<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">pML55f43LWQ8ggWMLjRgYFD</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000400011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600411</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000028</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Transplante de c&#233;lulas da medula &#243;ssea na insufici&#234;ncia card&#237;aca chag&#225;sica: relato da primeira experi&#234;ncia humana</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vilas-Boas</surname>
            <given-names>F&#225;bio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Feitosa</surname>
            <given-names>Gilson Soares</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Soares</surname>
            <given-names>Milena B. P.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pinho-Filho</surname>
            <given-names>Jole Alves</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mota</surname>
            <given-names>Augusto C. A.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Almeida</surname>
            <given-names>Augusto Jos&#233; Gon&#231;alves</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Andrade</surname>
            <given-names>Marcus Vin&#237;cius</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Carvalho</surname>
            <given-names>Heitor Ghissoni</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira</surname>
            <given-names>Adriano Dourado</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ribeiro-dos-Santos</surname>
            <given-names>Ricardo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Bahia</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital Santa Izabel </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Salvador</named-content>
          <named-content content-type="state">BA</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">FIOCRUZ</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Centro de Pesquisas Gon&#231;alo Moniz </institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>325</fpage>
      <lpage>331</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>13</day>
          <month>10</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>10</day>
          <month>08</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>19</day>
          <month>10</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) causada por Doen&#231;a de Chagas (DC) &#233; uma cardiomiopatia inflamat&#243;ria progressiva que afeta milh&#245;es de pessoas na Am&#233;rica Latina. Estudos com modelos de camundongo de IC devido &#224; DC indicam que o transplante de c&#233;lulas mononucleares derivadas da medula &#243;ssea (TCDMO) pode reduzir a inflama&#231;&#227;o, fibrose e melhorar a fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica. OBJETIVO: O prop&#243;sito desse estudo foi avaliar, pela primeira vez em seres humanos, a seguran&#231;a e a efic&#225;cia de TCDMO no mioc&#225;rdio de pacientes com IC devido &#224; DC. M&#201;TODOS: Um total de 28 pacientes com IC devido &#224; DC (m&#233;dia de idade de 52,2 &#177; 9,9 anos) com classe funcional NYHA III e IV foram submetidos &#224; TCDMO atrav&#233;s de inje&#231;&#227;o coronariana. Os efeitos na fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE), capacidade funcional, qualidade de vida, arritmias e par&#226;metros bioqu&#237;micos, imunol&#243;gicos e neuro-humorais foram avaliados. RESULTADOS: N&#227;o houve complica&#231;&#245;es diretamente relacionadas ao procedimento. A FEVE foi 20,1 &#177; 6,8% e 28,3 &#177; 7,9%, p &lt; 0,03 a n&#237;vel basal e 180 dias ap&#243;s o procedimento, respectivamente. No mesmo per&#237;odo, melhoras significantes foram observadas na classe funcional NYHA (3,1 &#177; 0,3 para 1,8 &#177; 0,5; p &lt; 0,001), qualidade de vida (50,9 &#177; 11,7 para 25,1 &#177; 15,9; p &lt; 0,001), e no teste de caminhada de seis minutos (355 &#177; 136 m para 437 &#177; 94 m; p &lt; 0,01). N&#227;o houve altera&#231;&#245;es nos marcadores de ativa&#231;&#227;o imune ou neurohormonais. Nenhuma complica&#231;&#227;o foi registrada. CONCLUS&#195;O: Nossos dados sugerem que a inje&#231;&#227;o intracoronariana de c&#233;lulas derivadas da medula &#243;ssea &#233; segura e potencialmente efetiva em pacientes com IC devido &#224; DC. A extens&#227;o do benef&#237;cio, entretanto, parece ser discreta e precisa ser confirmada em estudos cl&#237;nicos maiores, randomizados, duplo-cegos, controlados com placebo.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>C&#233;lulas tronco</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>doen&#231;a de Chagas</kwd>
        <kwd>terapia tecidual</kwd>
        <kwd>cardiomiopatia dilatada</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>04</day>
        <month>03</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Transplante de c&#233;lulas da medula &#243;ssea na insufici&#234;ncia card&#237;aca chag&#225;sica: relato da primeira experi&#234;ncia humana</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>F&#225;bio Vilas-Boas<sup>I</sup>; Gilson Soares Feitosa<sup>I</sup>; Milena B. P. Soares<sup>II</sup>; Joel Alves Pinho-Filho<sup>I</sup>; Augusto C. A. Mota<sup>I</sup>; Augusto Jos&#233; Gon&#231;alves Almeida<sup>I</sup>; Marcus Vin&#237;cius Andrade<sup>I</sup>; Heitor Ghissoni Carvalho<sup>I</sup>; Adriano Dourado Oliveira<sup>I</sup>; Ricardo Ribeiro-dos-Santos<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Santa Izabel da Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia, Salvador, BA - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Centro de Pesquisas Gon&#231;alo Moniz - FIOCRUZ/BA, Salvador, BA - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="endb">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) causada por Doen&#231;a de Chagas (DC) &#233; uma cardiomiopatia inflamat&#243;ria progressiva que afeta milh&#245;es de pessoas na Am&#233;rica Latina. Estudos com modelos de camundongo de IC devido &#224; DC indicam que o transplante de c&#233;lulas mononucleares derivadas da medula &#243;ssea (TCDMO) pode reduzir a inflama&#231;&#227;o, fibrose e melhorar a fun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> O prop&#243;sito desse estudo foi avaliar, pela primeira vez em seres humanos, a seguran&#231;a e a efic&#225;cia de TCDMO no mioc&#225;rdio de pacientes com IC devido &#224; DC. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Um total de 28 pacientes com IC devido &#224; DC (m&#233;dia de idade de 52,2 &#177; 9,9 anos) com classe funcional NYHA III e IV foram submetidos &#224; TCDMO atrav&#233;s de inje&#231;&#227;o coronariana. Os efeitos na fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE), capacidade funcional, qualidade de vida, arritmias e par&#226;metros bioqu&#237;micos, imunol&#243;gicos e neuro-humorais foram avaliados. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> N&#227;o houve complica&#231;&#245;es diretamente relacionadas ao procedimento. A FEVE foi 20,1 &#177; 6,8% e 28,3 &#177; 7,9%, p &lt; 0,03 a n&#237;vel basal e 180 dias ap&#243;s o procedimento, respectivamente. No mesmo per&#237;odo, melhoras significantes foram observadas na classe funcional NYHA (3,1 &#177; 0,3 para 1,8 &#177; 0,5; p &lt; 0,001), qualidade de vida (50,9 &#177; 11,7 para 25,1 &#177; 15,9; p &lt; 0,001), e no teste de caminhada de seis minutos (355 &#177; 136 m para 437 &#177; 94 m; p &lt; 0,01). N&#227;o houve altera&#231;&#245;es nos marcadores de ativa&#231;&#227;o imune ou neurohormonais. Nenhuma complica&#231;&#227;o foi registrada. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> Nossos dados sugerem que a inje&#231;&#227;o intracoronariana de c&#233;lulas derivadas da medula &#243;ssea &#233; segura e potencialmente efetiva em pacientes com IC devido &#224; DC. A extens&#227;o do benef&#237;cio, entretanto, parece ser discreta e precisa ser confirmada em estudos cl&#237;nicos maiores, randomizados, duplo-cegos, controlados com placebo.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> C&#233;lulas tronco, insufici&#234;ncia card&#237;aca, doen&#231;a de Chagas, terapia tecidual, cardiomiopatia dilatada.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A Doen&#231;a de Chagas (DC) &#233; causada por uma infec&#231;&#227;o pelo protozo&#225;rio <italic>Trypanosoma cruzi</italic>, e ainda afeta milh&#245;es de pessoas na Am&#233;rica Latina<sup>1,2</sup>. Devido &#224; intensa imigra&#231;&#227;o a partir de &#225;reas end&#234;micas, a infec&#231;&#227;o associada &#224; transfus&#227;o tem sido recentemente identificada como uma amea&#231;a potencial nos Estados Unidos da Am&#233;rica<sup>1</sup>. Dentre as suas muitas manifesta&#231;&#245;es, o envolvimento card&#237;aco &#233; bastante relevante, sendo frequente e habitualmente incapacitante<sup>1</sup>. Tem sido estimado que um quarto dos pacientes infectados eventualmente desenvolva a forma avan&#231;ada da doen&#231;a card&#237;aca, a qual apresenta caracter&#237;sticas da cardiomiopatia dilatada grave, com arritmias potencialmente fatais frequentes e fen&#244;menos emb&#243;licos pulmonares e sist&#234;micos<sup>1</sup>. As caracter&#237;sticas macrosc&#243;picas dessa condi&#231;&#227;o incluem c&#226;maras dilatadas, afetando as quatro c&#226;maras, &#225;reas localizadas de aneurismas, especialmente na regi&#227;o apical. As caracter&#237;sticas microsc&#243;picas dessa condi&#231;&#227;o incluem focos disseminados de inflama&#231;&#227;o e fibrose<sup>1</sup>. </p>
    <p>O achado real do parasita nessa forma tardia da doen&#231;a &#233; pouco frequente, embora o uso de t&#233;cnicas altamente sens&#237;veis permita o reconhecimento de partes do parasita no mioc&#225;rdio<sup>1</sup>. Esse achado e outros sugerem que o processo auto-imune tem um papel principal na fase cr&#244;nica da doen&#231;a<sup>1,2</sup>. No est&#225;gio avan&#231;ado da doen&#231;a, o progn&#243;stico &#233; ruim e uma progress&#227;o inexor&#225;vel para a condi&#231;&#227;o refrat&#225;ria &#233; frequentemente observada, a despeito de todos os recursos terap&#234;uticos dispon&#237;veis atualmente<sup>1,2</sup>. </p>
    <p>Com o recente progresso na t&#233;cnica de transplante de c&#233;lulas derivadas de medula &#243;ssea (TCDMO) direcionado &#224; doen&#231;a card&#237;aca isqu&#234;mica<sup>1-3</sup>, nossa aten&#231;&#227;o foi direcionada &#224; possibilidade de empregar-se a mesma t&#233;cnica na doen&#231;a card&#237;aca chag&#225;sica. Experimentalmente, tem sido demonstrado que em camundongos cronicamente infectados com a cepa colombiana de <italic>T. cruzi</italic>, a inje&#231;&#227;o de c&#233;lulas aut&#243;logas mononucleares de medula &#243;ssea resultou em uma redu&#231;&#227;o significante das c&#233;lulas inflamat&#243;rias e da fibrose intersticial no mioc&#225;rdio<sup>1</sup>. Um estudo de refer&#234;ncia, o transplante aut&#243;logo simult&#226;neo de c&#233;lulas-tronco co-cultivadas e mioblastos esquel&#233;ticos em um modelo experimental de cardiomiopatia dilatada causada por DC, mostrou ser funcionalmente efetivo<sup>1</sup>. </p>
    <p>O Fator de estimula&#231;&#227;o de col&#244;nia por granul&#243;cito (G-CSF) induz a mobiliza&#231;&#227;o das c&#233;lulas-tronco da medula &#243;ssea para o sangue perif&#233;rico, tornando um grande n&#250;mero de c&#233;lulas-tronco dispon&#237;veis para repara&#231;&#227;o de danos<sup>1</sup>. Assim, a experi&#234;ncia anterior com TCDMO na doen&#231;a card&#237;aca isqu&#234;mica, bem como os resultados experimentais com ao modelo da DC definiu o cen&#225;rio para nosso estudo-piloto de fase 1, sobre o uso de TCDMO em seres humanos com doen&#231;a card&#237;aca chag&#225;sica avan&#231;ada<sup>1,2</sup>. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>De Junho de 2003 a Junho de 2006, conduzimos um estudo cl&#237;nico de fase aberta, fase 1, para testar a viabilidade, seguran&#231;a e efic&#225;cia potencial do transplante de c&#233;lulas derivadas da medula &#243;ssea para o mioc&#225;rdio de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) causada por cardiomiopatia chag&#225;sica. Os indiv&#237;duos inclu&#237;dos no estudo eram de ambos os sexos, com idade variando de 20 a 70 anos e ICC causada por DC, com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) &lt; 40% no ecocardiograma, classe funcional III e IV (NYHA), recebiam terapia m&#233;dica otimizada para ICC e haviam permanecido est&#225;veis nessa condi&#231;&#227;o por pelo menos um m&#234;s antes do in&#237;cio dos procedimentos de investiga&#231;&#227;o. </p>
    <p>Os pacientes exclu&#237;dos apresentavam condi&#231;&#245;es sist&#234;micas que poderiam ter um impacto nos resultados do tratamento ou nas an&#225;lises dos procedimentos de investiga&#231;&#227;o. Essas condi&#231;&#245;es inclu&#237;am infec&#231;&#245;es ou neoplasias, doen&#231;as auto-imunes, doen&#231;as hematol&#243;gicas anteriores; doen&#231;as hep&#225;ticas; insufici&#234;ncia renal moderada (creatinina &gt; 2 mg/dl); implanta&#231;&#227;o de marcapasso biventricular para ressincroniza&#231;&#227;o card&#237;aca nos 90 dias anteriores ao in&#237;cio do estudo; mulheres em idade f&#233;rtil e pacientes com doen&#231;a arterial coronariana detectada por cineangiocoronariografia. </p>
    <p>Uma avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica foi realizada a n&#237;vel basal e os seguintes dados cl&#237;nicos e vari&#225;veis foram registrados: a) classe funcional (CF) da NYHA; b) escore de qualidade de vida medido pelo question&#225;rio "Minnesota Living with Heart Failure'<sup>1</sup>; c) vari&#225;veis hematol&#243;gicas e bioqu&#237;micas; d) eletrocardiograma (ECG) de 12 deriva&#231;&#245;es; e) ecocardiograma transtor&#225;cico; f) teste de caminhada de 6 minutos (TC6M)<sup>2</sup>; g) monitoriza&#231;&#227;o por Holter de 24 horas. Ap&#243;s o procedimento, os pacientes foram encaminhados &#224; Unidade de Terapia Intensiva (UTI), onde foram monitorados por pelo menos 24 horas. Em casos sem intercorr&#234;ncias, os pacientes eram transferidos para o quarto, onde permaneciam por pelo menos cinco dias. Todas as avalia&#231;&#245;es foram repetidas ap&#243;s 180 dias. </p>
    <p>Para verificar qualquer possibilidade de dano mioc&#225;rdico causado pela inje&#231;&#227;o de c&#233;lulas de medula &#243;ssea, mensura&#231;&#245;es seriadas (a cada seis horas durante as primeiras 24 horas) de marcadores de dano mioc&#225;rdico (CK-MB e troponina I), bem como eletrocardiogramas, foram realizados. Para investigar o desenvolvimento de arritmias card&#237;acas como complica&#231;&#227;o da inje&#231;&#227;o de c&#233;lulas, os pacientes foram submetidos &#224; eletrocardiografia ambulatorial (Holter) de 24 horas antes do procedimento e periodicamente ap&#243;s o mesmo. </p>
    <p>O protocolo do estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica da institui&#231;&#227;o e pela Comiss&#227;o Nacional de &#201;tica em Pesquisa. Os pacientes foram inclu&#237;dos no estudo apenas ap&#243;s terem sido totalmente informados sobre os procedimentos do mesmo e ap&#243;s assinar o Termo de Consentimento Livre e Informado.</p>
    <p>
      <bold>Transplante de c&#233;lulas mononucleares de medula &#243;ssea</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes foram encaminhados ao laborat&#243;rio de cateterismo ap&#243;s jejum de 12 horas. Uma amostra de 50 ml de conte&#250;do de medula &#243;ssea foi aspirada de cada paciente atrav&#233;s de 5 pun&#231;&#245;es nas cristas il&#237;acas posteriores direita e esquerda, sob anestesia local e seda&#231;&#227;o intravenosa. O aspirado colhido foi filtrado para remo&#231;&#227;o de debris da medula &#243;ssea, como gordura e fragmentos &#243;sseos (malha de a&#231;o inoxid&#225;vel, <italic>Washington University</italic>) e submetido a centrifuga&#231;&#227;o por gradiente de densidade com Ficoll Histopaque (Amersham Pharmacia, produto licenciado para uso cl&#237;nico em humanos). A fra&#231;&#227;o mononucleada celular isolada foi ent&#227;o dilu&#237;da em solu&#231;&#227;o fisiol&#243;gica est&#233;ril e novamente centrifugada. Uma amostra foi utilizada para contagem celular e teste de viabilidade. </p>
    <p>Ao final do processo, as amostras foram dilu&#237;das em 20 ml de solu&#231;&#227;o fisiol&#243;gica. Imediatamente antes da inje&#231;&#227;o intracoronariana, os pacientes foram submetidos &#224; cateteriza&#231;&#227;o card&#237;aca esquerda com abordagem femoral, seguida por angiografia coronariana. Os pacientes foram exclu&#237;dos se houvesse estenose &gt; 50% em qualquer art&#233;ria coron&#225;ria. A solu&#231;&#227;o contendo as c&#233;lulas foi injetada lentamente, durante 10 minutos, no sistema coronariano esquerdo e direito: 10 ml na art&#233;ria descendente anterior esquerda, 5 ml na art&#233;ria coron&#225;ria direita e 5 ml na art&#233;ria circunflexa esquerda. </p>
    <p>Vinte e cinco dias depois, os pacientes receberam inje&#231;&#245;es di&#225;rias subcut&#226;neas de G-CSF (Granulokine<sup>&#174;</sup>) humano por cinco dias, a uma dose de 5 <italic>&#181;</italic>g/kg/dia. </p>
    <p>O teste de caminhada de 6 minutos (TC6M) foi realizado de acordo com o protocolo utilizado por Bittner e cols.<sup>4</sup> no estudo SOLVD. Ap&#243;s um per&#237;odo de repouso de 15 minutos, um novo teste foi realizado e a m&#233;dia das dist&#226;ncias caminhadas nos dois testes foi usada como resultado. A qualidade de vida (QV) foi avaliada atrav&#233;s do question&#225;rio de Minnesota (<italic>Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire</italic>). Todas as entrevistas foram realizadas pela mesma enfermeira pesquisadora. Os estudos ecocardiogr&#225;ficos foram conduzidos pelo mesmo observador, cego para exames anteriores e para o <italic>status</italic> do paciente no protocolo. A FEVE foi calculada de acordo com a regra de Simpson modificada<sup>2</sup>. </p>
    <p>TNF-alfa, IL-1-beta, IL-6, MMP-2 e MMP-9 foram analisados atrav&#233;s de kits de imunoensaio dispon&#237;veis comercialmente (Quantikine, R&amp;D Systems, Minneapolis, MN, EUA). A vasopressina foi analisada atrav&#233;s de um kit EIA (Ann Arbor, MI, EUA). O pept&#237;deo natriur&#233;tico do tipo B (BNP) foi medido usando-se imunoensaio fluorescente r&#225;pido (Biosite Diagnostics Incorporated, San Diego, California, USA). Todos os outros testes bioqu&#237;micos e hematol&#243;gicos foram realizados utilizando-se kits dispon&#237;veis comercialmente.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise estat&#237;stica foi realizada utilizando-se o <italic>software</italic> SPSS (<italic>Statistical Package for Social Sciences</italic>) para Windows vers&#227;o 9.0. As vari&#225;veis cont&#237;nuas foram apresentadas como m&#233;dias &#177; desvios-padr&#227;o. A distribui&#231;&#227;o das vari&#225;veis foi avaliada pelo teste de Kolmogorov-Smirnov. Como as vari&#225;veis n&#227;o apresentavam distribui&#231;&#227;o normal, testes n&#227;o-param&#233;tricos foram realizados. Todas as compara&#231;&#245;es foram bicaudais. Valores de p &lt; 0,05 foram considerados estatisticamente significantes. </p>
    <p>Os autores tiveram acesso total aos dados e s&#227;o respons&#225;veis por sua integridade. Todos os autores leram e concordam com o manuscrito como foi escrito.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Durante o per&#237;odo de estudo de seis meses, um total de 30 pacientes foram selecionados. Dois pacientes foram exclu&#237;dos ap&#243;s a coleta de medula &#243;ssea: um paciente devido &#224; doen&#231;a arterial coronariana detectada durante a cateteriza&#231;&#227;o e outro devido a problemas t&#233;cnicos com o equipamento de cateteriza&#231;&#227;o card&#237;aca, o que impediu a inje&#231;&#227;o. </p>
    <p>As caracter&#237;sticas basais da popula&#231;&#227;o estudada s&#227;o descritas na <xref ref-type="table" rid="tab1">Tabela 1</xref>. Como mostrado, os pacientes estavam no est&#225;gio avan&#231;ado da doen&#231;a e apresentavam diversos marcadores de gravidade da doen&#231;a. Todos os pacientes apresentavam classe funcional III e IV, a despeito de tratamento m&#233;dico otimizado com regime multidrogas e altas doses de diur&#233;ticos. Digoxina era utilizada por 95% dos pacientes, furosemida isoladamente ou em combina&#231;&#227;o com outros medicamentos era usada por 85% dos pacientes, IECA ou BRA por 85% e beta-bloqueadores por 55% dos pacientes. A capacidade funcional era baixa, com base na pequena dist&#226;ncia percorrida durante o teste de caminhada de seis minutos e a QV estava significantemente comprometida, como indicado pelos escores altos obtidos no question&#225;rio de Minnesota. A fun&#231;&#227;o ventricular estava gravemente deprimida, com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o muito baixa e di&#226;metro diast&#243;lico do VE aumentado no ecocardiograma. A presen&#231;a de hiponatremia e disfun&#231;&#227;o renal caracterizaram ainda mais a grave condi&#231;&#227;o dessa popula&#231;&#227;o.</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>N&#227;o houve complica&#231;&#245;es diretamente relacionadas &#224; aspira&#231;&#227;o de conte&#250;do da medula &#243;ssea ou inje&#231;&#227;o de c&#233;lulas. Uma m&#233;dia de 2,4 &#177; 1,2 x 10<sup>8</sup> c&#233;lulas foram injetadas nas art&#233;rias coron&#225;rias. Testes de viabilidade mostraram que 96 &#177; 6,5 % das c&#233;lulas eram vi&#225;veis no momento da inje&#231;&#227;o. Nenhuma altera&#231;&#227;o significante nos marcadores de necrose mioc&#225;rdica em 24 horas ou altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas sugestivas de isquemia ou infarto ocorreu. </p>
    <p>A fim de verificar se o implante mioc&#225;rdico de c&#233;lulas-tronco estava associado com arritmias, o perfil arritmog&#234;nico foi avaliado atrav&#233;s do numero total de contra&#231;&#245;es ventriculares prematuras em 24 horas, bem como seu padr&#227;o de recorr&#234;ncia e agrupamento. Nenhuma altera&#231;&#227;o significante foi encontrada no perfil arritmog&#234;nico (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>). </p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Houve quatro mortes durante o per&#237;odo de seis meses de seguimento: paciente 04, sexo masculino, idade 37, hemorragia pulmonar e insufici&#234;ncia respirat&#243;ria; paciente 16, sexo feminino, idade 34, morte s&#250;bita; paciente 27, idade 69, sexo masculino, insufici&#234;ncia card&#237;aca terminal; paciente 7, idade 67, infec&#231;&#227;o respirat&#243;ria complicada por insufici&#234;ncia renal e choque). Nenhuma associa&#231;&#227;o causal direta foi encontrada entre as mortes e o transplante de c&#233;lulas. N&#227;o houve neoplasias, doen&#231;as hematol&#243;gicas, coagulopatias, ou qualquer outro tipo doen&#231;a que pudesse ser atribu&#237;do &#224; inje&#231;&#227;o de c&#233;lulas ou seu implante.</p>
    <p> A fun&#231;&#227;o ventricular, avaliada pela FEVE, mostrou uma melhora significante, embora pequena, seis meses ap&#243;s o procedimento (<xref ref-type="fig" rid="fig1">Figura 1</xref>). </p>
    <fig id="fig1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf01.jpg"/></fig>
    <p>A QV avaliada pelo Question&#225;rio de Minnesota mostrou uma melhora acentuada no escore global ap&#243;s seis meses (<xref ref-type="fig" rid="fig2">Figura 2</xref>). </p>
    <fig id="fig2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf02.jpg"/></fig>
    <p>A capacidade funcional, medida pela dist&#226;ncia percorrida no TC6M, mostrou uma melhora significante, embora pequena, ap&#243;s seis meses (<xref ref-type="fig" rid="fig3">Figura 3</xref>). </p>
    <fig id="fig3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf03.jpg"/></fig>
    <p>Uma diminui&#231;&#227;o significante na classe funcional m&#233;dia da NYHA foi observada ap&#243;s seis meses (<xref ref-type="fig" rid="fig4">Figura 4</xref>).</p>
    <fig id="fig4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf04.jpg"/></fig>
    <p>A an&#225;lise bioqu&#237;mica mostrou um aumento acentuado na concentra&#231;&#227;o de s&#243;dio s&#233;rico durante o seguimento do estudo (<xref ref-type="fig" rid="fig5">Figura 5</xref>). </p>
    <fig id="fig5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf05.jpg"/></fig>
    <p>Entretanto, uma an&#225;lise das concentra&#231;&#245;es de vasopressina n&#227;o mostrou qualquer altera&#231;&#227;o significante, das suas concentra&#231;&#245;es basais a 180 dias depois (193 &#177; 53 para 182 &#177; 44 pg/ml, p = 0,38). Houve uma tend&#234;ncia de aumento nos n&#237;veis de BNP (507 &#177; 523 para 720 &#177; 515 pg/ml; p = 0,055), a qual n&#227;o foi acompanhada por outras evid&#234;ncias de congest&#227;o ou deteriora&#231;&#227;o de fun&#231;&#227;o ventricular.</p>
    <p>Uma an&#225;lise do <italic>turnover</italic> da matriz extracelular mostrou um aumento significante nos n&#237;veis de MMP-2 (<xref ref-type="fig" rid="fig6">Figura 6</xref>), mas n&#227;o mostrou altera&#231;&#245;es nos n&#237;veis de MMP-9 (1,6 &#177; 1,8 para 2,3 &#177; 2,8 pg/ml, p = 0,20).</p>
    <fig id="fig6">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf06.jpg"/></fig>
    <p>Nenhuma diferen&#231;a significante nos n&#237;veis plasm&#225;ticos das citoquinas IL-1-beta (12 &#177; 14 para 13 &#177; 13 pg/ml, p = 0,54) e IL-6 (40 &#177; 74 para 28 &#177; 48 pg/ml, p = 0,21), bem como nos n&#237;veis de TNF-alfa (3,4 &#177; 3,5 para 3,8 &#177; 4,2 pg/ml, p = 0,38) foi observada.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Esse estudo demonstra que a terapia celular realizada atrav&#233;s de inje&#231;&#227;o intracoronariana de c&#233;lulas mononucleares derivadas de medula &#243;ssea aut&#243;loga &#233; vi&#225;vel, segura e parece ser efetiva em pacientes com IC avan&#231;ada causada por DC. </p>
    <p>Nesses pacientes selecionados, com IC grave, est&#225;vel e adequadamente tratados, o procedimento foi bem tolerado e n&#227;o foram observados arritmias, dano agudo ao mioc&#225;rdio ou deteriora&#231;&#227;o do desempenho card&#237;aco ap&#243;s a inje&#231;&#227;o de c&#233;lulas nas art&#233;rias coron&#225;rias. Esse achado &#233; de grande relev&#226;ncia, considerando que estudos anteriores que utilizaram c&#233;lulas-tronco de m&#250;sculo esquel&#233;tico (c&#233;lulas-sat&#233;lite) apresentaram preocupa&#231;&#245;es a respeito do desenvolvimento de arritmias em pacientes que foram submetidos a esse tipo de terapia celular<sup>2,3</sup>. </p>
    <p>A despeito de estarem recebendo tratamento otimizado com regime multidrogas em doses adequadas, a CF dos pacientes e sua QV estavam gravemente comprometidas. Entretanto, houve melhoras consistentes em v&#225;rios dos par&#226;metros avaliados. A QV melhorou de maneira consistente, como demonstrado pela avalia&#231;&#227;o feita atrav&#233;s do question&#225;rio de Minnesota, o que reflete n&#227;o apenas os par&#226;metros referentes &#224; dispn&#233;ia, mas tamb&#233;m os aspectos emocionais, psicol&#243;gicos, econ&#244;micos e profissionais. O mesmo &#233; verdadeiro em rela&#231;&#227;o &#224; vari&#225;veis mais objetivas, como a dist&#226;ncia percorrida durante o teste de caminhada de 6 minutos, que mede a capacidade de exerc&#237;cio em n&#237;veis sub-m&#225;ximos. Consistente com as varia&#231;&#245;es mencionadas acima, houve uma melhora significante na CF, avaliada atrav&#233;s da classifica&#231;&#227;o da NYHA. </p>
    <p>Os aumentos na FEVE foram similares &#224;queles descritos em estudos anteriores. Duas recentes revis&#245;es sistem&#225;ticas e meta-an&#225;lises sobre terapia celular intracoronariana mostraram que esse tipo de terapia resulta em um aumento modesto, embora significante, na FEVE, quando comparado com controles (3 para 4%)<sup>5,6</sup>. No presente estudo, a FEVE m&#233;dia aumentou 5%, correspondendo a aproximadamente 20% do aumento relativo, j&#225; que a FEVE de nossos pacientes era significantemente mais baixa. A quest&#227;o se um pequeno aumento na FEVE &#233; de import&#226;ncia cl&#237;nica &#233; um assunto importante. A maioria das interven&#231;&#245;es salvadoras na cardiologia n&#227;o aumenta a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de forma substancial. Os mecanismos por tr&#225;s da melhora no desempenho ventricular s&#227;o uma quest&#227;o a ser debatida. Dados recentes indicam que as c&#233;lulas derivadas de medula &#243;ssea adotam caracter&#237;sticas hematopoi&#233;ticas maduras<sup>7,8</sup>. Outro mecanismo proposto &#233; que o TCDMO pode exercer efeitos anti-apopt&#243;ticos par&#225;crinos, induzindo modifica&#231;&#245;es no ambiente imune<sup>8</sup>. </p>
    <p>Considerando a bem-conhecida dificuldade em controlar a hiponatremia com o tratamento usual, &#233; digno de nota a observa&#231;&#227;o da normaliza&#231;&#227;o do s&#243;dio s&#233;rico elevado nesse estudo<sup>7,8</sup>. O mecanismo de corre&#231;&#227;o parece ser independente do n&#237;vel de est&#237;mulos de vasopressina, considerando que os n&#237;veis s&#233;ricos de vasopressina permaneceram elevados e precisam ser avaliados em outros estudos. </p>
    <p>Um achado interessante de nosso estudo foi o comportamento dos n&#237;veis de BNP. A n&#237;vel basal, os n&#237;veis de BNP estavam elevados, embora quando considerada a gravidade da IC, seria esperado que estivessem ainda mais altos<sup>7,8</sup>. </p>
    <p>De certa forma surpreendente foi o fato de que, a despeito da melhora cl&#237;nica consistente observada atrav&#233;s de v&#225;rios par&#226;metros, seus n&#237;veis n&#227;o diminu&#237;ram de forma correspondente. H&#225; alguma documenta&#231;&#227;o demonstrando que, ocasionalmente, em ventr&#237;culos gravemente comprometidos, o n&#237;vel de BNP pode n&#227;o aumentar como esperado<sup>7</sup>. Os mecanismos considerados nessa situa&#231;&#227;o podem implicar uma poss&#237;vel exaust&#227;o dos cardiomi&#243;citos em produzir o BNP. Seguindo a mesma linha de pensamento, talvez o que tenhamos observado esteja de alguma forma relacionada a algum grau de regenera&#231;&#227;o de cardiomi&#243;citos, re-estabelecendo sua capacidade de produzir BNP, apesar da melhora cl&#237;nica parcial. Entretanto, n&#227;o podemos excluir a possibilidade da regenera&#231;&#227;o de outros componentes celulares que tenham contribu&#237;do para esse fato<sup>7</sup>.</p>
    <p>Sabe-se que a inflama&#231;&#227;o tem um papel principal na patog&#234;nese da DC<sup>9</sup>. Entretanto, em nosso estudo, os biomarcadores inflamat&#243;rios n&#227;o mostraram altera&#231;&#227;o em resposta ao TCDMO. Esse achado sugere que a terapia celular n&#227;o teve efeito sobre os mecanismos de inflama&#231;&#227;o ou ent&#227;o, outras fontes de hiperprodu&#231;&#227;o dessas substancias n&#227;o s&#227;o afetadas pela t&#233;cnica utilizada. &#201; interessante registrar, entretanto, que os n&#237;veis de MMP-2 aumentaram ap&#243;s o TCDMO, o que pode se correlacionar com o aumento do turnover do col&#225;geno<sup>7,8</sup>. </p>
    <p>Considerando as caracter&#237;sticas do presente estudo, um estudo pioneiro de fase 1, a efic&#225;cia do procedimento deve ser avaliada em um desenho mais adequado, o qual idealmente incluir&#225; um grupo controlado por placebo para fins de compara&#231;&#227;o. </p>
    <p>De qualquer forma, demonstramos em seres humanos com IC avan&#231;ada causada por Doen&#231;a de Chagas, o uso potencial de uma nova forma de terapia que precisa ser confirmada por observa&#231;&#245;es futuras. Um estudo multic&#234;ntrico, randomizado, controlado por placebo, para testar os efeitos do TCDMO em IC chag&#225;sica em 300 pacientes, est&#225; atualmente incluindo pacientes<sup>9</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Os autores gostariam de agradecer a importante contribui&#231;&#227;o de Cristiane Carvalho e Aline Bernandes, do Hospital Santa Izabel e Daniele Brustollim do Centro de Pesquisas Gon&#231;alo Moniz, por sua ajuda na sele&#231;&#227;o dos pacientes, coleta de dados e manuseio de amostras biol&#243;gicas. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="endb" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia: </bold>
        </label>
        <p> F&#225;bio Vilas-Boas Pinto </p>
        <p> Av. Sete de Setembro, 4161 - Barra </p>
        <p> 41140-900 - Salvador, BA - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="fabiovboas@cardiol.br">fabiovboas@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 10/08/10; revisado recebido em 13/10/10; aceito em 19/10/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Rector TS, Kubo SK, Cohn JN. Patient's self-assessment of their congestive heart failure, II: content, reliability and validity of a new measure. The Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire. Heart Fail. 1987;3:198-209.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Patient's self-assessment of their congestive heart failure, II: content, reliability and validity of a new measure. The Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire</article-title>
          <source>Heart Fail</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>198</fpage>
          <lpage>209</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rector</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kubo</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohn</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Murry CE, Wiseman RW, Schwartz SM, Hauschka SD. Skeletal myoblast transplantation for repair of myocardial necrosis. J Clin Invest. 1996;98(11):2512-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Skeletal myoblast transplantation for repair of myocardial necrosis</article-title>
          <source>J Clin Invest</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>2512</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Murry</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wiseman</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwartz</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hauschka</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Menasche P, Hagege AA, Vilquin JT, Desnos M, Abergel E, Pouzet B, et al. Autologous skeletal myoblast transplantation for severe postinfarction left ventricular dysfunction. J Am Coll Cardiol. 2003;41(7):1078-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Autologous skeletal myoblast transplantation for severe postinfarction left ventricular dysfunction</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1078</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Menasche</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hagege</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vilquin</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Desnos</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abergel</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pouzet</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Bittner V, Weiner DH, Yusuf S, Rogers WJ, McIntyre KM, Bangdiwala SI, et al. Prediction of mortality with a 6-minute walk test in patients with left ventricular dysfunction. SOLVD Investigators. JAMA. 1993;270(14):1702-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prediction of mortality with a 6-minute walk test in patients with left ventricular dysfunction</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>1702</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>270</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bittner</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weiner</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McIntyre</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bangdiwala</surname>
              <given-names>SI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Lipinski MJ, Biondi-Zoccai GG, Abbate A, Khianey R, Sheiban I, Bartunek J, et al. Impact of intracoronary cell therapy on left ventricular function in the setting of acute myocardial infarction: a collaborative systematic review and meta-analysis of controlled clinical trials. J Am Coll Cardiol. 2007;50(18):1761-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impact of intracoronary cell therapy on left ventricular function in the setting of acute myocardial infarction: a collaborative systematic review and meta-analysis of controlled clinical trials</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1761</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>18</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lipinski</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Biondi-Zoccai</surname>
              <given-names>GG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abbate</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khianey</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheiban</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bartunek</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Abdel-Latif A, Bolli R, Tleyjeh IM, Montori VM, Perin EC, Hornuz CA, et al. Adult bone marrow-derived cells for cardiac repair: a systematic review and meta-analysis. Arch Intern Med. 2007;167(10):989-97.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adult bone marrow-derived cells for cardiac repair: a systematic review and meta-analysis</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>989</fpage>
          <lpage>97</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>167</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Abdel-Latif</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bolli</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tleyjeh</surname>
              <given-names>IM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montori</surname>
              <given-names>VM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perin</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hornuz</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Fielitz J, Leuschner M, Zurbrugg HR, Hannack B, Pregla R, Hetzer R, et al. Regulation of matrix metalloproteinases and their inhibitors in the left ventricular myocardium of patients with aortic stenosis. J Mol Med. 2004;82(12):809-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Regulation of matrix metalloproteinases and their inhibitors in the left ventricular myocardium of patients with aortic stenosis</article-title>
          <source>J Mol Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>809</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fielitz</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leuschner</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zurbrugg</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hannack</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pregla</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hetzer</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Martos R, Baugh J, Ledwidge M, O'Loughlin C, Conlon C, Patle A, et al. Diastolic heart failure: evidence of increased myocardial collagen turnover linked to diastolic dysfunction. Circulation. 2007;115(7):888-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diastolic heart failure: evidence of increased myocardial collagen turnover linked to diastolic dysfunction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>888</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martos</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baugh</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ledwidge</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Loughlin</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Conlon</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patle</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Andrade ZA, Andrade SG, Correa R, Sadigursky M, Ferrans VJ. Myocardial changes in acute Trypanosoma cruzi infection. Ultrastructural evidence of immune damage and the role of microangioplasty. Am J. Pathol. 1994;144(6):1403-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial changes in acute Trypanosoma cruzi infection: Ultrastructural evidence of immune damage and the role of microangioplasty</article-title>
          <source>Am J. Pathol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>1403</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>144</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Andrade</surname>
              <given-names>ZA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrade</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Correa</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sadigursky</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferrans</surname>
              <given-names>VJ.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Bone marrow cell transplantation in chagas' disease heart failure: report of the first human experience</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Heart failure due to Chagas' disease (HFCD) is a progressive inflammatory cardiomyopathy that affects millions of individuals in Latin America. Studies using mice models of HFCD indicate that bone marrow mononuclear cell transplantation (BMCT) may reduce inflammation, fibrosis, and improve myocardial function. OBJECTIVE: The purpose of this study was to evaluate, for the first time in humans, the safety and efficacy of BMCT to the myocardium of patients with HFCD. METHODS: A total of 28 HFCD patients (mean age 52.2 &#177; 9.9 years) with NYHA class III and IV were submitted to BMCT through intracoronary injection. Effects on the left ventricle ejection fraction (LVEF), functional capacity, quality-of-life, arrhythmias, biochemical, immunological, and neuro-humoral parameters, were evaluated. RESULTS: There were no complications directly related to the procedure. LVEF was 20.1 &#177; 6.8% and 28.3 &#177; 7.9%, p &lt; 0.03 at baseline and 180 days after the procedure, respectively. In the same period, significant improvements were observed in the NYHA class (3.1 &#177; 0.3 to 1.8 &#177; 0.5; p &lt; 0.001), quality-of-life (50.9 &#177; 11.7 to 25.1 &#177; 15.9; p &lt; 0.001), and in the six-minute walking test (355 &#177; 136 m to 437 &#177; 94 m; p &lt; 0,01). There were no changes in markers of immune or neurohormonal activation. No complications were registered. CONCLUSION: Our data suggest that the intracoronary injection of BMCT is safe and potentially effective in patients with HFCD. The extent of the benefit, however, appears to be small and needs to be confirmed in a larger randomized, double blind, placebo controlled clinical trial.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Stem cells</kwd>
        <kwd>heart failure</kwd>
        <kwd>Chagas' disease</kwd>
        <kwd>tissue therapy</kwd>
        <kwd>cardiomyopathy, dilated</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="enda-body2">
          <label>
            <bold>Bone marrow cell transplantation in chagas' disease heart failure: report of the first human experience</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>F&#225;bio Vilas-Boas<sup>I</sup>; Gilson Soares Feitosa<sup>I</sup>; Milena B. P. Soares<sup>II</sup>; Joel Alves Pinho-Filho<sup>I</sup>; Augusto C. A. Mota<sup>I</sup>; Augusto Jos&#233; Gon&#231;alves Almeida<sup>I</sup>; Marcus Vin&#237;cius Andrade<sup>I</sup>; Heitor Ghissoni Carvalho<sup>I</sup>; Adriano Dourado Oliveira<sup>I</sup>; Ricardo Ribeiro-dos-Santos<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Santa Izabel da Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia, Salvador, BA - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Centro de Pesquisas Gon&#231;alo Moniz - FIOCRUZ/BA, Salvador, BA - Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold>Heart failure due to Chagas' disease (HFCD) is a progressive inflammatory cardiomyopathy that affects millions of individuals in Latin America. Studies using mice models of HFCD indicate that bone marrow mononuclear cell transplantation (BMCT) may reduce inflammation, fibrosis, and improve myocardial function.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> The purpose of this study was to evaluate, for the first time in humans, the safety and efficacy of BMCT to the myocardium of patients with HFCD.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> A total of 28 HFCD patients (mean age 52.2 &#177; 9.9 years) with NYHA class III and IV were submitted to BMCT through intracoronary injection. Effects on the left ventricle ejection fraction (LVEF), functional capacity, quality-of-life, arrhythmias, biochemical, immunological, and neuro-humoral parameters, were evaluated.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> There were no complications directly related to the procedure. LVEF was 20.1 &#177; 6.8% and 28.3 &#177; 7.9%, p &lt; 0.03 at baseline and 180 days after the procedure, respectively. In the same period, significant improvements were observed in the NYHA class (3.1 &#177; 0.3 to 1.8 &#177; 0.5; p &lt; 0.001), quality-of-life (50.9 &#177; 11.7 to 25.1 &#177; 15.9; p &lt; 0.001), and in the six-minute walking test (355 &#177; 136 m to 437 &#177; 94 m; p &lt; 0,01). There were no changes in markers of immune or neurohormonal activation. No complications were registered.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> Our data suggest that the intracoronary injection of BMCT is safe and potentially effective in patients with HFCD. The extent of the benefit, however, appears to be small and needs to be confirmed in a larger randomized, double blind, placebo controlled clinical trial.</p>
      <p><bold>Keywords: </bold> Stem cells; heart failure; Chagas' disease; tissue therapy; cardiomyopathy, dilated.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Chagas' disease is caused by a protozoan called <italic>Trypanosoma cruzi</italic>, and still affects millions of individuals in Latin America<sup>1,2</sup>. Due to the intense immigration from endemic areas, transfusion-related infection has recently been perceived as a potential threat in the United States<sup>1</sup>. Among its many manifestations, the cardiac involvement is very prominent, being both frequent and often disabling<sup>1</sup>. It has been estimated that one-fourth of the infected patients will eventually develop the advanced form of cardiac disease, which will present features of severe dilated cardiomyopathy, with frequent life-threatening arrhythmias and systemic and pulmonary embolic phenomena<sup>1</sup>. Macroscopic features of this condition include dilated chambers, involving all four chambers and localized areas of aneurisms, especially in the apical region. Microscopic features of this condition include widespread foci of inflammation and fibrosis<sup>1</sup>.</p>
      <p> The actual finding of the parasite at this late stage of the disease is infrequent, although the use of highly sensitive techniques allows the recognition of parts of the parasite in the myocardium<sup>1</sup>. This finding and others suggest that an autoimmune process plays a major role in the chronic phase of the disease<sup>1,2</sup>. In the advanced stage of the disease, the prognosis is poor and a relentless progression to the refractory condition is frequently observed, despite the current therapeutic armamentarium<sup>1,2</sup>.</p>
      <p>With the recent progress in bone marrow cell transplantation (BMCT) directed at ischemic heart disease<sup>1-3</sup>, our attention was directed towards the possibility of employing the same technique in Chagas' heart disease. Experimentally, it has been demonstrated that in mice chronically infected with the Colombian strain of <italic>T. cruzi</italic>, the injection of autologous bone marrow mononuclear cells caused a significant reduction in inflammatory cells and interstitial fibrosis in the myocardium<sup>1</sup>. In a landmark paper, the simultaneous autologous transplantation of co-cultured stem cells and skeletal myoblasts in an experimental model of dilated cardiomyopathy caused by Chagas' disease has been shown to be functionally effective<sup>1</sup>.</p>
      <p>Granulocyte colony-stimulating factor (G-CSF) induces mobilization of bone marrow stem cells to the peripheral blood, making a greater number of stem cells available for injury repair<sup>1</sup>. Thus, both the previous experience with BMCT in ischemic heart disease, and the experimental results with Chagas' disease model, set the stage for our phase 1, pilot trial, of BMCT in human cases of advanced Chagas' heart disease<sup>1,2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>From June 2003 to June 2006, we conducted a phase-1, open-label clinical trial to test the feasibility, safety, and potential efficacy of bone marrow cell transplantation to the myocardium of patients with heart failure due to chagasic cardiomyopathy. Subjects included in the study were of both genders, ranging from 20 to 70 years, with CHF due to Chagas' disease, LV ejection fraction &lt; 40% at the echocardiogram, functional class III and IV (NYHA), receiving optimal medical therapy for CHF, and who had remained stable in this condition for at least one month prior to the investigational procedures.</p>
      <p>Patients were excluded if they had associated systemic conditions that could have an impact either on the treatment results or the procedure analyses. These included infections or neoplasias, autoimmune diseases, previous hematologic diseases; liver diseases; moderate renal failure (creatinine above 2 mg/dl); implantation of biventricular resynchronization pacemaker during the previous 90 days; women of childbearing potential, and patients with coronary artery disease detected by coronary angiography.</p>
      <p>At baseline, a clinical evaluation was performed, and the following clinical data and variables were recorded: a) NYHA functional class, b) quality-of-life score based on the "Minnesota Living With Heart Failure Questionnaire'<sup>1</sup>; c) hematological and biochemical variables; d) twelve-lead electrocardiogram; e) transthoracic echocardiogram; f) six-minute walking test<sup>2</sup>; g) 24-hour Holter monitoring. After the procedure, patients were referred to the Intensive Care Unit, where they were monitored for at least 24 hours. In case of an uneventful evolution, they were transferred to the regular ward where they remained for a minimum of five days. All evaluations were repeated after 180 days.</p>
      <p>To check for any possible myocardial damage caused by the bone marrow cell injection, serial measurements (every six hours during the first 24 hours) of myocardial damage markers (CK-MB and troponin I), as well as electrocardiograms, were performed. To investigate the development of cardiac arrhythmias as a complication of the cell injection, patients underwent ambulatory electrocardiography (Holter) 24 hours before the procedure and periodically thereafter.</p>
      <p>The protocol was approved by the Institution's Ethics Review Board and by the Brazilian National Committee for Ethics in Research. Patients were included in the study only after being fully informed about all study procedures and signing the informed consent.</p>
      <p>
        <bold>Bone marrow mononuclear cell transplantation</bold>
      </p>
      <p>Patients were referred to the cath lab after overnight fasting. A total of 50 ml of bone marrow content was aspirated from every patient through five punctures in both the right and left posterior iliac crest, under local anesthesia and intravenous sedation. The harvested aspirate was filtered to remove bone marrow debris, such as fat and bone fragments (stainless steel mesh, Washington University), and centrifuged by Ficoll Hystopaque gradient (Amersham Pharmacia, a product licensed for clinical use in humans). The isolated mononuclear cell fraction was then diluted in sterile saline and centrifuged again. One sample was used for cell count and viability test. At the end of the process, samples were diluted in 20 ml of saline. Immediately before the intracoronary injection, patients underwent left heart catheterization by the femoral approach followed by coronary angiography. Patients were excluded if a stenosis greater than 50% was seen in any coronary artery. The solution containing the cells was slowly injected, over 10 minutes, into the right and left coronary system: 10 ml into the left anterior descending artery, 5 ml into the right coronary artery, and 5 ml into the left circumflex artery.</p>
      <p>Twenty-five days later, the patients received daily subcutaneous injections of human G-CSF (Granulokine<sup>TM</sup>) for five days, at a dose of 5 &#181;g/kg/day. </p>
      <p>The six-minute walking test was performed according to the protocol used by Bitner et al<sup>4</sup> in the SOLVD study. After a fifteen-minute rest, a new test was carried out, and the average of the distances walked in the two tests was used as the result. Quality of life was assessed by the "Living with Heart Failure Questionnaire'. All interviews were done by the same research nurse. Echocardiographic studies were conducted by the same observer, blinded to previous exams and to the status of the patient in the protocol. Left ventricular ejection fraction was calculated according to the modified Simpson's rule<sup>2</sup>.</p>
      <p>TNF-alpha, IL-1-beta, IL-6, MMP-2 and MMP-9 were analyzed using commercially available immunoassay kits (Quantikine, R&amp;D Systems, Minneapolis, MN, USA). Vasopressin was analyzed using an EIA assay kit (Ann Arbor, MI, USA). For BNP, we used a rapid fluorescence immunoassay (Biosite Diagnostics Incorporated, San Diego, California, USA). All other biochemical and hematological tests were carried out using commercially available kits.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Statistical analysis was performed using SPSS (Statistical Package for Social Sciences) for Windows version 9.0. Continuous variables were presented as mean &#177; standard deviation. Variable distribution was assessed by the Kolmogorov-Smirnov test. Since variables were not normally distributed, non-parametric tests were carried out. All comparisons were two-tailed. P values &lt; 0.05 were considered statistically significant.</p>
      <p>The authors had full access to the data and take responsibility for their integrity. All authors have read and agreed to the manuscript as written.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>During the 6-month study period, a total of 30 patients were selected. Two patients were excluded after bone marrow collection: one patient due to coronary artery disease detected by catheterization and the other due to technical problems with the heart catheterization equipment that prevented the injection. </p>
      <p>The baseline characteristics of the studied population are described in <xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>. As shown, patients were in the advanced stage of the disease and presented various markers of disease severity. All patients were in functional class III and IV, despite optimal treatment with a multi-drug regimen and high doses of diuretics. Digoxin was used in 95% of patients, furosemide alone or in combination was used in 85% of patients, ACEI or ARBs were used in 85%, and beta-blockers in 55%. Functional capacity was found to be low, based on the short distance covered during the six-minute walking test, and quality-of-life was severely impaired, as indicated by high scores in the Minnesota questionnaire. Ventricular function was severely depressed, with very low ejection fraction and large left ventricular diastolic diameter on the echocardiogram. The presence of hyponatremia and renal dysfunction further characterized the severe condition of this population. </p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>There were no complications directly related to either bone marrow aspiration or cell injection. An average of 2.4 &#177; 1.2 x 10<sup>8</sup> cells was injected into the coronary arteries. Viability tests showed that 96 &#177; 6.5 % of the cells were viable at the time of the injection. Neither significant changes in myocardial necrosis markers in 24 hours nor electrocardiographic changes suggestive of ischemia or infarction occurred.</p>
      <p>In order to check if the myocardial implantation of stem cells was associated with arrhythmias, the arrhythmogenic profile was evaluated through the total number of premature ventricular contractions in 24 hours, as well as their clustering and recurrence pattern. No significant change was found in the arrhythmogenic profile (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>There were four deaths during the six-month follow-up (patient 04, male, age 37, pulmonary hemorrhage and respiratory failure; patient 16, female, age 34, sudden death; patient 27, age 69, male, end-stage heart failure; patient 7, age 67, respiratory infection, complicated by renal failure and shock). No direct causal association was found between the deaths and cell transplantation. There were no neoplasias, hematological diseases, coagulopathies or any other kind of disease that could be attributed to the cell injections or their implantation.</p>
      <p>Ventricular function, evaluated by left ventricular ejection fraction showed a significant, although small, improvement six months after the procedure (<xref ref-type="fig" rid="fig1-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <fig id="fig1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>Quality of life assessed by the Minnesota Living with Heart Failure questionnaire revealed a marked improvement in the global score at 6 months (<xref ref-type="fig" rid="fig2-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <fig id="fig2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>Functional capacity, as measured by the distance walked during six-minute test, showed a small, but significant improvement, at six months (<xref ref-type="fig" rid="fig3-body2">Figure 3</xref>). </p>
      <fig id="fig3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>A significant decrease in mean NYHA functional class was observed after six-months (<xref ref-type="fig" rid="fig4-body2">Figure 4</xref>).</p>
      <fig id="fig4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>The biochemical analysis showed a marked increase in serum sodium concentration during the study follow-up (<xref ref-type="fig" rid="fig5-body2">Figure 5</xref>). However, an analysis of vasopressin concentrations did not show any significant changes in its concentrations from baseline to 180 days (193 &#177; 53 to 182 &#177; 44 pg/ml, p = 0.38).</p>
      <fig id="fig5-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf05-en.jpg"/></fig>
      <p>There was a trend towards an increase in BNP levels (507 &#177; 523 to 720 &#177; 515 pg/ml; p = 0.055), that was not accompanied by any other evidence of congestion or deterioration of ventricular function.</p>
      <p>An analysis of the turnover of the extracellular matrix revealed a significant increase in MMP-2 levels (<xref ref-type="fig" rid="fig6-body2">Figure 6</xref>), but no changes in MMP-9 (1.6 &#177; 1.8 to 2.3 &#177; 2.8 pg/ml, p = 0.20).</p>
      <fig id="fig6-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf06-en.jpg"/></fig>
      <p>No significant differences in plasma levels of the cytokines IL-1-beta (12 &#177; 14 to 13 &#177; 13 pg/ml, p = 0.54) and IL-6 (40 &#177; 74 to 28 &#177; 48 pg/ml, p = 0.21), as well as in TNF-alpha levels (3.4 &#177; 3.5 to 3.8 &#177; 4.2 pg/ml, p = 0.38) were observed.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>This study demonstrates that cell therapy carried out as an intracoronary injection of mononuclear cells derived from autologous bone marrow is feasible, safe, and appears to be effective in patients with advanced heart failure caused by Chagas' disease.</p>
      <p>In these selected patients, with severe, stable and well treated heart failure, the procedure was well tolerated, and no arrhythmias, acute myocardial injury nor deterioration of cardiac performance was observed following the injection of cells into the coronary arteries. This finding is of great relevance, as previous studies using skeletal muscle stem cells (satellite cells) have raised concerns regarding the development of arrhythmias in patients that underwent this kind of cell therapy<sup>2,3</sup>.</p>
      <p>Despite being on optimal treatment and multi-drug regimen in optimal doses, patients' functional capacity and quality of life remained severely impaired. However, there were consistent improvements in several of the evaluated parameters. Quality of life improved consistently, as evaluated by the Minnesota questionnaire, which reflects not only dyspnea parameters, but also emotional, psychological, economic, and professional aspects. The same was true regarding more objective variables, as distance covered during the six-minute walk test, which measures exercise capacity at sub-maximal levels. Consistent with the variations mentioned above, there was a significant improvement in functional capacity, as assessed by the NYHA classification.</p>
      <p>LVEF increments were similar to those described in previous studies. Two recent systematic reviews and meta-analysis of intracoronary cell therapy found that this kind of therapy results in a modest, yet significant, increase in LVEF compared with control (3 to 4%)<sup>5,6</sup>. In the present study, mean LVEF increased 5%, corresponding to approximately 20% of relative increase, as LVEF of our patients was significantly lower. The issue of whether a small increase in LVEF is of clinical significance is an important question. Most of the life-saving interventions in cardiology do not substantially increase ejection fraction. The mechanisms behind the improvement in ventricular performance are a matter of debate. Recent data indicate that bone marrow-derived cells adopt mature hematopoietic characteristics<sup>7,8</sup>. Another proposed mechanism is that BMCT may exert paracrine antiapoptotic effects, inducing modifications in the immune milieu<sup>8</sup>. </p>
      <p>Considering the well-known difficulty in controlling hyponatremia with usual treatment, it is noteworthy the observation of normalization of serum sodium observed in this study<sup>7,8</sup>. The mechanism of correction appears to be independent from the level of vasopressin stimuli, considering that the vasopressin serum level remained elevated and remains to be evaluated in other experiments.</p>
      <p>An interesting finding in our study was the behavior of BNP. At baseline, BNP level was markedly elevated, albeit when considering the severity of the heart failure, it would be expected to be even higher<sup>7,8</sup>. What was somewhat puzzling was the fact that despite the consistent clinical improvement observed by several parameters, its level did not decrease accordingly. There are some documentations demonstrating that occasionally, in very severely compromised ventricles, the BNP level might not rise as expected<sup>7</sup>. Mechanisms speculated in this regard may imply the possible exhaustion of cardiomyocytes to produce BNP. Along the same line of speculation, perhaps what we have seen is related to some degree of cardiomyocyte regeneration reestablishing its capacity to produce BNP, despite the partial clinical improvement. However, we cannot exclude the possibility of other cellular component regeneration contributing to this fact<sup>7</sup>.</p>
      <p>It's well known that inflammation plays a major role in the pathogenesis of Chagas' disease<sup>9</sup>. However, in our study, inflammatory biomarkers did not change in response to BMCT. This finding suggests that the cell therapy has no effect on the mechanisms of inflammation or else, other sources of hyperproduction of these substances are not affected by the utilized technique. It is interesting to register, however, that MMP-2 levels increased after BMCT, which might correlate with increased collagen turnover<sup>7,8</sup>.</p>
      <p>Considering the characteristics of the present study, a pioneer, phase 1 study, the efficacy of the procedure must be evaluated in a more appropriate design, which will ideally include a placebo-control group for comparison. Nonetheless, we have demonstrated in human beings with severe advanced heart failure caused by Chagas' disease, the potential use of a new form of therapy that must be confirmed by other observations in the future. A multicenter randomized placebo-controlled study to test the effects of BMCT in Chagas' disease heart failure involving 300 patients is currently including patients<sup>9</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>The authors wish to acknowledge the outstanding collaboration of Cristiane Carvalho RN, Aline Bernandes RN from Hospital Santa Izabel and Daniele Brustollim BS from Gon&#231;alo Moniz Research Center, for assisting in patient selection, data collection and handling of biological specimens.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported </p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Transplante de c&#233;lulas de la m&#233;dula &#243;sea en la insuficiencia card&#237;aca de la enfermedad de chagas: relato de la Primera Experiencia Humana</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La insuficiencia card&#237;aca (IC), causada por la enfermedad de Chagas (EC), es una cardiomiopat&#237;a inflamatoria progresiva que afecta a millones de personas en Latinoam&#233;rica. Estudios con modelos experimentales de IC en raz&#243;n de la EC, nos indican que el transplante de c&#233;lulas mononucleares derivadas de la m&#233;dula &#243;sea (TCMO), puede reducir la inflamaci&#243;n y la fibrosis, mejorando as&#237; la funci&#243;n mioc&#225;rdica. OBJETIVO:El objetivo de este estudio fue evaluar, por primera vez en seres humanos, la seguridad y la eficacia del TCMO en el miocardio de pacientes con IC debido a la EC. M&#201;TODOS:Fueron estudiados un total de 28 pacientes con IC debido a la EC (con edad promedio 52,2 &#177; 9,9 a&#241;os), en clases funcionales III y IV (NYHA), al TCMO por medio de una inyecci&#243;n coronaria. Se evaluaron los efectos en la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI), capacidad funcional, calidad de vida, arritmias y par&#225;metros bioqu&#237;micos, inmunol&#243;gicos y neurohumorales. RESULTADOS:No se registraron complicaciones relacionadas directamente con el procedimiento. La FEVI pas&#243; de 20,1 &#177; 6,8% para 28,3 &#177; 7,9%, p &lt; 0,03, cuando se compar&#243; con el per&#237;odo basal y 180 d&#237;as despu&#233;s del procedimiento, respectivamente. En el mismo per&#237;odo, tambi&#233;n se observaron mejor&#237;as en la clase funcional NYHA promedio (3,1 &#177; 0,3 para 1,8 &#177; 0,5; p &lt; 0,001), puntuaci&#243;n de calidad de vida de Minnesota (50,9 &#177; 11,7 para 25,1 &#177; 15,9; p &lt; 0,001), y en el test de esfuerzo de seis minutos (355 &#177; 136 m para 437 &#177; 94 m; p &lt; 0,01). No hubo alteraciones en los marcadores de activaci&#243;n inflamatoria o neurohormonales. Ninguna complicaci&#243;n fue registrada. CONCLUSI&#211;N:Nuestros datos sugieren que la inyecci&#243;n intracoronaria de las c&#233;lulas derivadas de la m&#233;dula &#243;sea es segura y potencialmente efectiva en pacientes con IC debido a la EC. La extensi&#243;n del beneficio, sin embargo, parece ser discreta, y necesita ser confirmada en los ensayos cl&#237;nicos randomizados, doble ciegos, controlados con placebo.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>C&#233;lulas tronco</kwd>
        <kwd>insuficiencia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>enfermedad de Chagas</kwd>
        <kwd>terapia celular</kwd>
        <kwd>cardiomiopat&#237;a dilatada</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Transplante de C&#233;lulas de la M&#233;dula &#211;sea en la Insuficiencia Card&#237;aca de la Enfermedad de Chagas: Relato de la Primera Experiencia Humana</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>F&#225;bio Vilas-Boas<sup>I</sup>; Gilson Soares Feitosa<sup>I</sup>; Milena B. P. Soares<sup>II</sup>; Joel Alves Pinho-Filho<sup>I</sup>; Augusto C. A. Mota<sup>I</sup>; Augusto Jos&#233; Gon&#231;alves Almeida<sup>I</sup>; Marcus Vin&#237;cius Andrade<sup>I</sup>; Heitor Ghissoni Carvalho<sup>I</sup>; Adriano Dourado Oliveira<sup>I</sup>; Ricardo Ribeiro-dos-Santos<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Santa Izabel da Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia, Salvador, BA - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Centro de Pesquisas Gon&#231;alo Moniz - FIOCRUZ/BA, Salvador, BA - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>La insuficiencia card&#237;aca (IC), causada por la enfermedad de Chagas (EC), es una cardiomiopat&#237;a inflamatoria progresiva que afecta a millones de personas en Latinoam&#233;rica. Estudios con modelos experimentales de IC en raz&#243;n de la EC, nos indican que el transplante de c&#233;lulas mononucleares derivadas de la m&#233;dula &#243;sea (TCMO), puede reducir la inflamaci&#243;n y la fibrosis, mejorando as&#237; la funci&#243;n mioc&#225;rdica.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold>El objetivo de este estudio fue evaluar, por primera vez en seres humanos, la seguridad y la eficacia del TCMO en el miocardio de pacientes con IC debido a la EC.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold>Fueron estudiados un total de 28 pacientes con IC debido a la EC (con edad promedio 52,2 &#177; 9,9 a&#241;os), en clases funcionales III y IV (NYHA), al TCMO por medio de una inyecci&#243;n coronaria. Se evaluaron los efectos en la fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI), capacidad funcional, calidad de vida, arritmias y par&#225;metros bioqu&#237;micos, inmunol&#243;gicos y neurohumorales.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold>No se registraron complicaciones relacionadas directamente con el procedimiento. La FEVI pas&#243; de 20,1 &#177; 6,8% para 28,3 &#177; 7,9%, p &lt; 0,03, cuando se compar&#243; con el per&#237;odo basal y 180 d&#237;as despu&#233;s del procedimiento, respectivamente. En el mismo per&#237;odo, tambi&#233;n se observaron mejor&#237;as en la clase funcional NYHA promedio (3,1 &#177; 0,3 para 1,8 &#177; 0,5; p &lt; 0,001), puntuaci&#243;n de calidad de vida de Minnesota (50,9 &#177; 11,7 para 25,1 &#177; 15,9; p &lt; 0,001), y en el test de esfuerzo de seis minutos (355 &#177; 136 m para 437 &#177; 94 m; p &lt; 0,01). No hubo alteraciones en los marcadores de activaci&#243;n inflamatoria o neurohormonales. Ninguna complicaci&#243;n fue registrada.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold>Nuestros datos sugieren que la inyecci&#243;n intracoronaria de las c&#233;lulas derivadas de la m&#233;dula &#243;sea es segura y potencialmente efectiva en pacientes con IC debido a la EC. La extensi&#243;n del beneficio, sin embargo, parece ser discreta, y necesita ser confirmada en los ensayos cl&#237;nicos randomizados, doble ciegos, controlados con placebo.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> C&#233;lulas tronco, insuficiencia card&#237;aca, enfermedad de Chagas, terapia celular, cardiomiopat&#237;a dilatada.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La enfermedad de Chagas (EC), la causa el protozoo <italic>Trypa&#241;osoma cruzi</italic> y afecta a millones de personas en Latinoam&#233;rica<sup>1,2</sup>. Debido a la intensa inmigraci&#243;n a partir de &#225;reas end&#233;micas, la infecci&#243;n asociada a la transfusi&#243;n ha sido recientemente identificada como una amenaza potencial para los Estados Unidos de Am&#233;rica<sup>3</sup>. Entre sus extensas manifestaciones, la involucraci&#243;n cardiaca es bastante relevante, siendo habitualmente incapacitante<sup>4</sup>. Se ha estimado que un cuarto de los pacientes infectados pueda desarrollar eventualmente la forma avanzada de la enfermedad card&#237;aca, que presenta caracter&#237;sticas de la cardiomiopat&#237;a dilatada grave, con arritmias potencialmente fatales y fen&#243;menos tromboemb&#243;licos pulmonares y sist&#233;micos<sup>5</sup>. Las caracter&#237;sticas macrosc&#243;picas de esa condici&#243;n incluyen la cardiomegalia global, y &#225;reas ubicadas de aneurismas, especialmente en la regi&#243;n apical. Las caracter&#237;sticas microsc&#243;picas de esa condici&#243;n engloban focos diseminados de inflamaci&#243;n y fibrosis<sup>6</sup>. El real hallazgo del par&#225;sito en esa forma tard&#237;a de la enfermedad, es algo poco com&#250;n, aunque el uso de t&#233;cnicas altamente sensibles permita el reconocimiento de partes del par&#225;sito en el miocardio<sup>7</sup>. Ese y otros hallazgos, nos sugieren que el proceso autoinmune, tiene un papel primordial en la fase cr&#243;nica de la enfermedad<sup>8,9</sup>. Ya en el estadio avanzado, el pron&#243;stico es malo y se observa una progresi&#243;n inexorable hacia la condici&#243;n refractaria, pese a todos los recursos terap&#233;uticos de que disponemos hoy por hoy<sup>10,11</sup>.</p>
      <p>Con el reciente avance de la t&#233;cnica de transplante de c&#233;lulas derivadas de la m&#233;dula &#243;sea (TCMO), que est&#225; dirigido a la enfermedad card&#237;aca isqu&#233;mica<sup>12-14</sup>, surgi&#243; la posibilidad de usar la misma t&#233;cnica en la enfermedad card&#237;aca de Chagas. A modo de experimento, se ha venido demostrando que en los ratones que est&#225;n cr&#243;nicamente infectados con la cepa colombiana de <italic>T. cruzi</italic>, la inyecci&#243;n de c&#233;lulas aut&#243;logas mononucleares de la m&#233;dula &#243;sea, ha arrojado una significativa reducci&#243;n de las c&#233;lulas inflamatorias y de la fibrosis intersticial en el miocardio<sup>15</sup>. En ese modelo experimental, el transplante aut&#243;logo simult&#225;neo de c&#233;lulas tronco cultivadas en conjunto y mioblastos esquel&#233;ticos, demostr&#243; ser funcionalmente efectivo<sup>16</sup>.</p>
      <p>El factor de estimulaci&#243;n de colonias de granulocitos (G-CSF), induce a la movilizaci&#243;n de las c&#233;lulas tronco de la m&#233;dula &#243;sea hacia la sangre perif&#233;rica, haciendo con que un gran n&#250;mero de c&#233;lulas tronco queden disponibles para la reparaci&#243;n de los da&#241;os<sup>17</sup>. De esa forma, la experiencia anterior con TCMO en la enfermedad card&#237;aca isqu&#233;mica, como tambi&#233;n en los resultados experimentales con el modelo de la EC, dise&#241;&#243; as&#237; el escenario para nuestro estudio piloto de fase 1, con el uso de TCMO en seres humanos con cardiopat&#237;a de la Enfermedad de Chagas avanzada<sup>18,19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Realizamos un estudio cl&#237;nico en abierto, de fase 1 para comprobar la viabilidad, la seguridad y la eficiencia potencial del transplante de c&#233;lulas derivadas de la m&#233;dula &#243;sea hacia el miocardio, de pacientes con insuficiencia card&#237;aca (IC), causada por cardiomiopat&#237;a de la Enfermedad de Chagas. Los individuos incluidos en el estudio, pertenec&#237;an a los dos sexos, con una edad que variaba entre los 20 y los 70 a&#241;os, e IC causada por EC, con fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) &lt; 40% en el ecocardiograma, clases funcionales III y IV (NYHA) en terapia m&#233;dica optimizada para IC, y que hab&#237;an permanecido estables en esa condici&#243;n por lo menos un mes antes del inicio de los procedimientos de investigaci&#243;n.</p>
      <p>Los pacientes excluidos presentaban condiciones sist&#233;micas que podr&#237;an impactar en los resultados del tratamiento o en los an&#225;lisis de los procedimientos de investigaci&#243;n. Esas condiciones inclu&#237;an infecciones o neoplasias, enfermedades autoinmunes, enfermedades hematol&#243;gicas previas, enfermedades hep&#225;ticas, insuficiencia renal moderada (creatinina &gt; 2 mg/dl), implante de marcapaso biventricular para la resincronizaci&#243;n card&#237;aca en los 90 d&#237;as anteriores al inicio del estudio, mujeres en edad f&#233;rtil, y pacientes con enfermedad arterial coronaria detectada por cineangiocoronariograf&#237;a.</p>
      <p>Una evaluaci&#243;n cl&#237;nica fue realizada en el per&#237;odo basal y quedaron registrados los siguientes datos cl&#237;nicos y variables: a) clase funcional (CF) de la NYHA; b) puntuaci&#243;n de calidad de vida medido por el cuestionario <italic>Minnesota Living with Heart Failure</italic><sup>20</sup>; c) variables hematol&#243;gicas y bioqu&#237;micas; d) electrocardiograma (ECG) de 12 derivaciones; e) ecocardiograma transtor&#225;cico; f) test de esfuerzo de 6 minutos (TC6M)<sup>21</sup>; g) monitorizaci&#243;n por Holter de 24 horas. Despu&#233;s del procedimiento, los pacientes fueron derivados a la Unidad de Cuidados Intensivos (UCI), donde se monitorizaron como m&#237;nimo por 24 horas. En los casos en que no hubo intercurrencias, los pacientes se derivaban a la habitaci&#243;n, donde permanec&#237;an durante por lo menos cinco d&#237;as. Todas las evaluaciones se repitieron despu&#233;s de 180 d&#237;as.</p>
      <p>Para verificar cualquier posibilidad de da&#241;o mioc&#225;rdico causado por la inyecci&#243;n de c&#233;lulas de m&#233;dula &#243;sea, se realizaron mensuraciones seriadas (a cada seis horas durante las primeras 24 horas), de marcadores de da&#241;o mioc&#225;rdico (CK-MB y troponina I), y tambi&#233;n electrocardiograma. Para investigar el desarrollo de las arritmias card&#237;acas como complicaci&#243;n de la inyecci&#243;n de c&#233;lulas, los pacientes se sometieron a la electrocardiograf&#237;a ambulatorial (Holter), de 24 horas antes del procedimiento y peri&#243;dicamente despu&#233;s de &#233;l.</p>
      <p>El protocolo del estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica de la instituci&#243;n y por la Comisi&#243;n Nacional de &#201;tica en Investigaci&#243;n. Los pacientes quedaron incluidos en el estudio solamente despu&#233;s de haber sido totalmente informados sobre sus procedimientos y despu&#233;s de firmar el T&#233;rmino de Consentimiento Informado.</p>
      <p>
        <bold>Transplante de c&#233;lulas mononucleares de m&#233;dula &#243;sea</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes fueron derivados al laboratorio de cateterismo despu&#233;s de un ayuno de 12 horas. Una muestra de 50 ml de contenido de la m&#233;dula &#243;sea fue aspirada de cada paciente a trav&#233;s de 5 punciones en las crestas il&#237;acas posteriores derecha e izquierda, bajo anestesia local y sedaci&#243;n intravenosa. El contenido aspirado recogido se filtr&#243; para la retirada de restos celulares (<italic>debris</italic>), de la m&#233;dula &#243;sea, como grasa y fragmentos &#243;seos (red de acero inoxidable, Washington University) y se someti&#243; a centrifugaci&#243;n por gradiente de densidad con Ficoll Histopaque (Amersham Pharmacia, producto autorizado para su uso cl&#237;nico en humanos). La fracci&#243;n mononuclear aislada se diluy&#243; entonces en una soluci&#243;n fisiol&#243;gica est&#233;ril y nuevamente se centrifug&#243;. Una muestra se us&#243; para el conteo celular y el test de viabilidad.</p>
      <p>Al finalizar el proceso, las muestras se diluyeron en 20 ml de soluci&#243;n fisiol&#243;gica. Inmediatamente antes de la inyecci&#243;n intracoronaria, los pacientes se sometieron al cateterismo cardiaco izquierdo por v&#237;a femoral, seguida de angiograf&#237;a coronaria. Los pacientes quedaron excluidos si se detectase estenosis &gt; 50% en cualquier arteria coronaria. La soluci&#243;n conteniendo las c&#233;lulas fue inyectada lentamente durante 10 minutos en el sistema coronario izquierdo y derecho: 10 ml en la arteria descendiente anterior izquierda, 5 ml en la arteria coronaria derecha y 5 ml en la arteria circunfleja izquierda.</p>
      <p>Veinte y cinco d&#237;as despu&#233;s, los pacientes recibieron inyecciones diarias subcut&#225;neas de G-CSF (Granulokine<sup>&#174;</sup>) humano durante cinco d&#237;as en una dosis de 5 mcg/kg/d&#237;a.</p>
      <p>El test de esfuerzo de 6 minutos (TC6M), fue realizado a tono con el protocolo utilizado por Bitner et al<sup>21</sup> en el estudio SOLVD. Despu&#233;s de un per&#237;odo de reposo de 15 minutos, un nuevo test fue realizado y el promedio de las distancias de las carreras en los dos test se us&#243; como resultado. La calidad de vida (CV) se evalu&#243; a trav&#233;s del cuestionario de Minnesota (<italic>Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire</italic>). Todas las entrevistas fueron realizadas por la misma investigadora. Los estudios ecocardiogr&#225;ficos fueron dirigidos por el mismo observador, que no conoc&#237;a los ex&#225;menes anteriores y el status del paciente en el protocolo. La FEVI se calcul&#243; de acuerdo con el m&#233;todo de Simpson modificado<sup>22</sup>.</p>
      <p>Los TNF-alfa, IL-1-beta, IL-6, MMP-2 y MMP-9 fueron analizados a trav&#233;s de kits de inmunoensayo a disposici&#243;n comercialmente (Quantikine, R&amp;D Systems, Minneapolis, MN, EUA). La vasopresina se analiz&#243; por medio del kit EIA (Ann Arbor, MI, EUA). El p&#233;ptido natriur&#233;tico del tipo B (BNP), fue medido usando el inmunoensayo fluorescente r&#225;pido (Biosite Diagnostics Incorporated, San Diego, California, USA). Todos los dem&#225;s test bioqu&#237;micos y hematol&#243;gicos fueron hechos utilizando los kits a disposici&#243;n comercialmente.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis estad&#237;stico fue realizado utilizando el <italic>software</italic> SPSS (<italic>Statistical Package for Social Sciences</italic>), para Windows versi&#243;n 9.0. Las variables continuas se presentaron como promedios &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar. La distribuci&#243;n de las variables se evalu&#243; por medio del test de Kolmogorov-Smirnov. Como las variables no arrojaron una distribuci&#243;n normal, se realizaron test no param&#233;tricos. Todas las comparaciones fueron bicaudales. Los valores de p &lt; 0,05 fueron considerados estad&#237;sticamente significativos.</p>
      <p>Los autores tuvieron un acceso total a los datos y son los responsables de su integridad. Todos los autores leyeron y estuvieron de acuerdo con el manuscrito de la forma en que se redact&#243;.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Durante el estudio que dur&#243; seis meses, fueron seleccionados un total de 30 pacientes. Dos pacientes quedaron fuera del estudio despu&#233;s de la aspiraci&#243;n de la m&#233;dula &#243;sea. A continuaci&#243;n las razones: un paciente, debido a enfermedad arterial coronaria detectada durante el cateterismo, y otro a causa de problemas t&#233;cnicos con el equipo de cateterismo, lo que impidi&#243; la inyecci&#243;n.</p>
      <p>Las caracter&#237;sticas basales de la poblaci&#243;n estudiada aparecen descritas en la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>. Como se ve, los pacientes estaban en un avanzado estado de la enfermedad y presentaban diversos indicadores de gravedad. Todos los pacientes estaban dentro de las clases funcionales III y IV, pese al excelente tratamiento m&#233;dico y a las altas dosis de diur&#233;ticos administradas. La digoxina fue utilizada por un 95% de los pacientes, la furosemida aisladamente o en combinaci&#243;n con otros medicamentos fue usada por un 85% de los pacientes, el IECA o BRA por un 85% y los betabloqueantes por un 55% de los pacientes. La capacidad funcional evaluada era muy limitada, con base en la peque&#241;a distancia recorrida durante el test de esfuerzo de seis minutos y la CV estaba significativamente comprometida, como lo comprueban las altas puntuaciones obtenidas en el cuestionario de Minnesota. La funci&#243;n ventricular estaba gravemente deprimida, con una fracci&#243;n de eyecci&#243;n muy baja y el di&#225;metro diast&#243;lico del VI aumentado en el ecocardiograma. La presencia de hiponatremia y disfunci&#243;n renal fueron un determinante m&#225;s para ejemplificar la grave condici&#243;n de esa poblaci&#243;n.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>No hubo complicaciones directamente relacionadas con la aspiraci&#243;n del contenido de la m&#233;dula &#243;sea o con la inyecci&#243;n de c&#233;lulas. Un promedio de 2,4 &#177; 1,2 X 10<sup>8</sup> c&#233;lulas se inyectaron en las arterias coronarias. Los test de viabilidad indicaron que 96 &#177; 6,5 % de las c&#233;lulas eran viables al momento de la inyecci&#243;n. No fueron observadas alteraciones significativas en los marcadores de necrosis mioc&#225;rdica en 24 horas, o alteraciones electrocardiogr&#225;ficas sugestivas de isquemia o infarto.</p>
      <p>Para verificar si el implante mioc&#225;rdico de c&#233;lulas tronco estaba asociado a las arritmias, el perfil arritmog&#233;nico se evalu&#243; a trav&#233;s del numero total de extras&#237;stoles ventriculares en 24 horas, como tambi&#233;n su est&#225;ndar de recurrencia y de agrupamiento. Ninguna alteraci&#243;n significativa se encontr&#243; en el perfil arritmog&#233;nico (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Cuatro muertes sobrevinieron durante el per&#237;odo de seis meses de acompa&#241;amiento: paciente 04, sexo masculino, edad 37, hemorragia pulmonar e insuficiencia respiratoria; paciente 16, sexo femenino, edad 34, muerte s&#250;bita; paciente 27, edad 69, sexo masculino, insuficiencia card&#237;aca terminal; paciente 7, edad 67, infecci&#243;n respiratoria complicada por insuficiencia renal y choque. Ninguna asociaci&#243;n causal directa se estableci&#243; entre las muertes y el transplante de las c&#233;lulas. No hubo neoplasias, enfermedades hematol&#243;gicas, coagulopat&#237;as, o ning&#250;n otro tipo de enfermedad que pudiese ser atribuida a la inyecci&#243;n de c&#233;lulas o a su implante.</p>
      <p>La funci&#243;n ventricular evaluada por la FEVI, mostr&#243; una mejor&#237;a significativa, aunque peque&#241;a, seis meses despu&#233;s del procedimiento (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>La CV evaluada por el Cuestionario de Minnesota, arroj&#243; una acentuada mejor&#237;a en la puntuaci&#243;n global despu&#233;s de seis meses (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figura 2</xref>).</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>La capacidad funcional, medida por la distancia recorrida en el TC6M, mostr&#243; una mejor&#237;a significativa, aunque fuese peque&#241;a, despu&#233;s de seis meses (<xref ref-type="fig" rid="f3-body3">Figura 3</xref>).</p>
      <fig id="f3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>Una reducci&#243;n significativa en la clase funcional promedio de la NYHA fue observada despu&#233;s de seis meses (<xref ref-type="fig" rid="f4-body3">Figura 4</xref>).</p>
      <fig id="f4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf04-es.jpg"/></fig>
      <p>El an&#225;lisis bioqu&#237;mico indic&#243; un aumento acentuado en la concentraci&#243;n de sodio s&#233;rico durante el acompa&#241;amiento del estudio (<xref ref-type="fig" rid="f5-body3">Figura 5</xref>).</p>
      <fig id="f5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf05-es.jpg"/></fig>
      <p>Sin embargo, un an&#225;lisis de las concentraciones de vasopresina no mostr&#243; ninguna alteraci&#243;n significativa de sus concentraciones basales despu&#233;s de 180 d&#237;as (193 &#177; 53 para 182 &#177; 44 pg/ml, p = 0,38). Hubo una tendencia en el aumento de los niveles de BNP (507 &#177; 523 para 720 &#177; 515 pg/ml; p = 0,055), que no estuvo acompa&#241;ada de otras evidencias de congesti&#243;n o deterioraci&#243;n de la funci&#243;n ventricular.</p>
      <p>Un an&#225;lisis del recambio (<italic>turnover</italic>), de la matriz extracelular reflej&#243; un aumento significativo en los niveles de MMP-2 (<xref ref-type="fig" rid="f6-body3">Figura 6</xref>), pero no mostr&#243; alteraciones en los niveles de MMP-9 (1,6 &#177; 1,8 para 2,3 &#177; 2,8 pg/ml, p = 0,20).</p>
      <fig id="f6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0325-00028-gf06-es.jpg"/></fig>
      <p>No se comprob&#243; diferencia significativa en los niveles plasm&#225;ticos de las citocinas IL-1-beta (12 &#177; 14 para 13 &#177; 13 pg/ml, p = 0,54) e IL-6 (40 &#177; 74 para 28 &#177; 48 pg/ml, p = 0,21), como tampoco en los niveles de TNF-alfa (3,4 &#177; 3,5 para 3,8 &#177; 4,2 pg/ml, p = 0,38).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio demuestra, que la terapia celular realizada a trav&#233;s de la inyecci&#243;n intracoronaria de c&#233;lulas mononucleares derivadas de la m&#233;dula &#243;sea aut&#243;loga es viable, segura y parece ser efectiva en pacientes con IC avanzada causada por EC.</p>
      <p>En esos pacientes seleccionados con IC grave, estable y tratados adecuadamente, el procedimiento fue bien tolerado y no se observaron arritmias, da&#241;os agudos en el miocardio o deterioraci&#243;n de la funci&#243;n card&#237;aca despu&#233;s de la inyecci&#243;n de c&#233;lulas en las arterias coronarias. Ese hallazgo es muy importante, si tenemos en cuenta estudios anteriores que utilizaron c&#233;lulas tronco del m&#250;sculo esquel&#233;tico (c&#233;lulas sat&#233;lite), en que hubo cuestionamientos respecto del desarrollo de arritmias en pacientes que se sometieron a ese tipo de terapia celular<sup>23,24</sup>.</p>
      <p>Pese a estar recibiendo tratamiento optimizado en dosis adecuadas, la CF de los pacientes y su CV, estaban gravemente comprometidas. Sin embargo, se detectaron consistentes mejor&#237;as en varios par&#225;metros evaluados. La CV mejor&#243; de manera consistente, como qued&#243; ejemplificado por medio de la evaluaci&#243;n hecha en el cuestionario de Minnesota, reflejando no solo, los par&#225;metros referentes a la disnea, sino tambi&#233;n los aspectos emocionales, psicol&#243;gicos, econ&#243;micos y profesionales. Eso tambi&#233;n vale con relaci&#243;n a las variables m&#225;s objetivas, como la distancia recorrida durante el test de esfuerzo de 6 minutos, que mide la capacidad de ejercicio a niveles subm&#225;ximos. De acuerdo con las variaciones antes mencionadas, se registr&#243; una mejor&#237;a significativa en la CF evaluada a trav&#233;s de la clasificaci&#243;n de la NYHA.</p>
      <p>Los aumentos en la FEVI fueron similares a los descritos en estudios anteriores. Dos revisiones recientes sistem&#225;ticas y meta-an&#225;lisis sobre terapia celular intracoronaria, mostraron que ese tipo de terapia trae como resultado un aumento modesto, aunque sea significativo, de la FEVI, cuando se le compara con los controles (3% a 4%)<sup>25,26</sup>. En el presente estudio, la FEVI promedio aument&#243; un 5%, correspondiendo a aproximadamente un 20% del aumento relativo, ya que la FEVI de nuestros pacientes era significativamente m&#225;s baja. Si un peque&#241;o aumento en la FEVI tiene importancia cl&#237;nica, es un tema relevante. La mayor&#237;a de las intervenciones que reducen la mortalidad en cardiolog&#237;a, no aumenta la fracci&#243;n de eyecci&#243;n de forma ostensible. Los mecanismos que subyacen a la mejor&#237;a en el desempe&#241;o ventricular son una cuesti&#243;n que todav&#237;a queda por debatir. Hay datos recientes que indican que las c&#233;lulas derivadas de la m&#233;dula &#243;sea adoptan caracter&#237;sticas hematopoy&#233;ticas maduras<sup>27,28</sup>. Otro mecanismo propuesto es que el TCMO puede ejercer efectos antiapopt&#243;ticos paracrinos, induciendo a modificaciones en el ambiente inmune<sup>29</sup>.</p>
      <p>Teniendo en cuenta la muy conocida dificultad en controlar la hiponatremia con el tratamiento usual, es digna de destaque la observaci&#243;n sobre la normalizaci&#243;n del sodio s&#233;rico en este estudio<sup>30,31</sup>. El mecanismo de correcci&#243;n parece ser independiente del nivel de est&#237;mulos de vasopresina, considerando que los niveles s&#233;ricos de vasopresina permanecieron elevados y que esas observaciones necesitan ser evaluadas en otros estudios.</p>
      <p>Un hallazgo interesante de nuestro estudio fue el comportamiento de los niveles de BNP. Los niveles basales de BNP estaban elevados, aunque si se ten&#237;a en cuenta la gravedad de la IC, se esperar&#237;a que estuviesen todav&#237;a m&#225;s altos<sup>32,33</sup>. De cierta forma y sorprendentemente, vimos que, pese a la consistente mejor&#237;a cl&#237;nica observada a trav&#233;s de varios par&#225;metros, sus niveles no se redujeron de forma equitativa. Existe alguna documentaci&#243;n demostrando que, ocasionalmente, y en ventr&#237;culos gravemente comprometidos, el nivel de BNP puede no aumentar como se espera<sup>34</sup>. Los mecanismos considerados en esa situaci&#243;n pueden incluir un posible agotamiento de los cardiomiocitos en producir el BNP. Continuando en la misma l&#237;nea de razonamiento, tal vez lo que hayamos visto est&#233; de alguna forma relacionado con alg&#250;n grado de regeneraci&#243;n de cardiomiocitos, reestableciendo su capacidad de producir BNP, a pesar de la mejor&#237;a cl&#237;nica parcial. Sin embargo, no podemos excluir la posibilidad de la regeneraci&#243;n de otros componentes celulares que hayan contribuido para ese hecho<sup>35</sup>.</p>
      <p>Se conoce que la inflamaci&#243;n tiene un papel principal en la patog&#233;nesis de la EC<sup>8</sup>. Pero en nuestro estudio, los biomarcadores inflamatorios no indicaron alteraci&#243;n en la respuesta al TCMO. Ese hallazgo indica que la terapia celular no surti&#243; efecto sobre los mecanismos de inflamaci&#243;n o que otras fuentes de hiperproducci&#243;n de esas sustancias no se afectan por la t&#233;cnica utilizada. Es interesante registrar, tambi&#233;n, que los niveles de MMP-2 aumentaron despu&#233;s del TCMO, lo que puede correlacionarse con el aumento del recambio (<italic>turnover</italic>) del col&#225;geno<sup>36,37</sup>.</p>
      <p>Considerando las caracter&#237;sticas del presente estudio pionero de fase 1, la eficiencia del procedimiento debe ser evaluada dentro de una visi&#243;n m&#225;s adecuada, y lo ideal es que incluya a un grupo controlado por placebo para fines de comparaci&#243;n.</p>
      <p>De cualquier manera, hemos demostrado en seres humanos con IC avanzada causada por Enfermedad de Chagas, el uso potencial de una nueva forma de terapia que necesita ser confirmada por medio de observaciones futuras<sup>38</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>A los autores les gustar&#237;a agradecer el importante aporte de Cristiane Carvalho y de Aline Bernandes del Hospital Santa Isabel, y Daniele Brustollim del Centro de Investigaci&#243;n Gon&#231;alo Moniz, por su valiosa ayuda en la selecci&#243;n de los pacientes, en la recolecci&#243;n de los datos y en el manoseo de las muestras biol&#243;gicas.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El estudio cont&#243; con la financiaci&#243;n de las siguientes instituciones: Fundaci&#243;n de Amparo a la Investigaci&#243;n del Estado de Bahia (FAPESB); Financiadora de Estudios y Proyectos (FINEP), Consejo Nacional de Investigaci&#243;n (CNPq), y el Instituto del Milenio de Bioingenier&#237;a Tisular (IMBT).</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
