<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">dHbZmn3BgHSJLsM9bjCNq8H</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00009</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000400009</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600409</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000026</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Acesso radial em interven&#231;&#245;es coronarianas percut&#226;neas: panorama atual brasileiro</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Andrade</surname>
            <given-names>Pedro Beraldo de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tebet</surname>
            <given-names>Marden Andr&#233;</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Andrade</surname>
            <given-names>M&#244;noca Vieira Athanazio de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Labrunie</surname>
            <given-names>Andr&#233;</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mattos</surname>
            <given-names>Luiz Alberto Piva e</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Londrina</named-content>
          <named-content content-type="state">Paran&#225;</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital do Cora&#231;&#227;o de Londrina</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Mar&#237;lia</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Santa Casa de Mar&#237;lia</institution>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>312</fpage>
      <lpage>316</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>12</day>
          <month>08</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>11</day>
          <month>08</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>14</day>
          <month>09</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Embora a t&#233;cnica radial exiba resultados incontest&#225;veis na redu&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es vasculares e ocorr&#234;ncia de sangramento grave quando comparada &#224; t&#233;cnica femoral, seu emprego permanece restrito a poucos centros que a elegeram como via de acesso preferencial. OBJETIVO: Avaliar o cen&#225;rio atual das interven&#231;&#245;es coronarianas percut&#226;neas no Brasil quanto &#224; utiliza&#231;&#227;o da via de acesso radial. M&#201;TODOS: An&#225;lise dos dados cadastrados de forma espont&#226;nea na Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares (CENIC) durante o quadri&#234;nio de 2005-2008, o que totaliza 83.376 procedimentos. RESULTADOS: A t&#233;cnica radial foi utilizada em 12,6% dos procedimentos efetivados, e a t&#233;cnica femoral, em 84,3%. Os 3,1% restantes foram representados pela dissec&#231;&#227;o ou pun&#231;&#227;o braquial. Com uma taxa de sucesso de 97,5%, a op&#231;&#227;o pelo acesso radial associou-se &#224; redu&#231;&#227;o significativa de complica&#231;&#245;es vasculares quando comparado ao femoral (2,5% versus 3,6%, p &lt; 0,0001). CONCLUS&#195;O: A utiliza&#231;&#227;o da t&#233;cnica radial permanece baixa no Brasil. Aus&#234;ncia de programas de treinamento, incertezas quanto &#224; curva de aprendizagem e car&#234;ncia de estudos em larga escala, que corroboram os benef&#237;cios demonstrados at&#233; o momento, s&#227;o poss&#237;veis justificativas para esses achados.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Art&#233;ria radial</kwd>
        <kwd>art&#233;ria femoral</kwd>
        <kwd>angioplastia transluminal percut&#226;nea coronariana</kwd>
        <kwd>registros m&#233;dicos</kwd>
        <kwd>Brasil</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>04</day>
        <month>03</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Acesso radial em interven&#231;&#245;es coronarianas percut&#226;neas: panorama atual brasileiro</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pedro Beraldo de Andrade; Marden Andr&#233; Tebet, M&#244;noca Vieira Athanazio de Andrade; Andr&#233; Labrunie; Luiz Alberto Piva e Mattos</bold>
    </p>
    <p>Hospital do Cora&#231;&#227;o de Londrina, Londrina, PR; Santa Casa de Mar&#237;lia, Mar&#237;lia, Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="endb">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Embora a t&#233;cnica radial exiba resultados incontest&#225;veis na redu&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es vasculares e ocorr&#234;ncia de sangramento grave quando comparada &#224; t&#233;cnica femoral, seu emprego permanece restrito a poucos centros que a elegeram como via de acesso preferencial. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> Avaliar o cen&#225;rio atual das interven&#231;&#245;es coronarianas percut&#226;neas no Brasil quanto &#224; utiliza&#231;&#227;o da via de acesso radial. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> An&#225;lise dos dados cadastrados de forma espont&#226;nea na Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares (CENIC) durante o quadri&#234;nio de 2005-2008, o que totaliza 83.376 procedimentos. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> A t&#233;cnica radial foi utilizada em 12,6% dos procedimentos efetivados, e a t&#233;cnica femoral, em 84,3%. Os 3,1% restantes foram representados pela dissec&#231;&#227;o ou pun&#231;&#227;o braquial. Com uma taxa de sucesso de 97,5%, a op&#231;&#227;o pelo acesso radial associou-se &#224; redu&#231;&#227;o significativa de complica&#231;&#245;es vasculares quando comparado ao femoral (2,5% <italic>versus</italic> 3,6%, p &lt; 0,0001). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> A utiliza&#231;&#227;o da t&#233;cnica radial permanece baixa no Brasil. Aus&#234;ncia de programas de treinamento, incertezas quanto &#224; curva de aprendizagem e car&#234;ncia de estudos em larga escala, que corroboram os benef&#237;cios demonstrados at&#233; o momento, s&#227;o poss&#237;veis justificativas para esses achados.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Art&#233;ria radial, art&#233;ria femoral, angioplastia transluminal percut&#226;nea coronariana/m&#233;todos, registros m&#233;dicos, Brasil.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Inicialmente descrito em 1948<sup>1</sup>, o acesso radial passou a despertar o interesse da comunidade cardiol&#243;gica a partir das publica&#231;&#245;es de Campeau<sup>2</sup> e Kiemeneij e Laarman<sup>3</sup>, em 1989 e 1993, que atestaram sua factibilidade na realiza&#231;&#227;o de procedimentos coron&#225;rios diagn&#243;sticos e terap&#234;uticos. Embora hoje a t&#233;cnica se mostre madura, com resultados incontest&#225;veis na redu&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es vasculares e ocorr&#234;ncia de sangramento grave quando comparada &#224; t&#233;cnica femoral<sup>4,5</sup>, sua utiliza&#231;&#227;o permanece restrita a poucos centros, cujos operadores a elegeram como via de acesso preferencial. </p>
    <p>No Brasil, dados relacionados ao final da d&#233;cada de 1990 demonstravam que o acesso femoral preponderava sobre o radial, por ser empregado em 90% dos procedimentos, enquanto o &#250;ltimo se restringia a 8% dos casos, com os 2% restantes representados pela t&#233;cnica de Sones ou pun&#231;&#227;o braquial<sup>6</sup>. Por&#233;m, a disponibiliza&#231;&#227;o crescente de novas e consistentes evid&#234;ncias comprobat&#243;rias dos benef&#237;cios do emprego do acesso radial na realiza&#231;&#227;o de interven&#231;&#245;es coronarianas percut&#226;neas (ICP), sobretudo no cen&#225;rio das s&#237;ndromes isqu&#234;micas agudas, poderia impactar de forma positiva sua maior aceita&#231;&#227;o. </p>
    <p>O objetivo deste estudo &#233; apresentar os resultados das ICP no Brasil, com enfoque na via de acesso utilizada, no quadri&#234;nio 2005-2008, segundo os dados da Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares (CENIC).</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>A CENIC &#233; um &#243;rg&#227;o oficial da Sociedade Brasileira de Hemodin&#226;mica e Cardiologia Intervencionista (SBHCI), criada em 1991 para documentar o desempenho e a evolu&#231;&#227;o da especialidade no Brasil. Constitui-se em um banco de dados de contribui&#231;&#227;o volunt&#225;ria dos s&#243;cios titulares e aspirantes dessa sociedade, autorizados &#224; pr&#225;tica de ICP, e compreende as cinco regi&#245;es geogr&#225;ficas. Al&#233;m disso, sua consist&#234;ncia pode ser aferida por meio de publica&#231;&#245;es pr&#233;vias<sup>7-9</sup>.</p>
    <p>Seu centro coordenador localiza-se na sede da SBHCI em S&#227;o Paulo, e sua sistem&#225;tica de funcionamento, por meio de coleta de dados em telefichas pr&#233;-especificadas preenchidas de forma eletr&#244;nica, id&#234;nticas para todos os centros participantes, j&#225; foi descrita anteriormente<sup>10</sup>. Os dados acerca das ICP passaram a ser coletados em 1992. Vale ressaltar que os novos instrumentos percut&#226;neos, distintos da angioplastia coronariana com bal&#227;o, foram incorporados a partir do segundo semestre de 1995. </p>
    <p>Para a an&#225;lise, foram utilizados os dados relacionados &#224;s ICP efetivadas entre os anos de 2005 e 2008. Adotaram-se os seguintes crit&#233;rios e defini&#231;&#245;es, estabelecidos pela CENIC, mas julgados pelos operadores: via de acesso (femoral, radial ou braquial); sucesso do procedimento (obten&#231;&#227;o de les&#227;o residual inferior a 50% nas interven&#231;&#245;es sem o uso de <italic>stents</italic> coron&#225;rios e &lt; 30% naquelas em que se empregaram as endopr&#243;teses); ocorr&#234;ncia de desfechos adversos graves at&#233; o final da interna&#231;&#227;o hospitalar - &#243;bito, oclus&#227;o aguda do vaso - (verifica&#231;&#227;o de oclus&#227;o do vaso dilatado at&#233; 24h ap&#243;s o procedimento); reinfarto; cirurgia de emerg&#234;ncia (realizada em decorr&#234;ncia de oclus&#227;o aguda ou subaguda do vaso-alvo nas primeiras 24h ap&#243;s o procedimento ou desencadeada por outras modalidades de insucesso da angioplastia, acompanhadas de isquemia aguda do mioc&#225;rdio) e outras complica&#231;&#245;es (vasculares, com ou sem necessidade de transfus&#227;o sangu&#237;nea e acidente vascular encef&#225;lico). </p>
    <p>A an&#225;lise estat&#237;stica foi realizada com o programa de <italic>software</italic> SPSS, vers&#227;o 12.0 (SPSS Inc., Chicago, IL, USA). As vari&#225;veis cont&#237;nuas foram expressas em m&#233;dia e desvio padr&#227;o; as categ&#243;ricas, em n&#250;meros absolutos e em percentual. A an&#225;lise univariada das vari&#225;veis categ&#243;ricas foi efetivada por meio do teste qui-quadrado ou teste exato de Fisher; as vari&#225;veis cont&#237;nuas foram analisadas por meio do teste <italic>t </italic>de <italic>Student</italic>. Foram considerados significativos os valores de p <underline>&lt;</underline> 0,05.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Entre 1&#186; de janeiro de 2005 e 31 de dezembro de 2008, foram cadastradas, respectivamente, em cada ano: 27.266, 19.410, 21.321 e 15.379 ICP, totalizando 83.376 procedimentos no quadri&#234;nio. </p>
    <p>A utiliza&#231;&#227;o da t&#233;cnica radial no per&#237;odo foi de 12,7% em 2005, 14,9% em 2006, 11,2% em 2007 e 14% em 2008, perfazendo 10.555 procedimentos (<xref ref-type="fig" rid="aop01511fig01m">Figura 1</xref>). Desses, a taxa de sucesso obtida foi de 97,5%, com 2,5% de complica&#231;&#245;es vasculares, 0,4% de mortalidade, 0,3% de reinfarto e 0,04% de cirurgia emergencial.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop01511fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0312-00026-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Comparado ao acesso femoral na realiza&#231;&#227;o de ICP, o acesso radial associou-se &#224; significativa redu&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es vasculares, achado consistente nos quatro anos analisados (<xref ref-type="table" rid="aop01511tab01m">Tabela 1</xref>) bem como entre pacientes submetidos &#224; ICP eletiva, prim&#225;ria ou de resgate (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop01511tab01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0312-00026-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0312-00026-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>A constata&#231;&#227;o na presente casu&#237;stica de maior taxa de sucesso do procedimento, seja em car&#225;ter eletivo, seja emergencial, e de redu&#231;&#227;o de mortalidade favor&#225;veis &#224; t&#233;cnica radial refletem possivelmente a sele&#231;&#227;o de pacientes com menor grau de complexidade e gravidade para o emprego dessa t&#233;cnica. </p>
    <p>O acesso femoral permanece a via preferencial para realiza&#231;&#227;o de ICP no Brasil, com utiliza&#231;&#227;o em 84,3% dos casos. Desses, 3,6% s&#227;o de complica&#231;&#245;es vasculares; 0,9%, de mortalidade; 0,4%, de reinfarto; e 0,06%, de cirurgia de emerg&#234;ncia. </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>As estat&#237;sticas alusivas ao quadri&#234;nio 2005-2008 apontam um discreto aumento no percentual de utiliza&#231;&#227;o do acesso radial na realiza&#231;&#227;o de ICP no Brasil, com eleva&#231;&#227;o de 8% para 12,6% dos procedimentos, com queda concomitante de 90% para 84,3% de emprego da t&#233;cnica femoral. Atestam tamb&#233;m a superioridade do acesso radial na redu&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es vasculares, em conformidade com grandes casu&#237;sticas comparativas entre as vias de acesso<sup>4,5</sup>. Os achados de maior taxa de sucesso e menor mortalidade hospitalar favor&#225;veis &#224; t&#233;cnica refletem a poss&#237;vel presen&#231;a de fatores n&#227;o mensur&#225;veis nesta an&#225;lise, como sele&#231;&#227;o de pacientes de menor gravidade cl&#237;nica e grau de complexidade do procedimento na escolha do acesso radial.</p>
    <p>Gra&#231;as ao advento de dispositivos de oclus&#227;o femoral, utiliza&#231;&#227;o de introdutores e cateteres de menor di&#226;metro e f&#225;rmacos anticoagulantes com melhor perfil de seguran&#231;a, a preval&#234;ncia de complica&#231;&#245;es vasculares relacionadas &#224; realiza&#231;&#227;o de procedimentos coron&#225;rios invasivos pela t&#233;cnica femoral declinou na &#250;ltima d&#233;cada<sup>11</sup>. Ainda assim, essa t&#233;cnica sobrep&#245;e-se &#224;quela observada com a t&#233;cnica radial, sobretudo entre mulheres, idosos, portadores de doen&#231;a renal cr&#244;nica e pacientes submetidos &#224; ICP na vig&#234;ncia de s&#237;ndromes isqu&#234;micas agudas. </p>
    <p>Sabe-se que a ocorr&#234;ncia de sangramento grave exibe estreita correla&#231;&#227;o progn&#243;stica, decorrente de maior mortalidade precoce e tardia<sup>12</sup>, e que complica&#231;&#245;es relacionadas &#224; via de acesso arterial preponderam entre as principais causas de sangramento grave em ICP e s&#237;ndromes isqu&#234;micas agudas<sup>13</sup>. A op&#231;&#227;o pelo acesso radial representaria uma medida simples e eficaz na redu&#231;&#227;o desse desfecho. De fato, na meta-an&#225;lise que envolveu 7.020 pacientes, esse desfecho demonstrou redu&#231;&#227;o significativa de 73% na ocorr&#234;ncia de sangramento grave quando comparado &#224; t&#233;cnica femoral (0,05% <italic>versus </italic>2,3%, p &lt; 0,001)<sup>5</sup>. Achados semelhantes foram reportados em um registro canadense avaliando 38.872 ICP, em que o acesso radial promoveu redu&#231;&#227;o significativa da necessidade de transfus&#227;o (1,4% <italic>versus </italic>2,8%, p &lt; 0,01), bem como de mortalidade aos trinta dias e um ano (RR = 0,83, IC de 95%: 0,71-0,98)<sup>14</sup>. </p>
    <p>Al&#233;m dos benef&#237;cios proporcionados na redu&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es vasculares, sangramento grave e necessidade de transfus&#227;o, o acesso radial associa-se ainda a maior conforto e prefer&#234;ncia por parte do paciente, possibilidade de deambula&#231;&#227;o precoce, redu&#231;&#227;o do tempo de perman&#234;ncia hospitalar e dos custos<sup>15</sup>.</p>
    <p>Diante do exposto, quais seriam as raz&#245;es para a baixa penetra&#231;&#227;o atual do acesso radial? Dados do <italic>National Cardiovascular Data Registry</italic> (NCDC), que engloba mais de 2.400 hospitais norte-americanos, demonstram que seu emprego entre 2004-2007 situou-se ao redor de 1,32%<sup>16</sup>, passando a apenas 2,3% entre 2005-2009<sup>13</sup>. S&#227;o poss&#237;veis justificativas para esses achados estat&#237;sticos: aus&#234;ncia de programas de treinamento e difus&#227;o de conhecimentos acerca da t&#233;cnica voltados a intervencionistas em atividade e em forma&#231;&#227;o<sup>17</sup>; incertezas quanto &#224; curva de aprendizagem<sup>18</sup>, que, por sua vez, estaria associada &#224; maior taxa de fal&#234;ncia da t&#233;cnica e &#224; maior exposi&#231;&#227;o radiol&#243;gica<sup>19</sup>; car&#234;ncia de estudos em larga escala, multic&#234;ntricos, capazes de reproduzir os excelentes resultados obtidos em centros dotados de grande experi&#234;ncia com a via. </p>
    <p>Com base nesses dados, pode-se dizer que, al&#233;m da reformula&#231;&#227;o de programas de qualifica&#231;&#227;o profissional administrados por centros de treinamento devidamente cadastrados e credenciados, grandes ensaios randomizados com casu&#237;stica adequada e capazes de demonstrar redu&#231;&#227;o de mortalidade e eventos isqu&#234;micos com a utiliza&#231;&#227;o do acesso radial se mostram necess&#225;rios, para que se possa instituir uma mudan&#231;a no perfil da pr&#225;tica intervencionista vigente.</p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>O registro CENIC possibilita a an&#225;lise de um grande n&#250;mero consecutivo de pacientes submetidos a ICP no pa&#237;s. Contudo, por se tratar de um registro, apresenta limita&#231;&#245;es: o envio de dados &#233; espont&#226;neo, porque n&#227;o contempla a totalidade de procedimentos efetivados no per&#237;odo, embora o elevado n&#250;mero de interven&#231;&#245;es cadastradas, superior a 83.000, valide o estudo como representativo da realidade brasileira. Outras limita&#231;&#245;es podem ser relacionadas: o julgamento no preenchimento dos dados, a despeito da normatiza&#231;&#227;o existente, fica a crit&#233;rio do operador; vari&#225;veis relacionadas &#224;s complexidades cl&#237;nica e anat&#244;mica dos casos n&#227;o foram aferidas, impossibilitando a compara&#231;&#227;o criteriosa no que tange ao sucesso do procedimento e &#224; ocorr&#234;ncia de desfechos adversos.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="endb" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia: </bold>
        </label>
        <p> Pedro Beraldo de Andrade </p>
        <p> Pra&#231;a Athos Fragata, 25/1101 - Fragata </p>
        <p> 17501-220 - Mar&#237;lia, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="pedroberaldo@gmail.com">pedroberaldo@gmail.com</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="pedroberaldo@cardiol.br">pedroberaldo@cardiol.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 11/08/10; revisado recebido em 12/08/10; aceito em 14/09/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Radner S. Thoracal aortography by catheterization from the radial artery; preliminary report of a new technique. Acta Radiol. 1948; 29 (2): 178-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Thoracal aortography by catheterization from the radial artery; preliminary report of a new technique</article-title>
          <source>Acta Radiol</source>
          <date>
            <year>1948</year>
          </date>
          <fpage>178</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Radner</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Campeau L. Percutaneous radial artery approach for coronary angiography. Cathet Cardiovasc Diagn. 1989; 16 (1): 3-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Percutaneous radial artery approach for coronary angiography</article-title>
          <source>Cathet Cardiovasc Diagn</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>3</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Campeau</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Kiemeneij F, Laarman GJ. Percutaneous transradial artery approach for coronary stent implantation. Cathet Cardiovasc Diagn. 1993; 30 (2): 173-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Percutaneous transradial artery approach for coronary stent implantation</article-title>
          <source>Cathet Cardiovasc Diagn</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>173</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kiemeneij</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laarman</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Agostoni P, Biondi-Zoccai GG, de Benedictis ML, Rigattieri S, Turri M, Anselmi M, et al. Radial versus femoral approach for percutaneous coronary diagnostic and interventional procedures; systematic overview and meta-analysis of randomized trials. J Am Coll Cardiol. 2004; 44 (2): 349-56.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Radial versus femoral approach for percutaneous coronary diagnostic and interventional procedures; systematic overview and meta-analysis of randomized trials</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>349</fpage>
          <lpage>56</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Agostoni</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Biondi-Zoccai</surname>
              <given-names>GG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Benedictis</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rigattieri</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turri</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anselmi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Jolly SS, Amlani S, Hamon M, Yusuf S, Mehta SR. Radial versus femoral access for coronary angiography or intervention and the impact on major bleeding and ischemic events: a systematic review and meta-analysis of randomized trials. Am Heart J. 2009; 157 (1): 132-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Radial versus femoral access for coronary angiography or intervention and the impact on major bleeding and ischemic events: a systematic review and meta-analysis of randomized trials</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>132</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>157</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jolly</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amlani</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamon</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Mattos LA, Lemos Neto PA, Rassi A Jr, Marin-Neto JA, Sousa AGMR, Devito FS, et al. / Sociedade Brasileira de Cardiologia. Diretrizes sobre interven&#231;&#227;o coron&#225;ria percut&#226;nea e m&#233;todos adjuntos diagn&#243;sticos em cardiologia intervencionista. Arq Bras Cardiol. 2008; 91 (6 supl.1): 1-58.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diretrizes sobre interven&#231;&#227;o coron&#225;ria percut&#226;nea e m&#233;todos adjuntos diagn&#243;sticos em cardiologia intervencionista</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>58</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mattos</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lemos Neto</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rassi</surname>
              <given-names>A Jr</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marin-Neto</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sousa</surname>
              <given-names>AGMR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Devito</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Sousa AG, Mattos LA, Campos Neto CM, Carvalho HG, Stella FP, Nunes G. Interven&#231;&#245;es percut&#226;neas para revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio no Brasil em 1996 e 1997 comparadas &#224;s do bi&#234;nio 1992 e 1993. Relat&#243;rio do Registro CENIC (Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares). Arq Bras Cardiol. 1998; 70 (6): 423-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Interven&#231;&#245;es percut&#226;neas para revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio no Brasil em 1996 e 1997 comparadas &#224;s do bi&#234;nio 1992 e 1993: Relat&#243;rio do Registro CENIC (Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares)</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>423</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sousa</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mattos</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Campos Neto</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stella</surname>
              <given-names>FP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nunes</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Mattos LA, Sousa AGMR, Pinto IMF, Campos Neto CM, Labrunie A, Alves CR et al. Primary coronary angioplasty in 9,434 patients during acute myocardial infarction: predictors of major in-hospital adverse events from 1996 to 2000 in Brazil. Arq Bras Cardiol. 2002; 79 (4): 405-18.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Primary coronary angioplasty in 9,434 patients during acute myocardial infarction: predictors of major in-hospital adverse events from 1996 to 2000 in Brazil</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>405</fpage>
          <lpage>18</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>79</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mattos</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sousa</surname>
              <given-names>AGMR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pinto</surname>
              <given-names>IMF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Campos Neto</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Labrunie</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alves</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Mattos LA, Sousa AGMR, Pinto IMF, Silva ER, Carneiro JK, Sousa JE, et al. Uma compara&#231;&#227;o entre a interven&#231;&#227;o coronariana percut&#226;nea de resgate e prim&#225;ria realizadas no infarto agudo do mioc&#225;rdio: relato multic&#234;ntrico de 9.371 pacientes. Arq Bras Cardiol. 2004; 82 (5): 434-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Uma compara&#231;&#227;o entre a interven&#231;&#227;o coronariana percut&#226;nea de resgate e prim&#225;ria realizadas no infarto agudo do mioc&#225;rdio: relato multic&#234;ntrico de 9.371 pacientes</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>434</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mattos</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sousa</surname>
              <given-names>AGMR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pinto</surname>
              <given-names>IMF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carneiro</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sousa</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Sousa AG. Procedimentos percut&#226;neos de interven&#231;&#227;o cardiovascular no Brasil em 1992 e 1993. Relat&#243;rio do Registro Nacional - Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares (CENIC). Arq Bras Cardiol. 1994; 62 (4): 217-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Procedimentos percut&#226;neos de interven&#231;&#227;o cardiovascular no Brasil em 1992 e 1993: Relat&#243;rio do Registro Nacional - Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares (CENIC)</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>217</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>62</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sousa</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Applegate RJ, Sacrinty MT, Kutcher MA, Kahl FR, Gandhi SK, Santos RM, et al. Trends in vascular complications after diagnostic cardiac and percutaneous coronary intervention via the femoral artery, 1998 to 2007. JACC Cardiovasc Interv. 2008; 1 (3): 317-26.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trends in vascular complications after diagnostic cardiac and percutaneous coronary intervention via the femoral artery, 1998 to 2007</article-title>
          <source>JACC Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>317</fpage>
          <lpage>26</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Applegate</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sacrinty</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kutcher</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kahl</surname>
              <given-names>FR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gandhi</surname>
              <given-names>SK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Doyle BJ, Rihal CS, Gastineau DA, Holmes DR Jr. Bleeding, blood transfusion, and increased mortality after percutaneous coronary intervention: implications for contemporary practice. J Am Coll Cardiol. 2009; 53 (22): 2019-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bleeding, blood transfusion, and increased mortality after percutaneous coronary intervention: implications for contemporary practice</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>2019</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Doyle</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rihal</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gastineau</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holmes Jr</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Roe MT, Messenger JC, Weintraub WS, Cannon CP, Fonarow GC, Dai D, et al. Treatments, trends, and outcomes of acute myocardial infarction and percutaneous coronary intervention. J Am Coll Cardiol. 2010; 56 (4): 254-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Treatments, trends, and outcomes of acute myocardial infarction and percutaneous coronary intervention</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>254</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>56</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Roe</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Messenger</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weintraub</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cannon</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonarow</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dai</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Chase AJ, Fretz EB, Warburton WP, Klinke WP, Carere RG, Pi D, et al. Association of the arterial access site at angioplasty with transfusion and mortality: the M.O.R.T.A.L study (Mortality benefit Of Reduced Transfusion after percutaneous coronary intervention via the Arm or Leg). Heart. 2008; 94 (8): 1019-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association of the arterial access site at angioplasty with transfusion and mortality: the M.O.R.T.A.L study (Mortality benefit Of Reduced Transfusion after percutaneous coronary intervention via the Arm or Leg)</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1019</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>94</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chase</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fretz</surname>
              <given-names>EB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Warburton</surname>
              <given-names>WP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klinke</surname>
              <given-names>WP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carere</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pi</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Cooper CJ, El-Shiekh RA, Cohen DJ, Blaesing L, Burket MW, Basuet A, et al. Effect of transradial access on quality of life and cost of cardiac catheterization: a randomized comparison. Am Heart J. 1999; 138 (3 pt 1): 430-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of transradial access on quality of life and cost of cardiac catheterization: a randomized comparison</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>430</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>138</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cooper</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>El-Shiekh</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blaesing</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burket</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Basuet</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Rao SV, Ou FS, Wang TY, Roe MT, Brindis R, Rumsfeld JS, et al. Trends in the prevalence and outcomes of radial and femoral approaches to percutaneous coronary intervention. JACC Cardiovasc Interv. 2008; 1 (4): 379-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Trends in the prevalence and outcomes of radial and femoral approaches to percutaneous coronary intervention</article-title>
          <source>JACC Cardiovasc Interv</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>379</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rao</surname>
              <given-names>SV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ou</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>TY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roe</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brindis</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rumsfeld</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Rao SV, Cohen MG, Kandzari DE, Bertrand OF, Gilchrist IC. The transradial approach to percutaneous coronary intervention: historical perspective, current concepts, and future directions. J Am Coll Cardiol. 2010; 55 (20): 2187-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The transradial approach to percutaneous coronary intervention: historical perspective, current concepts, and future directions</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>2187</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rao</surname>
              <given-names>SV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kandzari</surname>
              <given-names>DE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bertrand</surname>
              <given-names>OF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gilchrist</surname>
              <given-names>IC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Louvard Y, Lefevre T, Morice MC. Radial approach: what about the learning curve? Cathet Cardiovasc Diagn. 1997; 42 (4): 467-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Radial approach: what about the learning curve?</article-title>
          <source>Cathet Cardiovasc Diagn</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>467</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Louvard</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lefevre</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morice</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Brasselet C, Blanpain T, Tassan-Mangina S, Deschildre A, Duval S, Vitry F, et al. Comparison of operator radiation exposure with optimized radiation protection devices during coronary angiograms and ad hoc percutaneous coronary interventions by radial and femoral routes. Eur Heart J. 2008; 29 (1): 63-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of operator radiation exposure with optimized radiation protection devices during coronary angiograms and ad hoc percutaneous coronary interventions by radial and femoral routes</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>63</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brasselet</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blanpain</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tassan-Mangina</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deschildre</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duval</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vitry</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Radial approach in percutaneous coronary interventions: current status in Brazil</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Although the radial approach offers an unquestionable result in terms of reduction of vascular complications and occurrence of severe bleeding in comparison to the femoral approach, so far it has only been used in few centers which elected it as the preferential access. OBJECTIVE: To evaluate the current status of percutaneous coronary interventions in Brazil, as regards the use of the radial approach. METHODS: Analysis of data spontaneously recorded in Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares - CENIC (National Center for Cardiovascular Interventions) from 2005 to 2008, in a total of 83,376 procedures. RESULTS: The radial approach was used in 12.6% of the procedures performed, and the femoral approach, in 84.3%. The remaining 3.1% corresponded to brachial artery dissection or puncture. With a success rate of 97.5%, the choice of the radial approach was associated with a significant reduction of vascular complications in comparison to the femoral approach (2.5% versus 3.6 %, p &lt; 0.0001). CONCLUSION: The radial approach remains uncommonly used in Brazil, and this is possibly explained by the lack of training programs, uncertainties regarding the learning curve, and the lack of large-scale studies corroborating the benefits demonstrated to date.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Radial artery</kwd>
        <kwd>femoral artery</kwd>
        <kwd>angioplasty transluminal, percutaneous coronary</kwd>
        <kwd>medical records</kwd>
        <kwd>Brazil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="enda-body2">
          <label>
            <bold>Radial approach in percutaneous coronary interventions: current status in Brazil</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Pedro Beraldo de Andrade; Marden Andr&#233; Tebet, M&#244;noca Vieira Athanazio de Andrade; Andr&#233; Labrunie; Luiz Alberto Piva e Mattos</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital do Cora&#231;&#227;o de Londrina, Londrina, PR; Santa Casa de Mar&#237;lia, Mar&#237;lia, Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> Although the radial approach offers an unquestionable result in terms of reduction of vascular complications and occurrence of severe bleeding in comparison to the femoral approach, so far it has only been used in few centers which elected it as the preferential access.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To evaluate the current status of percutaneous coronary interventions in Brazil, as regards the use of the radial approach.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> Analysis of data spontaneously recorded in <italic>Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares</italic> - CENIC (National Center for Cardiovascular Interventions) from 2005 to 2008, in a total of 83,376 procedures.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> The radial approach was used in 12.6% of the procedures performed, and the femoral approach, in 84.3%. The remaining 3.1% corresponded to brachial artery dissection or puncture. With a success rate of 97.5%, the choice of the radial approach was associated with a significant reduction of vascular complications in comparison to the femoral approach (2.5% <italic>versus</italic> 3.6 %, p &lt; 0.0001).</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> The radial approach remains uncommonly used in Brazil, and this is possibly explained by the lack of training programs, uncertainties regarding the learning curve, and the lack of large-scale studies corroborating the benefits demonstrated to date.</p>
      <p><bold>Keywords: </bold> Radial artery; femoral artery; angioplasty transluminal, percutaneous coronary/methods; medical records; Brazil.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>First described in 1948<sup>1</sup>, the radial approach began to raise the interest of the cardiology community as from Campeau's<sup>2</sup> and Kiemeneij and Laarman's<sup>3</sup> publications in 1989 and 1993, which corroborated the feasibility of the technique for the performance of diagnostic and therapeutic coronary procedures. Although the technique is fully developed today, with unquestionable results regarding the reduction of vascular complications and occurrence of severe bleeding in comparison to the femoral approach<sup>4,5</sup>, its use remains restricted to few centers whose operators have chosen it as the preferential access.</p>
      <p>In Brazil, data referring to the late 1990's showed that the femoral approach prevailed over the radial approach, since it was used in 90% of the procedures, whereas the radial approach was used in only 8% of the cases, with the remaining 2% represented by the Sones technique or brachial artery puncture<sup>6</sup>. However, the growing availability of new and consistent evidence proving the benefits of the use of the radial approach for the performance of percutaneous coronary interventions (PCI), especially in the presence of acute ischemic syndromes, could have a positive impact translated into a more widespread use of this technique.</p>
      <p>The objective of the present study was to present the results of PCI in Brazil, regarding the approach used, in the period from 2005 to 2008, according to data from <italic>Central Nacional de Interven&#231;&#245;es Cardiovasculares</italic> - CENIC (National Center for Cardiovascular Interventions).</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>CENIC is the official agency of the Brazilian Society of Hemodynamics and Interventional Cardiology (SBHCI), created in 1991 to document the performance and evolution of the specialty in Brazil. It comprises a database of voluntary contribution from the full members of and applicants to this society accredited to perform PCI, and includes the five Brazilian geographic regions. In addition, its consistency may be verified by consulting previous publications<sup>7-9</sup>.</p>
      <p>The coordinating center is located in SBHCI's headquarters in S&#227;o Paulo, and their working method, based on electronic data collection in pre-specified telereports, identical for all participating centers, has been described before<sup>10</sup>. Data regarding PCI started to be collected in 1992. It is worth pointing out that novel percutaneous tools other than balloon coronary angioplasty have been incorporated as from the second semester of 1995.</p>
      <p>For the analysis, we used data related to PCI performed between 2005 and 2008. The following criteria and definitions established by CENIC were used, but at the discretion of the operators: approach (femoral, radial, or brachial); procedural success (achieving residual lesion smaller than 50% in interventions without the use of coronary stents, and &lt; 30% in those using endoprostheses); occurrence of serious adverse outcomes during hospitalization - death; acute vessel occlusion (detection of target vessel occlusion up to 24 hours after the procedure); reinfarction; emergency surgery (performed due to acute or subacute target-vessel occlusion within the first 24 hours after the procedure, or caused by other modalities of failed angioplasty, and accompanied by acute myocardial ischemia); and other complications (vascular complications with or without the need for blood transfusion, and stroke). </p>
      <p>The statistical analysis was carried out using the SPSS software program version 12.0 (SPSS Inc., Chicago, IL, USA). Continuous variables were expressed as mean and standard deviation, and categorical variables as absolute numbers and percentages. Univariate analysis of categorical variables was carried out using the chi-square test or Fisher's exact test; continuous variables were analyzed using the Student's t test. P values <underline>&lt;</underline> 0.05 were considered significant. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Between January 1st, 2005 and December 31, 2008 the number of PCI recorded each year was 27266, 19410, 21321 and 15379, respectively, in a total of 83376 procedures in the quadrennium. </p>
      <p>The percentage of use of the radial approach in this period was 12.7% in 2005, 14.9% in 2006, 11.2% in 2007, and 14% in 2008, in a total of 10555 procedures (<xref ref-type="fig" rid="en_aop01511fig01m-body2">Figure 1</xref>). Of these, the success rate was 97.5%, with 2.5% of vascular complications, 0.4% of mortality, 0.3% of reinfarction, and 0.04% of emergency surgeries. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop01511fig01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0312-00026-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>In comparison to the femoral approach for the performance of PCI, the radial approach was associated with a significant reduction of vascular complications, a finding that was consistent in the four years analyzed (<xref ref-type="table" rid="en_aop01511tab01m-body2">Table 1</xref>), as well as among patients undergoing elective, primary or rescue PCI (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop01511tab01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0312-00026-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0312-00026-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The finding of a higher procedural success rate in the present case series - whether in elective or emergency procedures, and of reduced mortality when the radial approach was used possibly reflects the selection of patients with a lower degree of complexity and severity for the use of this technique. </p>
      <p>The femoral approach remains preferential for the performance of PCI in Brazil, being used in 84.3% of the cases. Of these, 3.6% are vascular complications; 0.9%, mortality; 0.4%, reinfartion; and 0.06%, emergency surgery.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The statistics regarding the period of 2005-2008 point to a slight increase in the percentage of use of the radial approach for the performance of PCI in Brazil, going from 8% to 12.6% of the procedures, with a concomitant decrease from 90% to 84.3% in the use of the femoral approach. They also corroborate the superiority of the radial approach in the reduction of vascular complications, in conformity with large case series comparing the different approaches<sup>4,5</sup>. The findings of a higher success rate and lower in-hospital mortality favorable to the radial technique reflect the possible presence of non-measurable factors in this analysis, such as the selection of less severely ill patients who presented with a lower degree of complexity of the procedure when the radial approach was chosen. </p>
      <p>Thanks to the development of femoral closure devices, the use of narrower introducers and catheters, and the use of anticoagulation drugs with a better safety profile, the prevalence of vascular complications related to the performance of invasive coronary procedures using the femoral approach decreased in the past decade<sup>11</sup>. Notwithstanding, this technique is similar to the radial approach, especially among women, the elderly, patients with chronic renal disease, and patients undergoing PCI for acute ischemic syndromes.</p>
      <p>It is known that the occurrence of severe bleeding has a close prognostic correlation due to higher early and late mortalities<sup>12</sup>, and that complications related to the arterial approach are among the major causes of severe bleeding in PCI and acute ischemic syndromes<sup>13</sup>. Choosing the radial approach would be a simple and effective measure to reduce this outcome. In fact, a meta-analysis involving 7020 patients showed a significant reduction by 73% in the occurrence of severe bleeding in comparison to the femoral approach (0.05 <italic>versus</italic> 2.3%, p &lt; 0.01)<sup>5</sup>. Similar findings were reported in a Canadian registry assessing 38872 PCI, in which the radial approach provided a significant reduction in the need for transfusion (1.4% <italic>versus</italic> 2.8%, p &lt; 0.01), as well as in the 30-day and one-year mortality (RR = 0.83, 95% CI: 0.71-0.98)<sup>14</sup>.</p>
      <p>In addition to benefits in the reduction of vascular complications, severe bleeding and need for transfusion, the radial approach is also associated with more comfort and patient preference, possibility of early walking, and reduction of the length of hospital stay as well as of costs<sup>15</sup>.</p>
      <p>In view of the exposed, what would be the reasons for the current low utilization of the radial approach? Data from the National Cardiovascular Data Registry (NCDC), which includes more than 2400 North-American hospitals, show that this technique was used in 1.32% of the cases in the period between 2004 and 2007<sup>16</sup>, and in only 2.3% between 2005 and 2009<sup>13</sup>. Possible explanations for these statistical findings are: lack of training programs and dissemination of knowledge on the technique targeted at practicing and future interventionists<sup>17</sup>; uncertainties regarding the learning curve<sup>18</sup>, which, in turn, would be associated with a higher failure rate of the technique and greater radiation exposure<sup>19</sup>; and lack of large-scale multicenter studies able to reproduce the excellent results obtained in centers highly experienced with this approach.</p>
      <p>Based on these data, we can say that, in addition to the reformulation of professional qualification programs administered by training centers duly registered and accredited, further large randomized studies with proper case series and able to demonstrate reductions in mortality and ischemic events with the use of the radial approach are required to implement changes in the profile of the current interventionist practice.</p>
      <p>
        <bold>Limitations</bold>
      </p>
      <p>The CENIC registry allows for the analysis of a large consecutive number of patients undergoing PCI in Brazil. However, since it is only a registry, it has some limitations: data inclusion is spontaneous, because it does not include all the procedures performed in the period, although the great number of interventions recorded - more than 83000, validates the study as being representative of the real world in Brazil. Other limitations may be mentioned: despite the existing standardization, data are filled out at the discretion of the operator; variables related to the clinical and anatomical complexity of the cases were not considered, thus making it impossible to carry out a judicious comparison as regards the procedural success and the occurrence of adverse outcomes. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Acceso radial en intervenciones coronarias percut&#225;neas: panorama actual brasile&#241;o</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Aunque la t&#233;cnica radial exhiba resultados incontestables en la reducci&#243;n de complicaciones vasculares y ocurrencia de sangrado grave cuando es comparada a la t&#233;cnica femoral, su empleo permanece restringido a pocos centros que la eligieron como v&#237;a de acceso preferencial. OBJETIVO:Evaluar el escenario actual de las intervenciones coronarias percut&#225;neas en el Brasil en cuanto a la utilizaci&#243;n de la v&#237;a de acceso radial. M&#201;TODOS:An&#225;lisis de los datos registrados de forma espont&#225;nea en la Central Nacional de Intervenciones Cardiovasculares (CENIC) durante el cuatrienio de 2005-2008, lo que totaliza 83.376 procedimientos. RESULTADOS:La t&#233;cnica radial fue utilizada en 12,6% de los procedimientos efectuados, y la t&#233;cnica femoral, en 84,3%. Los 3,1% restantes fueron representados por la disecci&#243;n o punci&#243;n braquial. Con una tasa de &#233;xito de 97,5%, la opci&#243;n por el acceso radial se asoci&#243; a la reducci&#243;n significativa de complicaciones vasculares cuando fue comparado al femoral (2,5% versus 3,6%, p &lt; 0,0001). CONCLUSI&#211;N:La utilizaci&#243;n de la t&#233;cnica radial permanece baja en el Brasil. Ausencia de programas de entrenamiento, dudas en cuanto a la curva de aprendizaje y carencia de estudios en gran escala, que corroboren los beneficios demostrados hasta el momento, son posibles justificativas para esos hallazgos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Arteria radial</kwd>
        <kwd>arteria femoral</kwd>
        <kwd>angioplastia transluminal percut&#225;nea coronaria</kwd>
        <kwd>registros m&#233;dicos</kwd>
        <kwd>Brasil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Acceso radial en intervenciones coronarias percut&#225;neas: panorama actual brasile&#241;o</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Pedro Beraldo de Andrade; Marden Andr&#233; Tebet; M&#244;nica Vieira Athanazio de Andrade; Andr&#233; Labrunie; Luiz Alberto Piva e Mattos</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Santa Casa de Mar&#237;lia, Mar&#237;lia, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>Aunque la t&#233;cnica radial exhiba resultados incontestables en la reducci&#243;n de complicaciones vasculares y ocurrencia de sangrado grave cuando es comparada a la t&#233;cnica femoral, su empleo permanece restringido a pocos centros que la eligieron como v&#237;a de acceso preferencial.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold>Evaluar el escenario actual de las intervenciones coronarias percut&#225;neas en el Brasil en cuanto a la utilizaci&#243;n de la v&#237;a de acceso radial.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold>An&#225;lisis de los datos registrados de forma espont&#225;nea en la Central Nacional de Intervenciones Cardiovasculares (CENIC) durante el cuatrienio de 2005-2008, lo que totaliza 83.376 procedimientos.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold>La t&#233;cnica radial fue utilizada en 12,6% de los procedimientos efectuados, y la t&#233;cnica femoral, en 84,3%. Los 3,1% restantes fueron representados por la disecci&#243;n o punci&#243;n braquial. Con una tasa de &#233;xito de 97,5%, la opci&#243;n por el acceso radial se asoci&#243; a la reducci&#243;n significativa de complicaciones vasculares cuando fue comparado al femoral (2,5% <italic>versus</italic> 3,6%, p &lt; 0,0001).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold>La utilizaci&#243;n de la t&#233;cnica radial permanece baja en el Brasil. Ausencia de programas de entrenamiento, dudas en cuanto a la curva de aprendizaje y carencia de estudios en gran escala, que corroboren los beneficios demostrados hasta el momento, son posibles justificativas para esos hallazgos.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold>Arteria radial, arteria femoral, angioplastia transluminal percut&#225;nea coronaria/m&#233;todos, registros m&#233;dicos, Brasil.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Inicialmente descripto en 1948<sup>1</sup>, el acceso radial comenz&#243; a despertar el inter&#233;s de la comunidad cardiol&#243;gica a partir de las publicaciones de Campeau<sup>2</sup> y Kiemeneij y Laarman<sup>3</sup>, en 1989 y 1993, que demostraron su factibilidad en la realizaci&#243;n de procedimientos coronarios diagn&#243;sticos y terap&#233;uticos. Aunque hoy la t&#233;cnica se muestre madura, con resultados incontestables en la reducci&#243;n de complicaciones vasculares y ocurrencia de sangrado grave cuando es comparada a la t&#233;cnica femoral<sup>4,5</sup>, su utilizaci&#243;n permanece restringida a pocos centros, cuyos operadores la eligieron como v&#237;a de acceso preferencial.</p>
      <p>En el Brasil, datos relatados al final de la d&#233;cada de 1990 demostraban que el acceso femoral era preponderante sobre el radial, por ser empleado en 90% de los procedimientos, en cuanto el &#250;ltimo se restring&#237;a a 8% de los casos, con los 2% restantes representados por la t&#233;cnica de Sones o punci&#243;n braquial<sup>6</sup>. Sin embargo, la disponibilidad creciente de nuevas y consistentes evidencias comprobatorias de los beneficios del empleo del acceso radial en la realizaci&#243;n de intervenciones coronarias percut&#225;neas (ICP), sobre todo en el escenario de los s&#237;ndromes isqu&#233;micos agudos, podr&#237;a impactar de forma positiva en su mayor aceptaci&#243;n.</p>
      <p>El objetivo de este estudio es presentar los resultados de las ICP en el Brasil, con enfoque en la v&#237;a de acceso utilizada, en el cuatrienio 2005-2008, seg&#250;n los datos de la Central Nacional de Intervenciones Cardiovasculares (CENIC).</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>La CENIC es un &#243;rgano oficial de la <italic>Sociedade Brasileira de Hemodin&#226;mica e Cardiologia Intervencionista</italic> (SBHCI), creada en 1991 para documentar el desempe&#241;o y la evoluci&#243;n de la especialidad en el Brasil. Est&#225; constituida por un banco de datos de contribuci&#243;n voluntaria de los socios titulares y aspirantes de esa sociedad, autorizados a la pr&#225;ctica de ICP, y comprende las cinco regiones geogr&#225;ficas. Adem&#225;s de eso, su consistencia puede ser medida por medio de publicaciones previas<sup>7-9</sup>.</p>
      <p>Su centro coordinador est&#225; en la sede de la SBHCI en S&#227;o Paulo, y su sistem&#225;tica de funcionamiento, por medio de recolecci&#243;n de datos en telefichas preespecificadas llenadas de forma electr&#243;nica, id&#233;nticas para todos los centros participantes, ya fue descripta anteriormente<sup>10</sup>. Los datos acerca de las ICP comenzaron a ser colectados en 1992. Vale resaltar que los nuevos instrumentos percut&#225;neos, distintos de la angioplastia coronaria con bal&#243;n, fueron incorporados a partir del segundo semestre de 1995.</p>
      <p>Para el an&#225;lisis, fueron utilizados los datos relacionados a las ICP efectuadas entre los a&#241;os 2005 y 2008. Se adoptaron los siguientes criterios y definiciones, establecidos por la CENIC, pero juzgados por los operadores: v&#237;a de acceso (femoral, radial o braquial); &#233;xito del procedimiento (obtenci&#243;n de lesi&#243;n residual inferior a 50% en las intervenciones sin el uso de <italic>stents</italic> coronarios y &lt; 30% en aquellas en que se emplearon las endopr&#243;tesis); ocurrencia de desenlaces adversos graves hasta el final de la internaci&#243;n hospitalaria - &#243;bito, oclusi&#243;n aguda del vaso - (verificaci&#243;n de oclusi&#243;n del vaso dilatado hasta 24h despu&#233;s del procedimiento); reinfarto; cirug&#237;a de emergencia (realizada a consecuencia de oclusi&#243;n aguda o subaguda del vaso-blanco en las primeras 24h despu&#233;s del procedimiento o desencadenada por otras modalidades de fracaso de la angioplastia, acompa&#241;adas de isquemia aguda de miocardio) y otras complicaciones (vasculares, con o sin necesidad de transfusi&#243;n sangu&#237;nea y accidente vascular encef&#225;lico).</p>
      <p>El an&#225;lisis estad&#237;stico fue realizado con el programa de <italic>software</italic> SPSS, versi&#243;n 12.0 (SPSS Inc., Chicago, IL, USA). Las variables continuas fueron expresadas en media y desv&#237;o est&#225;ndar; las categ&#243;ricas, en n&#250;meros absolutos y en porcentual. El an&#225;lisis univariado de las variables categ&#243;ricas fue efectuado por medio del test chi-cuadrado o test exacto de Fisher; las variables continuas fueron analizadas por medio del test <italic>t</italic> de <italic>Student</italic>. Fueron considerados significativos los valores de p <underline>&lt; </underline>0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Entre 1&#186; de enero de 2005 y 31 de diciembre de 2008, fueron registradas, respectivamente, en cada a&#241;o: 27.266, 19.410, 21.321 y 15.379 ICP, totalizando 83.376 procedimientos en el cuatrienio.</p>
      <p>La utilizaci&#243;n de la t&#233;cnica radial en el per&#237;odo fue de 12,7% en 2005, 14,9% en 2006, 11,2% en 2007 y 14% en 2008, completando 10.555 procedimientos (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>). De esos, la tasa de &#233;xito obtenida fue de 97,5%, con 2,5% de complicaciones vasculares, 0,4% de mortalidad, 0,3% de reinfarto y 0,04% de cirug&#237;a de emergencia.</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0312-00026-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Comparado al acceso femoral en la realizaci&#243;n de ICP, el acceso radial se asoci&#243; a la significativa reducci&#243;n de complicaciones vasculares, hallazgo consistente en los cuatro a&#241;os analizados (<xref ref-type="table" rid="es_aop01511t01-body3">Tabla 1</xref>) as&#237; como entre pacientes sometidos a la ICP electiva, primaria o de rescate (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_aop01511t01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0312-00026-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0312-00026-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La constataci&#243;n en la presente casu&#237;stica de mayor tasa de &#233;xito del procedimiento, sea de car&#225;cter electivo, sea de emergencia, y de reducci&#243;n de mortalidad favorables a la t&#233;cnica radial reflejan posiblemente la selecci&#243;n de pacientes con menor grado de complejidad y gravedad para el empleo de esa t&#233;cnica.</p>
      <p>El acceso femoral permanece siendo la v&#237;a preferencial para realizaci&#243;n de ICP en el Brasil, con utilizaci&#243;n en 84,3% de los casos. De esos, 3,6% son de complicaciones vasculares; 0,9%, de mortalidad; 0,4%, de reinfarto; y 0,06%, de cirug&#237;a de emergencia.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Las estad&#237;sticas alusivas al cuatrienio 2005-2008 se&#241;alan un discreto aumento en el porcentual de utilizaci&#243;n del acceso radial en la realizaci&#243;n de ICP en el Brasil, con elevaci&#243;n de 8% a 12,6% de los procedimientos, con ca&#237;da concomitante de 90% a 84,3% de empleo de la t&#233;cnica femoral. Muestran tambi&#233;n la superioridad del acceso radial en la reducci&#243;n de complicaciones vasculares, en conformidad con grandes casu&#237;sticas comparativas entre las v&#237;as de acceso<sup>4,5</sup>. Los hallazgos de mayor tasa de &#233;xito y menor mortalidad hospitalaria favorables a la t&#233;cnica reflejan la posible presencia de factores no mensurables en este an&#225;lisis, como selecci&#243;n de pacientes de menor gravedad cl&#237;nica y grado de complejidad del procedimiento en la elecci&#243;n del acceso radial.</p>
      <p>Gracias al advenimiento de dispositivos de oclusi&#243;n femoral, utilizaci&#243;n de introductores y cat&#233;teres de menor di&#225;metro y f&#225;rmacos anticoagulantes con mejor perfil de seguridad, la prevalencia de complicaciones vasculares relacionadas a la realizaci&#243;n de procedimientos coronarios invasivos por la t&#233;cnica femoral declin&#243; en la &#250;ltima d&#233;cada<sup>11</sup>. Aun as&#237;, esa t&#233;cnica se sobrepone a aquella observada con la t&#233;cnica radial, sobre todo entre mujeres, a&#241;osos, portadores de enfermedad renal cr&#243;nica y pacientes sometidos a ICP en vigencia de s&#237;ndromes isqu&#233;micos agudos.</p>
      <p>Se sabe que la ocurrencia de sangrado grave exhibe estrecha correlaci&#243;n pron&#243;stica, consecuencia de mayor mortalidad precoz y tard&#237;a<sup>12</sup>, y que complicaciones relacionadas a la v&#237;a de acceso arterial preponderan entre las principales causas de sangrado grave en ICP y s&#237;ndromes isqu&#233;micos agudos<sup>13</sup>. La opci&#243;n por el acceso radial representar&#237;a una medida simple y eficaz en la reducci&#243;n de ese desenlace. De hecho, en el metan&#225;lisis que incluy&#243; 7.020 pacientes, ese desenlace demostr&#243; reducci&#243;n significativa de 73% en la ocurrencia de sangrado grave cuando fue comparado a la t&#233;cnica femoral (0,05% <italic>versus</italic> 2,3%, p &lt; 0,001)<sup>5</sup>. Hallazgos semejantes fueron reportados en un registro canadiense evaluando 38.872 ICP, en el que el acceso radial promovi&#243; reducci&#243;n significativa de la necesidad de transfusi&#243;n (1,4% <italic>versus</italic> 2,8%, p &lt; 0,01), as&#237; como de mortalidad a los treinta d&#237;as y un a&#241;o (RR = 0,83, IC de 95%: 0,71-0,98)<sup>14</sup>.</p>
      <p>Adem&#225;s de los beneficios proporcionados en la reducci&#243;n de complicaciones vasculares, sangrado grave y necesidad de transfusi&#243;n, el acceso radial se asocia aun a mayor confort y preferencia por parte del paciente, posibilidad de deambulaci&#243;n precoz, reducci&#243;n del tiempo de permanencia hospitalaria y de los costos<sup>15</sup>.</p>
      <p>Delante de lo expuesto, &#191;Cu&#225;les ser&#237;an las razones para la baja penetraci&#243;n actual del acceso radial? Datos del <italic>National Cardiovascular Fecha Registry</italic> (NCDC), que engloba m&#225;s de 2.400 hospitales norteamericanos, demuestran que su empleo entre 2004-2007 se situ&#243; alrededor de 1,32%<sup>16</sup>, pasando a apenas 2,3% entre 2005-2009<sup>13</sup>. Son posibles justificativas para esos hallazgos estad&#237;sticos: ausencia de programas de entrenamiento y difusi&#243;n de conocimientos acerca de la t&#233;cnica volcados a intervencionistas en actividad y en formaci&#243;n<sup>17</sup>; dudas en cuanto a la curva de aprendizaje<sup>18</sup>, que, por su vez, estar&#237;a asociada a la mayor tasa de insuficiencia de la t&#233;cnica y a la mayor exposici&#243;n radiol&#243;gica<sup>19</sup>; carencia de estudios en larga escala, multic&#233;ntricos, capaces de reproducir los excelentes resultados obtenidos en centros dotados de gran experiencia con la v&#237;a.</p>
      <p>Con base en esos datos, se puede decir que, adem&#225;s de la reformulaci&#243;n de programas de calificaci&#243;n profesional administrados por centros de entrenamiento debidamente registrados y acreditados, grandes ensayos randomizados con casu&#237;stica adecuada y capaces de demostrar reducci&#243;n de mortalidad y eventos isqu&#233;micos con la utilizaci&#243;n del acceso radial se muestran necesarios, para que se pueda instituir un cambio en el perfil de la pr&#225;ctica intervencionista vigente.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones</bold>
      </p>
      <p>El registro CENIC posibilita el an&#225;lisis de un gran n&#250;mero consecutivo de pacientes sometidos a ICP en el pa&#237;s. Con todo, por tratarse de un registro, presenta limitaciones: el env&#237;o de datos es espont&#225;neo, porque no contempla la totalidad de procedimientos efectuados en el per&#237;odo, aunque el elevado n&#250;mero de intervenciones registradas, superior a 83.000, valide el estudio como representativo de la realidad brasile&#241;a Otras limitaciones pueden ser relacionadas: el juzgamiento en el llenado de los datos, a despecho de la normatizaci&#243;n existente, queda a criterio del operador; variables relacionadas a las complejidades cl&#237;nica y anat&#243;mica de los casos no fueron medidas, imposibilitando la comparaci&#243;n criteriosa en lo que se refiere al &#233;xito del procedimiento y a la ocurrencia de desenlaces adversos.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
