<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">pMFYVgNkwkgDMPbyrhZmZKR</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00002</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000600002</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600602</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011000600002</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigo Especial</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>I Diretriz Latino-Americana para o diagn&#243;stico e tratamento da cardiopatia chag&#225;sica: resumo executivo</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Andrade</surname>
            <given-names>Jadelson Pinheiro de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Marin Neto</surname>
            <given-names>Jose Antonio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Paola</surname>
            <given-names>Angelo Amato Vincenzo de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vilas-Boas</surname>
            <given-names>F&#225;bio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira</surname>
            <given-names>Glaucia Maria Moraes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bacal</surname>
            <given-names>Fernando</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bocchi</surname>
            <given-names>Edimar Alcides</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Almeida</surname>
            <given-names>Dirceu Rodrigues</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fragata Filho</surname>
            <given-names>Abilio Augusto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moreira</surname>
            <given-names>Maria da Consola&#231;&#227;o Vieira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Xavier</surname>
            <given-names>Sergio Salles</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira Junior</surname>
            <given-names>Wilson Alves de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Dias</surname>
            <given-names>Jo&#227;o Carlos Pinto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">RJ</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Sociedade Brasileira de Cardiologia</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>06</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>434</fpage>
      <lpage>442</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>03</day>
        <month>10</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO ESPECIAL</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>I Diretriz Latino-Americana para o diagn&#243;stico e tratamento da cardiopatia chag&#225;sica. Resumo executivo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Jadelson Pinheiro de Andrade; Jose Antonio Marin Neto; Angelo Amato Vincenzo de Paola; F&#225;bio Vilas-Boas; Glaucia Maria Moraes Oliveira; Fernando Bacal; Edimar Alcides Bocchi; Dirceu Rodrigues Almeida; Abilio Augusto Fragata Filho; Maria da Consola&#231;&#227;o Vieira Moreira; Sergio Salles Xavier; Wilson Alves de Oliveira Junior; Jo&#227;o Carlos Pinto Dias e cols</bold>
    </p>
    <p>Sociedade Brasileira de Cardiologia, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>SUM&#193;RIO </bold>
    </p>
    <p>Muito se fez decorrido um s&#233;culo da descoberta de Carlos Chagas. Mas, certamente, tamb&#233;m ainda h&#225; muito por fazer pelas pr&#243;ximas d&#233;cadas. Assiste-se presentemente &#224; not&#225;vel ativa&#231;&#227;o de muitos esfor&#231;os para controlar a epidemiologia da doen&#231;a, conhecer melhor a biologia do <italic>T. cruzi</italic> e sua intera&#231;&#227;o com o ser humano, bem como a patogenia e fisiopatologia das complica&#231;&#245;es na fase cr&#244;nica, e tratar mais adequada e efetivamente as manifesta&#231;&#245;es card&#237;acas e digestivas tardias. </p>
    <p> Embora a transmiss&#227;o vetorial e transfusional da doen&#231;a tenha sido controlada em diversos pa&#237;ses, persiste a necessidade premente de vigil&#226;ncia sustentada das medidas que levaram a esta conquista. Torna-se tamb&#233;m necess&#225;rio adotar iniciativas que possibilitem adequado manejo das condi&#231;&#245;es sociais e m&#233;dicas resultantes da migra&#231;&#227;o de indiv&#237;duos infectados para pa&#237;ses onde a doen&#231;a n&#227;o existia. Aguarda-se a padroniza&#231;&#227;o de m&#233;todos mais confi&#225;veis de detec&#231;&#227;o da infec&#231;&#227;o pelo <italic>T. cruzi</italic>, n&#227;o somente para efeito diagn&#243;stico, por&#233;m, mais crucialmente, como crit&#233;rio de cura. </p>
    <p> O tratamento etiol&#243;gico de milh&#245;es de pacientes cursando com a fase cr&#244;nica da doen&#231;a representa tamb&#233;m inc&#243;gnita a ser desvendada. Registra-se atualmente renovado interesse em tal &#225;rea, incluindo a perspectiva de estudos que focalizem associa&#231;&#227;o de medicamentos com o benznidazol. Aguarda-se tamb&#233;m a comprova&#231;&#227;o cabal de real efic&#225;cia do tratamento etiol&#243;gico no sentido de impactar favoravelmente sobre a hist&#243;ria natural da doen&#231;a em sua fase cr&#244;nica. </p>
    <p> Finalmente, aos cardiologistas incumbe, precipuamente, aperfei&#231;oar o manejo cl&#237;nico de seus pacientes chag&#225;sicos, administrando-lhes judiciosamente medicamentos e interven&#231;&#245;es que respeitem o quanto poss&#237;vel a fisiopatologia peculiar da doen&#231;a, n&#227;o desperdi&#231;ando oportunidades terap&#234;uticas plaus&#237;veis.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Cardiomiopatia chag&#225;sica/hist&#243;ria/tend&#234;ncia/epidemiologia/fisiopatologia/diagn&#243;stico/complica&#231;&#245;es/terapia/mortalidade, diretrizes, Am&#233;rica Latina.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Logo ap&#243;s a comemora&#231;&#227;o dos 100 anos da descoberta da Doen&#231;a de Chagas (DC), nada mais oportuno que se festeje este acontecimento com a edi&#231;&#227;o da primeira Diretriz Latino-Americana sobre Cardiopatia Chag&#225;sica (CC) e que se renda homenagem &#224;quele que, com genialidade, descreveu a nova entidade m&#243;rbida, desde a sua etiologia at&#233; o quadro cl&#237;nico, incluindo o principal modo de transmiss&#227;o, o vetorial.</p>
    <p>
      <bold>Aspectos epidemiol&#243;gicos</bold>
    </p>
    <p>Campanhas organizadas e coordenadas para o controle da transmiss&#227;o vetorial e transfusional proporcionaram significativa redu&#231;&#227;o de novos casos. Em junho de 2006, o Brasil recebeu da Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de (OMS) o certificado de elimina&#231;&#227;o da transmiss&#227;o da DC pelo vetor silvestre <italic>Triatoma infestans</italic>. Demonstrou-se a custo-efetividade desse programa de controle da DC, pois, para cada US$ 1,00 gasto, eram economizados US$ 17,00. Isso n&#227;o representa a erradica&#231;&#227;o da DC, pois surtos isolados e registro de casos agudos espor&#225;dicos continuam a ocorrer em v&#225;rios estados brasileiros.</p>
    <p>Devido &#224; globaliza&#231;&#227;o da DC, criou-se novo problema epidemiol&#243;gico, econ&#244;mico, social e pol&#237;tico, pela migra&#231;&#227;o legal e ilegal de indiv&#237;duos cronicamente infectados por <italic>T. cruzi</italic>dos pa&#237;ses end&#234;micos para os n&#227;o end&#234;micos, principalmente Estados Unidos, Canad&#225;, Espanha, Fran&#231;a, Su&#237;&#231;a, It&#225;lia, Jap&#227;o, pa&#237;ses emergentes da &#193;sia e Austr&#225;lia, contribuindo para aumentar em muito a visibilidade da DC. Nos EUA, estima-se que 300.000 indiv&#237;duos t&#234;m infec&#231;&#227;o pelo <italic>T. cruzi</italic>, tendo 30.000 a 45.000 deles manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas, e tornando-se obrigat&#243;ria, a partir de 2007, a triagem nos doadores de sangue e de &#243;rg&#227;os. Nas Am&#233;ricas, as caracter&#237;sticas epidemiol&#243;gicas da DC podem ser distribu&#237;das nos seguintes grupos de pa&#237;ses, de acordo com o ciclo de transmiss&#227;o e os programas de controle.</p>
    <p><italic>Grupo I</italic> - Argentina, Bol&#237;via, Brasil, Chile, Equador, Honduras, Paraguai, Peru, Uruguai e Venezuela apresentam os ciclos dom&#233;stico, peridomiciliar e silvestre, com alta preval&#234;ncia de infec&#231;&#227;o humana e predom&#237;nio da cardiopatia chag&#225;sica cr&#244;nica (CCC).</p>
    <p><italic>Grupo II</italic> - Col&#244;mbia, Costa Rica e M&#233;xico, caracterizadas por ciclos dom&#233;stico e peridomiciliar com presen&#231;a de CCC.</p>
    <p><italic>Grupo III </italic>- El Salvador, Guatemala, Nicar&#225;gua e Panam&#225; apresentam ciclos dom&#233;stico, peridomiciliar e silvestre com informa&#231;&#227;o cl&#237;nica deficiente.</p>
    <p><italic>Grupo IV </italic>- Antilhas, Bahamas, Belize, Cuba, Estados Unidos, Guiana, Guiana Francesa, Haiti, Jamaica e Suriname, com ciclos silvestres e informa&#231;&#227;o cl&#237;nica escassa.</p>
    <p>
      <bold>Patogenia e fisiopatologia</bold>
    </p>
    <p>A cardiopatia chag&#225;sica cr&#244;nica (CCC) &#233; essencialmente uma miocardiopatia dilatada em que inflama&#231;&#227;o cr&#244;nica, usualmente de baixa intensidade, mas incessante, provoca destrui&#231;&#227;o tissular progressiva e fibrose extensa no cora&#231;&#227;o. V&#225;rios mecanismos devem contribuir para a patogenia das les&#245;es card&#237;acas e a consequente instala&#231;&#227;o dos diversos dist&#250;rbios fisiopatol&#243;gicos, conforme revis&#245;es recentes.</p>
    <p>A despeito de as altera&#231;&#245;es morfol&#243;gicas e funcionais do sistema auton&#244;mico do cora&#231;&#227;o serem detect&#225;veis em pacientes chag&#225;sicos cr&#244;nicos, elas ocorrem em intensidade variada e n&#227;o se correlacionam diretamente ao grau de depress&#227;o ventricular. Sendo assim, a chamada "teoria neurog&#234;nica", conforme entendida com base em estudos pioneiros, n&#227;o se mostra convincente para explicar a destrui&#231;&#227;o mioc&#225;rdica da CCC.</p>
    <p>Muitos pacientes com CCC manifestam sintomas anginoides, exibem altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas sugestivas de isquemia e cursam com variados defeitos perfusionais mioc&#225;rdicos detectados cintilograficamente. Em geral, as art&#233;rias coron&#225;rias epic&#225;rdicas desses pacientes s&#227;o angiograficamente normais, mas podem ter reatividade anormal a est&#237;mulos vasodilatadores ou vasoconstrictores. Admite-se que dist&#250;rbios microcirculat&#243;rios, detectados em modelos experimentais de infec&#231;&#227;o por <italic>T. cruzi</italic> e em humanos com Doen&#231;a de Chagas, contribuam como amplificadores dos efeitos inflamat&#243;rios e produzam isquemia mioc&#225;rdica<sup>24</sup>. Analogamente &#224; "teoria neurog&#234;nica", a "hip&#243;tese microvascular", como mecanismo patog&#234;nico fundamental e independente, ainda carece de suporte cl&#237;nico mais definitivo.</p>
    <p>H&#225; inequ&#237;voca evid&#234;ncia de que rea&#231;&#245;es patog&#234;nicas de auto-imunidade ocorram na CCC, por mimetismo molecular, ativa&#231;&#227;o policlonal ou outros mecanismos. Entretanto, &#233; menos elucidado se agress&#227;o &#224;s estruturas card&#237;acas dependente de autoimunidade &#233; decisiva para instala&#231;&#227;o das les&#245;es caracter&#237;sticas da miocardiopatia cr&#244;nica da Doen&#231;a de Chagas. Em contrapartida, admite-se que a vig&#234;ncia de mecanismo adequado de imunorregula&#231;&#227;o seja fator crucial para se diferenciar os indiv&#237;duos que controlariam sua infec&#231;&#227;o sem desenvolver dano tecidual importante (atrav&#233;s de resposta inflamat&#243;ria limitada) daqueles que evoluiriam com doen&#231;a grave, com inflama&#231;&#227;o intensa, necrose e fibrose reativa.</p>
    <p>Com base em evid&#234;ncias de ordem experimental e cl&#237;nica firmadas recentemente, cristaliza-se atualmente o consenso de que a ess&#234;ncia da patogenia da CCC resida em inflama&#231;&#227;o diretamente dependente da persist&#234;ncia parasit&#225;ria e de consequente rea&#231;&#227;o imunopatol&#243;gica adversa, elicitada pela mesma, assim se resgatando a no&#231;&#227;o de que, mesmo em sua fase cr&#244;nica, a cardiopatia seja essencialmente um processo inflamat&#243;rio infeccioso.</p>
    <p>A fisiopatologia da cardiopatia cr&#244;nica se expressa por altera&#231;&#245;es inflamat&#243;rias, degenerativas e fibr&#243;ticas que ocasionam disfun&#231;&#227;o sinusal, bloqueios variados atrioventriculares e intraventriculares, arritmias ventriculares por reentrada, e discinergias ou aneurismas ventriculares que predisp&#245;em a complica&#231;&#245;es tromboemb&#243;licas. Com o progressivo dano mioc&#225;rdico sobrev&#233;m a insufici&#234;ncia card&#237;aca de padr&#227;o cardiomiop&#225;tico dilatado e caracteristicamente biventricular.</p>
    <p>
      <bold>Apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica e classifica&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A DC pode ser classificada evolutivamente em duas fases: a aguda e a cr&#244;nica. A fase aguda pode ser devida &#224; infec&#231;&#227;o prim&#225;ria ou a reativa&#231;&#227;o de fase cr&#244;nica. Ap&#243;s a infec&#231;&#227;o inicial, a fase aguda da DC dura de 6-8 semanas. Em muitos pacientes infectados por transmiss&#227;o vetorial, a fase aguda n&#227;o &#233; diagnosticada. O quadro cl&#237;nico se assemelha ao de outros casos de miocardite, com manifesta&#231;&#245;es sist&#234;micas de febre, taquicardia desproporcional, esplenomegalia e edema. A inflama&#231;&#227;o pode ser observada no local em que os parasitas penetraram &#224; pele, como o sinal de Roma&#241;a - edema palpebral unilateral e adenopatia sat&#233;lite pr&#233;-auricular, acompanhado por vezes de conjuntivite. O eletrocardiograma (ECG) pode revelar taquicardia sinusal, baixa voltagem dos complexos QRS, prolongamento do intervalo PR e/ou QT e altera&#231;&#227;o da repolariza&#231;&#227;o ventricular. Podem ser observadas arritmias ventriculares, fibrila&#231;&#227;o atrial, situa&#231;&#245;es que indicam pior progn&#243;stico. Quando a doen&#231;a &#233; transmitida de forma cong&#234;nita, pode ser associada &#224; hepatoesplenomegalia, icter&#237;cia, hemorragia cut&#226;nea e sinais neurol&#243;gicos, especialmente em neonatos prematuros.</p>
    <p>Na fase cr&#244;nica, 4 situa&#231;&#245;es cl&#237;nicas podem evoluir: a forma indeterminada, a forma card&#237;aca, a forma digestiva e a forma mista (acometimento card&#237;aco e digestivo no mesmo paciente).</p>
    <p>A forma indeterminada (FI) pode durar entre 30 e 40 anos. Cerca de 30 a 40% dos pacientes desenvolver&#225; a forma card&#237;aca, digestiva ou mista, e os demais permanecer&#227;o com a FI durante toda a vida. Os pacientes com essa forma apresentam sorologia e/ou exames parasitol&#243;gicos positivos para <italic>Trypanosoma cruzi</italic>, mas n&#227;o manifestam sintomas, sinais f&#237;sicos ou evid&#234;ncias de les&#245;es org&#226;nicas (card&#237;acas e extracard&#237;acas) ao ECG e &#224; radiografia de t&#243;rax, nem em outros estudos radiol&#243;gicos (es&#244;fago e c&#243;lon). Entretanto, se o paciente for submetido a testes mais rigorosos e sofisticados (ecocardiograma, avalia&#231;&#227;o auton&#244;mica, teste ergom&#233;trico, Holter, cintilografia mioc&#225;rdica, resson&#226;ncia magn&#233;tica, cateterismo card&#237;aco, biopsia endomioc&#225;rdica), algumas altera&#231;&#245;es podem ser observadas, geralmente discretas e sem valor progn&#243;stico estabelecido em qualquer estudo.</p>
    <p>A forma card&#237;aca pode ocorrer com e sem disfun&#231;&#227;o ventricular global (usualmente denominada forma arritmog&#234;nica). Embora o mais comum seja a coexist&#234;ncia de manifesta&#231;&#245;es arr&#237;tmicas com o quadro congestivo, alguns pacientes podem apresentar uma forma de CCC caracterizada apenas por arritmias e dist&#250;rbios de condu&#231;&#227;o intraventricular e atrioventricular, com fun&#231;&#227;o ventricular normal. Essa arritmia ventricular maligna constitui importante marcador progn&#243;sticodevido &#224; MS, que tem mecanismo m&#250;ltiplo (taquicardia e fibrila&#231;&#227;o ventricular ou assistolia), associada a m&#250;ltiplas &#225;reas cicatriciais no mioc&#225;rdio.</p>
    <p>A IC cr&#244;nica habitualmente instala-se 20 anos ou mais ap&#243;s a infec&#231;&#227;o. A apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica mais frequente &#233; a IC biventricular, &#224;s vezes com predomin&#226;ncia do ventr&#237;culo direito (VD). Os pacientes queixam-se de fraqueza, mais do que dispneia, e de dor tor&#225;cica (usualmente angina at&#237;pica). Os ventr&#237;culos dilatados e com aneurismas, al&#233;m da elevada preval&#234;ncia de fibrila&#231;&#227;o atrial em est&#225;gios avan&#231;ados, constituem importantes fontes de trombos murais, ocasionando fen&#244;menos tromboemb&#243;licos sist&#234;micos, pulmonares e cerebrais. O progn&#243;stico se agrava &#224; medida que o quadro de IC progride e as arritmias se tornam incoerc&#237;veis.</p>
    <p>Quanto &#224; disfun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (VE) e &#224;s manifesta&#231;&#245;es de IC, a fase cr&#244;nica pode ser ainda classificada em est&#225;gios (A, B, C e D), conforme recomenda&#231;&#245;es internacionais, adaptadas &#224; etiologia chag&#225;sica.</p>
    <p>No est&#225;gio A, est&#227;o os pacientes da FI, sem sintomas presentes ou pregressos de IC e sem cardiopatia estrutural (ECG e R-X de t&#243;rax normais). Enquanto o paciente permanece com essa forma da doen&#231;a, seu progn&#243;stico n&#227;o &#233; comprometido.</p>
    <p>No est&#225;gio B, est&#227;o os pacientes com cardiopatia estrutural mas que nunca tiveram sinais nem sintomas de IC. Esse est&#225;gio divide-se em:</p>
    <p><italic>B1 </italic>- pacientes com altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas (dist&#250;rbios de condu&#231;&#227;o ou arritmias), podendo apresentar altera&#231;&#245;es ecocardiogr&#225;ficas discretas (anormalidades da contratilidade regional), por&#233;m a fun&#231;&#227;o ventricular global &#233; normal.</p>
    <p><italic>B2</italic> - pacientes com disfun&#231;&#227;o ventricular global (fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do VE reduzida).</p>
    <p>No est&#225;gio C, est&#227;o os pacientes com disfun&#231;&#227;o do VE e sintomas pr&#233;vios ou atuais de IC, (NYHA I, II, III e IV).</p>
    <p>No est&#225;gio D, encontram-se os pacientes com sintomas de IC em repouso, refrat&#225;rios ao tratamento cl&#237;nico maximizado (NYHA IV), necessitando interven&#231;&#245;es especializadas e intensivas.</p>
    <p>Diagn&#243;stico cl&#237;nico e progn&#243;stico na fase cr&#244;nica - <xref ref-type="table" rid="tab1"><bold>Tabela 1</bold></xref></p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Dada a baixa parasitemia na fase cr&#244;nica da doen&#231;a, exames parasitol&#243;gicos n&#227;o s&#227;o rotineiramente utilizados e testes sorol&#243;gicos baseados na detec&#231;&#227;o de anticorpos contra o <italic>T. cruzi</italic>devem ser empregados. O diagn&#243;stico da infec&#231;&#227;o pelo <italic>T. cruzi</italic>&#233; confirmado (ou exclu&#237;do) com pelo menos dois testes sorol&#243;gicos de princ&#237;pios diferentes e os mais empregados s&#227;o: ensaio imunoenzim&#225;tico (ELISA), imunofluoresc&#234;ncia indireta (IFI) e hemaglutina&#231;&#227;o indireta (HAI). Quando realizados os tr&#234;s testes, &#233; poss&#237;vel obter concord&#226;ncia superior a 98%. A sensibilidade e a especificidade desses testes variam: ELISA e IFI com sensibilidade &gt; 99,5% e especificidade entre 97 e 98%. Os testes de HAI apresentam sensibilidade de 97 a 98% e especificidade de 99%.</p>
    <p>As altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas constituem, frequentemente, o primeiro indicador da CCC, sendo mais frequente o bloqueio completo do ramo direito associado ao hemibloqueio anterior esquerdo. O acometimento do ramo esquerdo ou do fasc&#237;culo posterior esquerdo &#233; raro. O bloqueio &#225;trio-ventricular (BAV) de grau vari&#225;vel &#233; comum. A disfun&#231;&#227;o do n&#243; sinusal pode ocasionar epis&#243;dios de bloqueio sino-atrial, com bradicardia ou taquicardia atrial ect&#243;pica. <italic>Flutter</italic> e fibrila&#231;&#227;o atrial s&#227;o tardios e associados com disfun&#231;&#227;o ventricular significativa, bem como as extrass&#237;stoles ventriculares polim&#243;rficas. Arritmias ventriculares complexas, como a taquicardia ventricular n&#227;o sustentada (TVNS) ou sustentada (TVS), ocorrem mesmo em pacientes sem IC, por&#233;m tendem a se associar a est&#225;gios mais avan&#231;ados e de pior progn&#243;stico.</p>
    <p>Nas fases avan&#231;adas, cardiomegalia global muito acentuada em geral contrasta com graus discretos ou aus&#234;ncia de congest&#227;o pulmonar e o aumento das cavidades direitas pode preponderar na radiografia de t&#243;rax. Tamb&#233;m ocorrem congest&#227;o venosa sist&#234;mica, derrame pleural e peric&#225;rdico.</p>
    <p>O exame ecocardiogr&#225;fico (ECO) permite avaliar o desempenho contr&#225;til regional e global do ventr&#237;culo esquerdo (VE), o comprometimento do ventr&#237;culo direito (VD), a presen&#231;a de aneurismas e trombos cavit&#225;rios e altera&#231;&#245;es da fun&#231;&#227;o diast&#243;lica. Mesmo na fase indeterminada da doen&#231;a, o ECO pode demonstrar, em 10 a 15% dos casos, altera&#231;&#245;es de contratilidade segmentar em parede inferior ou apical do VE. Na fase avan&#231;ada, observa-se grande dilata&#231;&#227;o das cavidades card&#237;acas com hipocinesia difusa e insufici&#234;ncia mitral e tric&#250;spide, secund&#225;ria &#224; dilata&#231;&#227;o do anel valvar, al&#233;m de aneurismas ventriculares, em 47 a 67% dos casos, associados com maior risco tromboemb&#243;lico (em posi&#231;&#227;o apical) e arritmias ventriculares malignas (&#237;nfero-basal ou p&#243;stero-lateral).</p>
    <p>A monitoriza&#231;&#227;o eletrocardiogr&#225;fica cont&#237;nua (Holter) &#233; indicada em pacientes com disfun&#231;&#227;o do VE, especialmente na investiga&#231;&#227;o de s&#237;ncope decorrente de bradi ou taquiarritmias ventriculares, que podem coexistir no mesmo paciente, sendo a TVS e a BAV avan&#231;ada as mais graves.</p>
    <p>O teste ergom&#233;trico &#233; &#250;til para detec&#231;&#227;o e progn&#243;stico de arritmias induzidas por esfor&#231;o. O teste cardiopulmonar com medida direta do consumo de oxig&#234;nio (VO<sub>2</sub>) demonstra que pacientes com VO<sub>2</sub> inferior a 12 ml/kg/min apresentam elevada mortalidade em um ano, sendo tamb&#233;m utilizado como m&#233;todo auxiliar na indica&#231;&#227;o de transplante card&#237;aco.</p>
    <p>A cintilografia de perfus&#227;o mioc&#225;rdica demonstra d&#233;ficits perfusionais segmentares em at&#233; 30% dos pacientes com dor anginoide e coronariografia normal - exame realizado desnecessariamente em muitos pacientes - indicando altera&#231;&#245;es da microcircula&#231;&#227;o coronariana. A avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o biventricular por angiocardiografia nuclear com <sup>99m</sup>Tc &#233; alternativa ao ECO, principalmente na quantifica&#231;&#227;o da fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do VD.</p>
    <p>O estudo eletrofisiol&#243;gico (EEF) permite investiga&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o sinusal e da condu&#231;&#227;o A-V, e est&#225; indicado para esclarecimento da s&#237;ncope de origem indeterminada, ap&#243;s avalia&#231;&#227;o n&#227;o invasiva, e da MS revertida, al&#233;m do mapeamento de taquicardias ventriculares refrat&#225;rias, para poss&#237;vel abla&#231;&#227;o.</p>
    <p>Em pacientes com CCC avaliados com m&#233;todos n&#227;o invasivos, foi descrito recentemente o escore de risco de morte de Rassi, que utilizou 6 fatores progn&#243;sticos independentes: classe funcional III ou IV (5 pontos), cardiomegalia ao raio-x (5 pontos), disfun&#231;&#227;o ventricular no ECO (3 pontos), TVNS ao Holter (3 pontos), baixa voltagem do QRS (2 pontos) e g&#234;nero masculino (2 pontos). Os pacientes foram classificados como de risco baixo (escore 0 a 6 pontos), intermedi&#225;rio (escore 7 a 11 pontos) e alto (escore 12 a 20 pontos), com mortalidade de 10%, 44% e 84%, em 10 anos de seguimento, respectivamente.</p>
    <p>Em revis&#227;o sistem&#225;tica de estudos de seguimento que abrangeram 3.928 pacientes, identificaram-se como vari&#225;veis progn&#243;sticas independentes: disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VE, classe funcional III/IV e cardiomegalia ao raio-x de t&#243;rax. A combina&#231;&#227;o de disfun&#231;&#227;o ventricular com a presen&#231;a de TVNS ao Holter identifica grupo com risco em m&#233;dia 2,14 vezes maior de morte. A presen&#231;a de arritmia ventricular com insufici&#234;ncia card&#237;aca identifica pacientes com maior chance de morte s&#250;bita. Tais algoritmos conseguem estratificar o progn&#243;stico de forma simplificada (<xref ref-type="fig" rid="a02fig01m">Figura 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a02fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Tratamento etiol&#243;gico</bold>
    </p>
    <p>Dois f&#225;rmacos s&#227;o comprovadamente tripanosomicidas, o nifurtimox e o benznidazol. O primeiro n&#227;o &#233; dispon&#237;vel para uso generalizado no Brasil, tendo seu comprimido 150 mg de subst&#226;ncia ativa. A dose recomendada &#233; de 15 mg/kg/dia em crian&#231;as ou casos agudos, e de 8 a 10 mg/kg/dia em adultos, por 60 dias de tratamento, sendo a dose di&#225;ria por via oral dividida em tr&#234;s vezes. Seus efeitos colaterais s&#227;o: anorexia (o mais intenso e frequente), dor abdominal, n&#225;useas, v&#244;mitos e emagrecimento.</p>
    <p>Os comprimidos de benznidazol t&#234;m 100 mg da subst&#226;ncia ativa. A dose recomendada &#233; de 10 mg/kg/dia em crian&#231;as ou quadros agudos e 5 mg/kg/dia em cr&#244;nicos, por 60 dias, dividindo-se em duas tomadas. A dose m&#225;xima di&#225;ria recomendada &#233; de 300 mg. Para adultos com peso acima de 60 kg, deve ser calculada a dose total esperada, estendendo-se o tempo de tratamento para al&#233;m dos 60 dias. Assim, paciente de 65 kg receber&#225; 300 mg por dia, durante 65 dias, o de 70 kg, essa dose di&#225;ria por 70 dias at&#233; o m&#225;ximo de 300 mg. O efeito colateral mais frequente &#233; a dermatite urticariforme, que ocorre em at&#233; 30% no final da primeira semana de tratamento, com boa resposta terap&#234;utica a anti-histam&#237;nicos ou corticosteroides. Quando h&#225; febre e adenomegalia, deve-se suspender a medica&#231;&#227;o, bem como na presen&#231;a de leucopenia e agranulocitose (raras). Outros efeitos adversos incluem polineuropatia (geralmente ao final do tratamento de 60 dias), com dor e/ou formigamento nos membros inferiores, anorexia. Foi descrito aparecimento de linfomas em coelhos e ratos, sem correspond&#234;ncia em humanos. &#201; contraindicado em gestantes, na insufici&#234;ncia renal e hep&#225;tica.</p>
    <p>Embora, na maioria dos pacientes infectados agudamente, a doen&#231;a n&#227;o seja diagnosticada pela inespecificidade dos sintomas e sinais nesta fase, o tratamento deve ser realizado em todos os casos e o mais breve poss&#237;vel (CR = I, NE = B), independente da via de transmiss&#227;o, exce&#231;&#227;o feita quanto &#224; presen&#231;a de gravidez, que contraindica o tratamento etiol&#243;gico (CR = III, NE = C). Crian&#231;as chag&#225;sicas em fase cr&#244;nica tamb&#233;m devem receber tratamento tripanosomicida (CR = I, NE = B) por 60 dias.</p>
    <p>Nas contamina&#231;&#245;es acidentais de risco elevado, com instrumentos p&#233;rfuro-cortantes ou por contato de mucosas com material contendo parasitos vivos, amostras para cultivo, vetores e animais de laborat&#243;rio infectados, amostras de pacientes suspeitos de elevada parasitemia e material de necropsia, o uso de benznidazol (7 a 10 mg/kg) &#233; mantido por m&#237;nimo de 10 dias. Com evid&#234;ncias de alta carga parasit&#225;ria, o tratamento deve prolongar-se por m&#237;nimo de 30 dias (CR = I, NE = C).</p>
    <p>A reativa&#231;&#227;o da Doen&#231;a de Chagas pode ocorrer em pacientes imunossuprimidos farmacologicamente, ou em coinfectados pelo v&#237;rus da imunodefici&#234;ncia adquirida humana. O tratamento espec&#237;fico convencional est&#225; indicado nessas situa&#231;&#245;es, por per&#237;odo de 60-80 dias, na depend&#234;ncia das condi&#231;&#245;es cl&#237;nicas do paciente (CR = I, NE = C).</p>
    <p>Em pacientes adultos com a forma indeterminada ou com CCC estabelecida, a indica&#231;&#227;o para o tratamento parasiticida permanece controversa. Diversos pesquisadores entendem ser defens&#225;vel a conduta de tratar com base em: a) evid&#234;ncias experimentais de que o tratamento etiol&#243;gico atenua a progress&#227;o da cardiopatia, divulgadas por grupos distintos de pesquisadores; b) estudos observacionais em humanos, embora n&#227;o "definitivos", com desfechos clinicamente relevantes, apontam para a possibilidade de impacto positivamente concreto sobre a hist&#243;ria natural da doen&#231;a, mesmo em fase (n&#227;o avan&#231;ada) da CCC ; c) a relativa paucidade e pequena gravidade dos efeitos colaterais, em confronto com o potencial de benef&#237;cio ligado a tratamento de curta dura&#231;&#227;o (dois meses em geral). Para tentar dirimir conclusivamente o dilema, face aos riscos opostos de cometer-se erros alfa ou beta, est&#225; em andamento investiga&#231;&#227;o multic&#234;ntrica internacional, randomizada, duplo-mascarada e controlada por placebo, avaliando a evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica por 6 anos de pacientes com CCC tratados com benznidazol (o estudo BENEFIT).</p>
    <p>Os resultados do estudo BENEFIT poder&#227;o ser estrat&#233;gicos no contexto dos pacientes chag&#225;sicos j&#225; manifestamente cardiopatas. Em ambos os contextos n&#227;o houve consenso entre os Editores da Diretriz quanto &#224; classe de recomenda&#231;&#227;o e n&#237;vel de evid&#234;ncia para indica&#231;&#227;o do tratamento para esses grupos de pacientes. Enquanto um percentual dos Editores sugere que o tratamento da forma card&#237;aca n&#227;o avan&#231;ada receba recomenda&#231;&#227;o classe IIa com n&#237;vel de evid&#234;ncia B, e que a forma indeterminada em adultos jovens tenha recomenda&#231;&#227;o classe IIa com n&#237;vel de evid&#234;ncia C, um outro percentual dos Editores sugere recomenda&#231;&#227;o IIb, e aguardam os resultados das investiga&#231;&#245;es para uma eventual definitiva recomenda&#231;&#227;o.</p>
    <p>O seguimento laboratorial dos pacientes tratados visa avaliar se ainda h&#225; parasitos no organismo e se ainda est&#227;o presentes os anticorpos antitripanosoma. Os exames parasitol&#243;gicos (xenodiagn&#243;stico, hemocultivo, rea&#231;&#227;o em cadeia de polimerase - PCR) t&#234;m valor apenas quando se encontra <italic>T. cruzi</italic>, significando falha terap&#234;utica. Resultados parasitol&#243;gicos negativos s&#227;o insuficientes para afian&#231;ar que ocorreu cura (CR = IIa, NE = B). Os exames sorol&#243;gicos para detec&#231;&#227;o dos anticorpos, quando positivos, n&#227;o necessariamente atestam insucesso da terap&#234;utica tripanosomicida, ao passo que os negativos persistentes (ao longo de muitos anos) significam cura (CR = IIb, NE = B). Em casos tratados durante a fase aguda, o decl&#237;nio se observa no primeiro ano e alcan&#231;a a negativa&#231;&#227;o em menos de 5 anos. Em crian&#231;as (at&#233; 12 a 14 anos) ou adultos tratados nos primeiros anos ap&#243;s a infec&#231;&#227;o, o decl&#237;nio &#233; observado nos primeiros 5 anos e a negativa&#231;&#227;o ocorre, em geral, at&#233; 10 anos ap&#243;s. Em adultos tratados mais tardiamente, a curva s&#243; apresenta inflex&#245;es ap&#243;s 10 a 20 anos e a negativa&#231;&#227;o pode ocorrer depois de 30 anos.</p>
    <p>
      <bold>Tratamento da disfun&#231;&#227;o ventricular e insufici&#234;ncia card&#237;aca</bold>
    </p>
    <p>O manejo da cardiopatia chag&#225;sica consiste no tratamento das diferentes manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas da doen&#231;a (incluindo o controle da infec&#231;&#227;o parasit&#225;ria) e na abordagem da disfun&#231;&#227;o ventricular e da IC, dos fen&#244;menos tromboemb&#243;licos e dos dist&#250;rbios de ritmo. Como em outras cardiopatias, a IC da CCC tem como base a utiliza&#231;&#227;o rotineira da combina&#231;&#227;o de tr&#234;s tipos de f&#225;rmacos: diur&#233;ticos, inibidores da enzima de convers&#227;o da angiotensina ou bloqueadores do receptor de angiotensina e betabloqueadores adren&#233;rgicos. Entretanto, apesar de a DC constituir causa importante de IC na Am&#233;rica Latina, pacientes com DC e IC n&#227;o foram inclu&#237;dos nos grandes estudos que validaram tais medicamentos. A real efic&#225;cia e a tolerabilidade desses f&#225;rmacos em pacientes com CCC n&#227;o foram estabelecidas e extrapola-se seu uso, por conta do benef&#237;cio obtido na IC de outras etiologias (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Preven&#231;&#227;o de eventos tromboemb&#243;licos</bold>
    </p>
    <p>A incid&#234;ncia anual de fen&#244;menos tromboemb&#243;licos est&#225; entre 1 e 2% em pacientes portadores de cardiomiopatia da Doen&#231;a de Chagas, mais elevada (60%) no subgrupo de pacientes com IC cr&#244;nica. Nessas s&#233;ries, o aneurisma da ponta e a trombose mural do VE foram observados em 23% e 37%, respectivamente, dos pacientes. O tromboembolismo pulmonar &#233; raramente visto em pacientes sem IC manifesta, mas pode acometer 37% dos pacientes com IC. Em 85% dos casos, associa-se &#224; trombose mural das c&#226;maras card&#237;acas direitas.</p>
    <p>Recentemente, descreveu-se escore derivado de coorte prospectiva de 1.043 pacientes para avaliar risco e implementar a preven&#231;&#227;o do acidente vascular encef&#225;lico (AVE) cardioemb&#243;lico na CCC (incid&#234;ncia de 0,56%/ano). A disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do VE contribuiu com dois pontos. J&#225; o aneurisma apical, a altera&#231;&#227;o prim&#225;ria da repolariza&#231;&#227;o ventricular &#224; eletrocardiografia e idade &gt; 48 anos participaram com um ponto para cada uma dessas altera&#231;&#245;es. Por meio da an&#225;lise de risco-benef&#237;cio, a varfarina estaria indicada aos pacientes com 4-5 pontos (neste subgrupo, h&#225; incid&#234;ncia de 4,4% AVE <italic>versus</italic> 2% de sangramento grave ao ano). No subgrupo com escore de 3 pontos, as taxas de evento e sangramento com anticoagulante oral se equivalem, podendo ser indicado AAS ou varfarina. Nos pacientes com dois pontos, com baixa incid&#234;ncia de AVEi (1,22% ao ano), foi recomendado AAS ou nenhuma profilaxia. Os pacientes com 0-1 ponto, com incid&#234;ncia do evento pr&#243;ximo a zero, n&#227;o necessitariam de profilaxia.</p>
    <p>
      <bold>Arritmias e dist&#250;rbios de condu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Pacientes com CCC usualmente apresentam alta densidade de arritmia ventricular, principalmente aqueles com altera&#231;&#227;o eletrocardiogr&#225;fica, disfun&#231;&#227;o ventricular regional ou global e IC. Nesses pacientes, o Holter deve ser realizado independentemente dos sintomas para identifica&#231;&#227;o de arritmias complexas (CR=IIa, NE=B). O EEF tamb&#233;m &#233; empregado na investiga&#231;&#227;o da s&#237;ncope, especialmente quando os exames n&#227;o invasivos s&#227;o inconclusivos.</p>
    <p>O objetivo do tratamento farmacol&#243;gico das arritmias na CCC &#233; o controle dos sintomas, sem evid&#234;ncias concretas de efetividade na preven&#231;&#227;o de morte s&#250;bita e mortalidade global. Em geral, a presen&#231;a dessas arritmias em pacientes assintom&#225;ticos com fun&#231;&#227;o ventricular preservada dispensa tratamento antiarr&#237;tmico. Quando sintom&#225;ticos em pacientes sem disfun&#231;&#227;o ventricular, o tratamento antiarr&#237;tmico pode ser individualizado,e, nos com disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda, a amiodarona &#233; o &#250;nico f&#225;rmaco seguro. Nas doses usuais de 200 a 400 mg/dia, pode ser associada a betabloqueadores para reduzir eventos arr&#237;tmicos graves.</p>
    <p>Na abordagem da TVS na sala de emerg&#234;ncia, a cardiovers&#227;o el&#233;trica deve ser utilizada em presen&#231;a de instabilidade hemodin&#226;mica. Se est&#225;vel, poder&#225; ser empregada a amiodarona injet&#225;vel, na dose de 150 mg em 10 minutos (podendo ser repetida, caso n&#227;o haja revers&#227;o). Ap&#243;s a revers&#227;o, segue-se com infus&#227;o de 1 mg/minuto nas primeiras 6 horas e, posteriormente, 0,5 mg/minuto nas 18 horas seguintes. Terap&#234;utica farmacol&#243;gica em pacientes com TVS e disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda importante (fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de VE &lt; 35%) deve ser institu&#237;da como adjuvante ao implante de cardioversor desfibrilador implant&#225;vel (CDI). Nos pacientes com TVS bem tolerada e fun&#231;&#227;o ventricular preservada, a utiliza&#231;&#227;o de amiodarona e a abla&#231;&#227;o podem ser consideradas, apesar de implante de CDI ser a op&#231;&#227;o mais segura. O papel da abla&#231;&#227;o tem sido o de melhorar a qualidade de vida dos pacientes, prevenindo o desconforto dos choques nos portadores de CDI e diminuindo o n&#250;mero de interna&#231;&#245;es hospitalares para revers&#227;o das TVS (<xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>As bradiarritmias da CCC podem decorrer de disfun&#231;&#227;o sinusal ou de bloqueios atrioventriculares. Os bloqueios intraventriculares tamb&#233;m s&#227;o frequentes na CCC em especial o bloqueio do ramo direito associado ao bloqueio da divis&#227;o &#226;ntero-superior do ramo esquerdo. As indica&#231;&#245;es de marca-passos card&#237;acos na CCC podem ser vistas na <xref ref-type="table" rid="a02tab04m">Tabela 4</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="a02tab04m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>As evid&#234;ncias cient&#237;ficas a respeito de indica&#231;&#245;es de CDI na CCC se restringem a publica&#231;&#245;es de s&#233;rie de casos, coortes retrospectivas ou registros, envolvendo apenas preven&#231;&#227;o secund&#225;ria de MSC.At&#233; hoje, nenhum estudo cl&#237;nico randomizado, em larga escala, comparando a efic&#225;cia do CDI com f&#225;rmaco ativo ou placebo na CCC foi publicado. N&#227;o h&#225; qualquer evid&#234;ncia cient&#237;fica que sustente a indica&#231;&#227;o de CDI na preven&#231;&#227;o prim&#225;ria de MS e, portanto, neste momento, n&#227;o h&#225; recomenda&#231;&#227;o a ser sugerida.</p>
    <p>Apesar da inexist&#234;ncia de evid&#234;ncias cient&#237;ficas consistentes, a indica&#231;&#227;o da ressincroniza&#231;&#227;o na CCC segue crit&#233;rios extrapolados dos utilizados para isqu&#234;micos e portadores de cardiomiopatia dilatada idiop&#225;tica, nos quais os resultados, embora com restri&#231;&#245;es, s&#227;o bem conhecidos.</p>
    <p>
      <bold>Transplante card&#237;aco</bold>
    </p>
    <p>Em nosso meio, a miocardiopatia chag&#225;sica &#233; a 3&#170; causa mais comum de indica&#231;&#227;o para transplante card&#237;aco (TC). As indica&#231;&#245;es para o TC s&#227;o sumarizadas na<xref ref-type="table" rid="tab5"> Tabela 5</xref>. Registro de pacientes submetidos a TC sugere que o progn&#243;stico de receptores chag&#225;sicos possa ser at&#233; melhor do que aquele observado em receptores n&#227;o chag&#225;sicos. A probabilidade de sobrevida foi de 76%, 62% e 46%, em um ano, dois anos e 6 anos ap&#243;s TC, respectivamente.</p>
    <table-wrap id="tab5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt05.jpg"/></table-wrap>
    <p>O diagn&#243;stico de DC &#233; relevante no contexto da doa&#231;&#227;o de &#243;rg&#227;os e, como regra, infectados com <italic>T. cruzi</italic> n&#227;o devem ser doadores de &#243;rg&#227;os. Esquemas diversos que combinam f&#225;rmacos imunossupressores, com ou sem indu&#231;&#227;o de toler&#226;ncia ao enxerto, t&#234;m sido utilizados no TC para CCC, com boa evolu&#231;&#227;o. Na imunossupress&#227;o de manuten&#231;&#227;o, o esquema mais utilizado &#233; a associa&#231;&#227;o de ciclosporina com azatioprina e a retirada do corticoesteroide t&#227;o cedo quanto poss&#237;vel. O conceito preponderante &#233; que, por ser portador de infec&#231;&#227;o por <italic>T. cruzi</italic>, o paciente chag&#225;sico deva receber a menor intensidade de imunossupress&#227;o poss&#237;vel, desde que se evite a rejei&#231;&#227;o.</p>
    <p>A monitoriza&#231;&#227;o da reativa&#231;&#227;o da infec&#231;&#227;o pelo <italic>T. cruzi</italic>, ap&#243;s transplante card&#237;aco, deve ser realizada rotineiramente e durante epis&#243;dios suspeitos dessa ocorr&#234;ncia. Existe uma particular dificuldade diagn&#243;stica para diferenciar a rejei&#231;&#227;o aguda celular da miocardite chag&#225;sica reativada, pois estes processos podem ter semelhan&#231;as histopatol&#243;gicas, basicamente representadas por focos de linf&#243;citos agredindo fibras card&#237;acas n&#227;o parasitadas, embora com diferen&#231;as quanto a algumas caracter&#237;sticas do infiltrado.Deve-se frequentemente procurar ninhos parasit&#225;rios em cortes histol&#243;gicos sequenciais obtidos por biopsia e fazer a rea&#231;&#227;o de imuno-histoqu&#237;mica contra ant&#237;genos do <italic>T cruzi</italic>. A t&#233;cnica da PCR tem sido utilizada com esse prop&#243;sito, por&#233;m a sensibilidade e a rela&#231;&#227;o com reativa&#231;&#227;o ainda precisam ser comprovados.</p>
    <p>
      <bold>Subgrupos especiais na Doen&#231;a de Chagas</bold>
    </p>
    <p>A import&#226;ncia da coinfec&#231;&#227;o <italic>T. cruzi</italic>/HIV deve-se ao risco de reativa&#231;&#227;o da DC cr&#244;nica na vig&#234;ncia de imunodepress&#227;o causada pelo HIV, particularmente naqueles com linf&#243;citos T-CD4+ &lt; 200 c&#233;ls/mm. Foi tamb&#233;m observada elevada frequ&#234;ncia de transmiss&#227;o cong&#234;nita de <italic>T. cruzi</italic> com quadros graves de meningoencefalite e/ou miocardite de alta letalidade em filhos de m&#227;es coinfectadas. O diagn&#243;stico de coinfec&#231;&#227;o <italic>T. cruzi</italic>/HIV &#233; baseado em testes sorol&#243;gicos e estes est&#227;o indicados em todo paciente HIV+ procedente de &#225;rea end&#234;mica ou exposto a risco de adquirir o <italic>T. cruzi</italic> (transfus&#245;es de sangue, m&#227;e com DC). A manifesta&#231;&#227;o cl&#237;nica mais comum da reativa&#231;&#227;o &#233; a meningoencefalite. Miocardite &#233; descrita em 30 a 40% dos casos. A reativa&#231;&#227;o da DC em pacientes HIV+ apresenta alta letalidade, atingindo 100% naqueles n&#227;o tratados ou tratados tardiamente. Institui&#231;&#227;o precoce do tratamento associa-se com melhor progn&#243;stico e redu&#231;&#227;o da letalidade para 20% nos que completam 30 dias de tratamento espec&#237;fico.</p>
    <p>A taxa de reativa&#231;&#227;o da DC tem sido descrita entre 9 e 16% com transplante renal, e 17 a 40% com medula &#243;ssea, sendo mais comum no primeiro ano, quando a imunossupress&#227;o &#233; mais intensa. Em geral h&#225; boa resposta ao tratamento, mas h&#225; relatos de disfun&#231;&#227;o e perda do enxerto ou mesmo &#243;bito, independente do uso adequado de benznidazol. &#201; importante ressaltar que a DC em potencial receptor n&#227;o &#233; contraindica&#231;&#227;o a qualquer tipo de transplante, j&#225; que o tratamento espec&#237;fico, conforme mencionado, usualmente suprime as manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas da reativa&#231;&#227;o.</p>
    <p>A CCC ocupa o segundo lugar entre as cardiopatias presentes no ciclo grav&#237;dico-puerperal, atr&#225;s apenas da cardiopatia reum&#225;tica. O risco de transmiss&#227;o vertical &#233; substancialmente maior na fase aguda (62%) do que na fase cr&#244;nica (1,6%). O impacto da DC no transcurso da gravidez &#233; controverso. Alguns trabalhos apontam no sentido da benignidade dessa associa&#231;&#227;o, enquanto outros verificam elevadas incid&#234;ncias de complica&#231;&#245;es na gesta&#231;&#227;o e de mortalidade perinatal, bem como hipotrofia neonatal, considerando as gestantes chag&#225;sicas como grupo de alto risco obst&#233;trico. Gestantes chag&#225;sicas cardiopatas t&#234;m progn&#243;stico estreitamente relacionado &#224; gravidade da disfun&#231;&#227;o ventricular e classe funcional no in&#237;cio da gravidez. A presen&#231;a de cardiopatia, desde que assistida e sem maior gravidade, n&#227;o contraindica a gravidez. Pacientes com IC e ou arritmias graves devem ser desaconselhadas a engravidar.</p>
    <p>A taxa de transmiss&#227;o vertical por <italic>T. cruzi</italic> apresenta diferen&#231;as regionais, variando em torno de 1,0 % no Brasil e de 4 a 12% em outros pa&#237;ses do Cone Sul, e parece depender de fatores ligados ao parasito e ao hospedeiro. A alta possibilidade de cura da DC cong&#234;nita torna imperativo seu diagn&#243;stico precoce. Em geral, os rec&#233;m-natos s&#227;o assintom&#225;ticos e as altera&#231;&#245;es cl&#237;nicas mais frequentes s&#227;o prematuridade, baixo peso, febre e hepatoesplenomegalia. Nas primeiras semanas de vida, o diagn&#243;stico de infec&#231;&#227;o cong&#234;nita se baseia em m&#233;todos parasitol&#243;gicos diretos e deve ser realizado nas crian&#231;as com manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas sugestivas de infec&#231;&#227;o cong&#234;nita. A t&#233;cnica do microhemat&#243;crito &#233; de f&#225;cil realiza&#231;&#227;o e apresenta boa sensibilidade, especialmente no primeiro m&#234;s de vida. Se o resultado for positivo, deve-se iniciar o tratamento etiol&#243;gico imediatamente. A DC cong&#234;nita &#233; considerada aguda e, portanto, de notifica&#231;&#227;o obrigat&#243;ria. Em caso de exame negativo, deve-se completar a investiga&#231;&#227;o diagn&#243;stica com testes sorol&#243;gicos (com duas t&#233;cnicas distintas) ap&#243;s o 7&#186; m&#234;s de vida. O tratamento da infec&#231;&#227;o chag&#225;sica no rec&#233;m-nato pode ser realizado com uso de benznidazol ou nifurtimox, por 30 a 60 dias, com resultados similares e altos &#237;ndices de cura. O crit&#233;rio de cura &#233; a negativa&#231;&#227;o da sorologia nos testes ap&#243;s tratamento.</p>
    <p>
      <bold>Cardiopatia chag&#225;sica e comorbidades</bold>
    </p>
    <p>Com o aumento da longevidade de pacientes infectados por <italic>T. cruzi</italic>, em muitos casos registra-se a presen&#231;a de comorbidades, entre as quais avultam a hipertens&#227;o arterial, a doen&#231;a coron&#225;ria, o diabete melito e os dist&#250;rbios da fun&#231;&#227;o tireoidiana.</p>
    <p>O controle da hipertens&#227;o arterial e do diabete melito em pacientes com sorologia positiva tem que ser t&#227;o eficaz e cuidadoso como nos pacientes com sorologia negativa, sendo a combina&#231;&#227;o e a escolha de medicamentos semelhantes.</p>
    <p>A partir principalmente de 1980, com a crescente urbaniza&#231;&#227;o da popula&#231;&#227;o de chag&#225;sicos, eles passaram a incorrer nos mesmos riscos que os indiv&#237;duos n&#227;o infectados por <italic>T. cruzi</italic>. Assim, &#233; natural que a preval&#234;ncia de doen&#231;a arterioscler&#243;tica como causa de infarto agudo do mioc&#225;rdio seja semelhante em pacientes chag&#225;sicos e n&#227;o chag&#225;sicos. Deve-se, sobretudo, reconhecer a inerente dificuldade diagn&#243;stica diferencial em pacientes chag&#225;sicos apresentando dor precordial, que algumas vezes &#233; intensa e incapacitante. O ECG pode apresentar altera&#231;&#245;es compat&#237;veis com a doen&#231;a arterial coron&#225;ria (e.g. anomalias de repolariza&#231;&#227;o, ondas Q de fibrose) ou que impossibilitem a interpreta&#231;&#227;o correta (como os bloqueios intraventriculares), al&#233;m disso, esses pacientes com frequ&#234;ncia apresentam dist&#250;rbios perfusionais. Sendo assim, muitos pacientes chag&#225;sicos s&#227;o encaminhados para coronariografia que, no mais das vezes, evidencia coron&#225;rias angiograficamente normais.</p>
    <p>Como regra geral, &#233; razo&#225;vel preconizar-se, para pacientes chag&#225;sicos com doen&#231;a coron&#225;ria obstrutiva, o mesmo tratamento que se prescreve para pacientes sem infec&#231;&#227;o por <italic>T. cruzi</italic>.</p>
    <p>
      <bold>Constitui&#231;&#227;o de servi&#231;os estruturados de acompanhamento</bold>
    </p>
    <p>A aten&#231;&#227;o e a promo&#231;&#227;o da sa&#250;de ao portador de CCC devem obrigatoriamente estar calcadas em estrutura de atendimento que permita a&#231;&#245;es integrais, perpassadas por pr&#225;ticas de humaniza&#231;&#227;o e gest&#227;o de qualidade.</p>
    <p>A multidisciplinaridade &#233;, hoje, reconhecida como a melhor forma de assist&#234;ncia aos pacientes com doen&#231;as cr&#244;nicas.Ao criar-se um servi&#231;o destinado e vocacionado a portadores de DC, torna-se importante contemplar as suas peculiaridades, procurando compreend&#234;-la dentro de um contexto biopsicossocial. O servi&#231;o estruturado deve dispor idealmente dos seguintes profissionais: cardiologista, enfermeiro, psic&#243;logo, nutricionista e assistente social, podendo ser ampliado de acordo com a ado&#231;&#227;o de novas terap&#234;uticas, com a participa&#231;&#227;o do educador f&#237;sico, fisioterapeuta, farmac&#234;utico, terapeuta ocupacional. Em suma, os servi&#231;os estruturados t&#234;m como miss&#227;o prec&#237;pua promover assist&#234;ncia que favore&#231;a a estabilidade cl&#237;nica, psicol&#243;gica e social do paciente.</p>
    <p>
      <bold>Preven&#231;&#227;o da transmiss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A DC n&#227;o &#233; erradic&#225;vel, dada a perman&#234;ncia do ciclo silvestre do <italic>T. cruzi</italic>e casos de transmiss&#227;o oral. Todavia, o controle adequado (vetor domiciliado e sangue) &#233; altamente efetivo, resultando em virtual elimina&#231;&#227;o da transmiss&#227;o, o que reduz os riscos de transmiss&#227;o cong&#234;nita e transfusional. Em geral, o controle da DC compete aos sistemas p&#250;blicos de sa&#250;de, cabendo parcela do mesmo a sistemas privados, particularmente no caso de bancos de sangue particulares.</p>
    <p>Todo profissional que v&#225; lidar com o <italic>T. cruzi</italic> dever&#225; submeter-se &#224; sorologia convencional, no in&#237;cio de suas atividades. Se negativa, repeti-la anualmente enquanto durar a atividade. Importante promover-se de conscientiza&#231;&#227;o e de capacita&#231;&#227;o t&#233;cnica, ambiente adequado ao manuseio do parasito e uso obrigat&#243;rio de equipamentos de prote&#231;&#227;o individual (&#243;culos, m&#225;scara, luvas, sapatos fechados etc). Uma vez ocorrido o acidente, realizar desinfec&#231;&#227;o local imediata (com &#225;lcool iodado ou col&#237;rio de nitrato de prata, em caso de contamina&#231;&#227;o ocular), colher sorologia convencional imediatamente e iniciar tratamento espec&#237;fico com as doses usuais por dez dias. Decorridos 30 dias, repetir a sorologia, realizando tratamento integral (60 dias) caso ocorra a soro-convers&#227;o para positividade.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Dr. Edimar Alcides Bocchi participou de comit&#234;s normativos de estudos cient&#237;ficos patrocinados pela Servier; Recebeu aux&#237;lio pessoal ou institucional da Merck e elaborou textos cient&#237;ficos em peri&#243;dicos patrocinados pela Baldacci, Astra-Zeneca e Servier.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Gl&#225;ucia Maria Moraes de Oliveira </p>
        <p> Rua Jo&#227;o Lira, 128/101 - Leblon </p>
        <p> 22430-210 - Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="glauciam@cardiol.br">glauciam@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="glaucia@mls.com.br">glaucia@mls.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 21/12/10; revisado recebido em 21/12/10; aceito em 24/12/10.</p>
  </body>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">I Directriz latinoamericana para el diagn&#243;stico y tratamiento de la cardiopat&#237;a chag&#225;sica: resumen ejecutivo</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ESPECIAL</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>I Directriz latinoamericana para el diagn&#243;stico y tratamiento de la cardiopat&#237;a chag&#225;sica. Resumen ejecutivo</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Jadelson Pinheiro de Andrade; Jose Antonio Marin Neto; Angelo Amato Vincenzo de Paola; F&#225;bio Vilas-Boas; Glaucia Maria Moraes Oliveira; Fernando Bacal; Edimar Alcides Bocchi; Dirceu Rodrigues Almeida; Abilio Augusto Fragata Filho; Maria da Consola&#231;&#227;o Vieira Moreira; Sergio Salles Xavier; Wilson Alves de Oliveira Junior; Jo&#227;o Carlos Pinto Dias; et al</bold>
      </p>
      <p>Sociedade Brasileira de Cardiologia, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="ab1-body2">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>SUMARIO</bold>
      </p>
      <p>Mucho se hizo transcurrido un siglo del descubrimiento de Carlos Chagas. Pero, seguramente, tambi&#233;n aun hay mucho por hacer en las pr&#243;ximas d&#233;cadas. Asistimos actualmente a la notable activaci&#243;n de muchos esfuerzos para controlar la epidemiolog&#237;a de la enfermedad, conocer mejor la biolog&#237;a del <italic>T. cruzi</italic> y su interacci&#243;n con el ser humano, as&#237; como la patogenia y fisiopatolog&#237;a de las complicaciones en la fase cr&#243;nica, y tratar m&#225;s adecuada y efectivamente las manifestaciones card&#237;acas y digestivas tard&#237;as.</p>
      <p> Aunque la transmisi&#243;n vectorial y transfusional de la enfermedad haya sido controlada en diversos pa&#237;ses, persiste la necesidad urgente de vigilancia sostenida de las medidas que llevaron a esta conquista. Se vuelve tambi&#233;n necesario adoptar iniciativas que posibiliten un adecuado manejo de las condiciones sociales y m&#233;dicas resultantes de la migraci&#243;n de individuos infectados a pa&#237;ses donde la enfermedad no exist&#237;a. Se espera la estandarizaci&#243;n de m&#233;todos m&#225;s confiables de detecci&#243;n de la infecci&#243;n por el <italic>T. cruzi</italic>, no solamente para efecto diagn&#243;stico, sino, m&#225;s crucialmente, como criterio de cura.</p>
      <p> El tratamiento etiol&#243;gico de millones de pacientes cursando la fase cr&#243;nica de la enfermedad representa tambi&#233;n una inc&#243;gnita a ser develada. Se registra actualmente un renovado inter&#233;s en tal &#225;rea, incluyendo la perspectiva de estudios que focalicen asociaci&#243;n de medicamentos con el benznidazol. Se espera tambi&#233;n la comprobaci&#243;n cabal de real eficacia del tratamiento etiol&#243;gico en el sentido de impactar favorablemente sobre la historia natural de la enfermedad en su fase cr&#243;nica.</p>
      <p> Finalmente, a los cardi&#243;logos incumbe, principalmente, perfeccionar el manejo cl&#237;nico de sus pacientes chag&#225;sicos, administr&#225;ndoles criteriosamente medicamentos y intervenciones que respeten lo m&#225;s posible la fisiopatolog&#237;a peculiar de la enfermedad, no desperdiciando oportunidades terap&#233;uticas plausibles.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Cardiomiopat&#237;a chag&#225;sica/historia/tendencia/epidemiolog&#237;a/fisiopatolog&#237;a/diagn&#243;stico/complicaciones/terapia/mortalidad, directrices, Am&#233;rica Latina.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Inmediatamente despu&#233;s de la conmemoraci&#243;n de los 100 a&#241;os del descubrimiento de la Enfermedad de Chagas (EC), nada m&#225;s oportuno que festejar este acontecimiento con la edici&#243;n de la Primera Directriz Latinoamericana sobre Cardiopat&#237;a Chag&#225;sica (CC) y que se rinda homenaje a aquel que, con genialidad, describi&#243; la nueva entidad m&#243;rbida, desde su etiolog&#237;a hasta el cuadro cl&#237;nico, incluyendo el principal modo de transmisi&#243;n, el vectorial.</p>
      <p>
        <bold>Aspectos epidemiol&#243;gicos</bold>
      </p>
      <p>Campa&#241;as organizadas y coordinadas para el control de la transmisi&#243;n vectorial y transfusional proporcionaron una significativa reducci&#243;n de nuevos casos. En junio de 2006, el Brasil recibi&#243; de la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud (OMS) el certificado de eliminaci&#243;n de la transmisi&#243;n de la EC por el vector silvestre <italic>Triatoma infestans</italic>. Se demostr&#243; el costo-efectividad de ese programa de control de la EC, pues, para cada US$ 1,00 gastado, eran economizados US$ 17,00. Eso no representa la erradicaci&#243;n de la EC, pues brotes aislados y registro de casos agudos espor&#225;dicos contin&#250;an ocurriendo en varios estados brasile&#241;os.</p>
      <p>Debido a la globalizaci&#243;n de la EC, se cre&#243; un nuevo problema epidemiol&#243;gico, econ&#243;mico, social y pol&#237;tico, por la migraci&#243;n legal e ilegal de individuos cr&#243;nicamente infectados por <italic>T. cruzi</italic> de los pa&#237;ses end&#233;micos a los no end&#233;micos, principalmente Estados Unidos, Canad&#225;, Espa&#241;a, Francia, Suiza, Italia, Jap&#243;n, pa&#237;ses emergentes de Asia y Australia, contribuyendo a aumentar en mucho la visibilidad de la EC. En los EUA, se estima que 300.000 individuos tienen infecci&#243;n por el <italic>T. cruzi</italic>, teniendo 30.000 a 45.000 de ellos manifestaciones cl&#237;nicas, y volvi&#233;ndose obligatoria, a partir de 2007, la selecci&#243;n de los donantes de sangre y de &#243;rganos. En las Am&#233;ricas, las caracter&#237;sticas epidemiol&#243;gicas de la EC pueden ser distribuidas en los siguientes grupos de pa&#237;ses, de acuerdo con el ciclo de transmisi&#243;n y los programas de control.</p>
      <p><italic>Grupo I</italic> - Argentina, Bolivia, Brasil, Chile, Ecuador, Honduras, Paraguay, Per&#250;, Uruguay y Venezuela presentan los ciclos dom&#233;stico, peridomiciliario y silvestre, con alta prevalencia de infecci&#243;n humana y predominio de la cardiopat&#237;a chag&#225;sica cr&#243;nica (CCC).</p>
      <p><italic>Grupo II</italic> - Colombia, Costa Rica y M&#233;xico, caracterizadas por ciclos dom&#233;stico y peridomiciliario con presencia de CCC.</p>
      <p><italic>Grupo III</italic> - El Salvador, Guatemala, Nicaragua y Panam&#225; presentan ciclos dom&#233;stico, peridomiciliario y silvestre con informaci&#243;n cl&#237;nica deficiente.</p>
      <p><italic>Grupo IV</italic> - Antillas, Bahamas, Belize, Cuba, Estados Unidos, Guyana, Guayana Francesa, Hait&#237;, Jamaica y Surinam, con ciclos silvestres e informaci&#243;n cl&#237;nica escasa.</p>
      <p>
        <bold>Patogenia y fisiopatolog&#237;a</bold>
      </p>
      <p>La cardiopat&#237;a chag&#225;sica cr&#243;nica (CCC) es esencialmente una miocardiopat&#237;a dilatada en que una inflamaci&#243;n cr&#243;nica, usualmente de baja intensidad, pero incesante, provoca destrucci&#243;n tisular progresiva y fibrosis extensa en el coraz&#243;n. Varios mecanismos deben contribuir a la patogenia de las lesiones card&#237;acas y la consecuente instalaci&#243;n de los diversos trastornos fisiopatol&#243;gicos, seg&#250;n revisiones recientes.</p>
      <p>A despecho de que las alteraciones morfol&#243;gicas y funcionales del sistema auton&#243;mico del coraz&#243;n son detectables en pacientes chag&#225;sicos cr&#243;nicos, ellas ocurren en intensidad variada y no se correlacionan directamente al grado de depresi&#243;n ventricular. Siendo as&#237;, la llamada "teor&#237;a neurog&#233;nica", seg&#250;n entendida con base en estudios pioneros, no se muestra convincente para explicar la destrucci&#243;n mioc&#225;rdica de la CCC.</p>
      <p>Muchos pacientes con CCC manifiestan s&#237;ntomas anginoides, exhiben alteraciones electrocardiogr&#225;ficas sugestivas de isquemia y cursan con variados defectos perfusionales mioc&#225;rdicos detectados por c&#225;mara gamma. En general, las arterias coronarias epic&#225;rdicas de esos pacientes son angiogr&#225;ficamente normales, pero pueden tener reactividad anormal a est&#237;mulos vasodilatadores o vasoconstrictores. Se admite que trastornos microcirculatorios, detectados en modelos experimentales de infecci&#243;n por <italic>T. cruzi</italic> y en humanos con Enfermedad de Chagas, contribuyan como amplificadores de los efectos inflamatorios y produzcan isquemia mioc&#225;rdica<sup>24</sup>. An&#225;logamente a la "teor&#237;a neurog&#233;nica", la "hip&#243;tesis microvascular", como mecanismo patog&#233;nico fundamental e independiente, aun carece de soporte cl&#237;nico m&#225;s definitivo.</p>
      <p>Hay inequ&#237;voca evidencia de que reacciones patog&#233;nicas de autoinmunidad ocurran en la CCC, por mimetismo molecular, activaci&#243;n policlonal u otros mecanismos. Mientras tanto, es menos elucidado si la agresi&#243;n a las estructuras card&#237;acas dependiente de autoinmunidad es decisiva para la instalaci&#243;n de las lesiones caracter&#237;sticas de la miocardiopat&#237;a cr&#243;nica de la Enfermedad de Chagas. En contrapartida, se admite que la vigencia de mecanismo adecuado de inmunorregulaci&#243;n sea factor crucial para diferenciar los individuos que controlar&#237;an su infecci&#243;n sin desarrollar da&#241;o tisular importante (a trav&#233;s de respuesta inflamatoria limitada) de aquellos que evolucionar&#237;an con enfermedad grave, con inflamaci&#243;n intensa, necrosis y fibrosis reactiva.</p>
      <p>Con base en evidencias de orden experimental y cl&#237;nico confirmadas recientemente, se cristaliza actualmente el consenso de que la esencia de la patogenia de la CCC resida en inflamaci&#243;n directamente dependiente de la persistencia parasitaria y de consecuente reacci&#243;n inmunopatol&#243;gica adversa, elicitada por la misma, rescatando as&#237; la noci&#243;n de que, aun en su fase cr&#243;nica, la cardiopat&#237;a sea esencialmente un proceso inflamatorio infeccioso.</p>
      <p>La fisiopatolog&#237;a de la cardiopat&#237;a cr&#243;nica se expresa por alteraciones inflamatorias, degenerativas y fibr&#243;ticas que ocasionan disfunci&#243;n sinusal, bloqueos variados atrioventriculares e intraventriculares, arritmias ventriculares por reentrada, y discinergias o aneurismas ventriculares que predisponen a complicaciones tromboemb&#243;licas. Con el progresivo da&#241;o mioc&#225;rdico sobreviene la insuficiencia card&#237;aca de est&#225;ndar cardiomiop&#225;tico dilatado y caracter&#237;sticamente biventricular.</p>
      <p>
        <bold>Presentaci&#243;n cl&#237;nica y clasificaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La EC puede ser clasificada evolutivamente en dos fases: la aguda y la cr&#243;nica. La fase aguda puede ser debida a la infecci&#243;n primaria o a reactivaci&#243;n de fase cr&#243;nica. Despu&#233;s de la infecci&#243;n inicial, la fase aguda de la EC dura de 6 a 8 semanas. En muchos pacientes infectados por transmisi&#243;n vectorial, la fase aguda no es diagnosticada. El cuadro cl&#237;nico se asemeja al de otros casos de miocarditis, con manifestaciones sist&#233;micas de fiebre, taquicardia inapropiada, esplenomegalia y edema. La inflamaci&#243;n puede ser observada en el lugar en que los par&#225;sitos penetraron en la piel, como el signo de Roma&#241;a - edema palpebral unilateral y adenopat&#237;a sat&#233;lite preauricular, acompa&#241;ado a veces de conjuntivitis. El electrocardiograma (ECG) puede revelar taquicardia sinusal, bajo voltaje de los complejos QRS, prolongaci&#243;n del intervalo PR y/o QT y alteraci&#243;n de la repolarizaci&#243;n ventricular. Pueden ser observadas arritmias ventriculares, fibrilaci&#243;n atrial, situaciones que indican peor pron&#243;stico. Cuando la enfermedad es transmitida de forma cong&#233;nita, puede ser asociada a la hepatoesplenomegalia, ictericia, hemorragia cut&#225;nea y se&#241;ales neurol&#243;gicos, especialmente en neonatos prematuros.</p>
      <p>En la fase cr&#243;nica, 4 situaciones cl&#237;nicas pueden evolucionar: la forma indeterminada, la forma card&#237;aca, la forma digestiva y la forma mixta (afectaci&#243;n card&#237;aca y digestiva en el mismo paciente).</p>
      <p>La forma indeterminada (FI) puede durar entre 30 y 40 a&#241;os. Cerca de 30 a 40% de los pacientes desarrollar&#225; la forma card&#237;aca, digestiva o mixta, y los dem&#225;s permanecer&#225;n con la FI durante toda la vida. Los pacientes con esa forma presentan serolog&#237;a y/o ex&#225;menes parasitol&#243;gicos positivos para <italic>Trypanosoma cruzi</italic>, pero no manifiestan s&#237;ntomas, se&#241;ales f&#237;sicos o evidencias de lesiones org&#225;nicas (card&#237;acas y extracard&#237;acas) al ECG y a la radiograf&#237;a de t&#243;rax, ni en otros estudios radiol&#243;gicos (es&#243;fago y colon). Entre tanto, si el paciente es sometido a tests m&#225;s rigurosos y sofisticados (ecocardiograma, evaluaci&#243;n auton&#243;mica, test ergom&#233;trico, Holter, c&#225;mara gamma mioc&#225;rdica, resonancia magn&#233;tica, cateterismo card&#237;aco, biopsia endomioc&#225;rdica), algunas alteraciones pueden ser observadas, generalmente discretas y sin valor pron&#243;stico establecido en cualquier estudio.</p>
      <p>La forma card&#237;aca puede ocurrir con y sin disfunci&#243;n ventricular global (usualmente denominada forma arritmog&#233;nica). Aunque lo m&#225;s com&#250;n sea la coexistencia de manifestaciones arr&#237;tmicas con el cuadro congestivo, algunos pacientes pueden presentar una forma de CCC caracterizada apenas por arritmias y trastornos de conducci&#243;n intraventricular y atrioventricular, con funci&#243;n ventricular normal. Esa arritmia ventricular maligna constituye importante marcador pron&#243;stico debido a la MS, que tiene mecanismo m&#250;ltiple (taquicardia y fibrilaci&#243;n ventricular o asistolia), asociada a m&#250;ltiples &#225;reas cicatrizales en el miocardio.</p>
      <p>La IC cr&#243;nica habitualmente se instala 20 a&#241;os o m&#225;s despu&#233;s de la infecci&#243;n. La presentaci&#243;n cl&#237;nica m&#225;s frecuente es la IC biventricular, a veces con predominio del ventr&#237;culo derecho (VD). Los pacientes se quejan de debilidad, m&#225;s de que de disnea, y de dolor tor&#225;cico (usualmente angina at&#237;pica). Los ventr&#237;culos dilatados y con aneurismas, adem&#225;s de la elevada prevalencia de fibrilaci&#243;n atrial en niveles avanzados, constituyen importantes fuentes de trombos murales, ocasionando fen&#243;menos tromboemb&#243;licos sist&#233;micos, pulmonares y cerebrales. El pron&#243;stico se agrava a medida que el cuadro de IC progresa y las arritmias se vuelven incoercibles.</p>
      <p>En cuanto a la disfunci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (VI) y a las manifestaciones de IC, la fase cr&#243;nica puede ser aun clasificada en niveles (A, B, C y D), seg&#250;n recomendaciones internacionales, adaptadas a la etiolog&#237;a chag&#225;sica.</p>
      <p>En el nivel A, est&#225;n los pacientes de la FI, sin s&#237;ntomas presentes o previos de IC y sin cardiopat&#237;a estructural (ECG y R-X de t&#243;rax normales). Mientras el paciente permanece con esa forma de la enfermedad, su pron&#243;stico no es comprometido.</p>
      <p>En el nivel B, est&#225;n los pacientes con cardiopat&#237;a estructural pero que nunca tuvieron se&#241;ales ni s&#237;ntomas de IC. Ese nivel se divide en:</p>
      <p><italic>B1</italic> - pacientes con alteraciones electrocardiogr&#225;ficas (trastornos de conducci&#243;n o arritmias), pudiendo presentar alteraciones ecocardiogr&#225;ficas discretas (anormalidades de la contractilidad regional), sin embargo la funci&#243;n ventricular global es normal.</p>
      <p><italic>B2</italic> - pacientes con disfunci&#243;n ventricular global (fracci&#243;n de eyecci&#243;n del VI reducida).</p>
      <p>En el nivel C, est&#225;n los pacientes con disfunci&#243;n del VI y s&#237;ntomas previos o actuales de IC, (NYHA I, II, III y IV).</p>
      <p>En el nivel D, se encuentran los pacientes con s&#237;ntomas de IC en reposo, refractarios al tratamiento cl&#237;nico maximizado (NYHA IV), necesitando intervenciones especializadas e intensivas.</p>
      <p>Diagn&#243;stico cl&#237;nico y pron&#243;stico en la fase cr&#243;nica - <xref ref-type="table" rid="tab1-body2"><bold>Tabla 1</bold></xref></p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Dada la baja parasitemia en la fase cr&#243;nica de la enfermedad, ex&#225;menes parasitol&#243;gicos no son habitualmente utilizados y tests serol&#243;gicos basados en la detecci&#243;n de anticuerpos contra el <italic>T. cruzi</italic> deben ser empleados. El diagn&#243;stico de la infecci&#243;n por el <italic>T. cruzi</italic> es confirmado (o excluido) con por lo menos dos tests serol&#243;gicos de principios diferentes y los m&#225;s empleados son: ensayo inmunoenzim&#225;tico (ELISA), inmunofluorescencia indirecta (IFI) y hemaglutinaci&#243;n indirecta (HAI). Cuando son realizados los tres tests, es posible obtener concordancia superior a 98%. La sensibilidad y la especificidad de esos tests var&#237;an: ELISA y IFI con sensibilidad &gt; 99,5% y especificidad 97-98%. Los tests de HAI presentan sensibilidad de 97-98% y especificidad de 99%.</p>
      <p>Las alteraciones electrocardiogr&#225;ficas constituyen, frecuentemente, el primer indicador de la CCC, siendo m&#225;s frecuente el bloqueo completo de rama derecha asociado al hemibloqueo anterior izquierdo. La afectaci&#243;n de la rama izquierda o del fasc&#237;culo posterior izquierdo es rara. El bloqueo atrio-ventricular (BAV) de grado variable es com&#250;n. La disfunci&#243;n del n&#243;dulo sinusal puede ocasionar episodios de bloqueo sino-atrial, con bradicardia o taquicardia atrial ect&#243;pica. <italic>Flutter</italic> y fibrilaci&#243;n atrial son tard&#237;os y asociados con disfunci&#243;n ventricular significativa, as&#237; como las extras&#237;stoles ventriculares polim&#243;rficas. Arritmias ventriculares complejas, como la taquicardia ventricular no sostenida (TVNS) o sostenida (TVS), ocurren aun en pacientes sin IC, sin embargo tienden a asociarse a niveles m&#225;s avanzados y de peor pron&#243;stico.</p>
      <p>En las fases avanzadas, cardiomegalia global muy acentuada en general contrasta con grados discretos o ausencia de congesti&#243;n pulmonar y el aumento de las cavidades derechas puede preponderar en la radiograf&#237;a de t&#243;rax. Tambi&#233;n ocurren congesti&#243;n venosa sist&#233;mica, derrame pleural y peric&#225;rdico.</p>
      <p>El examen ecocardiogr&#225;fico (ECO) permite evaluar el desempe&#241;o contr&#225;ctil regional y global del ventr&#237;culo izquierdo (VI), el compromiso del ventr&#237;culo derecho (VD), la presencia de aneurismas y trombos cavitarios y alteraciones de la funci&#243;n diast&#243;lica. Aun en la fase indeterminada de la enfermedad, el ECO puede demostrar, en 10-15% de los casos, alteraciones de contractilidad segmentaria en pared inferior o apical del VI. En la fase avanzada, se observa gran dilataci&#243;n de las cavidades card&#237;acas con hipocinesia difusa y insuficiencia mitral y tric&#250;spide, secundaria a la dilataci&#243;n del anillo valvular, adem&#225;s de aneurismas ventriculares, en 47-67% de los casos, asociados con mayor riesgo tromboemb&#243;lico (en posici&#243;n apical) y arritmias ventriculares malignas (&#237;nfero-basal o p&#243;stero-lateral).</p>
      <p>El monitoreo electrocardiogr&#225;fico continuo (Holter) es indicado en pacientes con disfunci&#243;n del VI, especialmente en la investigaci&#243;n de s&#237;ncope ocasionado por bradi o taquiarritmias ventriculares, que pueden coexistir en el mismo paciente, siendo la TVS y la BAV avanzada las m&#225;s graves.</p>
      <p>El test ergom&#233;trico es &#250;til para detecci&#243;n y pron&#243;stico de arritmias inducidas por esfuerzo. El test cardiopulmonar con medida directa del consumo de ox&#237;geno (VO<sub>2</sub>) demuestra que pacientes con VO<sub>2</sub> inferior a 12 ml/kg/min presentan elevada mortalidad en un a&#241;o, siendo tambi&#233;n utilizado como m&#233;todo auxiliar en la indicaci&#243;n de transplante card&#237;aco.</p>
      <p>La c&#225;mara gamma de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica demuestra d&#233;ficits perfusionales segmentarios en hasta 30% de los pacientes con dolor anginoide y coronariograf&#237;a normal - examen realizado innecesariamente en muchos pacientes - indicando alteraciones de la microcirculaci&#243;n coronaria. La evaluaci&#243;n de la funci&#243;n biventricular por angiocardiograf&#237;a nuclear con <sup>99m</sup>Tc es alternativa al ECO, principalmente en la cuantificaci&#243;n de la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del VD.</p>
      <p>El estudio electrofisiol&#243;gico (EEF) permite investigaci&#243;n de la funci&#243;n sinusal y de la conducci&#243;n A-V, y est&#225; indicado para esclarecimiento del s&#237;ncope de origen indeterminado, despu&#233;s de evaluaci&#243;n no invasiva, y de la MS revertida, adem&#225;s del mapeo de taquicardias ventriculares refractarias, para posible ablaci&#243;n.</p>
      <p>En pacientes con CCC evaluados con m&#233;todos no invasivos, fue descripto recientemente el escore de riesgo de muerte de Rassi, que utiliz&#243; 6 factores pron&#243;sticos independientes: clase funcional III o IV (5 puntos), cardiomegalia al rayo-x (5 puntos), disfunci&#243;n ventricular en el ECO (3 puntos), TVNS al Holter (3 puntos), bajo voltaje del QRS (2 puntos) y g&#233;nero masculino (2 puntos). Los pacientes fueron clasificados como de riesgo bajo (escore 0 a 6 puntos), intermedio (escore 7 a 11 puntos) y alto (escore 12 a 20 puntos), con mortalidad de 10%, 44% y 84%, en 10 a&#241;os de seguimiento, respectivamente.</p>
      <p>En revisi&#243;n sistem&#225;tica de estudios de seguimiento que incluyeron 3.928 pacientes, se identificaron como variables pron&#243;sticas independientes: disfunci&#243;n sist&#243;lica del VI, clase funcional III/IV y cardiomegalia al rayo-x de t&#243;rax. La combinaci&#243;n de disfunci&#243;n ventricular con la presencia de TVNS al Holter identifica grupo con riesgo en promedio 2,14 veces mayor de muerte. La presencia de arritmia ventricular con insuficiencia card&#237;aca identifica pacientes con mayor posibilidad de muerte s&#250;bita. Tales algoritmos consiguen estratificar el pron&#243;stico de forma simplificada (<xref ref-type="fig" rid="es_a02fig01-body2">Figura 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a02fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Tratamiento etiol&#243;gico</bold>
      </p>
      <p>Dos f&#225;rmacos son comprobadamente tripanosomicidas, el nifurtimox y el benznidazol. El primero no est&#225; disponible para uso generalizado en el Brasil, teniendo su comprimido 150 mg de substancia activa. La dosis recomendada es de 15 mg/kg/d&#237;a en ni&#241;os o casos agudos, y de 8 a 10 mg/kg/d&#237;a en adultos, por 60 d&#237;as de tratamiento, siendo la dosis diaria por v&#237;a oral dividida en tres veces. Sus efectos colaterales son: anorexia (el m&#225;s intenso y frecuente), dolor abdominal, n&#225;useas, v&#243;mitos y adelgazamiento.</p>
      <p>Los comprimidos de benznidazol tienen 100 mg de la substancia activa. La dosis recomendada es de 10 mg/kg/d&#237;a en ni&#241;os o cuadros agudos y 5 mg/kg/d&#237;a en cr&#243;nicos, por 60 d&#237;as, dividi&#233;ndose en dos tomas. La dosis m&#225;xima diaria recomendada es de 300 mg. Para adultos con peso encima de 60 kg, debe ser calculada la dosis total esperada, extendi&#233;ndose el tiempo de tratamiento m&#225;s all&#225; de los 60 d&#237;as. As&#237;, paciente de 65 kg recibir&#225; 300 mg por d&#237;a, durante 65 d&#237;as, el de 70 kg, esa dosis diaria por 70 d&#237;as hasta el m&#225;ximo de 300 mg. El efecto colateral m&#225;s frecuente es la dermatitis urticariforme, que ocurre en hasta 30% al final de la primera semana de tratamiento, con buena respuesta terap&#233;utica a antihistam&#237;nicos o corticosteroides. Cuando hay fiebre y adenomegalia, se debe suspender la medicaci&#243;n, as&#237; como en presencia de leucopenia y agranulocitosis (raras). Otros efectos adversos incluyen polineuropat&#237;a (generalmente al final del tratamiento de 60 d&#237;as), con dolor y/o hormigueo en los miembros inferiores, anorexia. Fue descripta aparici&#243;n de linfomas en conejos y ratones, sin correspondencia en humanos. Es contraindicado en gestantes, en insuficiencia renal y hep&#225;tica.</p>
      <p>Aunque, en la mayor&#237;a de los pacientes infectados agudamente, la enfermedad no sea diagnosticada por la inespecificidad de los s&#237;ntomas y se&#241;ales en esta fase, el tratamiento debe ser realizado en todos los casos y lo m&#225;s r&#225;pido posible (CR = I, NE = B), independientemente de la v&#237;a de transmisi&#243;n, excepci&#243;n hecha en cuanto a la presencia de gravidez, que contraindica el tratamiento etiol&#243;gico (CR=III, NE = C). Ni&#241;os chag&#225;sicos en fase cr&#243;nica tambi&#233;n deben recibir tratamiento tripanosomicida (CR = I, NE = B) por 60 d&#237;as.</p>
      <p>En las contaminaciones accidentales de riesgo elevado, con instrumentos p&#233;rforo cortantes o por contacto de mucosas con material conteniendo par&#225;sitos vivos, muestras para cultivo, vectores y animales de laboratorio infectados, muestras de pacientes sospechados de elevada parasitemia y material de necropsia, el uso de benznidazol (7-10 mg/kg) es mantenido por un m&#237;nimo de 10 d&#237;as. Con evidencias de alta carga parasitaria, el tratamiento debe prolongarse por un m&#237;nimo de 30 d&#237;as (CR = I, NE = C).</p>
      <p>La reactivaci&#243;n de la Enfermedad de Chagas puede ocurrir en pacientes inmunosuprimidos farmacol&#243;gicamente, o en coinfectados por el virus de la inmunodeficiencia adquirida humana. El tratamiento espec&#237;fico convencional est&#225; indicado en esas situaciones, por per&#237;odo de 60-80 d&#237;as, en dependencia de las condiciones cl&#237;nicas del paciente (CR = I, NE = C).</p>
      <p>En pacientes con CCC establecida, la indicaci&#243;n para el tratamiento parasiticida permanece controvertida. Diversos investigadores entienden que es defendible la conducta de tratar con base en: a) evidencias experimentales de que el tratamiento etiol&#243;gico aten&#250;a la progresi&#243;n de la cardiopat&#237;a, divulgadas por grupos distintos de investigadores; b) estudios observacionales en humanos, aunque no ?definitivos?, con desenlaces cl&#237;nicamente relevantes, se&#241;alan la posibilidad de impacto positivamente concreto sobre la historia natural de la enfermedad, aun en fase (no avanzada) de la CCC; c) la relativa paucidad y peque&#241;a gravedad de los efectos colaterales, en oposici&#243;n al potencial beneficio ligado al tratamiento de corta duraci&#243;n (dos meses en general). Para tratar de dirimir conclusivamente el dilema, frente a los riesgos opuestos de cometer errores alfa o beta, se est&#225; realizando una investigaci&#243;n multic&#233;ntrica internacional, randomizada, doble ciego y controlada por placebo, evaluando la evoluci&#243;n cl&#237;nica por 6 a&#241;os de pacientes con CCC tratados con benznidazol (el estudio BENEFIT).</p>
      <p>Los resultados del estudio BENEFIT podr&#225;n ser estrat&#233;gicos en el contexto de los pacientes chag&#225;sicos ya manifiestamente card&#237;acos. En ambos contextos no hubo consenso entre los Editores de la Directriz en cuanto a la clase de recomendaci&#243;n y nivel de evidencia para indicaci&#243;n del tratamiento para esos grupos de pacientes. Mientras un porcentual de los Editores sugiere que el tratamiento de la forma card&#237;aca no avanzada reciba recomendaci&#243;n clase IIa con nivel de evidencia B, y que la forma indeterminada en adultos j&#243;venes tenga recomendaci&#243;n clase IIa con nivel de evidencia C, otro porcentual de los Editores sugiere recomendaci&#243;n IIb, y aguardan los resultados de las investigaciones para una eventual definitiva recomendaci&#243;n.</p>
      <p>El seguimiento de laboratorio de los pacientes tratados busca evaluar si aun hay par&#225;sitos en el organismo y si aun est&#225;n presentes los anticuerpos antitripanosoma. Los ex&#225;menes parasitol&#243;gicos (xenodiagn&#243;stico, hemocultivo, reacci&#243;n en cadena de polimerasa - PCR) tienen valor apenas cuando se encuentra <italic>T. cruzi</italic>, significando falla terap&#233;utica. Resultados parasitol&#243;gicos negativos son insuficientes para afianzar que ocurri&#243; cura (CR = IIa, NE = B). Los ex&#225;menes serol&#243;gicos para detecci&#243;n de los anticuerpos, cuando son positivos, no necesariamente afirman fracaso de la terap&#233;utica tripanosomicida, al tiempo que los negativos persistentes (a lo largo de muchos a&#241;os) significan cura (CR = IIb, NE = B). En casos tratados durante la fase aguda, la declinaci&#243;n se observa en el primer a&#241;o y alcanza la negatividad en menos de 5 a&#241;os. En ni&#241;os (hasta 12-14 a&#241;os) o adultos tratados en los primeros a&#241;os despu&#233;s de la infecci&#243;n, la declinaci&#243;n es observada en los primeros 5 a&#241;os y la negatividad ocurre, en general, hasta 10 a&#241;os despu&#233;s. En adultos tratados m&#225;s tard&#237;amente, la curva s&#243;lo presenta inflexiones despu&#233;s de 10-20 a&#241;os y la negatividad puede ocurrir despu&#233;s de 30 a&#241;os.</p>
      <p>
        <bold>Tratamiento de la disfunci&#243;n ventricular e insuficiencia card&#237;aca</bold>
      </p>
      <p>El manejo de la cardiopat&#237;a chag&#225;sica consiste en el tratamiento de las diferentes manifestaciones cl&#237;nicas de la enfermedad (incluyendo el control de la infecci&#243;n parasitaria) y en el abordaje de la disfunci&#243;n ventricular y de la IC, de los fen&#243;menos tromboemb&#243;licos y de los trastornos de ritmo. Como en otras cardiopat&#237;as, la IC de la CCC tiene como base la utilizaci&#243;n rutinaria de la combinaci&#243;n de tres tipos de f&#225;rmacos: diur&#233;ticos, inhibidores de la enzima de conversi&#243;n de la angiotensina o bloqueadores del receptor de angiotensina y betabloqueantes adren&#233;rgicos. Entre tanto, a pesar de que la EC constituye causa importante de IC en Am&#233;rica Latina, pacientes con EC e IC no fueron incluidos en los grandes estudios que validaron tales medicamentos. La real eficacia y la tolerabilidad de esos f&#225;rmacos en pacientes con CCC no fueron establecidas y se extrapola su uso, a partir del beneficio obtenido en la IC de otras etiolog&#237;as (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Tabla 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Prevenci&#243;n de eventos tromboemb&#243;licos</bold>
      </p>
      <p>La incidencia anual de fen&#243;menos tromboemb&#243;licos est&#225; entre 1-2% en pacientes portadores de cardiomiopat&#237;a de la Enfermedad de Chagas, m&#225;s elevada (60%) en el subgrupo de pacientes con IC cr&#243;nica. En esas series, el aneurisma de la punta y la trombosis mural del VI fueron observados en 23% y 37%, respectivamente, de los pacientes. El tromboembolismo pulmonar es raramente visto en pacientes sin IC manifiesta, pero puede afectar 37% de los pacientes con IC. En 85% de los casos, se asocia a la trombosis mural de las c&#225;maras card&#237;acas derechas.</p>
      <p>Recientemente, se describi&#243; escore derivado de cohorte prospectiva de 1.043 pacientes para evaluar riesgo e implementar la prevenci&#243;n del accidente cerebro vascular encef&#225;lico (ACV) cardioemb&#243;lico en la CCC (incidencia de 0,56%/a&#241;o). La disfunci&#243;n sist&#243;lica del VI contribuy&#243; con dos puntos. Ya el aneurisma apical, la alteraci&#243;n primaria de la repolarizaci&#243;n ventricular a la electrocardiograf&#237;a y edad &gt; 48 a&#241;os participaron con un punto para cada una de esas alteraciones. Por medio del an&#225;lisis de riesgo-beneficio, la varfarina estar&#237;a indicada a los pacientes con 4-5 puntos (en este subgrupo, hay incidencia de 4,4% ACV <italic>versus</italic> 2% de sangrado grave al a&#241;o). En el subgrupo con escore de 3 puntos, las tasas de evento y sangrado con anticoagulante oral se equivalen, pudiendo ser indicado AAS o varfarina. En los pacientes con dos puntos, con baja incidencia de AVEi (1,22% al a&#241;o), fue recomendado AAS o ninguna profilaxia. Los pacientes con 0-1 punto, con incidencia de evento pr&#243;ximo a cero, no necesitar&#237;an profilaxia.</p>
      <p>
        <bold>Arritmias y trastornos de conducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Pacientes con CCC usualmente presentan alta densidad de arritmia ventricular, principalmente aquellos con alteraci&#243;n electrocardiogr&#225;fica, disfunci&#243;n ventricular regional o global e IC. En esos pacientes, el Holter debe ser realizado independientemente de los s&#237;ntomas para identificaci&#243;n de arritmias complexas (CR=IIa, NE=B). El EEF tambi&#233;n es empleado en la investigaci&#243;n del s&#237;ncope, especialmente cuando los ex&#225;menes no invasivos son inconclusivos.</p>
      <p>El objetivo del tratamiento farmacol&#243;gico de las arritmias en la CCC es el control de los s&#237;ntomas, sin evidencias concretas de efectividad en la prevenci&#243;n de muerte s&#250;bita y mortalidad global. En general, la presencia de esas arritmias en pacientes asintom&#225;ticos con funci&#243;n ventricular preservada dispensa tratamiento antiarr&#237;tmico. Cuando son sintom&#225;ticos, pacientes sin disfunci&#243;n ventricular, el tratamiento antiarr&#237;tmico puede ser individualizado, y, en los que tienen disfunci&#243;n ventricular izquierda, la amiodarona es el &#250;nico f&#225;rmaco seguro. En las dosis usuales de 200 a 400 mg/d&#237;a, puede ser asociada a betabloqueantes para reducir eventos arr&#237;tmicos graves.</p>
      <p>En el abordaje de la TVS en la sala de emergencia, la cardioversi&#243;n el&#233;ctrica debe ser utilizada en presencia de inestabilidad hemodin&#225;mica. Si es estable, podr&#225; ser empleada la amiodarona inyectable, en la dosis de 150 mg en 10 minutos (pudiendo ser repetida, en el caso de que no haya reversi&#243;n). Despu&#233;s de la reversi&#243;n, se sigue con infusi&#243;n de 1 mg/minuto en las primeras 6 horas y, posteriormente, 0,5 mg/minuto en las 18 horas siguientes. Terap&#233;utica farmacol&#243;gica en pacientes con TVS y disfunci&#243;n ventricular izquierda importante (fracci&#243;n de eyecci&#243;n de VI &lt; 35%) debe ser instituida como adyuvante al implante de cardioversor desfibrilador implantable (CDI). En los pacientes con TVS bien tolerada y funci&#243;n ventricular preservada, la utilizaci&#243;n de amiodarona y la ablaci&#243;n pueden ser consideradas, a pesar de que el implante de CDI sea la opci&#243;n m&#225;s segura. El papel de la ablaci&#243;n ha sido el de mejorar la calidad de vida de los pacientes, previniendo el disconfort de los shocks en los portadores de CDI y disminuyendo el n&#250;mero de internaciones hospitalarias para reversi&#243;n de las TVS (<xref ref-type="table" rid="tab3-body2">Tabla 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Las bradiarritmias de la CCC pueden ser consecuencia de disfunci&#243;n sinusal o de bloqueos atrioventriculares. Los bloqueos intraventriculares tambi&#233;n son frecuentes en la CCC en especial el bloqueo de rama derecha asociado al bloqueo de la divisi&#243;n &#225;ntero-superior de rama izquierda. Las indicaciones de marcapasos card&#237;acos en la CCC pueden ser vistas en la <xref ref-type="table" rid="es_a02tab04-body2">Tabla 4</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a02tab04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Las evidencias cient&#237;ficas respecto a indicaciones de CDI en la CCC se restringen a publicaciones de serie de casos, cohortes retrospectivas o registros, envolviendo apenas prevenci&#243;n secundaria de MSC. Hasta hoy, ning&#250;n estudio cl&#237;nico randomizado, a gran escala, comparando la eficacia del CDI con f&#225;rmaco activo o placebo en la CCC fue publicado. No hay ninguna evidencia cient&#237;fica que sustente la indicaci&#243;n de CDI en la prevenci&#243;n primaria de MS y, por lo tanto, en este momento, no hay recomendaci&#243;n a ser sugerida.</p>
      <p>A pesar de la inexistencia de evidencias cient&#237;ficas consistentes, la indicaci&#243;n de la resincronizaci&#243;n en la CCC sigue criterios extrapolados de los utilizados para isqu&#233;micos y portadores de cardiomiopat&#237;a dilatada idiop&#225;tica, en los cuales los resultados, aunque con restricciones, son bien conocidos.</p>
      <p>
        <bold>Transplante card&#237;aco</bold>
      </p>
      <p>En nuestro medio, la miocardiopat&#237;a chag&#225;sica es la 3&#170; causa m&#225;s com&#250;n de indicaci&#243;n de transplante card&#237;aco (TC). Las indicaciones para el TC son detalladas en la <xref ref-type="table" rid="tab5-body2">Tabla 5</xref>. Registro de pacientes sometidos a TC sugiere que el pron&#243;stico de receptores chag&#225;sicos pueda ser hasta mejor que aquel observado en receptores no chag&#225;sicos. La probabilidad de sobrevida fue de 76%, 62% y 46%, en un a&#241;o, dos a&#241;os y 6 a&#241;os despu&#233;s de TC, respectivamente.</p>
      <table-wrap id="tab5-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>El diagn&#243;stico de EC es relevante en el contexto de la donaci&#243;n de &#243;rganos y, como regla, infectados con <italic>T. cruzi</italic> no deben ser donantes de &#243;rganos. Esquemas diversos que combinan f&#225;rmacos inmunosupresores, con o sin inducci&#243;n de tolerancia al injerto, han sido utilizados en el TC para CCC, con buena evoluci&#243;n. En la inmunosupresi&#243;n de manutenci&#243;n, el esquema m&#225;s utilizado es la asociaci&#243;n de ciclosporina con azatioprina y la retirada del corticoesteroide lo antes posible. El concepto preponderante es que, por ser portador de infecci&#243;n por <italic>T. cruzi</italic>, el paciente chag&#225;sico deba recibir la menor intensidad de inmunosupresi&#243;n posible, desde que se evite el rechazo.</p>
      <p>El monitoreo de la reactivaci&#243;n de la infecci&#243;n por el <italic>T. cruzi,</italic> despu&#233;s de transplante card&#237;aco, debe ser realizado rutinariamente y durante episodios sospechados de esa ocurrencia. Existe una particular dificultad diagn&#243;stica para diferenciar el rechazo agudo celular de la miocarditis chag&#225;sica reactivada, pues estos procesos pueden tener semejanzas histopatol&#243;gicas, b&#225;sicamente representadas por focos de linfocitos agrediendo fibras card&#237;acas no parasitadas, aunque con diferencias en cuanto a algunas caracter&#237;sticas del infiltrado. Se debe frecuentemente procurar nidos parasitarios en cortes histol&#243;gicos secuenciales obtenidos por biopsia y hacer la reacci&#243;n de inmuno-histoqu&#237;mica contra ant&#237;genos del <italic>T cruzi</italic>. La t&#233;cnica de la PCR ha sido utilizada con ese prop&#243;sito, sin embargo la sensibilidad y la relaci&#243;n con reactivaci&#243;n aun precisan ser comprobados.</p>
      <p>
        <bold>Subgrupos especiales en la Enfermedad de Chagas</bold>
      </p>
      <p>La importancia de la coinfecci&#243;n <italic>T. cruzi</italic>/HIV se debe al riesgo de reactivaci&#243;n de la EC cr&#243;nica en la vigencia de inmunodepresi&#243;n causada por el HIV, particularmente en aquellos con linfocitos T-CD4+ &lt; 200 c&#233;ls/mm. Fue tambi&#233;n observada elevada frecuencia de transmisi&#243;n cong&#233;nita de <italic>T. cruzi</italic> con cuadros graves de meningoencefalitis y/o miocarditis de alta letalidad en hijos de madres coinfectadas.. El diagn&#243;stico de coinfecci&#243;n <italic>T. cruzi</italic>/HIV es basado en tests serol&#243;gicos y estos est&#225;n indicados en todo paciente HIV+ procedente de &#225;rea end&#233;mica o expuesto a riesgo de adquirir el <italic>T. cruzi</italic> (transfusiones de sangre, madre con EC). La manifestaci&#243;n cl&#237;nica m&#225;s com&#250;n de la reactivaci&#243;n es la meningoencefalitis. Miocarditis es descripta en 30 a 40% de los casos. La reactivaci&#243;n de la EC en pacientes HIV+ presenta alta letalidad, alcanzando 100% en aquellos no tratados o tratados tard&#237;amente. Instituci&#243;n precoz del tratamiento se asocia con mejor pron&#243;stico y reducci&#243;n de la letalidad a 20% en los que completan 30 d&#237;as de tratamiento espec&#237;fico.</p>
      <p>La tasa de reactivaci&#243;n de la EC ha sido descripta entre 9 y 16% con transplante renal, y 17 a 40% con medula &#243;sea, siendo m&#225;s com&#250;n en el primer a&#241;o, cuando la inmunosupresi&#243;n es m&#225;s intensa. En general hay buena respuesta al tratamiento, pero hay relatos de disfunci&#243;n y p&#233;rdida del injerto o aun &#243;bito, independientemente del uso adecuado de benznidazol. Es importante destacar que la EC en potencial receptor no es contraindicaci&#243;n a cualquier tipo de transplante, ya que el tratamiento espec&#237;fico, seg&#250;n fue mencionado, usualmente suprime las manifestaciones cl&#237;nicas de la reactivaci&#243;n.</p>
      <p>La CCC ocupa el segundo lugar entre las cardiopat&#237;as presentes en el ciclo grav&#237;dico-puerperal, atr&#225;s apenas de la cardiopat&#237;a reum&#225;tica. El riesgo de transmisi&#243;n vertical es substancialmente mayor en la fase aguda (62%) que en la fase cr&#243;nica (1,6%). El impacto de la EC en el transcurso de la gravidez es controvertido. Algunos trabajos se&#241;alan en el sentido de la benignidad de esa asociaci&#243;n, mientras otros verifican elevadas incidencias de complicaciones en la gestaci&#243;n y de mortalidad perinatal, as&#237; como hipotrofia neonatal, considerando las gestantes chag&#225;sicas como grupo de alto riesgo obst&#233;trico. Gestantes chag&#225;sicas card&#237;acos tienen pron&#243;stico estrechamente relacionado a la gravedad de la disfunci&#243;n ventricular y clase funcional en el inicio de la gravidez. La presencia de cardiopat&#237;a, desde que sea asistida y sin mayor gravedad, no contraindica la gravidez. Pacientes con IC y o arritmias graves deben ser desaconsejadas de quedar encintas.</p>
      <p>La tasa de transmisi&#243;n vertical por <italic>T. cruzi</italic> presenta diferencias regionales, variando en torno de 1,0 % en el Brasil y de 4-12% en otros pa&#237;ses del Cono Sur, y parece depender de factores ligados al par&#225;sito y al hu&#233;sped. La alta posibilidad de cura de la EC cong&#233;nita vuelve imperativo su diagn&#243;stico precoz. En general, los reci&#233;n nacidos son asintom&#225;ticos y las alteraciones cl&#237;nicas m&#225;s frecuentes son prematuridad, bajo peso, fiebre y hepatoesplenomegalia. En las primeras semanas de vida, el diagn&#243;stico de infecci&#243;n cong&#233;nita se basa en m&#233;todos parasitol&#243;gicos directos y debe ser realizado en los ni&#241;os con manifestaciones cl&#237;nicas sugestivas de infecci&#243;n cong&#233;nita. La t&#233;cnica del microhematocrito es de f&#225;cil realizaci&#243;n y presenta buena sensibilidad, especialmente en el primer mes de vida. Si el resultado fuese positivo, se debe iniciar el tratamiento etiol&#243;gico inmediatamente. La EC cong&#233;nita es considerada aguda y, por lo tanto, de notificaci&#243;n obligatoria. En caso de examen negativo, se debe completar la investigaci&#243;n diagn&#243;stica con tests serol&#243;gicos (con dos t&#233;cnicas distintas) despu&#233;s del 7&#186; mes de vida. El tratamiento de la infecci&#243;n chag&#225;sica en el reci&#233;n nacido puede ser realizado con uso de benznidazol o nifurtimox, por 30 a 60 d&#237;as, con resultados similares y altos &#237;ndices de cura. El criterio de cura es la negatividad de la serolog&#237;a en los tests despu&#233;s de tratamiento.</p>
      <p>
        <bold>Cardiopat&#237;a chag&#225;sica y comorbilidades</bold>
      </p>
      <p>Con el aumento de la longevidad de pacientes infectados por <italic>T. cruzi,</italic> en muchos casos se registra la presencia de comorbilidades, entre las cuales se destacan la hipertensi&#243;n arterial, la enfermedad coronaria, la diabetes mellitus y los trastornos de la funci&#243;n tiroidea.</p>
      <p>El control de la hipertensi&#243;n arterial y de la diabetes mellitus en pacientes con serolog&#237;a positiva tiene que ser tan eficaz y cuidadoso como en los pacientes con serolog&#237;a negativa, siendo la combinaci&#243;n y la elecci&#243;n de medicamentos semejantes.</p>
      <p>A partir principalmente de 1980, con la creciente urbanizaci&#243;n de la poblaci&#243;n de chag&#225;sicos, comenzaron a incurrir en los mismos riesgos que los individuos no infectados por <italic>T. cruzi</italic>. As&#237;, es natural que la prevalencia de enfermedad arterioscler&#243;tica como causa de infarto agudo de miocardio sea semejante en pacientes chag&#225;sicos y no chag&#225;sicos. Se debe, sobre todo, reconocer la inherente dificultad diagn&#243;stica diferencial en pacientes chag&#225;sicos presentando dolor precordial, que algunas veces es intenso y discapacitante. El ECG puede presentar alteraciones compatibles con enfermedad arterial coronaria (p.e.: anomal&#237;as de repolarizaci&#243;n, ondas Q de fibrosis) o que imposibiliten la interpretaci&#243;n correcta (como los bloqueos intraventriculares), adem&#225;s de eso, esos pacientes con frecuencia presentan trastornos perfusionales. Siendo as&#237;, muchos pacientes chag&#225;sicos son encaminados para coronariograf&#237;a, que, la mayor&#237;a de las veces, evidencia coronarias angiogr&#225;ficamente normales.</p>
      <p>Como regla general, es razonable preconizar, para pacientes chag&#225;sicos con enfermedad coronaria obstructiva, el mismo tratamiento que se prescribe para pacientes sin infecci&#243;n por <italic>T. cruzi</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Constituci&#243;n de servicios estructurados de control</bold>
      </p>
      <p>La atenci&#243;n y la promoci&#243;n de la salud al portador de CCC deben obligatoriamente estar apoyadas en una estructura de atenci&#243;n que permita acciones integrales, pasadas por pr&#225;cticas de humanizaci&#243;n y gesti&#243;n de calidad.</p>
      <p>La multidisciplinariedad es, hoy, reconocida como la mejor forma de asistencia a los pacientes con enfermedades cr&#243;nicas. Al crearse un servicio destinado y orientado a portadores de EC, se vuelve importante contemplar sus peculiaridades, procurando comprenderlas dentro de un contexto biopsicosocial. El servicio estructurado debe disponer idealmente de los siguientes profesionales: cardi&#243;logo, enfermero, psic&#243;logo, nutricionista y asistente social, pudiendo ser ampliado de acuerdo con la adopci&#243;n de nuevas terap&#233;uticas, con la participaci&#243;n del educador f&#237;sico, fisioterapeuta, farmac&#233;utico, terapeuta ocupacional. En suma, los servicios estructurados tienen como misi&#243;n primera promover asistencia que favorezca la estabilidad cl&#237;nica, psicol&#243;gica y social del paciente.</p>
      <p>
        <bold>Prevenci&#243;n de la transmisi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La EC no es erradicable, dada la permanencia del ciclo silvestre del <italic>T. cruzi</italic> y casos de transmisi&#243;n oral. Sin embargo, el control adecuado (vector domiciliado y sangre) es altamente efectivo, resultando en virtual eliminaci&#243;n de la transmisi&#243;n, lo que reduce los riesgos de transmisi&#243;n cong&#233;nita y transfusional. En general, el control de la EC compete a los sistemas p&#250;blicos de salud, cabiendo parte del mismo a sistemas privados, particularmente en el caso de bancos de sangre particulares.</p>
      <p>Todo profesional que va a tratar con el <italic>T. cruzi</italic> deber&#225; someterse a la serolog&#237;a convencional, en el inicio de sus actividades. Si es negativa, repetirla anualmente mientras dure la actividad. Es importante promover la concientizaci&#243;n y la capacitaci&#243;n t&#233;cnica, ambiente adecuado al manejo del par&#225;sito y uso obligatorio de equipamientos de protecci&#243;n individual (anteojos, m&#225;scara, guantes, zapatos cerrados, etc.). Una vez ocurrido el accidente, realizar desinfecci&#243;n local inmediata (con alcohol yodado o colirio de nitrato de plata, en caso de contaminaci&#243;n ocular), colectar serolog&#237;a convencional inmediatamente e iniciar tratamiento espec&#237;fico con las dosis usuales por diez d&#237;as. Transcurridos 30 d&#237;as, repetir la serolog&#237;a, realizando tratamiento integral (60 d&#237;as) en caso de que ocurra la seroconversi&#243;n a positividad.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>El Dr. Edimar Alcides Bocchi particip&#243; en comit&#233;s normativos de estudios cient&#237;ficos patrocinados por Servier; Recibi&#243; apoyo personal o institucional de Merck y elabor&#243; textos cient&#237;ficos en peri&#243;dicos patrocinados por Baldacci, Astra-Zeneca y Servier.</p>
      <p>
        <fn id="ab1-body2" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Correspondencia:</bold>
          </label>
          <p> Gl&#225;ucia Maria Moraes de Oliveira</p>
          <p> Rua Jo&#227;o Lira, 128/101 - Leblon</p>
          <p> 22430-210 - Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p><email xlink:href="glauciam@cardiol.br">glauciam@cardiol.br</email>, </p>
          <p>
            <email xlink:href="glaucia@mls.com.br">glaucia@mls.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 21/12/10; revisado recibido el 21/12/10; aceptado el 24/12/10.</p>
      <p>Dois f&#225;rmacos s&#227;o comprovadamente tripanosomicidas, o nifurtimox e o benznidazol. O primeiro n&#227;o &#233; dispon&#237;vel para uso generalizado no Brasil, tendo seu comprimido 150 mg de subst&#226;ncia ativa. A dose recomendada &#233; de 15 mg/kg/dia em crian&#231;as ou casos agudos, e de 8 a 10 mg/kg/dia em adultos, por 60 dias de tratamento, sendo a dose di&#225;ria por via oral dividida em tr&#234;s vezes. Seus efeitos colaterais s&#227;o: anorexia (o mais intenso e frequente), dor abdominal, n&#225;useas, v&#244;mitos e emagrecimento.</p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Special Article</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">I Latin American Guidelines for the diagnosis and treatment of chagas' heart disease: executive summary</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>SPECIAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>I latin american guidelines for the diagnosis and treatment of chagas' heart disease. Executive summary</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Jadelson Pinheiro de Andrade; Jose Antonio Marin Neto; Angelo Amato Vincenzo de Paola; F&#225;bio Vilas-Boas; Glaucia Maria Moraes Oliveira; Fernando Bacal; Edimar Alcides Bocchi; Dirceu Rodrigues Almeida; Abilio Augusto Fragata Filho; Maria da Consola&#231;&#227;o Vieira Moreira; Sergio Salles Xavier; Wilson Alves de Oliveira Junior; Jo&#227;o Carlos Pinto Dias et al</bold>
      </p>
      <p>Sociedade Brasileira de Cardiologia, Rio de Janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body3">Mailing address</xref>
      </p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>Much has been achieved in one century after Carlos Chagas' discovery. However, there is surely much to be done in the next decades. At present, we are witnessing many remarkable efforts to monitor the epidemiology of the disease, to better understand the biology of the <italic>T. cruzi</italic> and its interaction with human beings as well as the pathogenesis and pathophysiology of the complications in the chronic phase, and deal more appropriately and effectively with late cardiac and digestive manifestations. </p>
      <p> Although the vector and transfusion-derived transmission of the disease has been controlled in many countries, there remains a pressing need for sustained surveillance of the measures that led to this achievement. It is also necessary to adopt initiatives that enable appropriate management of social and medical conditions resulting from the migration of infected individuals to countries where the disease formerly did not exist. It's also necessary to standardize the most reliable methods of detection of infection with T.<italic> cruzi</italic>, not only for diagnosis purposes, but more crucially, as a cure criterion. </p>
      <p> The etiological treatment of millions of patients in the chronic stage of the disease is also to be unraveled. A renewed interest in this area is observed, including prospects of studies focusing on the association of drugs with benznidazole. We also wait for full evidence of the actual effectiveness of the etiological treatment to impact favorably on the natural history of the disease in its chronic phase. </p>
      <p> Eventually, cardiologists are primarily responsible for improving the clinical management of their patients with Chagas' disease, judiciously prescribing drugs and interventions that respect, as much as possible, the peculiar pathophysiology of the disease, wasting no plausible therapeutic opportunities.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Chagas' cardiomyopathy/history/trend/epidemiology/pathophysiology/diagnosis/complications/therapy/mortality, guidelines, Latin America.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Soon after the celebration of 100<sup>th</sup> anniversary of the discovery of Chagas' Disease (CD), this is an opportunity to celebrate this event with the first issue of the Latin American Guidelines on Chagas' Heart Disease (CHD) and pay tribute to the man who has ingeniously described the new disease, from its etiology and clinical features, including the main mode of transmission, the vector.</p>
      <p>
        <bold>Epidemiological aspects</bold>
      </p>
      <p>Organized and coordinated campaigns to control vectorial and transfusional borne transmission have significantly reduced new cases. In June 2006, Brazil received from the World Health Organization (WHO) the certificate of eradication of CD transmission by the wild vector <italic>Triatoma infestans</italic>. The cost-effectiveness of CD control program was verified, since for every US$ 1.00 spent, savings were US$ 17.00. That does not represent the eradication of the CD, as isolated outbreaks and sporadic records of acute cases continue to occur in several Brazilian states.</p>
      <p>With the globalization of the CD, a new epidemiological, economic, social and political problem has emerged from the legal and illegal migration of individuals infected with the <italic>T. cruzi </italic>from endemic countries to non-endemic countries, mainly the United States, Canada, Spain, France, Switzerland, Italy, Japan, emerging countries from the Asia and Australia, which contributed to increasing the visibility of the CD. In the US, it is estimated that 300,000 individuals are infected with the T. cruzi. Of these, 30,000 to 45,000 have clinical manifestations. In 2007, screening on blood and organ donors became mandatory. In the Americas, the epidemiological features of the CD can be divided into the following groups of countries, according to the cycle of transmission and control programs.</p>
      <p><italic>Group I </italic>- Argentina, Bolivia, Brazil, Chile, Ecuador, Honduras, Paraguay, Peru, Uruguay and Venezuela have the domestic, peridomicile and sylvatic cycles, with high prevalence of human infection and prevalence of chronic Chagas' cardiomyopathy (CCC).</p>
      <p><italic>Group II </italic>- Colombia, Costa Rica and Mexico, characterized by domestic and peridomicile cycles with presence of CCC.</p>
      <p><italic>Group III </italic>- El Salvador, Guatemala, Nicaragua and Panama have domestic, peridomicile and sylvatic cycles with poor clinical information.</p>
      <p><italic>Group IV </italic>- Caribbean, Bahamas, Belize, Cuba, United States, French Guiana, Guyana, Haiti, Jamaica and Suriname, with sylvatic cycles and little clinical information.</p>
      <p>
        <bold>Pathogenesis and pathophysiology</bold>
      </p>
      <p>The chronic Chagas' cardiomyopathy (CCC) is essentially a dilated cardiomyopathy in which a chronic inflammation, usually of low intensity but constant, leads to progressive tissue destruction and extensive fibrosis in the heart. Several mechanisms may contribute to the pathogenesis of cardiac lesions and the subsequent installation of various pathophysiological disorders, according to recent reviews.</p>
      <p>Although the morphological and functional changes of the autonomic heart system are detectable in patients with chronic Chagas' disease, they occur in varying degrees and do not directly correlate to the degree of ventricular depression. Hence, the so-called "neurogenic theory", as understood on the basis of pioneering studies, does not convincingly explains the myocardial damage caused by the CCC.</p>
      <p>Many patients with CCC have anginal symptoms, electrocardiographic abnormalities suggesting ischemia and various myocardial perfusion defects detected by scintigraphy. In general, the epicardial coronary arteries are angiographically normal in these patients, but may have abnormal reactivity to stimulation of vasodilators or vasoconstrictors. It is assumed that microcirculatory disturbances detected in experimental models of infection with <italic>T. cruzi</italic> and humans with Chagas' disease, contribute as amplifiers of the inflammatory effects and produce myocardial ischemia<sup>24</sup>. Similarly to the "neurogenic theory", the "microvascular hypothesis", as an independent and fundamental pathogenic mechanism, needs further definitive clinical support.</p>
      <p>There is unequivocal evidence that pathogenic reactions of autoimmunity occur in the CCC, by molecular mimicry, polyclonal activation or other mechanisms. However, it is less clear whether aggression to the cardiac structures depending on autoimmunity is decisive for the installation of those lesions that characterize the chronic cardiomyopathy of the Chagas' disease. In contrast, it is assumed that a proper mechanism of immunoregulation is crucial to distinguish those individuals who would control their infection without developing any relevant tissue damage (through limited inflammatory response) from those who would develop a severe disease, with intense inflammation, necrosis and reactive fibrosis.</p>
      <p>Based on recent experimental and clinical evidence, there is consensus that the essence of the pathogenesis of CCC lies in inflammation directly dependent on parasite persistence and consequent adverse immunological reaction, elicited by such persistence, thus redeeming the notion that even in its chronic phase, the heart disease is primarily an infectious inflammatory process.</p>
      <p>The pathophysiology of chronic heart disease is expressed by inflammatory, degenerative and fibrotic abnormalities that cause sinus node dysfunction, various atrioventricular and intraventricular blocks, re-entry ventricular arrhythmias, and dyssynergia or ventricular aneurysms that lead to thromboembolic complications. With the progressive myocardial injury, heart failure or a dilated cardiomyopathy pattern characteristically biventricular then emerges.</p>
      <p>
        <bold>Clinical presentation and classification</bold>
      </p>
      <p>The CD can be classified into two evolutionary stages: acute and chronic. The acute phase may be due to primary infection or reactivation of a chronic phase. After the initial infection, the acute phase lasts 06-08 weeks. In many patients infected by vector transmission, the acute phase is not diagnosed. The clinical picture resembles that of other cases of myocarditis, with systemic symptoms of fever, disproportionate tachycardia, splenomegaly and edema. Inflammation can be observed where the parasites penetrate the skin, such as the Roma&#241;a's sign - unilateral palpebral edema and preauricular lymphadenopathy, sometimes accompanied by conjunctivitis. Electrocardiogram (ECG) may reveal sinus tachycardia, low QRS voltage, prolonged PR and/or QT interval and ventricular repolarization. Ventricular arrhythmias and atrial fibrillation may also be observed. These situations that indicate a worse prognosis. When the disease is transmitted congenitally, it may be associated with hepatosplenomegaly, jaundice, cutaneous hemorrhage and neurological signs, especially in premature neonates.</p>
      <p>In the chronic phase, 04 clinical situations may evolve: indeterminate form, heart form, gastrointestinal form, and mixed form (cardiac and digestive involvement in the same patient).</p>
      <p>The indeterminate form (IF) may last 30 to 40 years. Approximately 30 to 40% of the patients develop the cardiac, digestive, or mixed form, and the others remain with the IF throughout life. Patients with this form have serology and/or parasitological tests positive for <italic>Trypanosoma cruzi</italic>, but no symptoms, physical signs or evidence of organ damage (cardiac and extracardiac) on ECG and chest X-rays or other radiological studies (esophagus and colon). However, if the patient is subjected to more rigorous and sophisticated testing (echocardiogram, autonomic evaluation, exercise testing, Holter monitoring, myocardial scintigraphy, magnetic resonance imaging, cardiac catheterization, endomyocardial biopsy), some changes may be observed, generally mild with no established prognostic value in any study.</p>
      <p>The cardiac form can occur with or without global ventricular dysfunction (usually known as arrhythmogenic form). Although the most common form is the coexistence of arrhythmic events with congestion, some patients may have a form of CCC only characterized by arrhythmias and intraventricular and atrioventricular conduction disorders, with normal ventricular function. This malignant ventricular arrhythmia is an important prognostic marker due to MS, which has multiple mechanisms (tachycardia and ventricular fibrillation or asystole), associated with multiple myocardial scarred areas.</p>
      <p>The chronic heart failure usually settles 20 years or more after infection. The most frequent clinical presentation is the biventricular HF, sometimes with right ventricular (RV) predominance. Patients complain of weakness, rather than dyspnea, and chest pain (usually atypical angina). Dilated ventricles with aneurysms and, in addition to the high prevalence of atrial fibrillation in advanced stages, are important sources of mural thrombi, causing systemic, pulmonary and cerebral thromboembolic events. The prognosis worsens as the HF picture progresses and arrhythmias become uncontrollable.</p>
      <p>As for left ventricular (LV) dysfunction and HF manifestations, the chronic phase can be further classified into stages (A, B, C and D), according to international recommendations adapted to the Chagas' disease.</p>
      <p>The stage A includes IF patients with no present or previous symptoms of HF, without structural heart disease (normal ECG and chest X-ray). As long as the patient remains in this form of the disease, prognosis is not compromised.</p>
      <p>The stage B includes those patients with structural heart disease, who have never had signs or symptoms of HF. This stage is divided into:</p>
      <p><italic>B1</italic> - patients with ECG changes (arrhythmias or conduction disorders) may present mild echocardiographic abnormalities (abnormalities of regional contractility), but global ventricular function is normal.</p>
      <p><italic>B2</italic> - patients with global ventricular dysfunction (decreased LV ejection fraction).</p>
      <p>Stage C includes patients with LV dysfunction and prior or current symptoms of HF (NYHA I, II, III and IV).</p>
      <p>Stage D includes patients with symptoms of HF at rest, refractory to maximized medical therapy (NYHA IV) requiring specialized and intensive interventions.</p>
      <p>Clinical diagnosis and prognosis in chronic phase - <xref ref-type="table" rid="tab1-body3"><bold>Table 1</bold></xref></p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Given the low parasitemia in the chronic phase of the disease, parasitological examinations are not routinely used and serological tests based on detection of antibodies against the<italic> T. cruzi</italic> should be employed. The diagnosis of infection with <italic>T. cruzi </italic>is confirmed (or excluded) with at least two serological tests of different principles and the most commonly used are: enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA), indirect immunofluorescence (IIF) and indirect haemagglutination (IHA). When the three tests are conducted, it is possible to obtain a consistency level exceeding 98%. The sensitivity and specificity of these tests vary: ELISA and IFA with sensitivity &gt; 99.5% and specificity from 97 to 98%. IHA tests have a sensitivity of 97 to 98% and specificity of 99%.</p>
      <p>Electrocardiographic abnormalities are often the first indicator of CCC. Right bundle branch block is more frequently associated with left anterior hemiblock. Involvement of left branch and left posterior fascicle is rare. Atrioventricular block (AVB) of varying degree is common. Sinus node dysfunction may cause episodes of sino-atrial block with bradycardia or ectopic atrial tachycardia. Flutter and atrial fibrillation are delayed and associated with significant ventricular dysfunction, as well as polymorphic ventricular extrassystoles. Complex ventricular arrhythmias such as nonsustained ventricular tachycardia (NSVT) or sustained ventricular tachycardia (SVT) occur even in patients without HF, but tend to be associated with more advanced stages and worse prognosis.</p>
      <p>In advanced stages, acute global cardiomegaly generally contrasts with discrete degrees or absence of pulmonary congestion and increased right cavities may prevail in the chest radiography. Systemic venous congestion, and pleural and pericardial effusion also occur.</p>
      <p>Echocardiography (ECG) allows evaluating left ventricular (LV) regional and global contractile performance, right ventricular (RV) impairment, the presence of aneurysms and cavity thrombus and changes in diastolic function. Even in the indeterminate phase of the disease, the echocardiogram may show, in 10 to 15% of the cases, changes in segmental contractility in the inferior or apical LV wall. In advanced stages, there is great cardiac chamber dilatation with diffuse hypokinesia and mitral and tricuspid insufficiency secondary to dilation of the annulus, as well as ventricular aneurysms, 47 to 67% of cases associated with increased thromboembolic risk (in apical position) and malignant ventricular arrhythmias (inferobasal or posterolateral).</p>
      <p>Continuous electrocardiographic monitoring (Holter) is indicated in patients with LV dysfunction, especially in the investigation of syncope due to bradyarrhythmias or ventricular tachyarrhythmias, which may coexist in the same patient, and the SVT and advanced AVB are the most serious ones.</p>
      <p>A stress test is useful for detection and prognosis of arrhythmias induced by stress. Cardiopulmonary exercise testing with direct measurement of oxygen consumption (VO<sub>2</sub>) demonstrates that patients with VO<sub>2</sub> smaller than 12 ml/kg/min present high mortality in one year, and is also used as an auxiliary method of indication of cardiac transplantation.</p>
      <p>Myocardial perfusion scintigraphy shows segmental perfusion deficits in up to 30% of patients with anginal pain and normal coronary angiography - an examination performed unnecessarily in many patients - indicating changes in the coronary microcirculation. The assessment of the biventricular function by nuclear angiocardiography with <sup>99m</sup>Tc is an alternative to the ECO, mainly in quantifying the RV ejection fraction.</p>
      <p>The electrophysiological study (EPS) allows investigating the sinus function and the AV conduction, and is indicated for clarifying syncope of undetermined origin after noninvasive evaluation, and reversed sudden death, as well as mapping ventricular refractory tachycardia for potential ablation.</p>
      <p>In CCC patients evaluated with noninvasive methods, Rassi's death risk score has been recently described. It used 06 independent prognostic factors: functional class III or IV (5 points), cardiomegaly on x-ray (5 points), ventricular dysfunction on ECG (3 points), NSVT on Holter monitoring (3 points), low QRS voltage (2 points) and male sex (2 points). Patients were classified as low risk (score 0-6 points), intermediate (score 7-11 points) and high (score 12-20 points), with a mortality of 10%, 44% and 84% in 10 years of follow-up study, respectively.</p>
      <p>In a systematic review of follow-up studies covering 3928 patients, the following were identified as independent prognostic variables: LV systolic dysfunction, functional class III/IV and cardiomegaly on chest X-ray. The combination of ventricular dysfunction in the presence of NSVT on Holter monitoring identifies a group with a 2.14 times greater risk of death. The presence of ventricular arrhythmia with heart failure identifies patients at higher risk for sudden death. These algorithms are able to stratify the prognosis in a simplified way (<xref ref-type="fig" rid="en_a02fig01m-body3">Figure 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_a02fig01m-body3">
          <graphic xlink:href=""/>
        </fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Etiological treatment</bold>
      </p>
      <p>Two drugs have proved to be trypanocidal agents: nifurtimox and benznidazole. The former is not available for widespread use in Brazil. Its tablet contains 150 mg of active ingredient. The recommended dose is 15 mg/kg/day in children or acute cases, and 80 to 10 mg/kg/day in adults for 60 days of treatment, and the daily oral dose is divided into three times. Its side effects are: anorexia (the most intense and frequent), abdominal pain, nausea, vomiting and weight loss.</p>
      <p>Benznidazole tablets have 100 mg of active ingredient. The recommended dose is 10 mg/kg/day in children or acute cases, and 05 mg/kg/day in chronic cases for 60 days, divided into two doses. The maximum recommended daily dose is 300 mg. For adults weighing over 60 kg, the total dose expected should be calculated, extending the treatment time beyond 60 days. Thus, patients weighing 65 kg receive 300 mg daily for 65 days, and patients weighing 70 kg receive this daily dose for 70 days to a maximum of 300 mg. The most common side effect is urticarial dermatitis, which occurs in up to 30% in the first week of treatment, with a good therapeutic response to antihistamines or corticosteroids. When there is fever and adenopathy, the medication should be discontinued, as well as leukopenia and agranulocytosis (rare). Other adverse effects include polyneuropathy (usually at the end of the 60-day treatment) with pain and/or tingling in the legs, anorexia. Lymphoma was described in rabbits and rats, unrelated to humans. It is contraindicated in pregnant women, renal and liver failure.</p>
      <p>Although in most acutely infected patients the disease is not diagnosed due to nonspecific symptoms and signs at this stage, treatment should be performed in all cases and as soon as possible (CR = I, LE = B), regardless of the type of transmission, exception made to pregnancy, which contraindicates etiological treatment (CR = III, LE = C). Chagasic children in chronic phase should also receive trypanocidal treatment (CR = I, B = LE) for 60 days.</p>
      <p>In accidental contaminations of high risk, with cutting/piercing instruments or mucous contact with material containing living parasites, samples for culture, infected vectors and laboratory animals, samples from patients suspected of high parasitemia and necropsy material, the use of benznidazole (7-10 mg/kg) is maintained for at least 10 days. With evidence of a high parasite load, treatment should continue for at least 30 days (CR = I, LE = C).</p>
      <p>Reactivation of Chagas' disease may occur in pharmacologically immunosuppressed patients, or in those co-infected with the human immunodeficiency virus. Specific conventional treatment is indicated in these situations for a period of 60-80 days, depending on the patient's clinical condition (CR = I, LE = C).</p>
      <p>In adult patients with the indeterminate form or with established CCC, indication for parasiticide treatment remains controversial. Many researchers believe that a defensible practice is to treat based on: a) experimental evidence that the etiological treatment attenuates the progression of heart disease, reported by different groups of researchers; b) observational studies in humans, though not definitive, with clinically relevant outcomes point to the possibility of concrete a positive impact on the natural history of the disease, even at a (not advanced) stage of CCC; c) the relative paucity and low severity of side effects in comparison with the potential benefit on the treatment of short duration (two months in general). To try to resolve conclusively the dilemma, given the opposing risks of committing alpha or beta errors, international multicentre, randomized, double-masked and placebo-controlled research is ongoing to evaluate the clinical course of 6 years in patients with CCC treated with Benznidazole (the BENEFIT study).</p>
      <p>The results of the BENEFIT study may be strategic in the context of Chagas' disease patients who clearly have heart disease. In these situations, there was no consensus among the Guideline Editors to the class of recommendation and level of evidence for the indication of treatment for these groups of patients. While a percentage of Editors suggest that the treatment of the advanced cardiac form should receive class IIa recommendation with evidence level B, and that the indeterminate form in young adults should receive class IIa recommendation with evidence level C, another percentage of the Editors suggests IIb recommendation percentage of the Editors suggests IIb recommendation and awaiting awaiting for the results of investigations for a possible final recommendation.</p>
      <p>The laboratory follow-up of patients treated aims to examine whether there are parasites in the body and whether the antitripanosoma antibodies are still present. The parasitological tests (xenodiagnosis, blood culture, polymerase chain reaction - PCR) are valuable only when <italic>T. cruzi</italic> is found, meaning treatment failure. Parasitologically negative results are insufficient to secure that healing has occurred (CR = IIa, LE = B). Serologic tests for detection of antibodies, when positive, not necessarily attest trypanocidal therapy failure, while persistent negative results (over many years) mean cure (CR = IIb, LE = B). In cases treated during the acute phase, the decline is observed in the first year and reaches a negative result in less than 05 years. In children (12-14 years) or adults treated during the first years after infection, the decline is observed in the first 05 years and a negative result in general, is found even after 10 years. In adults treated later, the curve has inflections only after 10-20 years and negativity may occur after 30 years.</p>
      <p>
        <bold>Treatment of ventricular dysfunction and heart failure</bold>
      </p>
      <p>The management of Chagas' Heart Disease is the treatment of different clinical manifestations of the disease (including the control of parasitic infection) and the approach of ventricular dysfunction and heart failure, as well as thromboembolic events and rhythm disordersAs in other heart diseases, HF caused by CCC is based on the routine use of a combination of three types of drugs: diuretics, angiotensin-converting enzyme inhibitors or angiotensin receptor blockers and adrenergic beta-blockers. However, although the CD is a major cause of HI in Latin America, patients with CD and HI were not included in large studies that validated these drugs. The real effectiveness and tolerability of these drugs in patients with CCC have not been established and its use is extrapolated due to the benefit obtained in HF from other causes (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Table 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Prevention of thromboembolic events</bold>
      </p>
      <p>Annual incidence of thromboembolic events is between 1 to 2% in patients with Chagas' disease cardiomyopathy, the highest one (60%) in the subgroup of patients with chronic heart failure. In this series, apical aneurysm and LV mural thrombosis were observed in 23% and 37% of patients, respectively. Pulmonary thromboembolism is rarely seen in patients without HF, but it can occur in 37% of patients with HF. In 85% of the cases, it is associated with mural thrombosis of the right heart chambers.</p>
      <p>A score derived from prospective cohort of 1,043 patients was recently described to assess risk and implement the prevention of cardioembolic cerebrovascular accident (CVA) in CCC (incidence of 0.56% per year). LV systolic dysfunction contributed with two points. As for the apical aneurysm, the primary change in ventricular repolarization on electrocardiography and age &gt; 48 years participated with one point for each of these changes. Through the risk-benefit analysis, warfarin is indicated for patients with 4-5 points (in this subgroup, there is an incidence of 4.4% CVA <italic>versus</italic> 2% of severe bleeding per year). In the subgroup with a score of 3 points, event rates and bleeding with oral anticoagulation are equivalent. In this case, aspirin or warfarin can be indicated. In patients with two points, with low incidence of ischemic CVA (1.22% per year), aspirin or no therapy was recommended. Patients with 0-1 point, with incidence close to zero, would not need prophylaxis.</p>
      <p>
        <bold>Arrhythmias and conduction disorders</bold>
      </p>
      <p>CCC patients usually have high density of ventricular arrhythmia, particularly those with electrocardiographic abnormalities, regional or global ventricular dysfunction and HF. In these patients, Holter monitoring should be performed regardless of the symptoms, in order to identify complex arrhythmias (CR = IIa, LE = B). The EPS is also used to investigate syncope, especially when noninvasive tests are inconclusive.</p>
      <p>The goal of pharmacological treatment of arrhythmias in CCC is the control of symptoms without concrete evidence of effectiveness in preventing sudden death and overall mortality. In general, the presence of these arrhythmias in asymptomatic patients with preserved ventricular function eliminates the need for antiarrhythmic treatment. For symptomatic patients without ventricular dysfunction, antiarrhythmic treatment can be individualized and in those with left ventricular dysfunction, amiodarone is the only safe drug. In usual doses of 200 to 400 mg/day, it may be associated with beta blockers to reduce serious arrhythmic events.</p>
      <p>In the approach of SVT in the emergency room, electrical cardioversion should be used for hemodynamic instability. If stable, injectable amiodarone can be used in a dose of 150 mg in every 10 minutes (it may be repeated if there is no reversal). After reversal, infusion of 01 mg/minute is applied in the first 6 hours and then 0.5 mg/minute in the following 18 hours. Pharmacological therapy in patients with SVT and relevant left ventricular dysfunction (LV ejection fraction &lt; 35%) should be instituted as an adjunct to implantable cardioverter defibrillator (ICD). In patients with well tolerated SVT and preserved ventricular function, the use of amiodarone and ablation can be considered, although ICD implantation is the safest option. The role of ablation has been to improve patients' quality of life, avoiding the discomfort of shocks in patients with ICD and reducing the number of hospital admissions for reversal of SVT (<xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Table 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>CCC bradyarrhythmias may result from sinus node dysfunction or atrioventricular blocks. Intraventricular blocks are also common in the CCC, in particular the right bundle branch block associated with anterosuperior divisional left bundle-branch block.Indications for cardiac pacemakers in the CCC are shown in <xref ref-type="table" rid="en_a02tab04m-body3">Table 4</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_a02tab04m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Scientific evidence regarding ICD indications in CCC is restricted to publications of case series, retrospective cohorts or registries, involving only the secondary prevention of sudden cardiac death.To date, no randomized clinical study on a large scale has compared the ICD effectiveness with active drug or placebo in CCC. There is no scientific evidence that supports the indication of ICD in the primary prevention of sudden death. Therefore there is no recommendation to be suggested at this moment.</p>
      <p>Despite the lack of solid scientific evidence, the indication of resynchronization in CCC follows criteria extrapolated from those used for patients with ischemic and idiopathic dilated cardiomyopathy, in which the results, albeit with restrictions, are well known.</p>
      <p>
        <bold>Cardiac transplantation</bold>
      </p>
      <p>In Brazil, Chagas' cardiomyopathy is the 3<sup>rd</sup> most common cause of indication for cardiac transplantation (CT). Indications for CT are summarized in <xref ref-type="table" rid="tab5-body3">Table 5</xref>. Registry of patients undergoing CT suggests that the prognosis of recipients with Chagas' disease can be even better than that observed in non-chagasic recipients. The overall survival rate was 76%, 62% and 46% in one year, two years and 06 years after CT, respectively.</p>
      <table-wrap id="tab5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-06-0434-00002-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The diagnosis of CD is relevant in the context of organ donation and, as a rule, patients infected with<italic> T. cruzi</italic> should not be organ donors. Various schemes that combine immunosuppressive drugs, with or without induction of tolerance to graft, have been used in CT for CCC, with a good outcome. In maintenance immunosuppression, the most commonly used scheme is the combination of cyclosporine with azathioprine and withdrawal of corticosteroid as soon as possible. The prevailing concept is that, for being infected with <italic>T. cruzi,</italic> patients with Chagas' disease should receive the lowest possible intensity of immunosuppression, as long as rejection is avoided.</p>
      <p>Monitoring of the reactivation of infection with <italic>T. cruzi</italic> after heart transplantation should be performed routinely and during suspected episodes of such occurrence. There is a particularly difficult diagnosis to distinguish acute cellular rejection from reactivated chagasic myocarditis, because these processes may have histopathologic similarities, basically represented by foci of lymphocytes attacking not infected cardiac fibers, although with some differences as to the characteristics of the infiltrate.Parasite nests should be often looked for in sequence histological sections obtained by biopsy and immunohistochemistry reaction should be performed against <italic>T. cruzi</italic> antigens. The PCR technique has been used for this purpose, but the sensitivity and relationship with reactivation remain to be proven.</p>
      <p>
        <bold>Special subgroups in Chagas' disease</bold>
      </p>
      <p>The importance of coinfection with <italic>T. cruzi</italic>/HIV is due to the risk of reactivation of chronic CD in the presence of immunosuppression caused by HIV, particularly in those with lymphocytes T-CD4+ &lt; 200 cells/mm. We also observed a high frequency of congenital transmission of <italic>T. cruzi</italic> with severe meningoencephalitis and/or highly lethal myocarditis in children of coinfected mothers.The diagnosis of coinfection <italic>T. cruzi</italic>/HIV is based on serological tests and these are indicated in all HIV+ patients coming from endemic areas or exposed to the risk of acquiring <italic>T. cruzi</italic> (blood transfusions, mother with CD). The most common clinical manifestation of reactivation is meningoencephalitis. Myocarditis is described in 30 to 40% of the cases. The reactivation of CD in HIV+ patients has a high fatality rate, affecting 100% in those untreated or treated late. Early treatment is associated with better prognosis and mortality reduced to 20% in those completing 30 days of specific treatment.</p>
      <p>The rate of CD reactivation has been described as between 9 and 16% with renal transplantation, and 17 to 40% with bone marrow, most frequently in the first year, when immunosuppression is more intense. In general, there is good response to treatment, but there are reports of dysfunction and graft loss or even death, regardless of the proper use of benznidazole. Importantly, the CD is a potential receptor is not contraindicated for any type of transplant, since the specific treatment, as mentioned, usually suppresses the clinical manifestations of reactivation.</p>
      <p>The CCC is ranked second among the heart diseases present in pregnancy and childbirth, only behind rheumatic heart disease. The risk of vertical transmission is substantially greater in the acute phase (62%) than in the chronic phase (1.6%). The impact of CD in the course of pregnancy is controversial. Some studies point to the benignity of this association, while others report high incidence of complications during pregnancy and perinatal mortality and neonatal hypotrophy, considering chagasic pregnant women as a group at high obstetrical risk. Chagasic pregnant women with heart disease have prognostic closely related to the severity of ventricular dysfunction and functional class in early pregnancy. The presence of heart disease, as long as assisted and without severity, provides no contraindication to pregnancy. Patients with heart failure and severe arrhythmias should be discouraged from becoming pregnant.</p>
      <p>The rate of vertical transmission with <italic>T. cruzi </italic>presents regional differences, ranging around 1% in Brazil and from 4 to 12% in other Southern Cone countries, and appears to depend on factors related to the parasite and to the host. The high chance of cure for congenital CD makes early diagnosis imperative. In general, newborns are asymptomatic and the more frequent clinical changes are prematurity, low birth weight, fever and hepatosplenomegaly.In the first weeks of life, the diagnosis of congenital infection is based on direct parasitological methods and should be performed in children with clinical manifestations suggesting congenital infection. The microhematocrit technique is easy to perform and has a good sensitivity, especially in the first month of life. If the result is positive, etiological treatment should be immediately started. Congenital CD is considered acute, and therefore notifiable. In case of negative test, diagnostic investigation should be completed with serological tests (with two different techniques) after the 7<sup>th</sup> month of life. The treatment of Chagas' disease infection in newborns can be done with benznidazole or nifurtimox for 30 to 60 days, with similar results and high curing rates. The criterion for cure is negative serology in tests after treatment.</p>
      <p>
        <bold>Chagas' Heart Disease and comorbidities</bold>
      </p>
      <p>With an increased life expectancy of patients infected with<italic> T. cruzi,</italic> in many cases we see the presence of comorbidities, including hypertension, coronary heart disease, diabetes mellitus and thyroid disorders.</p>
      <p>The control of hypertension and diabetes mellitus in patients with positive serology should as careful and effective as in serologically negative patients, for whom the combination and choice of drugs is similar.</p>
      <p>Mainly from 1980, with the increased urbanization of the chagasic population, they began to incur the same risks as those individuals not infected with <italic>T. cruzi</italic>. It is therefore natural that the prevalence of atherosclerotic disease as a cause of acute myocardial infarction be similar in chagasic and non chagasic patients. It is important to recognize the inherent difficulty in delivering differential diagnosis for Chagas' disease patients with chest pain, which sometimes is severe and disabling. ECG may reveal abnormalities consistent with coronary artery disease (e.g. abnormalities of repolarization, Q waves of fibrosis) or preventing the correct interpretation (such as intraventricular blocks), in addition, these patients often present perfusion disorders. Thus, many patients with Chagas' disease are referred to coronary angiography which, in most cases, reveals angiographically normal coronary arteries.</p>
      <p>As a general rule, it is reasonable to prescribe, for Chagas' disease patients with coronary artery disease, the same treatment prescribed for patients not infected with<italic> T. cruzi</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Constitution of structured monitoring services</bold>
      </p>
      <p>Health care and health promotion for patients with CCC should be based on a service structure that allows full action, humanization practices, and quality management.</p>
      <p>A multidisciplinary approach is now recognized as the best way to assist patients with chronic diseases.By setting up services designed and geared towards patients with CD, it is important to contemplate their peculiarities, trying to understand them within a biopsychosocial context. Ideally, such structured service should include the following professionals: cardiologist, nurse, psychologist, nutritionist and social worker, and may also include, according to the adoption of new therapies, a physical educator, physical therapist, pharmacist, and occupational therapist. In short, the structured services are primarily responsible for promoting a type of assistance able to provide patients with clinical, psychological and social stability.</p>
      <p>
        <bold>Prevention of transmission</bold>
      </p>
      <p>The CD is ineradicable due to the persistence of the sylvatic cycle of the <italic>T. cruzi</italic> and cases of oral transmission. However, adequate control (domiciled vector and blood) is highly effective, resulting in the virtual elimination of transmission, which reduces the risk of congenital and transfusion transmission. In general, the control of CD is a duty of the state health systems. Some of this control should be performed by the private systems, particularly private blood banks.</p>
      <p>Every professional that will handle the <italic>T. cruzi</italic> should undergo conventional sorology before starting activities. If negative, it should be repeated annually for the duration of the activity. It is important to provide awareness raising and technical training programs, a proper environment to handle the parasite and compulsory use of personal protective equipment (goggles, mask, gloves, closed shoes etc...) Once an accident occurs, local disinfection should be immediately performed (with iodine alcohol or silver nitrate eye drops for eye contamination), immediate conventional serology and specific treatment at usual doses for ten days. After 30 days, serology should be repeated, performing full treatment (60 days) in the event of a seroconversion to positivity.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>Dr. Edimar Alcides Bocchi participated in normative committees of scientific studies sponsored by Servier; Received personal or institutional grants from Merck and was the authos of scientific texts in journals sponsored by Baldacci, Astra-Zeneca e Servier.</p>
      <p>
        <fn id="end-body3" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Mailing address:</bold>
          </label>
          <p> Gl&#225;ucia Maria Moraes de Oliveira</p>
          <p> Rua Jo&#227;o Lira, 128/101 - Leblon</p>
          <p> 22430-210 - Rio de Janeiro, RJ - Brazil</p>
          <p> E-mail: </p>
          <p><email xlink:href="glauciam@cardiol.br">glauciam@cardiol.br</email>, </p>
          <p>
            <email xlink:href="glaucia@mls.com.br">glaucia@mls.com.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Manuscript received December 21, 2010; revised manuscript received December 21, 2010; accepted December 24, 2010.</p>
      <p>Dois f&#225;rmacos s&#227;o comprovadamente tripanosomicidas, o nifurtimox e o benznidazol. O primeiro n&#227;o &#233; dispon&#237;vel para uso generalizado no Brasil, tendo seu comprimido 150 mg de subst&#226;ncia ativa. A dose recomendada &#233; de 15 mg/kg/dia em crian&#231;as ou casos agudos, e de 8 a 10 mg/kg/dia em adultos, por 60 dias de tratamento, sendo a dose di&#225;ria por via oral dividida em tr&#234;s vezes. Seus efeitos colaterais s&#227;o: anorexia (o mais intenso e frequente), dor abdominal, n&#225;useas, v&#244;mitos e emagrecimento.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
