido asc&#243;rbico, presi&#243;n arterial, obesidad, ni&#241;o, estr&#233;s psicol&#243;gico.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La prevalencia de la obesidad viene presentando un crecimiento importante en el mundo, y ese fen&#243;meno ha sido verificado en los pa&#237;ses en desarrollo o industrializados<sup>1</sup>. Aun m&#225;s preocupante es el hecho de que la prevalencia de la obesidad est&#233; tambi&#233;n aumentando r&#225;pidamente en ni&#241;os y adolescentes, alcanzando n&#250;meros superiores a 10% en esos pa&#237;ses<sup>2,3</sup>.</p>
      <p>Evidencias acumuladas han mejorado el entendimiento de las implicaciones de la obesidad sobre el sistema cardiovascular y sus mecanismos regulatorios. Obesos presentan disfunci&#243;n barorrefleja<sup>4</sup>, resistencia vascular perif&#233;rica aumentada<sup>5</sup>, estr&#233;s oxidativo elevado<sup>6</sup>, as&#237; como aumento de la actividad simp&#225;tica card&#237;aca y muscular<sup>7,8</sup>. Esas alteraciones pueden acarrear elevaci&#243;n en los niveles de presi&#243;n arterial y disminuci&#243;n del flujo sangu&#237;neo muscular. Durante maniobras simp&#225;ticoexcitatorias, como el ejercicio isom&#233;trico, test pres&#243;rico al fr&#237;o (<italic>cold pressor test</italic>) o estr&#233;s mental, el reflejo vasodilatador que deber&#237;a aumentar el flujo sangu&#237;neo muscular est&#225; atenuado en la obesidad<sup>5,9</sup>. Adem&#225;s de eso, esas alteraciones ya est&#225;n presentes en ni&#241;os obesos y ha sido demostrado, aun, que la terap&#233;utica no farmacol&#243;gica basada en dieta y ejercicio es capaz de restaurar las respuestas fisiol&#243;gicas de la presi&#243;n arterial y vasodilatadora durante maniobras fisiol&#243;gicas de estr&#233;s mental y ejercicio isom&#233;trico<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>En individuos normotensos y eutr&#243;ficos, el estr&#233;s mental provoca reflejo vasodilatador en el antebrazo, que ha sido ampliamente atribuido a la producci&#243;n de &#243;xido n&#237;trico por estimulaci&#243;n de los adrenorreceptores b2 y de los receptores muscar&#237;nicos<sup>12</sup>. Previos estudios han demostrado que tratamiento con antioxidantes, como vitamina C en elevadas dosis, actuar&#237;a prioritariamente reduciendo aniones super&#243;xidos, mientras su terapia oral cr&#243;nica aumentar&#237;a la producci&#243;n de &#243;xido n&#237;trico y/o activar&#237;a la acci&#243;n de antioxidantes, restaurando la funci&#243;n endotelial en paciente con enfermedades cardiovasculares y individuos obesos<sup>6,13</sup>.</p>
      <p>El uso de vitamina C podr&#237;a ser una estrategia terap&#233;utica opcional o asociativa para tratar las alteraciones hemodin&#225;micas de la obesidad infantil. De ese modo, para evaluar la reversibilidad del da&#241;o en la funci&#243;n vasodilatadora precoz en ni&#241;os obesos, estudiamos un protocolo de intervenci&#243;n randomizado para vitamina C. En ese sentido, el objetivo de este estudio fue testear la hip&#243;tesis de que la vitamina C, cuando es administrada cr&#243;nicamente en elevadas dosis, puede restaurar la respuesta vasodilatadora muscular en el antebrazo durante el estr&#233;s mental en ni&#241;os obesos.</p>
      <p>
        <bold>Metodologia</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Casu&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>Veinti&#250;n ni&#241;os obesos fueron seleccionados del Ambulatorio de Endocrinolog&#237;a del Hospital Universitario de la Universidad Federal de Para&#237;ba, los cuales respondieron a los criterios de inclusi&#243;n/exclusi&#243;n: 1) edad entre 8 y 12 a&#241;os; 2) ambos g&#233;neros; 3) &#237;ndice de masa corporal (IMC) 25 a 38 kg/m<sup>2</sup>, Escore-z IMC, 2,8 - 4,3; 4) no estar bajo uso de medicamentos; 5) no tener evidencia de enfermedad cardiovascular, respiratoria, hormonal o metab&#243;lica durante la realizaci&#243;n del estudio; y, 6) no estar realizando actividad f&#237;sica regular sistematizada. Despu&#233;s de la selecci&#243;n, fueron obtenidas las firmas en el t&#233;rmino de consentimiento de los responsables legales. En este estudio prospectivo, doble ciego, randomizado, esos ni&#241;os fueron divididos de forma aleatoria, utilizando el sitio Research Randomizer - www.randomizer.org, en dos grupos: 1) grupo de ni&#241;os suplementados con 500 mg de vitamina C (n = 11), y 2) substancia placebo (n = 10) durante 45 d&#237;as. La obesidad fue definida a trav&#233;s del Escore-z, para el IMC espec&#237;fico para edad y g&#233;nero<sup>14</sup>. Ocho ni&#241;os eutr&#243;ficos, pareados por edad, tambi&#233;n fueron incluidos en el estudio (IMC entre 16 y 19 kg/m<sup>2</sup>). El estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n en Seres Humanos de la Universidad Federal de Para&#237;ba, (CEP/CCS) protocolo n&#186; 0466-2009.</p>
      <p>
        <bold>Medidas y procedimientos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Medidas antropom&#233;tricas</bold>
      </p>
      <p>El peso corporal fue medido por balanza de peso corporal electr&#243;nica con los ni&#241;os vestidos con ropas livianas (<italic>short</italic> y camiseta). La altura fue medida por estadi&#243;metro del tipo Harpenden.</p>
      <p>
        <bold>Presi&#243;n arterial, frecuencias card&#237;aca y respiratoria</bold>
      </p>
      <p>La presi&#243;n arterial fue monitoreada de modo no invasivo y intermitentemente por medio de un equipamiento oscilom&#233;trico y autom&#225;tico (Dixtal<sup>&#174;</sup>, DX 2020; Manaus, Brasil). El manguito oclusor fue posicionado alrededor del tobillo derecho del ni&#241;o; enseguida, fue insuflado autom&#225;ticamente cada 30 segundos. La frecuencia card&#237;aca fue monitoreada continuamente en la derivaci&#243;n II del electrocardiograma y la frecuencia respiratoria fue obtenida por medio de la cinta respiratoria, la cual contiene sensores bilaterales que captan la se&#241;al respiratoria por la distensibilidad tor&#225;cica. Las se&#241;ales fueron adquiridas con auxilio del <italic>software</italic> WINDAQ/DATAQ DI200 con una frecuencia de muestreo de 1.000 Hz por canal.</p>
      <p>
        <bold>Flujo sangu&#237;neo y conductancia vascular en el antebrazo</bold>
      </p>
      <p>El flujo sangu&#237;neo fue evaluado por la t&#233;cnica de pletismograf&#237;a de oclusi&#243;n venosa. Un tubo sil&#225;stico lleno de mercurio, conectado a un transductor de baja presi&#243;n, fue colocado alrededor del antebrazo a 5 cm distal de la articulaci&#243;n h&#250;mero-radial y conectado al pletism&#243;grafo. Un manguito fue colocado alrededor de la mu&#241;eca y otro en la parte superior del brazo. El manguito de mu&#241;eca fue inflado a un nivel suprasist&#243;lico un minuto antes de iniciar las medidas. En intervalos de 10 segundos, el manguito del brazo fue inflado encima de la presi&#243;n venosa durante 7 a 8 segundos. El aumento de la tensi&#243;n en el tubo sil&#225;stico reflej&#243; el aumento de volumen del antebrazo y, consecuentemente, la vasodilataci&#243;n. La se&#241;al de la onda de flujo muscular fue adquirida de forma <italic>on-line</italic> en un computador por medio de programa WINDAQ DI200, en una frecuencia de 1.000 Hz. La conductancia vascular en el antebrazo fue calculada por la raz&#243;n entre el flujo sangu&#237;neo en el antebrazo (ml/min/100 ml) y la presi&#243;n arterial media (mmHg).</p>
      <p>
        <bold>Test de estr&#233;s mental</bold>
      </p>
      <p>El estr&#233;s mental fue realizado utilizando el test de conflicto color-palabra (<italic>Stroop color-word test</italic>)<sup>15</sup>. Durante la realizaci&#243;n del <italic>Stroop color-word test</italic>, a los ni&#241;os les fueron presentados una serie de nombres de colores, impresos en un color diferente del nombre del color presentado. Fueron invitados a identificar el color de la impresi&#243;n y no a leer la palabra.</p>
      <p>
        <bold>Bioqu&#237;mica sangu&#237;nea</bold>
      </p>
      <p>Muestras de sangre fueron colectadas para determinar las concentraciones del colesterol y sus subfracciones (LDL y HDL), triglic&#233;ridos y glucosa sangu&#237;nea. Ensayos de calorimetr&#237;a enzim&#225;tica fueron usados para analizar colesterol y sus subfracciones y niveles de glucosa.</p>
      <p>
        <bold>Protocolo experimental</bold>
      </p>
      <p>Medidas basales del flujo sangu&#237;neo en el antebrazo, presi&#243;n arterial media, frecuencia card&#237;aca y frecuencia respiratoria fueron registradas por 3 minutos. El estr&#233;s mental fue realizado durante 3 minutos, con registro simult&#225;neo del flujo sangu&#237;neo en el antebrazo, presi&#243;n arterial media, frecuencia card&#237;aca y frecuencia respiratoria. La evaluaci&#243;n del grado de dificultad del test fue realizada al final de su aplicaci&#243;n, usando una escala est&#225;ndar de cinco puntos: 0 - no estresante; 1 - poco estresante; 2 - estresante; 3 - muy estresante; y 4 - muy, muy estresante.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Para testear la normalidad de la distribuci&#243;n de los datos fue utilizado el test de Kolmogorov- Smirnov. Posibles diferencias entre los grupos fueron testeadas por el test <italic>t</italic> de <italic>Sudent</italic> para muestras independientes. Anova de dos caminos para medidas repetidas fue utilizado para testear las diferencias dentro de los grupos y entre los grupos vitamina C y placebo. Adicionalmente Anova de dos caminos fue utilizado para testear las diferencias dentro de los grupos y entre los grupos durante el estr&#233;s mental. Cuando fueron encontradas diferencias significativas, se realiz&#243; comparaci&#243;n con post-hoc de Scheff&#233;. Los datos fueron presentados como media &#177; error est&#225;ndar de la media, siendo aceptado p &lt; 0,05 como nivel de significaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Efecto de la obesidad</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Medidas basales</bold>
      </p>
      <p>Las caracter&#237;sticas antropom&#233;tricas y hemodin&#225;micas en los ni&#241;os obesos y eutr&#243;ficos, en condiciones basales est&#225;n presentadas en la <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">tabla 1</xref>. En ella podemos observar que las variables edad y altura son similares en ni&#241;os obesos y eutr&#243;ficos. Peso corporal e IMC fueron significativamente mayores en el grupo de ni&#241;os obesos. Cuando son comparadas las variables hemodin&#225;micas, se observa que los valores de frecuencia card&#237;aca no fueron estad&#237;sticamente diferentes entre los grupos estudiados. A su vez, la presi&#243;n arterial media fue mayor en el grupo de ni&#241;os obesos. Adem&#225;s de eso, el flujo sangu&#237;neo y la conductancia vascular en el antebrazo fueron menores en ni&#241;os obesos cuando fueron comparados a eutr&#243;ficos.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Respuesta al estr&#233;s mental</bold>
      </p>
      <p>Durante el estr&#233;s mental, no hubo diferencia estad&#237;stica entre los niveles de percepci&#243;n informados por los ni&#241;os obesos y eutr&#243;ficos despu&#233;s de la aplicaci&#243;n del test (1,85 &#177; 0,34 <italic>vs</italic> 2,5 &#177; 0,18, <italic>p</italic> = 0,15). Esa conclusi&#243;n asegura que la percepci&#243;n durante el test de estr&#233;s mental fue similar en los grupos estudiados.</p>
      <p>Las informaciones de frecuencia card&#237;aca y presi&#243;n arterial en ni&#241;os obesos y eutr&#243;ficos est&#225;n presentadas en la <xref ref-type="table" rid="tab2-body3">tabla 2</xref>. La frecuencia card&#237;aca aument&#243; de forma significativa durante el estr&#233;s mental en los dos grupos (p &lt; 0,05). Entre tanto, cuando se hizo la comparaci&#243;n entre los grupos no fueron observadas diferencias significativas. La presi&#243;n arterial media tambi&#233;n aument&#243; de forma significativa durante el estr&#233;s mental en los grupos estudiados (p &lt; 0,05). Adicionalmente, cuando se realiz&#243; la comparaci&#243;n entre grupos se observ&#243; que la presi&#243;n arterial media fue significativamente mayor en los ni&#241;os obesos (p &lt; 0,05).</p>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Durante el estr&#233;s mental, el flujo sangu&#237;neo aument&#243; de forma significativa desde el primer minuto en el grupo de ni&#241;os eutr&#243;ficos, al tiempo que, en el grupo de ni&#241;os obesos, s&#243;lo hubo aumento en comparaci&#243;n al reposo en el &#250;ltimo minuto del estr&#233;s mental (p &lt; 0,05 - <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">tab. 1</xref>). La conductancia vascular en el antebrazo aument&#243; de forma significativa en el grupo de ni&#241;os eutr&#243;ficos, pero no en el grupo de ni&#241;os obesos (p &lt; 0,05 - <xref ref-type="fig" rid="es_a10fig01-body3">Fig. 1</xref>). Adem&#225;s de eso, la comparaci&#243;n entre los grupos mostr&#243; que los valores de flujo sangu&#237;neo (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">tab. 2</xref>) y de conductancia vascular en el antebrazo son significativamente mayores en el grupo de ni&#241;os eutr&#243;ficos, desde el reposo hasta el 3&#186; minuto del estr&#233;s mental (p &lt; 0,05 - <xref ref-type="fig" rid="es_a10fig01-body3">Fig. 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a10fig01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Efecto de la intervenci&#243;n con vitamina C o placebo</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Medidas basales</bold>
      </p>
      <p>Caracter&#237;sticas antropom&#233;tricas y metab&#243;licas, pre y post intervenci&#243;n con vitamina C o placebo est&#225;n presentadas en la <xref ref-type="table" rid="es_a10tab03-body3">tabla 3</xref>. Edad, peso, altura, IMC y las variables metab&#243;licas fueron similares en los ni&#241;os obesos randomizados para vitamina C o placebo.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a10tab03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Intervenci&#243;n con vitamina C o placebo no caus&#243; cambios significativos en colesterol total, colesterol HDL, colesterol LDL, triglic&#233;ridos o glucosa en los ni&#241;os obesos en el per&#237;odo estudiado.</p>
      <p>
        <bold>Respuesta al estr&#233;s mental</bold>
      </p>
      <p>Los valores de frecuencia card&#237;aca, presi&#243;n arterial media y flujo sangu&#237;neo en el antebrazo, durante el reposo y estr&#233;s mental, pre y post intervenci&#243;n con vitamina C o substancia placebo en ni&#241;os obesos, est&#225;n presentados en la <xref ref-type="table" rid="tab4-body3">tabla 4</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Vitamina C o placebo no promovieron modificaciones significativas en los valores de frecuencia card&#237;aca en la condici&#243;n reposo, ni durante el estr&#233;s mental. Presi&#243;n arterial media redujo de forma significativa post vitamina C, en el reposo y durante el estr&#233;s mental; entre tanto, ese acontecimiento no fue observado post suplementaci&#243;n con placebo. Cuando se compar&#243; la situaci&#243;n pre <italic>versus</italic> a la situaci&#243;n post intervenci&#243;n, la vitamina C aument&#243; el flujo sangu&#237;neo y la conductancia vascular en el antebrazo (<xref ref-type="fig" rid="es_a10fig02-body3">Fig. 2</xref>) de forma significativa tanto en el reposo, como durante el estr&#233;s mental. Ese mismo resultado no fue observado post intervenci&#243;n con substancia placebo (<xref ref-type="fig" rid="es_a10fig03-body3">fig. 3</xref>). Curiosamente, el hallazgo m&#225;s respetable de este estudio fue el hecho de que el aumento del flujo sangu&#237;neo y de la conductancia vascular en el antebrazo fue tan importante que la vasodilataci&#243;n en el reposo y durante el estr&#233;s mental alcanz&#243; valores pr&#243;ximos de aquellos observados en el grupo de ni&#241;os eutr&#243;ficos.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a10fig02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a10fig03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0490-00057-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio randomizado y doble ciego demostr&#243; que en ni&#241;os obesos: 1) la respuesta de la presi&#243;n arterial media durante el estr&#233;s mental se encuentra exacerbada; 2) la respuesta vasodilatadora muscular en el antebrazo durante el estr&#233;s mental est&#225; disminuida; 3) vitamina C redujo la presi&#243;n arterial media durante estr&#233;s mental para niveles normales; y 4) vitamina C regulariz&#243; la respuesta vasodilatadora muscular durante el estr&#233;s mental.</p>
      <p>La novedad del presente estudio se refiere a la administraci&#243;n de vitamina C. Nuestros resultados demuestran que, en ni&#241;os obesos, esa terap&#233;utica puede llevar a una reducci&#243;n de la presi&#243;n arterial y aumentar el flujo sangu&#237;neo muscular, tanto en condiciones de reposo cuanto en respuesta a desaf&#237;os, como el estr&#233;s mental.</p>
      <p>
        <bold>Impacto de la obesidad en la respuesta hemodin&#225;mica al estr&#233;s mental</bold>
      </p>
      <p>La relaci&#243;n entre obesidad y presi&#243;n arterial aumentada en ni&#241;os obesos ha sido consistentemente divulgada en la literatura<sup>10,16</sup>. En nuestro estudio, confirmamos que la presi&#243;n arterial de ni&#241;os obesos en reposo est&#225; significativamente elevada, cuando es comparada a los ni&#241;os eutr&#243;ficos. En concordancia con otro estudio, observamos, tambi&#233;n, que ni&#241;os obesos tienen aumentada la respuesta de presi&#243;n arterial durante maniobras simp&#225;ticoexcitatorias, incluido el estr&#233;s mental<sup>10</sup>. Creemos que el aumento en la respuesta pres&#243;rica durante estr&#233;s mental en ni&#241;os obesos puede ser debido al control neurovascular anormal, una vez que ya es de conocimiento la existencia de la hiperactividad simp&#225;tica, disfunci&#243;n barorrefleja y disfunci&#243;n vasodilatadora muscular<sup>11,17</sup>. En adultos obesos, la activaci&#243;n simp&#225;tica ha sido considerada responsable por el aumento de la resistencia vascular perif&#233;rica muscular y en consecuencia de la presi&#243;n arterial elevada<sup>7</sup>. Otra posibilidad, para justificar el aumento de la presi&#243;n arterial, podr&#237;a ser por v&#237;a de alteraci&#243;n en el d&#233;bito card&#237;aco. Entre tanto, nuestros resultados no sustentan esa hip&#243;tesis, una vez que la respuesta de frecuencia card&#237;aca al estr&#233;s mental fue similar en ni&#241;os obesos y eutr&#243;ficos.</p>
      <p>Reducidos flujo sangu&#237;neo muscular en el antebrazo y conductancia vascular han sido bien caracterizados en los ni&#241;os, adolescentes y adultos obesos<sup>5,10,18</sup>. Nuestros resultados est&#225;n en concordancia con esos hallazgos de la literatura, ya que tambi&#233;n encontramos que la conductancia vascular y el flujo sangu&#237;neo muscular en el antebrazo est&#225;n disminuidos en los ni&#241;os obesos. Adicionalmente, observamos que la vasodilataci&#243;n durante el estr&#233;s mental est&#225; marcadamente disminuida en los ni&#241;os obesos. Ese resultado corrobora con los hallazgos anteriores, cuya respuesta vasodilatadora durante hiperemia reactiva o ejercicio isom&#233;trico est&#225; reducida en ni&#241;os obesos<sup>7,19</sup>. Esas alteraciones son preocupantes, una vez que ya se tiene conocimiento de que la disfunci&#243;n endotelial de los vasos sangu&#237;neos en la obesidad infantil es un evento precoz para la aterog&#233;nesis y formaci&#243;n de marcadores de lesi&#243;n arterial, que precede a la formaci&#243;n de las plaquetas<sup>19,20</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Efecto de la suplementaci&#243;n con vitamina C en la respuesta hemodin&#225;mica al estr&#233;s mental</bold>
      </p>
      <p>El principal objetivo de este estudio fue testear la hip&#243;tesis de que vitamina C administrada cr&#243;nicamente en elevadas dosis podr&#237;a restaurar la respuesta vasodilatadora muscular en el antebrazo durante el estr&#233;s mental en ni&#241;os obesos.</p>
      <p>Vitamina C ha sido reconocida como un potente agente antioxidante vasodilatador y ese efecto ha sido sugerido, especialmente, en los estudios randomizados y transversales<sup>21-23</sup>. Para confirmar la viabilidad de la utilizaci&#243;n de una terapia con antioxidante en ni&#241;os obesos en este estudio, optamos por la utilizaci&#243;n de la vitamina C, una vez que su acci&#243;n y seguridad est&#225;n bien demostradas en la literatura.</p>
      <p>Vitamina C es conocida especialmente por ser un antioxidante soluble en agua que elimina aniones super&#243;xidos y otras especies reactivas de ox&#237;geno. Estudios realizados con obesos, hipertensos o en pacientes con insuficiencia card&#237;aca<sup>6,21,22</sup> han demostrado que los niveles de &#225;cido asc&#243;rbico est&#225;n disminuidos en esos grupos cuando son comparados a su control. En ellos, se concluye que la menor concentraci&#243;n de &#225;cido asc&#243;rbico podr&#237;a haber sido causada por el excesivo estr&#233;s oxidativo<sup>23</sup>. En nuestro estudio, no fue posible concluir esa evaluaci&#243;n, una vez que la metodolog&#237;a empleada no fue suficientemente sensible para detectar las alteraciones provocadas por el uso cr&#243;nico de la vitamina C. Aun as&#237; podemos concluir con nuestros resultados que, probablemente, el estr&#233;s oxidativo gener&#243; alteraciones en el flujo sangu&#237;neo y en la conductancia vascular en el antebrazo en los ni&#241;os obesos, ya que la respuesta vasodilatadora muscular fue restaurada post suplementaci&#243;n con vitamina C<sup>23,24</sup>.</p>
      <p>Adem&#225;s del estr&#233;s oxidativo, existen otros mecanismos fisiopatol&#243;gicos responsables por el da&#241;o hemodin&#225;mico de la obesidad, tales como diabetes, anormalidades en el metabolismo de los l&#237;pidos, glucosa y presi&#243;n arterial. En nuestro estudio, los efectos de la intervenci&#243;n con vitamina C fueron bastante importantes. Administraci&#243;n de vitamina C por 45 d&#237;as aument&#243; significativamente la vasodilataci&#243;n muscular en el antebrazo en reposo y durante el estr&#233;s mental. Ese aumento fue sorprendente, de tal forma que los valores de flujo sangu&#237;neo y conductancia vascular en el antebrazo, adem&#225;s de haber aumentado post intervenci&#243;n, alcanzaron valores pr&#243;ximos de aquellos observados en los ni&#241;os eutr&#243;ficos. El hecho de que la vitamina C es un antioxidante capaz de restaurar la funci&#243;n vasodilatadora comprometida no es reciente, diferentes autores han demostrado que infusi&#243;n intravenosa de vitamina C restaura la respuesta vasodilatadora en diferentes enfermedades cardiovasculares<sup>13,25</sup>. Esos autores han especulado que uno de los mecanismos probables para explicar la acci&#243;n de la vitamina C en la restauraci&#243;n de la funci&#243;n vasodilatadora es que pueda estar actuando en la inactivaci&#243;n de los radicales libres, resultantes del elevado estr&#233;s oxidativo, los cuales son responsables por la disminuci&#243;n de la actividad de los factores vasoactivos derivado del endotelio<sup>26</sup>. Atribuimos los cambios positivos en el flujo sangu&#237;neo y en la conductancia vascular a la inactivaci&#243;n de los radicales libres por la administraci&#243;n de la Vitamina C, ya que no hubo alteraciones significativas en el peso corporal, en el IMC o en el perfil metab&#243;lico, factores esos que podr&#237;an tambi&#233;n estar envueltos en la mejora de la vasodilataci&#243;n.</p>
      <p>Otro resultado importante, verificado en este estudio, fue relatado para presi&#243;n arterial, en que la vitamina C redujo significativamente la presi&#243;n arterial media en el reposo y durante el estr&#233;s mental en ni&#241;os obesos. No evaluamos volumen sist&#243;lico o sangu&#237;neo, de ese modo, no podemos confirmar si esa reducci&#243;n en la presi&#243;n arterial fue v&#237;a modificaci&#243;n en el d&#233;bito card&#237;aco. Entre tanto, podemos sugerir que la reducci&#243;n de la presi&#243;n arterial media podr&#237;a est&#225; asociada con la atenuaci&#243;n de la actividad simp&#225;tica.</p>
      <p> En conclusi&#243;n, suplementaci&#243;n con vitamina C por 45 d&#237;as normaliza la presi&#243;n arterial media en ni&#241;os obesos, en condici&#243;n de reposo y en respuesta al estr&#233;s mental. Adicionalmente, cuando se compararon los valores de flujo sangu&#237;neo y conductancia vascular en el antebrazo, entre los grupos de ni&#241;os obesos que recibieron vitamina C y substancia placebo, observamos que fueron restauradas a valores pr&#243;ximos a la normalidad durante el estr&#233;s mental.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>Reconocemos algunas limitaciones en nuestro estudio. No fue posible dosar la LDL oxidada (un indicador del estr&#233;s oxidativo) en los ni&#241;os obesos; mientras tanto, podemos indicar los estudios realizados por Vicent y Taylor<sup>27</sup> y Block et al<sup>28</sup> que demuestran que el estr&#233;s oxidativo est&#225; aumentado en la obesidad. En nuestro estudio, tampoco fue posible realizar la evaluaci&#243;n de la concentraci&#243;n de &#225;cido asc&#243;rbico circulante y, en ese caso, sugerimos la apreciaci&#243;n del estudio realizado por Perticone et al<sup>6</sup>. Para minimizar esa limitaci&#243;n, realizamos la evaluaci&#243;n del consumo diario de vitamina C en los ni&#241;os obesos, a partir del cuestionario cuantitativo de frecuencia alimenticia propuesto por Block et al<sup>28</sup>. En esa evaluaci&#243;n encontramos valores medios diarios del consumo de vitamina C de 144 &#177; 19 mg.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de Disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Pricilla Regina Oliveira Fernandes Dantas, por la <italic>Universidade Federal da Para&#237;ba</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
