<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="article-commentary">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">dcQmtZmC4wwPFPypqKBhx4d</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000400016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600416</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011000400016</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Correla&#231;&#227;o Anatomocl&#237;nica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Caso 2/2011 - Paciente jovem, masculino, com quadro de dor tor&#225;cica tipo pleur&#237;tica, hipotens&#227;o, sudorese profusa, com ECG sem altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas agudas e marcadores de les&#227;o mioc&#225;rdica negativos</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rezende</surname>
            <given-names>Paulo Cury</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Viana</surname>
            <given-names>Vitor Borges</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Benvenuti</surname>
            <given-names>Luiz Alberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">HC </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>e62</fpage>
      <lpage>e68</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>02</day>
        <month>05</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CORRELA&#199;&#195;O ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 2/2011 - Paciente jovem, masculino, com quadro de dor tor&#225;cica tipo pleur&#237;tica, hipotens&#227;o, sudorese profusa, com ECG sem altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas agudas e marcadores de les&#227;o mioc&#225;rdica negativos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Paulo Cury Rezende; Vitor Borges Viana; Luiz Alberto Benvenuti</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Dor no peito, hipertrofia ventricular esquerda, pericardite, derrame peric&#225;rdico.</p>
    <p>Homem de 37 anos de idade procurou atendimento m&#233;dico em raz&#227;o de dor tor&#225;cica intensa, associada com n&#225;useas e sudorese profusa.</p>
    <p>Havia cinco dias o paciente apresentava dor tor&#225;cica que piorava com a respira&#231;&#227;o e com mobiliza&#231;&#227;o do t&#243;rax e procurou atendimento m&#233;dico. O paciente era portador de obesidade, hipertens&#227;o arterial e era tabagista.</p>
    <p>Nessa avalia&#231;&#227;o m&#233;dica, al&#233;m do exame cl&#237;nico, foram feitos exames laboratoriais. Esses (27 fev.) revelaram hemoglobina 11,4 g/dl, hemat&#243;crito 34%, volume corpuscular m&#233;dio 83 fL, leuc&#243;citos 14.000/mm&#179; (neutr&#243;filos 75%, eosin&#243;filos 1%, linf&#243;citos 13%, mon&#243;citos 11%), plaquetas 195.000/mm&#179;, eritrossedimenta&#231;&#227;o 35 mm, prote&#237;na C reativa 87,4 mg/dl, CKMB 2,58 ng/ml, troponina I &lt; 0,2 ng/ml, creatinina 1,34 mg/dl, ureia 59 mg/dl, s&#243;dio 139 mEq/l e pot&#225;ssio 3,8 mEq/l.</p>
    <p>O ecocardiograma (27 fev.) revelou di&#226;metros de aorta 35 mm, de &#225;trio esquerdo 39 mm, de ventr&#237;culo direito 28 mm, ventr&#237;culo esquerdo (di&#225;stole/s&#237;stole) 54/34 mm, espessura de septo e parede posterior de ventr&#237;culo esquerdo 12 mm; fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de ventr&#237;culo esquerdo 66%. O ventr&#237;culo esquerdo era hipertr&#243;fico e sem altera&#231;&#227;o da motilidade segmentar. As valvas eram normais, a aorta era normal e havia discreto derrame peric&#225;rdico.</p>
    <p>Foi feito o diagn&#243;stico de pericardite, de etiologia a ser esclarecida (27 fev. 2009).</p>
    <p>Foram prescritos ibuprofeno 1.200 mg e prednisona 20 mg/dia.</p>
    <p>Cinco dias ap&#243;s, apresentou epis&#243;dio de dor tor&#225;cica intensa de 1h de dura&#231;&#227;o, acompanhada de n&#225;usea e sudorese profusa. Procurou novamente atendimento m&#233;dico.</p>
    <p>O exame f&#237;sico (4 mar.) revelou paciente em regular estado geral, frequ&#234;ncia card&#237;aca 70 bpm, press&#227;o arterial 70/40 mm Hg. As semiologias pulmonar e card&#237;aca foram consideradas normais. O exame do abdome foi normal e n&#227;o havia edema de membros inferiores.</p>
    <p>O eletrocardiograma (4 mar.) revelou ritmo sinusal, frequ&#234;ncia card&#237;aca 75 bpm, intervalo PR 160 ms, dura&#231;&#227;o de QRS 80 ms, S&#194;QRS +30&#176; para tr&#225;s e altera&#231;&#245;es da repolariza&#231;&#227;o ventricular (<xref ref-type="fig" rid="pt_16f01">fig. 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="pt_16f01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Os exames laboratoriais (4 mar.) revelaram hemoglobina 11,3 g/dl, hemat&#243;crito 35%, volume corpuscular m&#233;dio 85 fL, plaquetas 281.000/mm&#179;, leuc&#243;citos 14.400/mm&#179; (neutr&#243;filos 81%, eosin&#243;filos 1%, linf&#243;citos 11% e 7% mon&#243;citos), creatinina 0,93 mg/dl, ureia 42 mg/dl, s&#243;dio 145 mEq/l, pot&#225;ssio 3,4 mEq/l, prote&#237;na C reativa 172 mg/l, troponina I &lt; 0,20 ng/ml, CKMB 2,17 ng/ml, tempo de protrombina (INR) 1,2 e rela&#231;&#227;o de tempos de tromboplastina ativada 0,89.</p>
    <p>O ecocardiograma (4 mar.) revelou fun&#231;&#227;o biventricular preservada, ventr&#237;culo esquerdo com aspecto hipertr&#243;fico, derrame peric&#225;rdico de grau moderado a acentuado, sem sinais de restri&#231;&#227;o ao enchimento ventricular.</p>
    <p>A cinecoronariografia n&#227;o revelou les&#245;es obstrutivas e, &#224; ventriculografia, o ventr&#237;culo esquerdo era de aspecto hipertr&#243;fico, e n&#227;o apresentava altera&#231;&#227;o da motilidade segmentar. A raiz da aorta era normal.</p>
    <p>Ap&#243;s reposi&#231;&#227;o volum&#233;trica com solu&#231;&#227;o de cloreto de s&#243;dio 0,9% e com uso de analg&#233;sico opioide houve melhora da dor, que piorava com inspira&#231;&#227;o, e a frequ&#234;ncia card&#237;aca foi para 92 bpm, a press&#227;o arterial se elevou para 165/93 mmHg, a satura&#231;&#227;o do sangue arterial era de 94%. A &#250;nica altera&#231;&#227;o no exame f&#237;sico eram bulhas hipofon&#233;ticas. Ocorreram outros epis&#243;dios dolorosos, todos revertidos com uso de analg&#233;sicos.</p>
    <p>Na evolu&#231;&#227;o (22 h do dia 4 mar.), o paciente apresentou novo epis&#243;dio de dor precordial acompanhada de intensa dispneia e necessitou de intuba&#231;&#227;o orotraqueal para suporte ventilat&#243;rio. Ap&#243;s a intuba&#231;&#227;o, sofreu parada card&#237;aca em atividade el&#233;trica sem pulso. Foi realizada pun&#231;&#227;o peric&#225;rdica com drenagem de 20 ml de l&#237;quido sanguinolento. As manobras de reanima&#231;&#227;o se estenderam por 45 minutos, n&#227;o houve resposta e o paciente faleceu.</p>
    <p>
      <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>O caso refere-se a um homem de 37 anos, com dor tor&#225;cica intensa de in&#237;cio recente associada a n&#225;usea e sudorese profusa. Ele apresentava como fatores de risco cardiovascular hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica, tabagismo e obesidade. A avalia&#231;&#227;o do paciente pela equipe m&#233;dica, inclusive com a realiza&#231;&#227;o de exames complementares e cineangiocoronariografia, descartou isquemia mioc&#225;rdica, doen&#231;a epidemiologicamente mais prevalente. Dentre os poss&#237;veis diagn&#243;sticos diferenciais de dor tor&#225;cica nesse paciente destacam-se, dessa forma, a pericardite e a dissec&#231;&#227;o de aorta, que ser&#227;o comentadas a seguir.</p>
    <p>A pericardite aguda &#233; uma hip&#243;tese poss&#237;vel para o caso em quest&#227;o pela idade do paciente, pelas caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de sua dor, pelo resultado elevado das provas de atividade inflamat&#243;ria e leucocitose e pelo achado ecocardiogr&#225;fico de derrame peric&#225;rdico. Na ocasi&#227;o foi institu&#237;do tratamento para tal doen&#231;a (ibuprofeno e prednisona) e optado por alta hospitalar.</p>
    <p>O peric&#225;rdio &#233; um envolt&#243;rio fibroel&#225;stico composto por dois folhetos (visceral e parietal), separados pelo espa&#231;o peric&#225;rdico, que &#233; preenchido por 15 a 50 ml de plasma ultrafiltrado, e que envolve a maior parte do cora&#231;&#227;o. Apesar de pacientes submetidos a pericardiectomia n&#227;o apresentarem preju&#237;zos evidentes, as fun&#231;&#245;es desse tecido s&#227;o bem determinadas. Ele mant&#233;m a posi&#231;&#227;o do cora&#231;&#227;o relativamente fixa no mediastino, independentemente de movimenta&#231;&#227;o tor&#225;cica ou respira&#231;&#227;o. Tamb&#233;m oferece prote&#231;&#227;o contra infec&#231;&#245;es e a sua inerva&#231;&#227;o participa de reflexos importantes, assim como da transmiss&#227;o da dor. Sua fun&#231;&#227;o restritora do volume card&#237;aco &#233; importante e deve ser compreendida na avalia&#231;&#227;o das principais doen&#231;as que o acometem. Em raz&#227;o das propriedades do seu tecido, pequenas for&#231;as podem produzir grandes varia&#231;&#245;es de estiramento e, depois de atingido certo limiar, o peric&#225;rdio torna-se tenso e n&#227;o mais el&#225;stico. A partir desse ponto, pequenas varia&#231;&#245;es de volume no l&#237;quido peric&#225;rdico podem causar grandes eleva&#231;&#245;es de press&#227;o, a qual passa a ser transmitida para as c&#226;maras do cora&#231;&#227;o, causando preju&#237;zos &#224; hemodin&#226;mica desse &#243;rg&#227;o. Os preju&#237;zos s&#227;o maiores nas c&#226;maras direitas, que t&#234;m menor toler&#226;ncia a sobrecargas press&#243;ricas. De modo semelhante, a retirada de pequenos volumes de l&#237;quido da cavidade peric&#225;rdica leva a melhora importante da fun&#231;&#227;o card&#237;aca. Outra importante propriedade do peric&#225;rdio &#233; a capacidade de adapta&#231;&#227;o para comportar aumentos cr&#244;nicos e significativos nos volumes card&#237;acos, assim como do l&#237;quido peric&#225;rdico.</p>
    <p>As principais manifesta&#231;&#245;es das mol&#233;stias peric&#225;rdicas s&#227;o derrame peric&#225;rdico e pericardite, fen&#244;menos distintos. A pericardite manifesta-se clinicamente por variedade de sinais e sintomas, &#233; chamada de aguda quando sua dura&#231;&#227;o se estende at&#233; duas semanas. Sua incid&#234;ncia &#233; pouco conhecida e estima-se que ocorra em 0,1% dos pacientes internados, 5% dos pacientes em unidades de emerg&#234;ncia (excluindo-se casos de infarto agudo do mioc&#225;rdio) e 1% em necropsias<sup>1-3</sup>.</p>
    <p>O peric&#225;rdio pode ser acometido em diversas doen&#231;as sist&#234;micas, bem como ser o foco prim&#225;rio do acometimento. As diferentes etiologias podem ser divididas em grupos, havendo varia&#231;&#227;o de acordo com a forma de apresenta&#231;&#227;o da doen&#231;a, como presen&#231;a ou n&#227;o de sintomas, volume do derrame e composi&#231;&#227;o do l&#237;quido. De um modo geral, a forma idiop&#225;tica, na qual n&#227;o se encontra uma causa espec&#237;fica, &#233; a mais prevalente e &#233; respons&#225;vel por cerca de 80% a 90% dos casos<sup>4</sup>. Outras categorias s&#227;o: infec&#231;&#245;es, neoplasias, origem card&#237;aca, radia&#231;&#227;o, traumas, imunoinflamat&#243;rias, metab&#243;licas, intoxica&#231;&#227;o por drogas. Nas infec&#231;&#245;es, os v&#237;rus s&#227;o os mais prevalentes, incluindo o HIV que tem no acometimento peric&#225;rdico sua principal forma de manifesta&#231;&#227;o no sistema cardiovascular. Outros agentes virais que frequentemente acometem o peric&#225;rdio s&#227;o os v&#237;rus Coxsachie, Influenza, e os v&#237;rus das hepatites. A tuberculose &#233; importante causa de pericardite cr&#244;nica, mas tamb&#233;m &#233; diagn&#243;stico diferencial nas formas agudas. As neoplasias envolvidas s&#227;o, de modo geral, metast&#225;ticas, com destaque para os tumores de pulm&#227;o, mama e linfomas. Em algumas ocasi&#245;es, nos pacientes com neoplasias, as pericardites ou efus&#245;es n&#227;o se devem a implantes de c&#233;lulas neopl&#225;sicas nesse s&#237;tio, mas sim a complica&#231;&#245;es da doen&#231;a de base, como sangramentos e infec&#231;&#245;es, ou mesmo iatrogenia resultante da radioterapia. Quando nos referimos &#224; origem card&#237;aca, assume importante papel a pericardite relacionada ao infarto agudo do mioc&#225;rdio, seja na forma precoce (terceiro ao s&#233;timo dias ap&#243;s Infarto Agudo do Mioc&#225;rdio (IAM), seja especialmente na forma tardia conhecida como s&#237;ndrome de Dressler (mecanismo autoimune)<sup>5</sup>. Ainda nesse grupo, merece destaque a ruptura de parede livre p&#243;s-infarto, pelo potencial de levar a consequ&#234;ncias catastr&#243;ficas. Em rela&#231;&#227;o &#224;s desordens autoimunes, destaca-se o l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico, que pode apresentar como manifesta&#231;&#227;o inicial as serosites, como a pericardite; a artrite reumatoide e a esclerose sist&#234;mica, assim como a doen&#231;a mista do tecido conjuntivo e as doen&#231;as inflamat&#243;rias intestinais<sup>6,7</sup>. Uremia e hipotireoidismo respondem por boa parte das causas metab&#243;licas, e esta &#250;ltima geralmente cursa com derrame peric&#225;rdico prim&#225;rio.</p>
    <p>No paciente relatado no caso, n&#227;o h&#225; nenhum ind&#237;cio de doen&#231;a sist&#234;mica que possa direcionar o diagn&#243;stico para uma forma secund&#225;ria de pericardite. N&#227;o h&#225; hist&#243;ria cl&#237;nica ou outros comemorativos que levem a pensar em dist&#250;rbio autoimune ou neopl&#225;sico, mesmo n&#227;o sendo imposs&#237;vel que seja essa a manifesta&#231;&#227;o inicial de uma dessas doen&#231;as. A hip&#243;tese de que haja rela&#231;&#227;o com um eventual infarto do mioc&#225;rdio foi descartada pela equipe que, a partir dos dados, incluindo eletrocardiograma, enzimas card&#237;acas, ecocardiograma e, posteriormente, com a cineangiocoronariografia, afastou a possibilidade de doen&#231;a isqu&#234;mica. N&#227;o h&#225; relato de trauma ou radia&#231;&#227;o. Assim, mesmo sem an&#225;lise do liquido peric&#225;rdico por PCR ou outros m&#233;todos, existe a possibilidade de que se trate de pericardite infecciosa causada por v&#237;rus, dado o bom estado geral do paciente que fala contra infec&#231;&#227;o bacteriana, ou mesmo que seja uma forma idiop&#225;tica da doen&#231;a.</p>
    <p>As manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas t&#237;picas da pericardite aguda incluem a dor tor&#225;cica pleur&#237;tica, o atrito peric&#225;rdico &#224; ausculta card&#237;aca e a eleva&#231;&#227;o difusa de segmento ST ao eletrocardiograma. Por vezes h&#225; hist&#243;ria recente de febre ou s&#237;ndrome viral, ausentes no presente caso. Tais achados podem ou n&#227;o vir acompanhados de derrame peric&#225;rdico.</p>
    <p>O eletrocardiograma &#233; o principal exame complementar na avalia&#231;&#227;o da pericardite. As altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas s&#227;o decorrentes de inflama&#231;&#227;o no epic&#225;rdio, e podem ser din&#226;micas. As mais caracter&#237;sticas incluem eleva&#231;&#227;o difusa do segmento ST, poupando as deriva&#231;&#245;es AVR e V1, especialmente nas fases iniciais da doen&#231;a. O infradesnivelamento do segmento PR tamb&#233;m &#233; t&#237;pico e costuma poupar a deriva&#231;&#227;o AVR. N&#227;o h&#225; relato do eletrocardiograma na primeira passagem do paciente pelo pronto-socorro. Nessa ocasi&#227;o, outras altera&#231;&#245;es em exames complementares estavam presentes, como leucocitose e eleva&#231;&#227;o de provas de atividade inflamat&#243;rias (proteina C reativa e velocidade de hemossedimenta&#231;&#227;o). A eleva&#231;&#227;o de enzimas card&#237;acas &#233; comum, geralmente associada a miocardite subcl&#237;nica, mas que n&#227;o se fez presente nesse relato.</p>
    <p>A interna&#231;&#227;o hospitalar de pacientes com pericardite nem sempre &#233; necess&#225;ria, devendo-se avaliar a presen&#231;a de fatores preditores de complica&#231;&#227;o, como sinais de tamponamento ou grandes derrames, febre e leucocitose elevadas, trauma, enzimas card&#237;acas elevadas ou falha na resposta terap&#234;utica a anti-inflamat&#243;rios n&#227;o esteroides<sup>8,9</sup>. Pacientes imunodeprimidos ou em uso de anticoagulantes tamb&#233;m devem permanecer internados. Outras op&#231;&#245;es terap&#234;uticas s&#227;o altas doses de aspirina ou a colchicina, esta &#250;ltima utilizada especialmente em casos refrat&#225;rios.</p>
    <p>Apesar de ter sido inicialmente institu&#237;do tratamento para pericardite aguda, a evolu&#231;&#227;o incomum do paciente, com recorr&#234;ncia dos epis&#243;dios dolorosos e &#243;bito em atividade el&#233;trica sem pulso, a presen&#231;a de l&#237;quido peric&#225;rdico sanguinolento &#224; pericardiocentese de emerg&#234;ncia e a aus&#234;ncia de uma proped&#234;utica dirigida de investiga&#231;&#227;o para dissec&#231;&#227;o aguda de aorta fazem desta &#250;ltima um poss&#237;vel diagn&#243;stico para o quadro de dor tor&#225;cica do paciente em quest&#227;o.</p>
    <p>O sintoma mais prevalente em pacientes com dissec&#231;&#227;o de aorta &#233; a dor tor&#225;cica s&#250;bita de alta intensidade<sup>10,11</sup>. A qualidade da dor geralmente &#233; descrita em mais da metade dos pacientes como "rasgando" ou "em facada"; entretanto, muitos pacientes podem apresentar queixas pouco comuns, especialmente os idosos, complicando a suspei&#231;&#227;o diagn&#243;stica. &#201; importante lembrar-se de que a dissec&#231;&#227;o de aorta pode apresentar-se em alguns pacientes como dor pleur&#237;tica, particularmente em casos de ruptura da aorta para a cavidade peric&#225;rdica, sendo a dor secund&#225;ria a pericardite causada pelo sangue ou em casos de envolvimento pleural adjacente ao processo inflamat&#243;rio a&#243;rtico.</p>
    <p>Outras apresenta&#231;&#245;es menos comuns s&#227;o sintomas de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca (IC), s&#237;ncope, Acidente Vascular Cerebral (AVC), isquemia arterial perif&#233;rica, paraplegia e parada card&#237;aca. A IC pode ser secund&#225;ria a insufici&#234;ncia a&#243;rtica, tamponamento card&#237;aco ou a dissec&#231;&#227;o de coron&#225;rias, especialmente da art&#233;ria coronariana direita. A s&#237;ncope pode ocorrer secund&#225;ria a tamponamento ou AVC.</p>
    <p>O exame f&#237;sico &#233; fundamental, pois pode auxiliar no diagn&#243;stico da doen&#231;a. Contudo, a aus&#234;ncia de anormalidades sugestivas n&#227;o exclui a possibilidade diagn&#243;stica. Assimetria de pulsos pode estar presente por envolvimento da art&#233;ria subcl&#225;via esquerda ou das art&#233;rias femorais. O acometimento da art&#233;ria renal pode levar a insufici&#234;ncia renal aguda e hipertens&#227;o de dif&#237;cil controle, e o envolvimento da art&#233;ria mesent&#233;rica com isquemia intestinal &#233; raro, mas letal.</p>
    <p>A regurgita&#231;&#227;o a&#243;rtica pode ser encontrada em at&#233; 50% dos pacientes com dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica. Pode ser secund&#225;ria a dilata&#231;&#227;o do anel com falha na coapta&#231;&#227;o dos folhetos ou prolapso diast&#243;lico de um &#250;nico folheto. A ausculta de um suave sopro diast&#243;lico em pacientes com dor tor&#225;cica deve levantar a suspeita diagn&#243;stica de dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica. No presente relato n&#227;o havia descri&#231;&#227;o de avalia&#231;&#227;o dos pulsos ou sopros card&#237;acos.</p>
    <p>Dessa forma, o diagn&#243;stico de dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica deve ser considerado em pacientes com dor tor&#225;cica com caracter&#237;sticas cl&#237;nicas sugestivas ou quando associada a achados ao exame f&#237;sico como as descritas anteriormente. Em pacientes com doen&#231;as predisponentes, como doen&#231;a de Marfan ou s&#237;ndrome de Ehlers-Danlos, tamb&#233;m se deve ter alta suspei&#231;&#227;o diagn&#243;stica. Deve-se tamb&#233;m investigar os pacientes que n&#227;o melhoram ap&#243;s as medidas iniciais para dor tor&#225;cica, especialmente na aus&#234;ncia de altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas em vig&#234;ncia de dor.</p>
    <p>O encontro de alargamento do mediastino em radiografia de t&#243;rax tamb&#233;m pode ser encontrado e deve suscitar a possibilidade de dissec&#231;&#227;o. O eletrocardiograma &#233; fundamental, especialmente para o diagn&#243;stico diferencial com as s&#237;ndromes coronarianas agudas.</p>
    <p>A rapidez na confirma&#231;&#227;o diagn&#243;stica &#233; fundamental, visto que a mortalidade da dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica aguda &#233; de cerca de 1% por hora nas primeiras 24 horas<sup>12</sup>. Em pacientes inst&#225;veis, com sinais de complica&#231;&#245;es como tamponamento ou dor intrat&#225;vel, a ecocardiografia transtor&#225;cica ou transesof&#225;gica &#233; o m&#233;todo de escolha para a confirma&#231;&#227;o diagn&#243;stica. Em casos menos inst&#225;veis, pode-se realizar a angiotomografia, a angiorresson&#226;ncia ou, na persist&#234;ncia de d&#250;vida diagn&#243;stica, a angiografia a&#243;rtica. Muitas vezes o diagn&#243;stico de dissec&#231;&#227;o &#233; realizado na sala de hemodin&#226;mica, durante aortografia, ap&#243;s a coronariografia n&#227;o demonstrar les&#245;es obstrutivas.</p>
    <p>As dissec&#231;&#245;es de aorta s&#227;o classificadas temporalmente em agudas (menos de duas semanas) ou cr&#244;nicas (mais de duas semanas). Levando-se em considera&#231;&#227;o o envolvimento ou n&#227;o da aorta ascendente, podem ser classificadas segundo Stanford em tipos A ou B, sendo essa a classifica&#231;&#227;o mais simples, pr&#225;tica e a mais utilizada em nosso meio. As dissec&#231;&#245;es tipo A envolvem a aorta ascendente, independentemente da origem da dissec&#231;&#227;o; e as tipo B n&#227;o envolvem a aorta ascendente. As primeiras, quando agudas, devem ser tratadas cirurgicamente o mais rapidamente poss&#237;vel, ao passo que as segundas devem ser tratadas clinicamente, reservando-se o tratamento cir&#250;rgico para aquelas que apresentarem complica&#231;&#245;es como ruptura, dor intrat&#225;vel ou comprometimento da perfus&#227;o de &#243;rg&#227;os &#224; jusante<sup>13</sup>.</p>
    <p>A morte decorrente da dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica pode ocorrer por ruptura a&#243;rtica, tamponamento card&#237;aco, insufici&#234;ncia a&#243;rtica aguda grave ou envolvimento das coron&#225;rias com infarto agudo do mioc&#225;rdio. A evolu&#231;&#227;o do paciente com recorr&#234;ncia de dor, choque com pulm&#245;es limpos e parada cardiorrespirat&#243;ria em Atividade El&#233;trica Sem Pulso (AESP), com pericardiocentese de l&#237;quido sanguinolento, leva-nos a acreditar que o tamponamento card&#237;aco secund&#225;rio &#224; dissec&#231;&#227;o aguda de aorta possa ser hip&#243;tese diagn&#243;stica poss&#237;vel para o paciente em quest&#227;o.</p>
    <p>O tamponamento card&#237;aco ocorre quando h&#225; ac&#250;mulo de l&#237;quido peric&#225;rdico sob press&#227;o, excedendo o volume de reserva, levando a redu&#231;&#227;o das c&#226;maras card&#237;acas e colapso circulat&#243;rio<sup>14</sup>. Pode ser secund&#225;rio a qualquer doen&#231;a que envolva de forma prim&#225;ria ou secund&#225;ria o peric&#225;rdio, mas &#233; mais frequentemente associado a doen&#231;as que cursam com ac&#250;mulo mais r&#225;pido de fluido peric&#225;rdio, n&#227;o permitindo que esse acomode o excesso de volume. O tamponamento &#233; mais encontrado nos derrames neopl&#225;sicos, nas pericardites infecciosas, como a bacteriana, a viral ou pela tuberculose, ou por dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica tipo A. &#201; raro ocorrer tamponamento card&#237;aco em pacientes com envolvimento peric&#225;rdico secund&#225;rio a doen&#231;as reumatol&#243;gicas como o l&#250;pus eritematoso sist&#234;mico, ou decorrente de doen&#231;as metab&#243;licas como o hipotireoidismo e a uremia, em raz&#227;o do ac&#250;mulo insidioso do l&#237;quido nesses casos.</p>
    <p>O tamponamento card&#237;aco &#233; diagn&#243;stico cl&#237;nico. &#201; realizado em pacientes com quadro de choque, associado a turg&#234;ncia jugular, hipofonese de bulhas e pulso paradoxal, na aus&#234;ncia de sinais de congest&#227;o pulmonar. Pode ser corroborado com exames como o ecocardiograma, sendo esse mais importante quando demonstra comprometimento hemodin&#226;mico em pacientes ainda sem sinais de tamponamento clinicamente manifesto.</p>
    <p>Assim que se realiza o diagn&#243;stico de tamponamento card&#237;aco, a pericardiocentese &#233; procedimento urgente e salvador. Se houver colapso hemodin&#226;mico manifesto ou iminente, deve ser realizada beira-leito; por&#233;m, em casos menos cr&#237;ticos, pode ser realizada em centro cir&#250;rgico pelo cirurgi&#227;o card&#237;aco, o mais rapidamente poss&#237;vel.</p>
    <p>O paciente do caso apresentou-se cinco dias ap&#243;s a primeira passagem no servi&#231;o m&#233;dico de urg&#234;ncia com quadro de dor tor&#225;cica associado a sintomas de baixo d&#233;bito e hipotens&#227;o. A semiologia pulmonar corrobora a hip&#243;tese de tamponamento, j&#225; que nesses casos a fal&#234;ncia hemodin&#226;mica n&#227;o costuma ser acompanhada de congest&#227;o pulmonar. N&#227;o h&#225; relato de turg&#234;ncia jugular, bulhas card&#237;acas abafadas, taquicardia sinusal ou pulso paradoxal. A radiografia de t&#243;rax mostra altera&#231;&#227;o de silhueta quando h&#225; derrame pelo menos moderado, geralmente n&#227;o encontrado nos casos agudos, ao menos que haja ac&#250;mulo superior a 200 ml de fluido. O ecocardiograma transtor&#225;cico &#233; um exame considerado classe I em suspeitas de doen&#231;as peric&#225;rdicas, de acordo com a <italic>American Society of Echocardiography</italic> e a <italic>American Heart Association</italic>, e pela <italic>European Society of Cardiology</italic><sup>15</sup>. O derrame moderado a importante &#233; um achado quase universal nos casos de tamponamento, &#224; exce&#231;&#227;o dos casos hiperagudos. Os derrames podem ser loculados, o que pode justificar o tamponamento regional, na aus&#234;ncia de derrames circunferenciais. S&#227;o sinais de comprometimento hemodin&#226;mico ecocardiogr&#225;fico associados ao tamponamento card&#237;aco: colapso diast&#243;lico do ventr&#237;culo direito e &#225;trio direito, redu&#231;&#227;o das c&#226;maras card&#237;acas, movimento &#226;ntero-posterior do cora&#231;&#227;o no derrame, movimento do septo ventricular para a esquerda durante a inspira&#231;&#227;o e dilata&#231;&#227;o e redu&#231;&#227;o menor que 50% da veia cava. No doente em quest&#227;o, na sua segunda interna&#231;&#227;o, n&#227;o havia sinais ao ecocardiograma de comprometimento da fun&#231;&#227;o card&#237;aca que pudessem relacionar-se ao derrame peric&#225;rdio. Contudo, o paciente apresentou-se hipotenso e, ap&#243;s reposi&#231;&#227;o vol&#234;mica, as bulhas tornaram-se abafadas. A medida das press&#245;es intracavit&#225;rias durante estudo hemodin&#226;mico seria de grande import&#226;ncia no esclarecimento diagn&#243;stico, j&#225; que no tamponamento h&#225; equil&#237;brio dessas durante a di&#225;stole, assim como um aumento das press&#245;es em c&#226;maras direitas e redu&#231;&#227;o nas esquerdas durante inspira&#231;&#227;o.</p>
    <p>O paciente evoluiu com recorr&#234;ncia de dor tor&#225;cica e dispneia, necessitando intuba&#231;&#227;o orotraqueal. A ventila&#231;&#227;o com press&#227;o positiva pode reduzir o enchimento card&#237;aco e deve ser evitada nesse tipo de paciente, a menos que seja premente. A evolu&#231;&#227;o culminou em desfecho desfavor&#225;vel, com paciente apresentando parada card&#237;aca em AESP, sem resposta &#224;s manobras de reanima&#231;&#227;o ou mesmo &#224; pericardiocentese.</p>
    <p>
      <bold>Dr. Paulo Cury Rezende e Dr. Vitor Borges Viana</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Hip&#243;tese diagn&#243;stica</bold>
    </p>
    <p>Dessa forma, conclu&#237;mos que a primeira hip&#243;tese diagn&#243;stica para esse paciente jovem com dor tor&#225;cica de in&#237;cio recente, recorrente e desfecho fatal &#233; o tamponamento card&#237;aco secund&#225;rio a dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica aguda. Essa doen&#231;a apresenta alt&#237;ssima gravidade e mortalidade, mesmo quando operada oportunamente. Seu diagn&#243;stico pode ser extremamente dif&#237;cil de ser realizado, mesmo em centros com grandes recursos tecnol&#243;gicos. M&#233;dicos emergencistas devem ter essa doen&#231;a sempre em mente, a fim de realizar diagn&#243;stico e instituir tratamento sem atrasos, visto que a mortalidade &#233; tempo-dependente. Pericardite aguda &#233; outra poss&#237;vel hip&#243;tese; por&#233;m, como j&#225; dito anteriormente, a evolu&#231;&#227;o final do paciente nos faz acreditar que essa possibilidade seja mais improv&#225;vel. Aten&#231;&#227;o proped&#234;utica para sinais e sintomas de dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica e tamponamento card&#237;aco s&#227;o fundamentais para a suspeita diagn&#243;stica precoce e tratamento apropriado.</p>
    <p>
      <bold>Dr. Paulo Cury Rezende e Dr. Vitor Borges Viana</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Necropsia</bold>
    </p>
    <p>Cad&#225;ver de paciente obeso. Ap&#243;s a abertura das cavidades notou-se palidez visceral, particularmente do enc&#233;falo. Havia 1.500 ml de l&#237;quido hemorr&#225;gico na cavidade pleural esquerda, com atelectasia do pulm&#227;o e hematomas volumosos ao redor do arco a&#243;rtico, do segmento inicial da aorta tor&#225;cica descendente (<xref ref-type="fig" rid="pt_16f02">fig. 2</xref> e <xref ref-type="fig" rid="pt_16f03">3</xref>), na regi&#227;o paravertebral tor&#225;cica e ao redor do es&#244;fago. O exame da aorta evidenciou dissec&#231;&#227;o aguda da parede (<xref ref-type="fig" rid="pt_16f01">fig. 1</xref>), com orif&#237;cio de entrada pequeno, longitudinal, medindo 0,6 cm, localizado no arco a&#243;rtico, entre a emerg&#234;ncia das art&#233;rias car&#243;tida e subcl&#225;via esquerdas. A parede a&#243;rtica estava rota no segmento inicial da aorta tor&#225;cica descendente, onde se notava orif&#237;cio irregular, medindo 1,8 x 1,0 cm, adjacente ao hematoma da regi&#227;o anteriormente citado (<xref ref-type="fig" rid="pt_16f04">fig. 4</xref>). A dissec&#231;&#227;o progredia de forma anter&#243;grada por toda a aorta e art&#233;ria il&#237;aca esquerda, n&#227;o sendo detectado orif&#237;cio de re-entrada at&#233; a margem de ressec&#231;&#227;o necrosc&#243;pica. Havia dissec&#231;&#227;o retr&#243;grada da aorta, at&#233; 1-2 cm do plano valvar a&#243;rtico. O exame histol&#243;gico da aorta confirmou a presen&#231;a de dissec&#231;&#227;o aguda, com &#225;reas em in&#237;cio de organiza&#231;&#227;o no segmento abdominal. O saco peric&#225;rdico n&#227;o estava tenso, mas &#224; abertura revelou volumoso derrame hemorr&#225;gico. O peric&#225;rdio parietal era delgado, liso e brilhante. O cora&#231;&#227;o apresentava epic&#225;rdio liso e brilhante (<xref ref-type="fig" rid="pt_16f02">fig. 2</xref>) e aos cortes evidenciou acentuada hipertrofia conc&#234;ntrica do ventr&#237;culo esquerdo (<xref ref-type="fig" rid="pt_16f04">fig. 4</xref>). As art&#233;rias coronarianas exibiam espessamento da parede com presen&#231;a de placas ateroscler&#243;ticas, sendo detectada obstru&#231;&#227;o m&#225;xima de cerca de 70%-80% no trecho proximal da coron&#225;ria direita. A aorta apresentava aterosclerose de grau moderado, com &#225;reas de dilata&#231;&#227;o, calcifica&#231;&#227;o e trombose parcial das art&#233;rias il&#237;acas. Os rins apresentavam focos isolados de esclerose glomerular, n&#237;tida arterioloesclerose hialina e cicatriz de infarto no rim esquerdo. Os pulm&#245;es apresentavam evid&#234;ncias de bronquite cr&#244;nica e deposi&#231;&#227;o de fino pigmento acastanhado nos macr&#243;fagos alveolares, sugestivo de tabagismo cr&#244;nico. Foram encontradas ainda discreta esteatose hep&#225;tica, hiperplasia nodular da pr&#243;stata e gastrite cr&#244;nica superficial.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="pt_16f02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="pt_16f03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="pt_16f04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos</bold>
    </p>
    <p>Obesidade; Hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica com hipertrofia conc&#234;ntrica do ventr&#237;culo esquerdo; Dissec&#231;&#227;o aguda da aorta, rota; Extensa hemorragia tor&#225;cica com choque hipovol&#234;mico (causa do &#243;bito); Aterosclerose da aorta e art&#233;rias coronarianas; Hiperplasia nodular da pr&#243;stata.</p>
    <p>
      <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>Caso de paciente obeso, de 37 anos de idade, diagnosticado como portador de pericardite aguda, e que faleceu cinco dias ap&#243;s o in&#237;cio do tratamento medicamentoso. A necropsia demonstrou que o diagn&#243;stico cl&#237;nico estava equivocado, pois n&#227;o havia altera&#231;&#245;es do peric&#225;rdio. O quadro cl&#237;nico apresentado era devido a dissec&#231;&#227;o aguda da aorta, que rompeu para o hemit&#243;rax esquerdo, acarretando acentuada hemorragia e &#243;bito por choque hipovol&#234;mico. O orif&#237;cio de dissec&#231;&#227;o era pequeno, situando-se no arco a&#243;rtico, o que dificulta sua visualiza&#231;&#227;o pelos exames de imagem. Havia dissec&#231;&#227;o anter&#243;grada da aorta tor&#225;cica e abdominal e retr&#243;grada da aorta ascendente, e, portanto, a dissec&#231;&#227;o &#233; classificada como tipo III A de DeBakey ou A de Stanford. O paciente era portador de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica, com acentuada hipertrofia ventricular esquerda, o que constitui conhecido fator de risco para a dissec&#231;&#227;o aguda da aorta<sup>16</sup>. Apresentava tamb&#233;m aterosclerose da aorta e art&#233;rias coronarianas mais exuberantes que a habitual para sua idade, apesar de n&#227;o existir doen&#231;a isqu&#234;mica do cora&#231;&#227;o.</p>
    <p>O diagn&#243;stico diferencial da dor tor&#225;cica aguda compreende a pericardite aguda e a dissec&#231;&#227;o aguda da aorta, entre diversas outras possibilidades<sup>17</sup>. Por sua vez, a dissec&#231;&#227;o aguda da aorta pode ser confundida com pericardite aguda, como no presente caso, com consequ&#234;ncias avassaladoras, pois se trata de afec&#231;&#227;o de muito maior gravidade, geralmente com necessidade de cirurgia imediata<sup>18</sup>. No atual caso, &#233; interessante notar ainda que o paciente apresentava importantes fatores de risco para o desenvolvimento de eventos cardiovasculares, que muitas vezes est&#227;o associados e inter-relacionados, quer sejam: a obesidade, o tabagismo cr&#244;nico e a hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica.</p>
    <p>
      <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
    </p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p>Vera D. Aiello </p>
        <p> InCor </p>
        <p> Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p><bold>Editor da Se&#231;&#227;o:</bold> Alfredo Jos&#233; Mansur (<email xlink:href="ajmansur@incor.usp.br">ajmansur@incor.usp.br</email>) </p>
    <p><bold>Editores Associados:</bold> Desid&#233;rio Favarato (<email xlink:href="dclfavarato@incor.usp.br">dclfavarato@incor.usp.br</email>), Vera Demarchi Aiello (<email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>)</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Roberts WC.    Pericardial disease: its morphologic features and its causes. Proc (Bayl Univ    Med Cent). 2005;18(1):38-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pericardial disease: its morphologic features and its causes</article-title>
          <source>Proc (Bayl Univ Med Cent)</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>38</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Roberts</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Kraltein J,    Frishman W. Malignant pericardial disease: diagnosis and treatment. Am Heart    J. 1987;113(3):785-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Malignant pericardial disease: diagnosis and treatment</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>785</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kraltein</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frishman</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Roberts WC.    Neoplasms involving the heart, their simulators, and adverse consequences of    their therapy. Proc (Bayl Univ Med Cent). 2001;14(4):358-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Neoplasms involving the heart, their simulators, and adverse consequences of their therapy</article-title>
          <source>Proc (Bayl Univ Med Cent)</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>358</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Roberts</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Spodick DH.    Acute pericarditis: current concepts and practice. JAMA. 2003;289(22):1150-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute pericarditis: current concepts and practice</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1150</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>289</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Spodick</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Bendjelid K,    Pugin J. Is Dressler syndrome dead? Chest. 2004;126(5):1680-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Is Dressler syndrome dead?</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1680</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>126</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bendjelid</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pugin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. SpodicK DH.    Pericarditis in systemic diseases. Cardiol Clin. 1990;8(4):709-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pericarditis in systemic diseases</article-title>
          <source>Cardiol Clin</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>709</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>SpodicK</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Lemos J, Santos    L, Martins I, Nunes L, Santos O, Henriques P. Systemic lupus erythematosus -    diagnosis in cardiology. Rev Port Cardiol. 2008;27(6):841-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Systemic lupus erythematosus - diagnosis in cardiology</article-title>
          <source>Rev Port Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>841</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lemos</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martins</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nunes</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Henriques</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Imazio M, Cecchi    E, Demichelis B, Ierna S, Ghisio A, Pomari F, et al. Indicators of poor prognosis    of acute pericarditis Circulation. 2007;115(21):2739-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Indicators of poor prognosis of acute pericarditis</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>2739</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>21</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Imazio</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cecchi</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Demichelis</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ierna</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ghisio</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pomari</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Imazio M, Demichelis    B, Parrini I, Giuggia M, Cecchi E, Gaschino G, et al. Day-hospital treatment    of acute pericarditis: a management program for outpatient therapy. J Am Coll    Cardiol. 2004;43(6):1042-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Day-hospital treatment of acute pericarditis: a management program for outpatient therapy</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1042</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Imazio</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Demichelis</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parrini</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giuggia</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cecchi</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaschino</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Nienaber CA,    Eagle KA. Aortic dissection: new frontiers in diagnosis and management. Part    I: from etiology to diagnostic strategies. Circulation. 2003;108(6):628-35.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aortic dissection: new frontiers in diagnosis and management. Part I: from etiology to diagnostic strategies</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>628</fpage>
          <lpage>35</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nienaber</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eagle</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Nienaber CA,    Fattori R, Mehta RH, Richartz BM, Evangelista A, Peztch M, et al. Gender-related    differences in acute aortic dissection. Circulation. 2004;109(24):3014-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Gender-related differences in acute aortic dissection</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>3014</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>24</issue>
          <volume>109</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nienaber</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fattori</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richartz</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Evangelista</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peztch</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Song KJ, Kang    SJ, Song JM, Kang DH, Song H, Chung CH, et al. Factors associated with in-hospital    mortality in patients with acute aortic syndrome involving ascending aorta.    Int J Cardiol. 2007;115(1):14-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Factors associated with in-hospital mortality in patients with acute aortic syndrome involving ascending aorta</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>14</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Song</surname>
              <given-names>KJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kang</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Song</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kang</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Song</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chung</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Tsai TT, Bossone    E, Isselbacher EM, Nienamber CA, Evangelista A, Fang J, et al (International    Registry of Acute Aortic Dissection). The Clinical characteristics of hypotension    in patients with acute aortic dissection. Am J Cardiol. 2005;95(1):48-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The Clinical characteristics of hypotension in patients with acute aortic dissection</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>48</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>95</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tsai</surname>
              <given-names>TT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bossone</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Isselbacher</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nienamber</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Evangelista</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fang</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Nienaber CA,    Eagle KA. Aortic dissection: new frontiers in diagnosis and management. Part    II: therapeutic management and follow-up. Circulation. 2003;108(6):772-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aortic dissection: new frontiers in diagnosis and management. Part II: therapeutic management and follow-up</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>772</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>108</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nienaber</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eagle</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Erbel R, Alfonso    F, Boileau C, Dirsch O, Eber B, Haverich A, et al; Task Force on Aortic Dissection,    European Society of Cardiology. Diagnosis and management of aortic dissection.    Eur Heart J. 2001;22(18):1642-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Task Force on Aortic Dissection, European Society of Cardiology: Diagnosis and management of aortic dissection</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1642</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>18</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Erbel</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alfonso</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boileau</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dirsch</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eber</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haverich</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Larson EW,    Edwards WD. Risk factors for aortic dissection: a necropsy study of 161 cases.    Am J Cardiol. 1984;53(6):849-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors for aortic dissection: a necropsy study of 161 cases</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1984</year>
          </date>
          <fpage>849</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Larson</surname>
              <given-names>EW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>WD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Trappe HJ,    Perings C. Acute chest pain. Med Klin (Munich). 2005;100(8):462-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute chest pain</article-title>
          <source>Med Klin (Munich)</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>462</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Trappe</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perings</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Montijano Cabrera    AM, Rosa Jim&#233;nez FP, Carmona Alvarez JA. [Mimesis of the aortic dissection:    simulation of acute pericarditis]. Rev Clin Esp. 2006;206(5):254-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>[Mimesis of the aortic dissection: simulation of acute pericarditis]</article-title>
          <source>Rev Clin Esp</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>254</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>206</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Montijano Cabrera</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosa Jim&#233;nez</surname>
              <given-names>FP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carmona Alvarez</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Anatomopathological Session</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Case 2/2011 - Young patient, male, with pleuritic chest pain, hypotension, profuse sweating, with ECG with no acute ischemic abnormalities and negative myocardial injury markers</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ANATOMOPATHOLOGICAL SESSION</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Case 2/2011 - Young patient, male, with pleuritic chest pain, hypotension, profuse sweating, with ECG with no acute ischemic abnormalities and negative myocardial injury markers</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Paulo Cury Rezende; Vitor Borges Viana; Luiz Alberto Benvenuti</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p><bold>Keywords:</bold>Chest pain; hypertrophy, left ventricular; pericarditis; pericardial effusion.</p>
      <p>Man of 37 years of age sought treatment because of severe chest pain associated with nausea and profuse sweating.</p>
      <p>The patient had been felling chest pain for five days, which worsened with breathing and chest mobilization, and sought medical attention. The patient had obesity, hypertension and was a smoker.</p>
      <p>In this medical evaluation, besides the clinical examination, laboratory tests were made. These (February 27) revealed hemoglobin 11.4 g/dl, hematocrit 34%, mean corpuscular volume 83 fL, leukocytes 14.000/mm&#179; (neutrophils 75%, eosinophils 1%, lymphocytes 13%, 11% monocytes), platelets 195.000/mm&#179;, erythrocyte sedimentation 35 mm, C-reactive protein 87.4 mg/dl, CKMB 2.58 ng/ml, troponin I &lt; 0.2 ng/ml, creatinine 1.34 mg/dl, urea 59 mg/dl, sodium 139 mEq/l and potassium 3.8 mEq/l.</p>
      <p>Echocardiography (February 27) revealed aorta 35 mm, left atrium 39 mm, right ventricle diastolic diameter 28 mm, left ventricle (diastole/systole) 54/34 mm, interventricular septum and upper wall thickness of 12 mm; left ventricular ejection fraction 66%. The left ventricle was hypertrophic and had normal wall motion. The valves were normal, the aorta was normal and had mild pericardial effusion.</p>
      <p>Pericarditis was diagnosed and is yet to be elucidated (February 27 2009).</p>
      <p>Ibuprofen 1,200 mg and prednisone 20 mg/day were prescribed.</p>
      <p>Five days later, the patient had an episode of severe chest pain of 1 hour in duration, accompanied by nausea and profuse sweating. Again, the patient sought medical attention.</p>
      <p>Physical examination (March 4) revealed that the patient was in good general condition, heart rate 70 bpm, blood pressure 70/40 mm Hg. Heart and lung semiology was considered normal. Abdominal examination was normal and had no lower limb edema.</p>
      <p>Electrocardiogram (March 4) showed sinus rhythm, heart rate 75 bpm, PR 160 ms interval, QRS 80 ms duration, S&#194;QRS +30&#176; backwards and abnormalities in ventricular repolarization (<xref ref-type="fig" rid="en_16f01-body2">fig. 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_16f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Laboratory tests (March 4) revealed hemoglobin 11.3 g/dl, hematocrit 35%, mean corpuscular volume 85 fL, platelet 281,000/mm&#179;, leukocytes 14,400/mm (neutrophils 81%, eosinophils 1%, lymphocytes 11% and monocytes 7%), creatinine 0.93 mg/dl, urea 42 mg/dl, sodium 145 mEq/l, potassium 3.4 mEq/l, C-reactive Protein 172 mg/l, troponin I &lt; 0.20 ng/ml, CKMB 2,17 ng/ml, prothrombin time (INR) 1.2 and activated partial thromboplastin time ratio 0.89.</p>
      <p>Echocardiography (March 4) revealed preserved biventricular function, left ventricular hypertrophy in appearance, moderate to severe pericardial effusion, with no signs of restriction to ventricular filling.</p>
      <p>Coronary angiography showed no obstructive lesions and, on ventriculography, the left ventricle was hypertrophic in appearance, and showed no abnormality in wall motion. The aortic root was normal.</p>
      <p>After volume replacement with a solution of sodium chloride and 0.9% with the use of opioids there was improvement in pain, which worsened with inspiration, and heart rate went to 92 bpm, blood pressure rose to 165/93 mmHg, blood saturation was 94%. The only abnormality in physical examination were hypophonesis sounds. There were other painful episodes, all reversed with analgesics.</p>
      <p>In evolution (22 hours on March 4), the patient presented a new episode of chest pain accompanied by severe dyspnoea and required orotracheal intubation for ventilatory support. After intubation, the patient suffered cardiac arrest with pulseless electrical activity. Pericardial puncture was performed with drainage of 20 ml of bloody fluid. Resuscitation maneuvers went on for 45 minutes, there was no response and the patient died.</p>
      <p>
        <bold>Clinical aspects</bold>
      </p>
      <p>The case concerns a 37-year-old man with severe chest pain of recent onset associated with nausea and profuse sweating. He had hypertension, smoking and obesity as cardiovascular risk factors. The patient was assessed by a medical staff, which included laboratory testing and coronary angiography. The staff ruled out myocardial ischemia, the most epidemiologically prevalent disease. The possible differential diagnoses of chest pain in this patient include pericarditis and aortic dissection, which will be commented below.</p>
      <p>Acute pericarditis is a possible hypothesis for the case in question due to the age of the patient, the clinical characteristics of the pain, the high results in inflammatory activity and leukocytosis and the echocardiographic finding of pericardial effusion. At the time, treatment was initiated for this disease (ibuprofen and prednisone) and the patient was discharged.</p>
      <p>The pericardium is a fibroelastic enclosure composed of two layers (visceral and parietal) separated by the pericardial space, which is populated by 15 to 50 ml of plasma ultrafiltrate, which involves most of the heart. Although patients undergoing pericardiectomy present no obvious damage, the functions of this tissue are well determined. It maintains a relatively fixed position of the heart in the mediastinum irrespective of chest movement or breathing. It also offers protection against infections and its innervation participates in important consequences, as well as the transmission of pain. Its function of restricting cardiac volume is important and should be included in the assessment of major diseases that afflict it. Because of the properties of its tissue, small forces can produce large changes in stretch and, after reaching a certain threshold, the pericardium becomes tense and no longer elastic. From that point, small changes in volume in the pericardial fluid can cause large pressure rises, which is transmitted to the heart chambers, causing damage to the hemodynamics of this organ. Losses are higher in the right chambers, which have less tolerance to pressure overloads. Similarly, the withdrawal of small volumes of fluid from the pericardial cavity leads to significant improvement in cardiac function. Another important property of the pericardium is the adaptability to accommodate chronic and significant increases in cardiac volumes, as well as pericardial fluid.</p>
      <p>The main manifestations of pericardial diseases are pericarditis and pericardial effusion, which are different phenomena. Pericarditis is clinically manifested by a variety of signs and symptoms, and it is called acute when it lasts up to two weeks. Its incidence is not well known and is estimated to occur in 0.1% of inpatients, 5% of patients in emergency units (excluding cases of acute myocardial infarction) and 1% in necropsies<sup>1-3</sup>.</p>
      <p>The pericardium may be affected in various systemic diseases, as well as being the primary focus of involvement. The different etiologies can be divided into groups, with variations according to the form of the disease, such as the presence or absence of symptoms, stroke volume and composition of the liquid. In general, in the idiopathic form, in which there is no specific cause, it is the most prevalent form and accounts for about 80% to 90% of cases<sup>4</sup>. Other categories are: infections, cancer, cardiac origin, radiation, trauma, both inflammatory, metabolic, drug intoxication. In infections, viruses are the most prevalent ones, including HIV, which has in pericardial involvement its main form of manifestation in the cardiovascular system. Other viral agents that often involve the pericardium are the viruses Coxsachie, influenza and hepatitis viruses. Tuberculosis is a major cause of chronic pericarditis, but it is also a differential diagnosis in the acute forms. The neoplasms involved are, in general, metastasis, especially tumors of the lung, breast and lymphoma. On some occasions, in patients with cancer, the effusions or pericarditis are not due to implants of neoplastic cells at this site, but to complications of the root disease, such as bleeding and infection, or even iatrogenic injury resulting from radiation therapy. When we refer to the cardiac origin, pericarditis related to acute myocardial infarction plays an important role, either in the early form (third to seventh day after Myocardial Infarction (AMI), or especially in the late form known as Dressler's syndrome (an autoimmune mechanism)<sup>5</sup>. That group also includes free wall rupture after myocardial infarction, due to the potential to lead to catastrophic consequences. In relation to autoimmune disorders, there is systemic lupus erythematosus, which may present serositis, such as pericarditis, as an initial manifestation; rheumatoid arthritis and systemic sclerosis, as well as mixed connective tissue disease and intestinal inflammatory diseases<sup>6,7</sup>. Uremia and hypothyroidism account for most of the metabolic causes, and the latter usually presents primary pericardial effusion.</p>
      <p>In the patient reported in this case, there is no evidence of systemic disease that can direct the diagnosis to a secondary form of pericarditis. There is no medical history or other signs leading to neoplastic or autoimmune disorder, although it is not impossible that this will be the initial manifestation of one of these diseases. The hypothesis that there is a relationship with a possible myocardial infarction was ruled out by the team which, from the data, including electrocardiogram, cardiac enzymes, echocardiogram and, later, coronary angiography, dismissed the possibility of ischemic disease. There is no report of trauma or radiation. Thus, even without analysis of pericardial fluid by CRA or other methods, the possibility exists for the case of pericarditis caused by infectious viruses, as the good general condition of the patient rules out bacterial infection, or even that it is an idiopathic form of the disease.</p>
      <p>Typical clinical manifestations of acute pericarditis include pleuritic chest pain, pericardial friction on cardiac auscultation and diffuse ST-segment elevation on electrocardiogram. Sometimes there is recent fever or viral syndrome history, which are absent in this case. These findings may or may not be accompanied by pericardial effusion.</p>
      <p>The electrocardiogram is the main supplementary examination for evaluation of pericarditis. Electrocardiographic abnormalities are due to epicardial inflammation, and can be dynamic. The other characteristics include diffuse ST-segment elevation, sparing the leads AVR and V1, especially in the early stages of the disease. The PR segment depression is also typical and often saves the AVR lead. There are no reports of the electrocardiogram in the patient's first visit to to the emergency room. At that time, there were other abnormalities in complementary tests such as leukocytosis and elevated inflammatory activity tests (C-reactive protein and erythrocyte sedimentation rate). The elevation of cardiac enzymes is common, usually associated with subclinical myocarditis, but was absent in this report.</p>
      <p>The hospitalization of patients with pericarditis is not always necessary, and the presence of predictors of complications such as tamponade or major signs of stroke, high fever and leukocytosis, trauma, high cardiac enzymes or failure in therapeutic response to anti-inflammatory steroids should be evaluated<sup>8,9</sup>. Immunosuppressed patients or those using anticoagulants should also remain hospitalized. Other treatment options are high doses of aspirin or colchicine, the latter used especially in refractory cases.</p>
      <p>Although the treatment for acute pericarditis was initially established, the patient's unusual evolution with recurrent episodes of pain and death in pulseless electrical activity, the presence of bloody pericardial fluid on emergency pericardiocentesis and the absence of a directed investigation workup for acute aorta dissection make the latter a possible diagnosis for chest pain of the patient in question.</p>
      <p>The most prevalent symptom in patients with aortic dissection is sudden chest pain of high intensity<sup>10,11</sup>. The quality of pain is usually described by more than half of the patients as "ripping" or "stabbing"; however, many patients may report uncommon complaints, especially the elderly, complicating the diagnostic suspicion. It is important to remember that the aortic dissection may be present in some patients as pleuritic chest pain, particularly in cases of aortic rupture to the pericardial cavity. The pain secondary to pericarditis is caused by blood or in cases of pleural involvement affecting the inflammatory aortic process.</p>
      <p>Other less common conditions are symptoms of heart failure (HF), syncope, cerebrovascular accident (CVA), peripheral arterial ischemia, paraplegia, and cardiac arrest. HF may be secondary to aortic insufficiency, cardiac tamponade or coronary dissection, especially in the right coronary artery. Syncope can occur secondarily to tamponade or stroke.</p>
      <p>Physical examination is essential because it can help diagnose the disease. However, the absence of suggestive abnormalities does not preclude the diagnostic possibility. Asymmetry of pulses may be present by means of involvement of the left subclavian artery or the femoral arteries. Involvement of the renal artery can lead to acute renal failure and hypertension difficult to control, and involvement of the mesenteric artery with intestinal ischemia is rare, but lethal.</p>
      <p>Aortic regurgitation can be found in up to 50% of patients with aortic dissection. Annular dilation with failure in coaptation of the pericardial layers or diastolic prolapse of a single pericardial layer may be secondary. Auscultation a soft diastolic murmur in patients with chest pain should raise the diagnostic suspicion of aortic dissection. In this report, there was no description of evaluation of pulses or heart murmurs.</p>
      <p>Thus, the diagnosis of aortic dissection should be considered in patients with chest pain with suggestive clinical features or when combined with findings on physical examination as described above. In patients with predisposing diseases such as Marfan's disease or Ehlers-Danlos syndrome, a high diagnostic suspicion should also be raised. Those patients who did not improve after the initial measures for chest pain, especially in the absence of ECG abnormalities in duration of pain should be also be investigated.</p>
      <p>The finding of mediastinal widening on chest radiography can also be found and should raise the possibility of dissection. The electrocardiogram is fundamental, especially for the differential diagnosis with acute coronary syndromes.</p>
      <p>The speed in diagnostic confirmation is crucial, since mortality from acute aortic dissection is approximately 1% per hour in the first 24 hours<sup>12</sup>. In unstable patients with signs of complications such as tamponade or intractable pain, transthoracic or transesophageal echocardiography is the method of choice for diagnostic confirmation. In less unstable patients, computed tomography angiography, angioresonance or, in the persistence of diagnostic uncertainty, aortic angiography can be performed. The diagnosis of dissection is often performed in the catheterization laboratory during aortography after coronary angiography not revealing any obstructive lesions.</p>
      <p>Aortic dissections are classified temporally into acute (less than two weeks) or chronic (more than two weeks). Taking into consideration the involvement or not of the ascending aorta, these may be classified according to Stanford into types A or B. This is the simplest and more practical classification, more commonly used in our community. Type A dissections involve the ascending aorta, regardless of the origin of the dissection; and type B do not involve the ascending aorta. The first, when acute, should be treated surgically as soon as possible, while the latter must be treated medically, reserving surgical treatment for those experiencing complications such as rupture, intractable pain or downstream impaired organ perfusion<sup>13</sup>.</p>
      <p>Death from aortic dissection can occur due to aortic rupture, cardiac tamponade, acute severe aortic insufficiency or involvement of coronary arteries with acute myocardial infarction. The progress of patients with recurrent pain, shock with lungs clear and cardiopulmonary arrest in Pulseless Electrical Activity (PEA), pericardiocentesis with bloody fluid, leads us to believe that cardiac tamponade secondary to acute aortic dissection may be a possible diagnosis for the patient concerned.</p>
      <p>Cardiac tamponade occurs when there is accumulation of pericardial fluid under pressure, exceeding the reserve volume, leading to reduction of cardiac chambers and circulatory collapse<sup>14</sup>. It may be secondary to any disease involving the pericardium in the primary or secondary form, but it is more often associated with diseases with faster accumulation of pericardial fluid, not allowing it to accommodate the excess volume. Tamponade is most often found in neoplastic effusions, in infectious pericarditis, such as the bacterial or viral one, or tuberculosis, or aortic dissection type A. Cardiac tamponade is uncommon in patients with pericardial involvement secondary to rheumatic diseases like lupus erythematosus, or due to metabolic diseases such as hypothyroidism, and uremia, due to the insidious accumulation of fluid in these cases.</p>
      <p>Cardiac tamponade is a clinical diagnosis. It is performed in patients with signs of shock, associated with jugular venous distension, hypophonesis sounds and paradoxical pulse, in the absence of signs of pulmonary congestion. It can be confirmed with tests such as echocardiography, which is the most important one, as it demonstrates hemodynamic impairment in patients without clinically manifested signs of tamponade.</p>
      <p>As soon as cardiac tamponade is diagnosed, pericardiocentesis is an urgent and solving procedure. If hemodynamic collapse is manifest or imminent, bedside must be performed; but in less critical cases, it can be performed in the operating room by cardiothoracic surgeon as soon as possible.</p>
      <p>The patient reported here presented five days after the first passage in the medical emergency service chest pain associated with symptoms of low output and hypotension. Lung examination corroborates the tamponade hypothesis, since the hemodynamic failure in such cases is usually not accompanied by pulmonary congestion. There are no reports of jugular venous distension, muffled heart sounds, paradoxical pulse or sinus tachycardia. Chest radiograph shows silhouette change when there is at least moderate effusion, generally not found in acute cases, unless there is accumulation of more than 200 ml of fluid. Transthoracic echocardiography is considered a Class I examination of suspected pericardial disease, according to the American Society of Echocardiography and the American Heart Association and the Society of Eruopean Cardiology<sup>15</sup>. Moderate to significant effusion is a near-universal finding in cases of tamponade, except hyperacute cases. Effusions can be loculated, which may explain the regional tamponade in the absence of circumferential effusions. The following are signs of echocardiographic hemodynamic impairment associated with cardiac tamponade: diastolic collapse of right ventricle and right atrium, reduced cardiac chambers, anteroposterior motion of the heart in effusion, left ventricular septal movement during inspiration and dilatation and reduction of less than 50% of the vena cava. In the patient concerned, in his second hospitalization, there were no signs of impairment of heart function on echocardiography that could be related to the pericardial effusion. However, the patient was hypotensive, and after fluid resuscitation, the cardiac sounds became muffled. The measure of intracavitary pressures during hemodynamic study would be of great importance in clarifying the diagnosis, since these are balanced in the tamponade during diastole, as well as an increase in pressure in the right chambers and a reduction in the left chambers during inspiration.</p>
      <p>The patient developed recurrent chest pain and shortness of breath, requiring intubation. Positive pressure ventilation can reduce cardiac filling and should be avoided in those patients, unless it is urgent. The evolution culminated in an unfavorable outcome, with patient presenting cardiac arrest in PEA, unresponsive to resuscitation or even pericardiocentesis.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Paulo Cury Rezende and Dr. Vitor Borges Viana</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Hypothetical diagnosis</bold>
      </p>
      <p>Thus, we conclude that the first diagnosis for this young patient with chest pain of recent onset and fatal outcome is cardiac tamponade secondary to acute aortic dissection. This disease has a high severity and mortality, even when operated in a timely manner. Its diagnosis can be extremely difficult to achieve, even in centers with large technological resources. Emergency physicians should have this disease in mind in order to perform a diagnosis and institute treatment without delay, since mortality is age-dependent. Acute pericarditis is another possible hypothesis; however, as I said earlier, the final evolution of the patient makes us believe that this possibility is unlikely. Workup attention to signs and symptoms of aortic dissection and cardiac tamponade are essential for early diagnosis and appropriate treatment.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Paulo Cury Rezende and Dr. Vitor Borges Viana</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Autopsy</bold>
      </p>
      <p>Corpse of an obese patient. After opening the cavities, visceral pallor was noted, particularly in the brain. There was 1500 ml of hemorrhagic fluid in the left pleural cavity, with lung atelectasis and massive bruising around the aortic arch of the initial segment of the descending thoracic aorta (<xref ref-type="fig" rid="en_16f02-body2">Fig. 2</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_16f03-body2">3</xref>) in the thoracic paravertebral region and around the esophagus. Aorta examination revealed acute dissection of the aorta wall (<xref ref-type="fig" rid="en_16f01-body2">Fig. 1</xref>), small entry hole, longitudinal, measuring 0.6 cm, located in the aortic arch between the emergence of the left carotid and subclavian arteries. The aortic wall was in the initial route of the descending thoracic aorta, where we noticed an irregular hole, measuring 1.8 x 1.0 cm, adjacent to the hematoma in the region previously mentioned (<xref ref-type="fig" rid="en_16f04-body2">Fig. 4</xref>). The dissection progressed in an antegrade manner across the aorta and left iliac artery. No re-entry hole was detected up to the resection margin of the autopsy. There was retrograde aortic dissection, up to 1-2 cm of the aortic valve. Histologic examination of the aorta confirmed the presence of acute dissection, with areas at the onset of organization in the abdominal segment. The pericardial sac was not tense, but at the opening, it revealed a massive hemorrhagic effusion. The parietal pericardium was thin, smooth and shiny. The heart had a smooth and shiny epicardium (<xref ref-type="fig" rid="en_16f02-body2">Fig. 2</xref>) and sections showed marked concentric hypertrophy of the left ventricle (<xref ref-type="fig" rid="en_16f04-body2">Fig. 4</xref>). The coronary arteries showed wall thickening with presence of atherosclerotic plaques, and maximum obstruction of about 70%-80% in the area proximal to the right coronary artery. The aorta showed moderate atherosclerosis, with areas of dilatation, calcification and partial thrombosis of the iliac arteries. The kidneys showed isolated foci of glomerular sclerosis, clear hyaline arteriolosclerosis and scar of infarction in the left kidney. The lungs showed evidence of chronic bronchitis and thin brownish pigment deposition in the alveolar macrophages, suggestive of chronic smoking. Mild steatosis, nodular hyperplasia of prostate and superficial gastritis were also found.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_16f02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_16f03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_16f04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Anatomical-pathological diagnoses</bold>
      </p>
      <p>Obesity; Hypertension with concentric hypertrophy of the left ventricle; Acute aortic dissection, route; Extensive thoracic hemorrhage with hypovolemic shock (cause of death); Atherosclerosis of the aorta and coronary arteries; Nodular hyperplasia of the prostate.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>Case of an obese patient, 37 years old, diagnosed with acute pericarditis, who died five days after initiation of drug therapy. The autopsy showed that the clinical diagnosis was wrong, because there were no abnormalities in the pericardium. The clinical condition was due to acute aortic dissection which broke into the left hemithorax, causing severe hemorrhage and death due to hypovolemic shock. The dissection hole was small, standing in the aortic arch, which makes it difficult to view it through imaging studies. There was antegrade dissection of the thoracic and abdominal aorta and retrograde dissection of the ascending aorta, and therefore the dissection is classified as type III A according to DeBakey or type A according to Stanford. The patient had hypertension, with severe left ventricular hypertrophy, which is a known risk factor for acute dissection of the aorta<sup>16</sup>. The patient also had atherosclerosis of the aorta and coronary arteries more exuberant than usual for his age, despite the absence of ischemic heart disease.</p>
      <p>The differential diagnosis of acute chest pain includes acute pericarditis and acute aortic dissection, among several other possibilities<sup>17</sup>. In turn, the acute aortic dissection can be confused with acute pericarditis, as in this case, with overwhelming consequences, since it is a much more serious condition, often requiring immediate surgery<sup>18</sup>. In the current case, it is also interesting to note that the patient presented important risk factors for developing cardiovascular events, which are often associated and interrelated, namely: obesity, smoking and chronic hypertension.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caso 2/2011 - Paciente joven, del sexo masculino, con cuadro de dolor tor&#225;cico tipo pleur&#237;tico, hipotensi&#243;n, sudoresis profusa, con ECG sin alteraciones isqu&#233;micas agudas y marcadores de lesi&#243;n mioc&#225;rdica negativos</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CORRELACI&#211;N ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Caso 2/2011 - Paciente joven, del sexo masculino, con cuadro de dolor tor&#225;cico tipo pleur&#237;tico, hipotensi&#243;n, sudoresis profusa, con ECG sin alteraciones isqu&#233;micas agudas y marcadores de lesi&#243;n mioc&#225;rdica negativos</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Paulo Cury Rezende; Vitor Borges Viana; Luiz Alberto Benvenuti</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold>Dolor en el pecho, hipertrofia ventricular izquierda, pericarditis, derrame peric&#225;rdico.</p>
      <p>Hombre de 37 a&#241;os de edad, que busc&#243; atenci&#243;n m&#233;dica por un dolor tor&#225;cico intenso asociado a n&#225;useas y sudoresis profusa. Hac&#237;a cinco d&#237;as que el paciente presentaba un dolor tor&#225;cico que empeoraba con la respiraci&#243;n y con la movilizaci&#243;n del t&#243;rax, y entonces busc&#243; atenci&#243;n m&#233;dica. El paciente era obeso, con hipertensi&#243;n arterial y fumador.</p>
      <p>En esa evaluaci&#243;n m&#233;dica, adem&#225;s del examen cl&#237;nico, fueron hechos ex&#225;menes de laboratorio. Esos ex&#225;menes del 27 de febrero, revelaron hemoglobina 11,4 g/dl, hematocrito al 34%, volumen corpuscular medio 83 fL, leucocitos 14.000/mm&#179; (neutr&#243;filos 75%, eosin&#243;filos 1%, linfocitos 13%, monocitos 11%), plaquetas 195.000/mm&#179;, eritrosedimentaci&#243;n 35 mm, prote&#237;na C reactiva 87,4 mg/dl, CKMB 2,58 ng/ml, troponina I &lt; 0,2 ng/ml, creatinina 1,34 mg/dl, urea 59 mg/dl, sodio 139 mEq/l y potasio 3,8 mEq/l.</p>
      <p>El ecocardiograma del 27 de febrero revel&#243; di&#225;metros de aorta 35 mm, de atrio izquierdo 39 mm, de ventr&#237;culo derecho 28 mm, ventr&#237;culo izquierdo (di&#225;stole/s&#237;stole) 54/34 mm, espesor del septo y pared posterior del ventr&#237;culo izquierdo 12 mm; fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo del 66%. El ventr&#237;culo izquierdo estaba hipertr&#243;fico y sin alteraci&#243;n de la motilidad segmentaria. Las valvas eran normales, la aorta era normal y hab&#237;a un discreto derrame peric&#225;rdico.</p>
      <p>Se realiz&#243; el diagn&#243;stico de pericarditis, de etiolog&#237;a a ser aclarada el 27 de febrero de 2009. Se prescribi&#243; el ibuprofeno 1.200 mg y la prednisona 20 mg/d&#237;a. Cinco d&#237;as despu&#233;s, present&#243; un episodio de dolor tor&#225;cico intenso de 1h de duraci&#243;n, seguido de n&#225;usea y sudoresis profusa. Y de nuevo fue al m&#233;dico.</p>
      <p>El examen f&#237;sico del 4 de marzo, revel&#243; que el paciente presentaba un estado general regular, con una frecuencia card&#237;aca 70 lpm, y presi&#243;n arterial 70/40 mm Hg. Las semiolog&#237;as pulmonar y card&#237;aca fueron consideradas normales. El examen del abdomen dio normal y no hab&#237;a edema de los miembros inferiores.</p>
      <p>El electrocardiograma del 4 de marzo acus&#243; un ritmo sinusal, frecuencia card&#237;aca 75 lpm, intervalo PR 160 ms, duraci&#243;n de QRS 80 ms, &#225;ngulo de QRS +30&#176; hacia atr&#225;s y alteraciones de la repolarizaci&#243;n ventricular (<xref ref-type="fig" rid="es_16f01-body3">fig. 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_16f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Los ex&#225;menes de laboratorio del 4 de marzo revelaron hemoglobina 11,3 g/dl, hematocrito 35%, volumen corpuscular medio 85 fL, plaquetas 281.000/mm&#179;, leucocitos 14.400/mm&#179; (neutr&#243;filos 81%, eosin&#243;filos 1%, linfocitos 11% y 7% monocitos), creatinina 0,93 mg/dl, urea 42 mg/dl, sodio 145 mEq/l, potasio 3,4 mEq/l, prote&#237;na C reactiva 172 mg/l, troponina I &lt; 0,20 ng/ml, CKMB 2,17 ng/ml, tiempo de protrombina (INR) 1,2 y relaci&#243;n de tiempos de tromboplastina activada 0,89.</p>
      <p>El ecocardiograma del 4 de marzo indic&#243; una funci&#243;n biventricular preservada, el ventr&#237;culo izquierdo con un aspecto hipertr&#243;fico, derrame peric&#225;rdico de grado moderado a grave, sin se&#241;ales de restricci&#243;n al llenado ventricular.</p>
      <p>La cinecoronariograf&#237;a no indic&#243; lesiones obstructivas y en la ventriculograf&#237;a, el ventr&#237;culo izquierdo era de aspecto hipertr&#243;fico, y no presentaba alteraci&#243;n de la motilidad segmentaria. La ra&#237;z de la aorta era normal.</p>
      <p>Despu&#233;s de la reposici&#243;n volum&#233;trica con soluci&#243;n de cloruro de sodio al 0,9% y con el uso de analg&#233;sico opioide, hubo una mejor&#237;a del dolor, que empeoraba con la inspiraci&#243;n, y con la frecuencia card&#237;aca se elev&#243; a 92 lpm, la presi&#243;n arterial ascendi&#243; a 165/93 mmHg, y la saturaci&#243;n de la sangre arterial era del 94%. La &#250;nica alteraci&#243;n en el examen f&#237;sico eran los ruidos hipofon&#233;ticos. Otros episodios dolorosos ocurrieron, todos revertidos con el uso de analg&#233;sicos.</p>
      <p>En la evoluci&#243;n a las 22:00h del d&#237;a 4 marzo, el paciente present&#243; un nuevo episodio de dolor precordial seguido de una intensa disnea, y necesit&#243; intubaci&#243;n orotraqueal para soporte de la ventilaci&#243;n. Despu&#233;s de la intubaci&#243;n, sufri&#243; un paro card&#237;aco en actividad el&#233;ctrica sin pulso. Se hizo la punci&#243;n peric&#225;rdica con dreno de 20 ml de l&#237;quido sanguinolento. Las maniobras de reanimaci&#243;n se extendieron durante 45 minutos, no hubo respuesta y el paciente falleci&#243;.</p>
      <p>
        <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
      </p>
      <p>El caso hace referencia a un hombre de 37 a&#241;os, con dolor tor&#225;cico intenso de reciente inicio, asociado a n&#225;usea y sudoresis profusa. Presentaba como factores de riesgo cardiovascular, hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica, tabaquismo y obesidad. La evaluaci&#243;n del paciente por parte del equipo m&#233;dico, incluso con la realizaci&#243;n de ex&#225;menes complementarios y de la cineangiocoronariograf&#237;a, descart&#243; isquemia mioc&#225;rdica, enfermedad epidemiol&#243;gicamente m&#225;s prevalente. Entre los posibles diagn&#243;sticos diferenciales de dolor tor&#225;cico en ese paciente se destacan, la pericarditis y la disecci&#243;n de la aorta, que se comentar&#225;n a continuaci&#243;n.</p>
      <p>La pericarditis aguda es una hip&#243;tesis posible para este caso por la edad del paciente, por las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de su dolor, por el resultado elevado de las pruebas de actividad inflamatoria y leucocitosis, y por el hallazgo ecocardiogr&#225;fico de derrame peric&#225;rdico. En ese momento se instaur&#243; el tratamiento para la mencionada enfermedad (ibuprofeno y prednisona), y se le dio el alta hospitalaria.</p>
      <p>El pericardio es un saco fibroel&#225;stico que est&#225; compuesto por dos capas (visceral y parietal), separados por el espacio peric&#225;rdico, que se rellena con 15 a 50 ml de plasma ultrafiltrado, y que envuelve la mayor parte del coraz&#243;n. Pese a que algunos pacientes sometidos a la pericardiectom&#237;a no presenten da&#241;os evidentes, las funciones de ese tejido est&#225;n muy bien determinadas. El pericardio mantiene la posici&#243;n del coraz&#243;n relativamente fija al mediastino, independientemente del movimiento tor&#225;cico o de la respiraci&#243;n. Protege contra las infecciones y su inervaci&#243;n participa en reflejos importantes, como tambi&#233;n en la transmisi&#243;n del dolor. Su funci&#243;n restrictiva del volumen card&#237;aco es importante y debe ser entendida para la evaluaci&#243;n de las principales enfermedades que lo acometen. A causa de las propiedades de su tejido, peque&#241;as fuerzas pueden generar grandes variaciones de distensi&#243;n y despu&#233;s que se alcanza un cierto umbral, el pericardio se hace tenso y pierde elasticidad. A partir de ese punto, peque&#241;as variaciones del volumen en el l&#237;quido peric&#225;rdico pueden causar grandes elevaciones de presi&#243;n, que pasa a ser transmitida hacia las c&#225;maras del coraz&#243;n, causando da&#241;os a su hemodin&#225;mica. Los da&#241;os son m&#225;s representativos en las c&#225;maras derechas, que tienen una menor tolerancia a sobrecargas de presi&#243;n. Igualmente, la retirada de peque&#241;os vol&#250;menes de l&#237;quido de la cavidad peric&#225;rdica conlleva a una importante mejor&#237;a de la funci&#243;n card&#237;aca. Otra importante propiedad del pericardio es la capacidad de adaptaci&#243;n para soportar aumentos cr&#243;nicos y significativos en los vol&#250;menes card&#237;acos, como tambi&#233;n del l&#237;quido peric&#225;rdico.</p>
      <p>Las principales manifestaciones de las molestias peric&#225;rdicas son el derrame peric&#225;rdico y la pericarditis, que son fen&#243;menos distintos. La pericarditis se manifiesta cl&#237;nicamente por la variedad de se&#241;ales y de s&#237;ntomas, y se le llama aguda cuando su duraci&#243;n se extiende hasta dos semanas. Su incidencia es poco conocida y se cree que ocurra en un 0,1% de los pacientes ingresados, en un 5% de los pacientes en las unidades de emergencia (excluy&#233;ndose los casos de infarto agudo del miocardio), y en 1% en las necropsias<sup>1-3</sup>.</p>
      <p>El pericardio puede ser acometido en diversas enfermedades sist&#233;micas, como tambi&#233;n ser el foco primario del acometimiento. Las diferentes etiolog&#237;as pueden ser divididas en grupos, y puede haber una variaci&#243;n de acuerdo con la forma de presentaci&#243;n de la enfermedad, como la presencia o no de s&#237;ntomas, volumen del derrame y composici&#243;n del l&#237;quido. De un modo general, la forma idiop&#225;tica, en la cual no se encuentra una causa espec&#237;fica, es la m&#225;s prevalente y la responsable de cerca del 80% al 90% de los casos<sup>4</sup>. Otras categor&#237;as son: infecciones, neoplasias, origen card&#237;aco, radiaci&#243;n, traumas, inmunoinflamatorias, metab&#243;licas, e intoxicaci&#243;n por drogas. En las infecciones, los virus son los m&#225;s prevalentes, incluyendo el VIH cuya principal forma de manifestaci&#243;n en el sistema cardiovascular es su afectaci&#243;n peric&#225;rdica. Otros agentes virales que a menudo afectan al pericardio son los virus Coxsachie, Influenza, y los virus de las hepatitis. La tuberculosis es una importante causante de la pericarditis cr&#243;nica, pero tambi&#233;n es un diagn&#243;stico diferencial en las formas agudas. Las neoplasias involucradas son generalmente, metast&#225;sicas destacando los tumores de pulm&#243;n, mama y linfomas. En algunas ocasiones, en los pacientes con neoplasias, las pericarditis o derrames no se deben a implantes de c&#233;lulas neopl&#225;sicas en ese lugar, sino a complicaciones de la enfermedad de base, como sangramientos e infecciones, o incluso iatrogenia resultante de la radioterapia. Cuando nos referimos al origen card&#237;aco, la pericarditis relacionada con el infarto agudo del miocardio, asume un importante papel, sea bajo la forma precoz (del tercer al s&#233;ptimo d&#237;as posterior al Infarto Agudo del Miocardio (IAM), o especialmente bajo la forma tard&#237;a conocida como s&#237;ndrome de Dressler (mecanismo autoinmune)<sup>5</sup>. Incluso en ese grupo, merece destacar la ruptura de la pared libre postinfarto, por el potencial de conllevar a consecuencias catastr&#243;ficas. Con relaci&#243;n a los des&#243;rdenes autoinmunes, se destaca el lupus eritematoso sist&#233;mico que puede presentar, como manifestaci&#243;n inicial, serositis como la pericarditis; la artritis reumatoide y la esclerosis sist&#233;mica, y tambi&#233;n la enfermedad mixta del tejido conjuntivo y las enfermedades inflamatorias intestinales<sup>6,7</sup>. La uremia y el hipotireoidismo responden por una buena parte de las causas metab&#243;licas y esa &#250;ltima, generalmente aparece con un derrame peric&#225;rdico primario.</p>
      <p>En el paciente relatado aqu&#237;, no existe ning&#250;n indicio de enfermedad sist&#233;mica que pueda dirigir el diagn&#243;stico hacia una forma secundaria de pericarditis. No hay historial cl&#237;nico u otros estudios que nos hagan pensar en un disturbio autoinmune o neopl&#225;sico, aunque no sea imposible que sea esa la manifestaci&#243;n inicial de una de esas enfermedades. La hip&#243;tesis de que exista una relaci&#243;n con un eventual infarto del miocardio qued&#243; descartada por el equipo que, a partir de los datos que inclu&#237;an el electrocardiograma, enzimas card&#237;acas, ecocardiograma y posteriormente, con la cineangiocoronariograf&#237;a, descart&#243; la posibilidad de una enfermedad isqu&#233;mica. No existen relatos de trauma o radiaci&#243;n. Por lo tanto, e incluso sin el an&#225;lisis del l&#237;quido peric&#225;rdico por PCR u otros m&#233;todos, existe la posibilidad de que se trate de una pericarditis infecciosa causada por un virus, dado el buen estado general del paciente, que va en contra de una infecci&#243;n bacteriana, o incluso que sea una forma idiop&#225;tica de la enfermedad.</p>
      <p>Las manifestaciones cl&#237;nicas t&#237;picas de la pericarditis aguda incluyen el dolor tor&#225;cico pleur&#237;tico, el roce peric&#225;rdico a la auscultaci&#243;n card&#237;aca y la elevaci&#243;n difusa del segmento ST en el electrocardiograma. A veces existen historias recientes de fiebre o s&#237;ndrome viral, ausentes en el presente caso. Esos hallazgos pueden o no venir acompa&#241;ados de derrame peric&#225;rdico.</p>
      <p>El electrocardiograma es el principal examen complementario en la evaluaci&#243;n de la pericarditis. Las alteraciones electrocardiogr&#225;ficas provienen de la inflamaci&#243;n en el epicardio y pueden ser din&#225;micas. Las dem&#225;s caracter&#237;sticas incluyen la elevaci&#243;n difusa del segmento ST, sin involucrar las derivaciones AVR y V1, especialmente en las fases iniciales de la enfermedad. El supradesnivelamiento del segmento PR tambi&#233;n es t&#237;pico y no involucra la derivaci&#243;n AVR. No existen relatos del electrocardiograma en la primera llegada del paciente a Urgencias. En aquel momento, otras alteraciones en ex&#225;menes complementarios estaban presentes, como la leucocitosis y la elevaci&#243;n en las pruebas de actividad inflamatoria (prote&#237;na C reactiva y velocidad de hemosedimentaci&#243;n). La elevaci&#243;n de enzimas card&#237;acas es algo com&#250;n y est&#225; generalmente asociada a la miocarditis subcl&#237;nica, pero en ese relato no estuvo presente.</p>
      <p>El ingreso de pacientes con pericarditis no siempre es necesario y se debe evaluar la presencia de factores predictores de complicaci&#243;n, como se&#241;ales de taponamiento o grandes derrames, fiebre y leucocitosis elevadas, trauma, enzimas card&#237;acas elevadas o fallo en la respuesta terap&#233;utica a antiinflamatorios no esteroides<sup>8,9</sup>. Los pacientes inmunodeprimidos o que est&#233;n usando anticoagulantes, tambi&#233;n deben permanecer ingresados. Otras opciones terap&#233;uticas son las altas dosis de aspirina o la colchicina, &#233;sa &#250;ltima utilizada especialmente en casos refractarios.</p>
      <p>A pesar de haber sido inicialmente instituido el tratamiento para la pericarditis aguda, la evoluci&#243;n no com&#250;n del paciente, con la recurrencia de los episodios dolorosos y muerte en la actividad el&#233;ctrica sin pulso, la presencia de l&#237;quido peric&#225;rdico sanguinolento a la pericardiocentesis de emergencia y la ausencia de una proped&#233;utica de investigaci&#243;n para la disecci&#243;n aguda de la aorta, convierten a &#233;sa &#250;ltima en un posible diagn&#243;stico para el cuadro de dolor tor&#225;cico de este paciente.</p>
      <p>El s&#237;ntoma m&#225;s prevalente en pacientes con una disecci&#243;n de aorta es el dolor tor&#225;cico s&#250;bito de alta intensidad<sup>10,11</sup>. La calidad del dolor generalmente se describe en m&#225;s de la mitad de los pacientes como "desgarrando" o "una cuchillada"; sin embargo, muchos pacientes pueden presentar quejas poco comunes, especialmente los ancianos, complicando la sospecha diagn&#243;stica. Es importante recordar que la disecci&#243;n de la aorta puede presentarse en algunos pacientes como un dolor pleur&#237;tico, particularmente en casos de ruptura de la aorta hacia la cavidad peric&#225;rdica, siendo el dolor secundario la pericarditis causada por la sangre, o en casos que involucre la pleura adyacente al proceso inflamatorio a&#243;rtico.</p>
      <p>Otras presentaciones menos comunes son los s&#237;ntomas de Insuficiencia Card&#237;aca (IC), s&#237;ncope, Accidente Cerebrovascular (ACV), isquemia arterial perif&#233;rica, paraplejia y paro card&#237;aco. La IC puede ser secundaria a la insuficiencia a&#243;rtica, al taponamiento card&#237;aco o a la disecci&#243;n de coronarias, especialmente de la arteria coronaria derecha. El s&#237;ncope puede sobrevenir secundariamente al taponamiento o al ACV.</p>
      <p>El examen f&#237;sico es fundamental, porque puede auxiliar en el diagn&#243;stico de la enfermedad. Sin embargo, la ausencia de anormalidades sugestivas no excluye la posibilidad diagn&#243;stica. La asimetr&#237;a de los pulsos puede estar presente por involucraci&#243;n de la arteria subclavia izquierda o de las arterias femorales. El acometimiento de la arteria renal puede conllevar a la insuficiencia renal aguda e hipertensi&#243;n de dif&#237;cil control, aunque la participaci&#243;n de la arteria mesent&#233;rica con isquemia intestinal sea raro, pero letal.</p>
      <p>La regurgitaci&#243;n a&#243;rtica puede ser encontrada en un 50% de los pacientes con disecci&#243;n a&#243;rtica. Puede ser secundaria a la dilataci&#243;n del anillo con fallo en la coaptaci&#243;n de las capas o prolapso diast&#243;lico de una sola capa. La auscultaci&#243;n de un suave soplo diast&#243;lico en pacientes con dolor tor&#225;cico, debe hacernos sospechar del diagn&#243;stico de disecci&#243;n a&#243;rtica. En el presente relato, no hab&#237;a ninguna descripci&#243;n de evaluaci&#243;n de los pulsos o soplos card&#237;acos.</p>
      <p>Por eso, el diagn&#243;stico de disecci&#243;n a&#243;rtica debe ser considerado en pacientes con dolor tor&#225;cico con caracter&#237;sticas cl&#237;nicas sugestivas, o cuando se asocia a hallazgos del examen f&#237;sico como los descritos anteriormente. En los pacientes con enfermedades predisponentes como enfermedad de Marfan o el s&#237;ndrome de Ehlers-Danlos, tambi&#233;n se debe tener una alta sospecha diagn&#243;stica. Tambi&#233;n debemos investigar a los pacientes que no mejoran despu&#233;s de tomadas las medidas iniciales para el dolor tor&#225;cico, especialmente en la ausencia de alteraciones electrocardiogr&#225;ficas con presencia de dolor.</p>
      <p>El hallazgo del ensanchamiento del mediastino en la radiograf&#237;a de t&#243;rax, debe suscitar la posibilidad de disecci&#243;n. El electrocardiograma es fundamental, especialmente para el diagn&#243;stico diferencial con los s&#237;ndromes coronarios agudos.</p>
      <p>La rapidez en la confirmaci&#243;n diagn&#243;stica es fundamental, visto que la mortalidad de la disecci&#243;n a&#243;rtica aguda est&#225; en el umbral del 1% por hora en las primeras 24 horas<sup>12</sup>. En pacientes inestables, y con se&#241;ales de complicaciones como el taponamiento o dolor que no se puede tratar, la ecocardiograf&#237;a transtor&#225;cica o transesof&#225;gica es el m&#233;todo de elecci&#243;n para la confirmaci&#243;n diagn&#243;stica. En casos menos inestables, se puede realizar la angiotomograf&#237;a, la angiorresonancia o si la duda en el diagn&#243;stico permanece, la angiograf&#237;a a&#243;rtica. En muchas ocasiones, el diagn&#243;stico de disecci&#243;n se hace en la sala de hemodin&#225;mica, durante la aortograf&#237;a, despu&#233;s que la coronariograf&#237;a no arroja lesiones obstructivas.</p>
      <p>Las disecciones de la aorta se clasifican temporalmente en agudas (menos de dos semanas), o cr&#243;nicas (m&#225;s de dos semanas). Teniendo en cuenta la involucraci&#243;n o no de la aorta ascendente, pueden ser clasificadas seg&#250;n Stanford en dos tipos: A o B, siendo &#233;sa la clasificaci&#243;n m&#225;s sencilla, la m&#225;s pr&#225;ctica y la m&#225;s utilizada en nuestro medio. Las disecciones tipo A involucran la aorta ascendente, independientemente del origen de la disecci&#243;n; y las de tipo B no involucran la aorta ascendente. Las primeras, cuando son agudas, deben ser tratadas quir&#250;rgicamente lo m&#225;s r&#225;pidamente posible, en cambio, las segundas deben ser tratadas cl&#237;nicamente y dejando el tratamiento quir&#250;rgico para las que presenten complicaciones como ruptura, dolor que no se pueda tratar o compromiso de la perfusi&#243;n de los &#243;rganos que est&#225;n por debajo de la lesi&#243;n<sup>13</sup>.</p>
      <p>La muerte proveniente de la disecci&#243;n a&#243;rtica puede ocurrir por una ruptura a&#243;rtica, taponamiento card&#237;aco, insuficiencia a&#243;rtica aguda grave, o por la involucraci&#243;n de las coronarias con infarto agudo del miocardio. La evoluci&#243;n del paciente con recurrencia de dolor, el <italic>shock</italic> pulmonar y parada cardiorrespiratorio en Actividad El&#233;ctrica Sin Pulso (AESP), con pericardiocentesis del l&#237;quido sanguinolento, nos hace creer que el taponamiento card&#237;aco secundario a la disecci&#243;n aguda de la aorta, pueda ser una hip&#243;tesis diagn&#243;stica posible para ese paciente.</p>
      <p>El taponamiento card&#237;aco ocurre cuando hay una acumulaci&#243;n de l&#237;quido peric&#225;rdico bajo presi&#243;n que rebasa el volumen de reserva, conllevando a la reducci&#243;n de las c&#225;maras card&#237;acas y al colapso circulatorio<sup>14</sup>. Puede ser secundario a cualquier enfermedad que envuelva de forma primaria o secundaria, el pericardio, pero es m&#225;s a menudo asociado a enfermedades que aparecen con la acumulaci&#243;n m&#225;s r&#225;pida del fluido del pericardio, no dejando que &#233;l acomode el exceso de volumen. O taponamiento es m&#225;s frecuentemente en los derrames neopl&#225;sicos, en las pericarditis infecciosas, como la bacteriana, la viral o por la tuberculosis, o incluso por disecci&#243;n a&#243;rtica tipo A. Es raro que se d&#233; un taponamiento card&#237;aco en pacientes con involucraci&#243;n peric&#225;rdica secundaria a enfermedades reumatol&#243;gicas, como el lupus eritematoso sist&#233;mico, o proveniente de enfermedades metab&#243;licas como el hipotireoidismo y la uremia, a causa de la acumulaci&#243;n traicionera del l&#237;quido en esos casos.</p>
      <p>El taponamiento card&#237;aco tiene un diagn&#243;stico cl&#237;nico. Se realiza en pacientes con un cuadro de choque, asociado a ingurgitaci&#243;n yugular, hipofonesis de ruido y pulso parad&#243;jico, en la ausencia de se&#241;ales de congesti&#243;n pulmonar. Puede ser corroborado con ex&#225;menes como el ecocardiograma, siendo ese m&#225;s importante cuando demuestra el compromiso hemodin&#225;mico en pacientes que todav&#237;a no tienen se&#241;ales de taponamiento cl&#237;nicamente manifestadas.</p>
      <p>En cuanto se realiza el diagn&#243;stico de taponamiento card&#237;aco, la pericardiocentesis es el procedimiento m&#225;s urgente y el que puede salvar al paciente. Si hay un colapso hemodin&#225;mico manifestado o inminente, la pericardiocentesis debe ser hecha a pie de cama; pero en casos menos cr&#237;ticos, puede ser realizada en un quir&#243;fano por el cirujano card&#237;aco, lo m&#225;s r&#225;pidamente posible.</p>
      <p>El paciente del caso se present&#243; cinco d&#237;as despu&#233;s de su primera llegada a Urgencias, con un cuadro de dolor tor&#225;cico asociado a s&#237;ntomas de bajo d&#233;bito e hipotensi&#243;n. La semiolog&#237;a pulmonar corrobora la hip&#243;tesis de taponamiento, ya que en esos casos, el fracaso hemodin&#225;mico no acostumbra a venir acompa&#241;ado de congesti&#243;n pulmonar. No existen relatos de ingurgitaci&#243;n yugular, ruidos card&#237;acos sordos, taquicardia sinusal o pulso paradoxal. La radiograf&#237;a de t&#243;rax muestra una alteraci&#243;n de la silueta cuando hay un derrame por lo menos moderado, generalmente no encontrado en los casos agudos, por lo menos con acumulaci&#243;n superior a los 200 ml de fluido. El ecocardiograma transtor&#225;cico es un examen considerado como clase I si hay sospecha de enfermedades peric&#225;rdicas, de acuerdo con la <italic>American Society of Echocardiography</italic>, la <italic>American Heart Association</italic>, y la <italic>Eruopean Society of Cardiology</italic><sup>15</sup>. El derrame, de moderado a importante, es un hallazgo casi universal en los casos de taponamiento, con excepci&#243;n de los casos hiperagudos. Los derrames pueden ser loculados, lo que puede justificar el taponamiento regional en la ausencia de derrames circunferenciales. Son se&#241;ales de compromiso hemodin&#225;mico ecocardiogr&#225;fico asociados al taponamiento card&#237;aco el colapso diast&#243;lico del ventr&#237;culo derecho y atrio derecho, la reducci&#243;n de las c&#225;maras card&#237;acas, el movimiento anteroposterior del coraz&#243;n en el derrame, el movimiento del septo ventricular hacia la izquierda durante la inspiraci&#243;n y la dilataci&#243;n, y la reducci&#243;n menor que un 50% de la vena cava. En el caso de este enfermo y en su segundo ingreso, no hab&#237;a se&#241;ales en el ecocardiograma de compromiso de la funci&#243;n card&#237;aca que pudiesen relacionarse con el derrame del pericardio. Sin embargo, el paciente lleg&#243; hipotenso y despu&#233;s de la reposici&#243;n vol&#233;mica, los ruidos se volvieron m&#225;s sordos. La medida de las presiones intracavitarias durante el estudio hemodin&#225;mico ser&#237;a de gran importancia para la clarificaci&#243;n del diagn&#243;stico, ya que en el taponamiento ellas se equilibran durante la di&#225;stole, como tambi&#233;n un aumento de las presiones en las c&#225;maras derechas y una reducci&#243;n en las izquierdas durante la inspiraci&#243;n.</p>
      <p>El paciente evolucion&#243; con recurrencia de dolor tor&#225;cico y disnea y necesit&#243; intubaci&#243;n orotraqueal. La ventilaci&#243;n con presi&#243;n positiva puede reducir el llenado card&#237;aco y debe ser evitada en ese tipo de paciente a menos que sea algo urgente. La evoluci&#243;n termin&#243; con un desenlace desfavorable, con el paciente presentando un paro card&#237;aco en AESP, y sin respuesta a las maniobras de reanimaci&#243;n o incluso a la pericardiocentesis.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Paulo Cury Rezende y Dr. Vitor Borges Viana</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Hip&#243;tesis diagn&#243;stica</bold>
      </p>
      <p>Como colof&#243;n, podemos decir que la primera hip&#243;tesis diagn&#243;stica para ese paciente joven con dolor tor&#225;cico de inicio reciente, recurrente y con desenlace fatal, es el taponamiento card&#237;aco secundario a la disecci&#243;n a&#243;rtica aguda. Esa enfermedad es extremadamente grave y altamente letal, incluso cuando se opera a tiempo. Su diagn&#243;stico puede ser muy dif&#237;cil de ser realizado, inclusive en centros que cuentan con grandes recursos tecnol&#243;gicos. Los m&#233;dicos de urgencias deben tener esa enfermedad siempre en mente, para realizar un diagn&#243;stico e instaurar un tratamiento a tiempo, visto que la mortalidad es tiempo dependiente. La pericarditis aguda es otra posible hip&#243;tesis, pero como ya se dijo antes, la evoluci&#243;n final del paciente nos hace creer que esa posibilidad sea m&#225;s improbable. La atenci&#243;n proped&#233;utica para las se&#241;ales y los s&#237;ntomas de disecci&#243;n a&#243;rtica y taponamiento card&#237;aco, son fundamentales en la sospecha del diagn&#243;stico precoz y el tratamiento apropiado.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Paulo Cury Rezende y Dr. Vitor Borges Viana</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Necropsia</bold>
      </p>
      <p>Cad&#225;ver de paciente obeso. Despu&#233;s de la abertura de las c&#225;maras se not&#243; una palidez visceral, particularmente del enc&#233;falo. Hab&#237;a 1.500 ml de l&#237;quido hemorr&#225;gico en la cavidad pleural izquierda, con atelectasia del pulm&#243;n y hematomas voluminosos alrededor del arco a&#243;rtico del segmento inicial de la aorta tor&#225;cica descendente (<xref ref-type="fig" rid="es_16f02-body3">fig. 2</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_16f03-body3">3</xref>), en la regi&#243;n paravertebral tor&#225;cica y alrededor del es&#243;fago. El examen de la aorta mostr&#243; una disecci&#243;n aguda de la pared (<xref ref-type="fig" rid="es_16f01-body3">fig. 1</xref>), con un orificio de entrada peque&#241;o, longitudinal, que med&#237;a 0,6 cm, ubicado en el arco a&#243;rtico, entre la salida de las arterias car&#243;tida y subclavia izquierdas. La pared a&#243;rtica presentaba una ruptura en el segmento inicial de la aorta tor&#225;cica descendente, donde se notaba un orificio irregular, midiendo 1,8 x 1,0 cm, adyacente al hematoma de la regi&#243;n anteriormente citada (<xref ref-type="fig" rid="es_16f04-body3">fig. 4</xref>). La disecci&#243;n progresaba de forma anter&#243;grada por toda la aorta y la arteria il&#237;aca izquierda, no siendo detectado un orificio de reentrada hasta encontrar el margen de resecci&#243;n necrosc&#243;pica. Hab&#237;a una disecci&#243;n retr&#243;grada de la aorta, hasta 1-2 cm del plano valvar a&#243;rtico. El examen histol&#243;gico de la aorta confirm&#243; la presencia de una disecci&#243;n aguda, con &#225;reas en inicio de organizaci&#243;n en el segmento abdominal. El saco peric&#225;rdico no estaba tenso, pero al abrirse revel&#243; un voluminoso derrame hemorr&#225;gico. El pericardio parietal era delgado, liso y brillante. El coraz&#243;n presentaba un epicardio liso y brillante (<xref ref-type="fig" rid="es_16f02-body3">fig. 2</xref>), y en los cortes mostr&#243; una acentuada hipertrofia conc&#233;ntrica del ventr&#237;culo izquierdo (<xref ref-type="fig" rid="es_16f04-body3">fig. 4</xref>). Las arterias coronarias mostraban un engrosamiento de la pared con la presencia de placas ateroscler&#243;ticas, siendo detectada la obstrucci&#243;n m&#225;xima de cerca de un 70% a un 80% en el tramo proximal de la coronaria derecha. La aorta presentaba aterosclerosis de grado moderado, con &#225;reas de dilataci&#243;n, calcificaci&#243;n y trombosis parcial de las arterias il&#237;acas. Los ri&#241;ones presentaban focos aislados de esclerosis glomerular, n&#237;tida arterioloesclerosis hialina y cicatriz de infarto en el ri&#241;&#243;n izquierdo. Los pulmones presentaban evidencias de bronquitis cr&#243;nica y deposici&#243;n de fino pigmento casta&#241;o en los macr&#243;fagos alveolares, que reflejaba tabaquismo cr&#243;nico. Se encontraron tambi&#233;n, una discreta esteatosis hep&#225;tica, hiperplasia nodular de la pr&#243;stata y gastritis cr&#243;nica superficial.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_16f02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_16f03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_16f04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0e62-00016-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos</bold>
      </p>
      <p>Obesidad; Hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica con hipertrofia conc&#233;ntrica del ventr&#237;culo izquierdo; Disecci&#243;n aguda de la aorta con ruptura; Extensa hemorragia tor&#225;cica con choque hipovol&#233;mico (causa de la muerte); Aterosclerosis de la aorta y arterias coronarias; Hiperplasia nodular de la pr&#243;stata.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>Caso de paciente obeso, de 37 a&#241;os de edad, diagnosticado como portador de pericarditis aguda, y que falleci&#243; cinco d&#237;as despu&#233;s del inicio del tratamiento medicamentoso. La necropsia demostr&#243; que el diagn&#243;stico cl&#237;nico estaba equivocado, porque no hab&#237;a alteraciones del pericardio. El cuadro cl&#237;nico presentado se deb&#237;a a la disecci&#243;n aguda de la aorta, con rompimiento hacia el hemitorax izquierdo, acarreando una acentuada hemorragia y por ende la muerte por choque hipovol&#233;mico. El orificio de disecci&#243;n era peque&#241;o, y estaba en el arco a&#243;rtico, lo que dificulta su visualizaci&#243;n por los ex&#225;menes de imagen. Hab&#237;a una disecci&#243;n anter&#243;grada de la aorta tor&#225;cica y abdominal y retr&#243;grada de la aorta ascendente y por tanto, la disecci&#243;n se clasifica como tipo III A de DeBakey o A de Stanford. El paciente era portador de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica, con una acentuada hipertrofia ventricular izquierda, lo que constituye un conocido factor de riesgo para la disecci&#243;n aguda de la aorta<sup>16</sup>. Tambi&#233;n presentaba una arterosclerosis de la aorta y de las arterias coronarias m&#225;s grave que lo habitual para su edad, a pesar de no existir enfermedad isqu&#233;mica del coraz&#243;n. El diagn&#243;stico diferencial del dolor tor&#225;cico agudo comprende la pericarditis aguda y la disecci&#243;n aguda de la aorta, entre diversas otras possibilidades<sup>17</sup>. A su vez, la disecci&#243;n aguda de la aorta puede ser confundida con pericarditis aguda, como en el presente caso, con grav&#237;simas consecuencias, porque se trata de una afecci&#243;n mucho m&#225;s grave, generalmente con necesidad de cirug&#237;a inmediata<sup>18</sup>. En el caso que analizamos aqu&#237;, es interesante notar incluso que el paciente presentaba importantes factores de riesgo para el desarrollo de eventos cardiovasculares, que muchas veces est&#225;n asociados e interrelacionados tanto con la obesidad, con el tabaquismo cr&#243;nico o con la hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
