<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">RRQkRThCCbCNXSDxpKr85SJ</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000500015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600515</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011000500015</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Correla&#231;&#227;o Cl&#237;nico-Radiogr&#225;fica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Caso 3/2011: adolescente de 17 anos, sexo masculino, com insufici&#234;ncia pulmonar acentuada por les&#227;o residual de corre&#231;&#227;o pr&#233;via de tetralogia de Fallot, realizada h&#225; 14 anos</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Atik</surname>
            <given-names>Edmar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">SP</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>05</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>e90</fpage>
      <lpage>e91</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>02</day>
        <month>06</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CORRELA&#199;&#195;O CL&#205;NICO-RADIOGR&#193;FICA</bold>
    </p>
    <p>Caso 3/2011 - adolescente de 17 anos, sexo masculino, com insufici&#234;ncia pulmonar acentuada por les&#227;o residual de corre&#231;&#227;o pr&#233;via de tetralogia de Fallot, realizada h&#225; 14 anos</p>
    <p>
      <bold>Edmar Atik</bold>
    </p>
    <p>Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Cardiopatias cong&#234;nitas, tetralogia de Fallot, insufic&#234;ncia da valva pulmonar.</p>
    <p>
      <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>Desde a corre&#231;&#227;o da tetralogia de Fallot com amplia&#231;&#227;o do anel pulmonar com tr&#234;s anos de idade, o paciente evoluiu com insufici&#234;ncia valvar pulmonar. Esse defeito tem sido exteriorizado por sopro card&#237;aco sisto-diast&#243;lico ao longo da borda esternal esquerda. Com o passar do tempo, o paciente permaneceu com cansa&#231;o discreto a grandes esfor&#231;os e sem medica&#231;&#227;o espec&#237;fica, al&#233;m de apresentar desenvolvimento p&#244;ndero-estatural normal. De h&#225; dois meses, considerou-se a necessidade da corre&#231;&#227;o operat&#243;ria do defeito, devido ao aumento das cavidades card&#237;acas direitas, mesmo sem sinais de insufici&#234;ncia card&#237;aca e com preserva&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o ventricular direita evidenciada pela resson&#226;ncia nuclear magn&#233;tica.</p>
    <p>
      <bold>Exame f&#237;sico</bold>
    </p>
    <p>O paciente apresentou-se em bom estado geral, eupneico, corado e com pulsos normais. Estava com peso de 64 kg, altura de 184 cm, PA de 110/80 mmHg e FC de 84 bpm. A aorta n&#227;o foi palpada na f&#250;rcula. O prec&#243;rdio apresentou impuls&#245;es sist&#243;licas discretas na borda esternal esquerda e <italic>ictus cordis</italic> n&#227;o palpado. As bulhas eram normofon&#233;ticas, estando a segunda bulha fixamente desdobrada. Auscultava-se sopro sist&#243;lico e diast&#243;lico, +/++ de intensidade, rudes, no 3&#186; e 4&#186; espa&#231;os intercostais esquerdos na borda esternal. O f&#237;gado n&#227;o era palpado.</p>
    <p>
      <bold>Exames complementares</bold>
    </p>
    <p>Eletrocardiogramas tirados desde a cirurgia mostravam sinais de bloqueio trifascicular, sendo completo do ramo direito, da divis&#227;o &#226;ntero-superior esquerda e atrioventricular de 1&#186; grau (PR: 0,22"), com dura&#231;&#227;o de QRS de 0,16" (<xref ref-type="fig" rid="a15f1">Figura 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a15f1">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-05-0e90-00015-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Radiografia de t&#243;rax mostra moderado aumento da &#225;rea card&#237;aca &#224; custa das cavidades direitas, arco m&#233;dio escavado e trama vascular pulmonar aumentada (<xref ref-type="fig" rid="a15f1">Figura 1</xref>).</p>
    <p>Ecocardiograma mostrava acentuada regurgita&#231;&#227;o pulmonar e aumento das cavidades direitas. As medidas correspondiam a 40 mm na aorta, 27 mm no &#225;trio esquerdo, 28 mm no ventr&#237;culo direito e 43 mm no ventr&#237;culo esquerdo. Havia gradiente de press&#227;o de 19 mmHg entre o ventr&#237;culo direito e o tronco pulmonar e a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ventricular esquerda de 76%. </p>
    <p>Resson&#226;ncia nuclear magn&#233;tica mostrou tamb&#233;m acentuada insufici&#234;ncia valvar pulmonar e dilata&#231;&#227;o pronunciada do anel pulmonar (37 mm), da via de sa&#237;da de ventr&#237;culo direito (43 mm), do tronco pulmonar (37 mm) e das art&#233;rias pulmonares (30 mm). O volume diast&#243;lico final de ventr&#237;culo direito era de 193,4 ml e de 105,1 ml/m<sup>2</sup>, estando normais as fun&#231;&#245;es ventriculares, de 58% para o direito e de 52% para o esquerdo (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>).</p>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-05-0e90-00015-gf02.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Diagn&#243;stico</bold>
    </p>
    <p>Acentuada insufici&#234;ncia pulmonar, ap&#243;s abertura do anel pulmonar em corre&#231;&#227;o pr&#233;via de tetralogia de Fallot h&#225; 14 anos, com preserva&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o de ventr&#237;culo direito, em paciente pouco sintom&#225;tico.</p>
    <p>
      <bold>Racioc&#237;nio cl&#237;nico</bold>
    </p>
    <p>O diagn&#243;stico da insufici&#234;ncia pulmonar era facilmente estabelecido pelas caracter&#237;sticas do sopro sist&#243;lico e diast&#243;lico na borda esternal esquerda em presen&#231;a de impuls&#245;es sist&#243;licas precordiais, o que usualmente ocorre ap&#243;s a dilata&#231;&#227;o do anel pulmonar na corre&#231;&#227;o da tetralogia de Fallot.</p>
    <p>
      <bold>Diagn&#243;stico diferencial</bold>
    </p>
    <p>Em processos degenerativos da valva pulmonar ap&#243;s corre&#231;&#227;o da estenose a este n&#237;vel, assim como em valvas biol&#243;gicas em posi&#231;&#227;o pulmonar, ou em tubos valvados de peric&#225;rdio bovino e tamb&#233;m em homoenxertos, pode haver esse mesmo tipo de exterioriza&#231;&#227;o cl&#237;nica e, de maneira semelhante, com as mesmas implica&#231;&#245;es em rela&#231;&#227;o &#224; conduta estabelecida neste caso.</p>
    <p>
      <bold>Conduta</bold>
    </p>
    <p>A corre&#231;&#227;o operat&#243;ria do defeito foi considerada em vista da progress&#227;o das altera&#231;&#245;es decorrentes da insufici&#234;ncia valvar pulmonar cr&#244;nica, desde a corre&#231;&#227;o da tetralogia de Fallot aos tr&#234;s anos de idade, mesmo com a preserva&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o do ventr&#237;culo direito.</p>
    <p>&#192; opera&#231;&#227;o, foi retirado o remendo de peric&#225;rdio com a monoc&#250;spide calcificada na via de sa&#237;da do ventr&#237;culo direito. A seguir, foi implantado um homoenxerto n&#250;mero 24 descelularizado, com interposi&#231;&#227;o de remendo de peric&#225;rdio bovino no ventr&#237;culo direito, em circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea de 115 minutos, a 28&#186; C.</p>
    <p>A evolu&#231;&#227;o imediata foi boa e sem complica&#231;&#245;es. Houve desaparecimento dos sopros card&#237;acos e recebeu alta hospitalar no 5&#186; dia de p&#243;s-operat&#243;rio.</p>
    <p>
      <bold>Considera&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Torna-se inevit&#225;vel a insufici&#234;ncia valvar pulmonar ap&#243;s a corre&#231;&#227;o da tetralogia de Fallot, principalmente quando se amplia obrigatoriamente o anel pulmonar estreito. Por isso, em tais casos, a evolu&#231;&#227;o torna-se mais tormentosa em vista da dilata&#231;&#227;o progressiva das cavidades card&#237;acas direitas. Essa situa&#231;&#227;o se torna grave quando ocorre piora da fun&#231;&#227;o de ventr&#237;culo direito. Da&#237; a necessidade da reinterven&#231;&#227;o operat&#243;ria antes do surgimento de altera&#231;&#245;es irrevers&#237;veis. Dilata&#231;&#245;es de ventr&#237;culo direito, no final da s&#237;stole maior do que 80 ml/m<sup>2</sup> e na di&#225;stole maior do que 180 ml/m<sup>2</sup>, acompanham-se de progn&#243;stico reservado. A partir desses dados, &#233; necess&#225;ria a indica&#231;&#227;o operat&#243;ria mais precoce, como ocorreu com o paciente apresentado.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p>Edmar Atik </p>
        <p> Rua Dona Adma Jafet, 74 conj. 73 </p>
        <p> Bela Vista - 01308-050 </p>
        <p> S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p>E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="eatik@cardiol.br">eatik@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="conatik@incor.usp.br">conatik@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 29/07/10; revisado recebido em 13/01/11, aceito em 13/01/11.</p>
  </body>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caso 3/2011: adolescente de 17 a&#241;os, sexo masculino, con insuficiencia pulmonar grave por lesi&#243;n residual de correcci&#243;n previa de tetralog&#237;a de Fallot, realizada hace 14 a&#241;os</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CORRELACI&#211;N CL&#205;NICO-RADIOGR&#193;FICA</bold>
      </p>
      <p>Caso 3/2011 - adolescente de 17 a&#241;os, sexo masculino, con insuficiencia pulmonar grave por lesi&#243;n residual de correcci&#243;n previa de tetralog&#237;a de Fallot, realizada hace 14 a&#241;os</p>
      <p>
        <bold>Edmar Atik</bold>
      </p>
      <p>Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body2">Correspondencia</xref>
      </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, tetralog&#237;a de Fallot, insuficiencia de la v&#225;lvula pulmonar.</p>
      <p>
        <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>Desde la correcci&#243;n de la Tetralog&#237;a de Fallot, con la ampliaci&#243;n del anillo pulmonar con tres a&#241;os de edad, el paciente evolucion&#243; con insuficiencia valvular pulmonar. Ese defecto ha sido exteriorizado por el soplo card&#237;aco sistolo-diast&#243;lico a lo largo del borde esternal izquierdo. Con el pasar del tiempo, el paciente permaneci&#243; con un cansancio discreto a grandes esfuerzos y sin medicaci&#243;n espec&#237;fica, adem&#225;s de presentar un desarrollo pondero-estatural normal. Hace dos meses que se consider&#243; la necesidad de corregir el defecto por medio de cirug&#237;a, debido al aumento de las cavidades card&#237;acas derechas, incluso sin se&#241;ales de insuficiencia card&#237;aca y con la preservaci&#243;n de la funci&#243;n ventricular derecha evidenciada por la resonancia nuclear magn&#233;tica.</p>
      <p>
        <bold>Examen f&#237;sico</bold>
      </p>
      <p>El paciente lleg&#243; en buen estado general, eupneico, enrojecido y con pulsos normales. Pesaba 64 kg, altura de 184 cm, PA de 110/80 mmHg y FC de 84 lpm. La aorta no se palp&#243; en la f&#250;rcula. El precordio present&#243; impulsos sist&#243;licos discretos en el borde esternal izquierdo e <italic>ictus cordis</italic> no palpado. Los ruidos eran normofon&#233;ticos, y el segundo de ellos estaba fijamente desdoblado. Se auscult&#243; el soplo sist&#243;lico y diast&#243;lico, +/++ de intensidad, rudos, en el 3&#194;&#186; y 4&#194;&#186; espacios intercostales izquierdos en el borde esternal. El h&#237;gado no se palp&#243;.</p>
      <p>
        <bold>Ex&#225;menes complementarios</bold>
      </p>
      <p>Electrocardiogramas fueron hechos desde la cirug&#237;a mostrando ya se&#241;ales de bloqueo trifascicular, siendo completo en la rama derecha de la divisi&#243;n &#225;ntero-superior izquierda y atrioventricular de 1&#194;&#186; grado (PR: 0,22"), con una duraci&#243;n de QRS de 0,16" (<xref ref-type="fig" rid="esa15f1-body2">Figura 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="esa15f1-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-05-0e90-00015-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Radiograf&#237;a de t&#243;rax arroja un moderado aumento del &#225;rea card&#237;aca hacia las cavidades derechas, un arco medio excavado y la trama vascular pulmonar aumentada (<xref ref-type="fig" rid="esa15f1-body2">Figura 1</xref>).</p>
      <p>Ecocardiograma mostraba una grave regurgitaci&#243;n pulmonar y el aumento de las cavidades derechas. Las medidas correspond&#237;an a 40 mm en la aorta, 27 mm en atrio izquierdo, 28 mm en el ventr&#237;culo derecho y 43 mm en el ventr&#237;culo izquierdo. Hab&#237;a un gradiente de presi&#243;n de 19 mmHg entre el ventr&#237;culo derecho y el tronco pulmonar y la fracci&#243;n de eyecci&#243;n ventricular izquierda de un 76%.</p>
      <p>Resonancia nuclear magn&#233;tica mostr&#243; tambi&#233;n una grave insuficiencia valvular pulmonar y la dilataci&#243;n pronunciada del anillo pulmonar (37 mm), del tracto de salida del ventr&#237;culo derecho (43 mm), del tronco pulmonar (37 mm), y de las arterias pulmonares (30 mm). El volumen diast&#243;lico final de ventr&#237;culo derecho era de 193,4 ml y de 105,1 ml/m<sup>2</sup>, manteni&#233;ndose normales las funciones ventriculares, de 58% para el derecho y de 52% para el izquierdo (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figura 2</xref>).</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-05-0e90-00015-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Diagn&#243;stico</bold>
      </p>
      <p>Grave insuficiencia pulmonar, despu&#233;s de la abertura del anillo pulmonar en correcci&#243;n previa de tetralog&#237;a de Fallot hace 14 a&#241;os, con preservaci&#243;n de la funci&#243;n del ventr&#237;culo derecho en paciente poco sintom&#225;tico.</p>
      <p>
        <bold>Razonamiento cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>El diagn&#243;stico de la insuficiencia pulmonar fue f&#225;cilmente establecido por las caracter&#237;sticas del soplo sist&#243;lico y diast&#243;lico en el borde esternal izquierdo, en presencia de impulsos sist&#243;licos precordiales, lo que usualmente ocurre despu&#233;s de la dilataci&#243;n del anillo pulmonar en la correcci&#243;n de la tetralog&#237;a de Fallot.</p>
      <p>
        <bold>Diagn&#243;stico diferencial</bold>
      </p>
      <p>En los procesos degenerativos de la v&#225;lvula pulmonar despu&#233;s de la correcci&#243;n de la estenosis a ese nivel, como en las v&#225;lvulas biol&#243;gicas en posici&#243;n pulmonar, o en tubos valvulados del pericardio bovino, y tambi&#233;n en homoinjertos, puede darse ese mismo tipo de exteriorizaci&#243;n cl&#237;nica y puede ser semejante a las mismas implicaciones con relaci&#243;n a la conducta establecida en ese caso.</p>
      <p>
        <bold>Conducta</bold>
      </p>
      <p>La correcci&#243;n operatoria del defecto fue considerada en raz&#243;n de la progresi&#243;n de las alteraciones provenientes de la insuficiencia valvular pulmonar cr&#243;nica, desde la correcci&#243;n de la tetralog&#237;a de Fallot, a los tres a&#241;os de edad, e incluso con la preservaci&#243;n de la funci&#243;n del ventr&#237;culo derecho.</p>
      <p>En quir&#243;fano, fue retirado el parche del pericardio con la monoc&#250;spide calcificada en el tracto de salida del ventr&#237;culo derecho. A continuaci&#243;n, se implant&#243; un homoinjerto n&#250;mero 24 descelularizado, con interposici&#243;n de parche del pericardio bovino en el ventr&#237;culo derecho en circulaci&#243;n extracorp&#243;rea de 115 minutos a 28&#194;&#186; C.</p>
      <p>La evoluci&#243;n inmediata fue buena y sin complicaciones. Desaparecieron los soplos card&#237;acos y recibi&#243; el alta hospitalaria al 5&#194;&#186; d&#237;a del postoperatorio.</p>
      <p>
        <bold>Consideraciones</bold>
      </p>
      <p>Se hace inevitable la insuficiencia valvular pulmonar despu&#233;s de la correcci&#243;n de la Tetralog&#237;a de Fallot, principalmente cuando se ampl&#237;a obligatoriamente el anillo pulmonar estrecho. Por eso, y en tales casos, la evoluci&#243;n se hace m&#225;s complicada en vista de la dilataci&#243;n progresiva de las cavidades card&#237;acas derechas. Esa situaci&#243;n se agrava todav&#237;a m&#225;s, cuando ocurre un empeoramiento de la funci&#243;n del ventr&#237;culo derecho. Es por eso que hay que reintervenir con cirug&#237;a antes de la aparici&#243;n de alteraciones irreversibles. Las dilataciones del ventr&#237;culo derecho, al final de la s&#237;stole mayor que 80 ml/m<sup>2</sup> y en la di&#225;stole mayor que 180 ml/m<sup>2</sup>, vienen seguidas de un pron&#243;stico reservado. A partir de eses dados, se hace necesaria la operaci&#243;n lo m&#225;s r&#225;pido posible, como ocurri&#243; con el paciente en cuesti&#243;n.</p>
      <p>
        <fn id="end-body2" fn-type="corresp">
          <p>Correspondencia:</p>
          <p>Edmar Atik</p>
          <p> Rua Dona Adma Jafet, 74 conj. 73</p>
          <p> Bela Vista - 01308-050</p>
          <p> S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
          <p>E-mail: </p>
          <p><email xlink:href="eatik@cardiol.br">eatik@cardiol.br</email>, </p>
          <p>
            <email xlink:href="conatik@incor.usp.br">conatik@incor.usp.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Art&#237;culo recibido el 29/07/10; revisado recibido el 13/01/11; aceptado el 13/01/11.</p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Clinicoradiological Session</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Case 3/2011: 17-year-old male adolescent with accentuated pulmonary insufficiency as a residual lesion by prior correction of tetralogy of Fallot performed 14 years ago</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CLINICORADIOLOGICAL SESSION</bold>
      </p>
      <p>Case 3/2011 - 17-year-old male adolescent with accentuated pulmonary insufficiency as a residual lesion by prior correction of tetralogy of Fallot performed 14 years ago</p>
      <p>
        <bold>Edmar Atik</bold>
      </p>
      <p>Hospital S&#237;rio-Liban&#234;s, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>
        <xref ref-type="corresp" rid="end-body3">Mailling address</xref>
      </p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Heart defects, congenital; tetralogy of Fallot; pulmonary valve insufficiency.</p>
      <p>
        <bold>Clinical aspects</bold>
      </p>
      <p>Since the correction of tetralogy of Fallot with pulmonary annulus enlargement at three years of age, the patient evolved with pulmonary valve insufficiency. This defect has been externalized for diastolic-systolic murmur along the left sternal border. Over time, the patient remained with mild fatigue upon exertion and no specific medication and has developed normal weight and height. For the past two months, it was felt the need of surgical correction of the defect, due to increased right heart chambers, even without signs of heart failure and with preserved right ventricular function evidenced by MRI.</p>
      <p>
        <bold>Physical examination</bold>
      </p>
      <p>The patient was in good general condition, eupneic, with normal pulse and normal color. The patient was weighing 64 kg, height 184 cm, BP 110/80 mmHg and HR of 84 bpm. The aorta was not palpable at the suprasternal notch. There were mild precordial systolic impulses in the left sternal border and apical impulse was not palpable. The heart sounds were normal, while the second sound was fixedly splitted. Diastolic and systolic murmur was auscultated, +/++ of intensity, rough, in the third and fourth left intercostal spaces at the sternal border. Liver could not be felt.</p>
      <p>
        <bold>Complementary tests</bold>
      </p>
      <p>Electrocardiograms taken after surgery showed signs of trifascicular block, and complete right bundle branch, left anterosuperior and first degree atrioventricular division (PR: 0.22"), with QRS duration of 0.16 (<xref ref-type="fig" rid="ena15f1-body3">Figure 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="ena15f1-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-05-0e90-00015-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Chest radiography shows marked increase in the cardiac area due to right chambers, excavated medial arch and increased pulmonary vascular markings (<xref ref-type="fig" rid="ena15f1-body3">Figure 1</xref>).</p>
      <p>Echocardiography showed severe tricuspid regurgitation and increased right cavities. The measurements were 40 mm in the aorta, 27 mm in the left atrium, 28 mm in the right ventricle and 43 mm in the left ventricle. There was pressure gradient of 19 mmHg between the right ventricle and the pulmonary trunk and left ventricular ejection fraction of 76%. </p>
      <p>Magnetic resonance imaging also showed severe pulmonary valve insufficiency and pronounced dilatation of the pulmonary annulus (37 mm), outflow tract of the right ventricle (43 mm), pulmonary trunk (37 mm) and pulmonary arteries (30 mm). Right ventricular diastolic volume was 193.4 ml and 105.1 ml/m<sup>2</sup>, with normal ventricular function, 58% for the right and 52% for the left (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figure 2</xref>).</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-05-0e90-00015-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Diagnosis</bold>
      </p>
      <p>Severe pulmonary insufficiency, after opening the pulmonary annulus in previous correction of tetralogy of Fallot 14 years ago, with preservation of right ventricular function in patient with few symptoms.</p>
      <p>
        <bold>Clinical reasoning</bold>
      </p>
      <p>The diagnosis of pulmonary insufficiency was easily established by the characteristics of systolic and diastolic murmurs at the left sternal border in the presence of precordial systolic impulses, which usually occurs after dilatation of the pulmonary annulus in tetralogy of Fallot.</p>
      <p>
        <bold>Differential diagnosis</bold>
      </p>
      <p>In degenerative processes of the pulmonary valve after correction of stenosis at this level, as well as in biological valves in pulmonary position, or in bovine pericardial valved tubes and also in homografts, there may be the same type of clinical manifestation and, similarly, with the same implications regarding the conduct established in this case.</p>
      <p>
        <bold>Conduct</bold>
      </p>
      <p>The surgical correction of the defect was considered in view of the progression of changes resulting from chronic pulmonary valve insufficiency, since the correction of tetralogy of Fallot at the age of three, even with the preservation of right ventricular function.</p>
      <p>During surgery, the pericardium patch was removed with the monocuspid calcification in the right ventricle outflow tract. Next, a decellularized number 24 homograft was implanted, with interposition of a pericardial patch in the right ventricle in 115 minutes of cardiopulmonary bypass, at 28&#186; C. </p>
      <p>The immediate outcome was good and uneventful. Heart murmurs disappeared and the patient was discharged on the fifth postoperative day.</p>
      <p>
        <bold>Considerations</bold>
      </p>
      <p>Pulmonary valve insufficiency is inevitable after correction of tetralogy of Fallot, especially when the narrow pulmonary annulus is to be widened. Therefore, in such cases, the outcome is more painful in view of progressive dilatation of the right heart chambers. This situation becomes serious when there is worsening of right ventricular function. Hence the need for surgical reintervention before the onset of irreversible alterations. Right ventricular dilatation at end-systole greater than 80 ml/m<sup>2</sup> and diastole greater than 180 ml/m<sup>2</sup>, are accompanied by poor prognosis. From this data, it is necessary to indicate earlier surgery, as occurred with the patient presented.</p>
      <p>
        <fn id="end-body3" fn-type="corresp">
          <p>Mailing address:</p>
          <p>Edmar Atik</p>
          <p> Rua Dona Adma Jafet, 74 conj. 73</p>
          <p> Bela Vista - 01308-050</p>
          <p> S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
          <p>E-mail: </p>
          <p><email xlink:href="eatik@cardiol.br">eatik@cardiol.br</email>, </p>
          <p>
            <email xlink:href="conatik@incor.usp.br">conatik@incor.usp.br</email>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Manuscript received July 29, 2010; revised manuscript received January 13, 2011; accepted on January 13, 2011.</p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
