<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">NbVyMyQb5DdKPc5Dv4sGXsQ</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000400008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600408</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000034</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Doen&#231;a periodontal em portadoras de valvopatia durante a gravidez: estudo cl&#237;nico e microbiol&#243;gico</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>&#193;vila</surname>
            <given-names>Walkiria Samuel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Timerman</surname>
            <given-names>Lilia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Romito</surname>
            <given-names>Giuseppe Alexandre</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Marcelino</surname>
            <given-names>S&#237;lvia Linard</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Neves</surname>
            <given-names>Itamara L&#250;cia Itagiba</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zugaib</surname>
            <given-names>Marcelo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Grinberg</surname>
            <given-names>Max</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Odontologia </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Departamento de Estomatologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>307</fpage>
      <lpage>311</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>24</day>
          <month>02</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>26</day>
          <month>07</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>28</day>
          <month>07</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A doen&#231;a periodontal representa risco &#224; gestante portadora de valvopatia reum&#225;tica, seja para contrair endocardite infecciosa, seja por propiciar complica&#231;&#245;es obst&#233;tricas. OBJETIVO: Estudar a frequ&#234;ncia da doen&#231;a periodontal em portadoras de valvopatia reum&#225;tica durante a gravidez. M&#201;TODOS: Foram estudadas 140 gestantes, compar&#225;veis quanto a idade e o n&#237;vel socioecon&#244;mico, divididas em: 70 portadoras de doen&#231;a valvar reum&#225;tica e 70 mulheres saud&#225;veis. Todas se submeteram a: 1) avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica odontol&#243;gica que incluiu a an&#225;lise dos seguintes par&#226;metros: 1.1) profundidade &#224; sondagem, 1.2) dist&#226;ncia da linha esmalte-cemento &#224; margem gengival, 1.3) n&#237;vel cl&#237;nico de inser&#231;&#227;o, 1.4) &#237;ndice de sangramento, 1.5) &#237;ndice de placa bacteriana, e, 1.6) comprometimento de furca; e, 2) exame microbiol&#243;gico nas amostras de saliva e do cone que considerou o controle positivo para as cepas das bact&#233;rias Porphyromonas gingivalis, Tannerella forsithia e Aggregobacter actinomycetemcomitans. RESULTADOS: A les&#227;o valvar mitral foi prevalente (65 casos = 92,8%) dentre as gestantes cardiopatas. A compara&#231;&#227;o entre os grupos mostrou n&#227;o haver diferen&#231;as entre idade e a paridade, e embora tenham sido verificadas diferen&#231;as entre as medidas da dist&#226;ncia da linha esmalte-cemento &#224; margem gengival (p = 0,01) e o &#237;ndice de placa (p=0,04), a frequ&#234;ncia da doen&#231;a periodontal identificada em 20 (14,3%) gestantes, n&#227;o foi diferente entre os grupos (p = 0,147). O exame microbiol&#243;gico mostrou uma propor&#231;&#227;o maior da bact&#233;ria P. gingivalis na saliva de gestantes saud&#225;veis (p = 0,004). CONCLUS&#195;O: O estudo cl&#237;nico e microbiol&#243;gico periodontal durante a gravidez demonstrou igual frequ&#234;ncia da doen&#231;a periodontal em portadoras de valvopatia reum&#225;tica quando comparada &#224;s mulheres saud&#225;veis.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Periodontite</kwd>
        <kwd>gengivite</kwd>
        <kwd>doen&#231;as das valvas card&#237;acas</kwd>
        <kwd>doen&#231;a valvar reum&#225;tica</kwd>
        <kwd>gravidez</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>01</day>
        <month>04</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Doen&#231;a periodontal em portadoras de valvopatia durante a gravidez - estudo cl&#237;nico e microbiol&#243;gico</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Walkiria Samuel &#193;vila<sup>I</sup>; Lilia Timerman<sup>II</sup>; Giuseppe Alexandre Romito<sup>III</sup>; S&#237;lvia Linard Marcelino<sup>III</sup>; Itamara L&#250;cia Itagiba Neves<sup>I</sup>; Marcelo Zugaib<sup>IV</sup>; Max Grinberg<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
    <p><sup>III</sup>Disciplina de Periodontia do Departamento de Estomatologia da Faculdade de Odontologia da Universidade de S&#227;o Paulo - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
    <p><sup>IV</sup>Departamento de Obstetr&#237;cia e Ginecologia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> A doen&#231;a periodontal representa risco &#224; gestante portadora de valvopatia reum&#225;tica, seja para contrair endocardite infecciosa, seja por propiciar complica&#231;&#245;es obst&#233;tricas. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Estudar a frequ&#234;ncia da doen&#231;a periodontal em portadoras de valvopatia reum&#225;tica durante a gravidez. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram estudadas 140 gestantes, compar&#225;veis quanto a idade e o n&#237;vel socioecon&#244;mico, divididas em: 70 portadoras de doen&#231;a valvar reum&#225;tica e 70 mulheres saud&#225;veis. Todas se submeteram a: 1) avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica odontol&#243;gica que incluiu a an&#225;lise dos seguintes par&#226;metros: 1.1) profundidade &#224; sondagem, 1.2) dist&#226;ncia da linha esmalte-cemento &#224; margem gengival, 1.3) n&#237;vel cl&#237;nico de inser&#231;&#227;o, 1.4) &#237;ndice de sangramento, 1.5) &#237;ndice de placa bacteriana, e, 1.6) comprometimento de furca; e, 2) exame microbiol&#243;gico nas amostras de saliva e do cone que considerou o controle positivo para as cepas das bact&#233;rias <italic>Porphyromonas gingivalis</italic>, <italic>Tannerella forsithia</italic> e <italic>Aggregobacter actinomycetemcomitans</italic>. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> A les&#227;o valvar mitral foi prevalente (65 casos = 92,8%) dentre as gestantes cardiopatas. A compara&#231;&#227;o entre os grupos mostrou n&#227;o haver diferen&#231;as entre idade e a paridade, e embora tenham sido verificadas diferen&#231;as entre as medidas da dist&#226;ncia da linha esmalte-cemento &#224; margem gengival (p = 0,01) e o &#237;ndice de placa (p=0,04), a frequ&#234;ncia da doen&#231;a periodontal identificada em 20 (14,3%) gestantes, n&#227;o foi diferente entre os grupos (p = 0,147). O exame microbiol&#243;gico mostrou uma propor&#231;&#227;o maior da bact&#233;ria <italic>P. gingivalis</italic> na saliva de gestantes saud&#225;veis (p = 0,004). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O estudo cl&#237;nico e microbiol&#243;gico periodontal durante a gravidez demonstrou igual frequ&#234;ncia da doen&#231;a periodontal em portadoras de valvopatia reum&#225;tica quando comparada &#224;s mulheres saud&#225;veis.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Periodontite, gengivite, doen&#231;as das valvas card&#237;acas, doen&#231;a valvar reum&#225;tica, gravidez.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A doen&#231;a periodontal compreende um amplo espectro de altera&#231;&#245;es dos tecidos periodont&#237;ticos de origem inflamat&#243;ria e/ou infecciosa que podem acontecer durante a gravidez, quando modifica&#231;&#245;es fisiol&#243;gicas da cavidade oral, atribu&#237;veis a mecanismos hormonais da gesta&#231;&#227;o, causam o que se denomina gengivite grav&#237;dica<sup>1</sup>, caracterizada por inflama&#231;&#227;o de gengiva, cemento e ligamento periodontal, e que predisp&#245;e a gestante &#224; periodontite.</p>
    <p>A periodontite que acomete cerca de 15,0% da popula&#231;&#227;o brasileira<sup>2,3</sup> &#233; uma situa&#231;&#227;o cl&#237;nica mais grave, porque, al&#233;m de comprometer o osso alveolar, associa-se a micro-organismos, na maioria bacilos anaer&#243;bicos gram-negativos, destacando-se as bact&#233;rias <italic>Porphyromonas gingivalis (P. gingivalis), Tannerella forsythia</italic> (<italic>T. forsythia),</italic> e <italic>Aggregobacter actinomycetemcomitans (A. actinomycetemcomitans)</italic><sup>4</sup>.</p>
    <p>No &#226;mbito da gravidez, o permanente estado inflamat&#243;rio e infeccioso da cavidade oral<sup>5</sup> representa riscos potenciais, seja por favorecer a infec&#231;&#227;o por endocardite infecciosa, seja por propiciar complica&#231;&#245;es obst&#233;tricas, tais como aborto espont&#226;neo e prematuridade<sup>6</sup>.</p>
    <p>Nesse sentido, o objetivo deste trabalho foi estudar a frequ&#234;ncia da doen&#231;a periodontal em mulheres portadoras de valvopatia reum&#225;tica durante a gravidez.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>No per&#237;odo de janeiro de 2005 a julho de 2008, realizou-se um estudo transversal que selecionou 140 mulheres gr&#225;vidas com idades entre 18 e 35 anos, atendidas consecutivamente pelo Sistema &#218;nico de Sa&#250;de (SUS). O grupo de portadoras de doen&#231;a valvar reum&#225;tica foi composto por 70 gestantes atendidas no ambulat&#243;rio de Cardiopatia e Gravidez da Unidade de Cardiopatias Valvares do Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor). O grupo de mulheres saud&#225;veis correspondeu a 70 gestantes acompanhadas no ambulat&#243;rio de pr&#233;-natal do Centro de Sa&#250;de Geraldo de Paula Souza, da Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica da Universidade de S&#227;o Paulo (USP).</p>
    <p>Quando da inclus&#227;o no estudo, os grupos de gestantes reum&#225;ticas e gestantes saud&#225;veis foram compar&#225;veis quanto &#224; idade, n&#237;veis socioecon&#244;mico e cultural, e idade gestacional. Todas as pacientes obedeceram a um protocolo que incluiu avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica peri&#243;dica e exame cl&#237;nico odontol&#243;gico, que visou a identifica&#231;&#227;o de doen&#231;a periodontal e o estudo microbiol&#243;gico da cavidade oral. No grupo das gestantes reum&#225;ticas, dentre as medica&#231;&#245;es de indica&#231;&#227;o cardiol&#243;gica, foi mantida a aplica&#231;&#227;o intramuscular de penicilina G benzatina, na dose de 1.200.000 UI a cada 21 dias, para profilaxia secund&#225;ria da doen&#231;a reum&#225;tica. N&#227;o foram inclu&#237;das mulheres com outras morbidades, tais como hipertens&#227;o arterial, diabete melito, doen&#231;as infecciosas, ou aquelas que tivessem utilizado antibi&#243;ticos num per&#237;odo inferior a tr&#234;s meses.</p>
    <p>Entre os dados da anamnese, destacou-se, para o estudo, o questionamento sobre os h&#225;bitos da higiene bucal. As pacientes foram submetidas &#224; avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica periodontal que utilizou o espelho cl&#237;nico e uma sonda milimetrada para registro dos seguintes par&#226;metros: a) profundidade cl&#237;nica de sondagem (PCS) que corresponde &#224; dist&#226;ncia (mm) compreendida entre a margem gengival e o fundo do sulco gengival ou da bolsa periodontal; b) dist&#226;ncia da linha esmalte-cemento &#224; margem gengival (LEC/MG); c) n&#237;vel cl&#237;nico de inser&#231;&#227;o (NCI) que &#233; a diferen&#231;a aritm&#233;tica dos valores de PCS e LEC/MG; d) &#237;ndice de sangramento (IS) nas 4 faces de cada dente avaliado; e) &#237;ndice de placa bacteriana (IP); e f) comprometimento de furca. O diagn&#243;stico de doen&#231;a periodontal firmou-se nos crit&#233;rios de Tonetti e Claffey<sup>7</sup>.</p>
    <p>Para a an&#225;lise microbiol&#243;gica das amostras de saliva e do cone, foram aplicadas as t&#233;cnicas de extra&#231;&#227;o do &#225;cido desoxirribonucleico (DNA) e da rea&#231;&#227;o de polimerase em cadeia. Os controles positivos foram cepas cultivadas das bact&#233;rias <italic>P. gingivalis</italic>, <italic>T. forsythia</italic> e <italic>A. actinomycetemcomitans</italic>, de acordo com a t&#233;cnica de Ashimoto<sup>8</sup>.</p>
    <p>A an&#225;lise estat&#237;stica dos resultados utilizou as frequ&#234;ncias absolutas e relativas dos dados, as medidas de tend&#234;ncia central (m&#233;dia e mediana) e a dispers&#227;o dos valores (m&#237;nimo, m&#225;ximo e desvio-padr&#227;o). Os testes de associa&#231;&#227;o (qui-quadrado de Pearson e exato de Fisher) foram calculados para avaliar a rela&#231;&#227;o entre a presen&#231;a de doen&#231;a periodontal e as vari&#225;veis qualitativas. Na avalia&#231;&#227;o da condi&#231;&#227;o periodontal, foram considerados os par&#226;metros cl&#237;nicos: PCS, NCI, LEC/MG, IS e IP. Os testes n&#227;o param&#233;tricos de Mann-Whitney e qui-quadrado de Pearson foram utilizados para a compara&#231;&#227;o entre as gestantes reum&#225;ticas e as saud&#225;veis. Adotou-se o n&#237;vel de signific&#226;ncia de 5,0% para rejei&#231;&#227;o da hip&#243;tese de nulidade.</p>
    <p>O estudo foi aprovado pelas Comiss&#245;es de &#201;tica em Pesquisa do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina (CAPPesp - processo n&#186; 199/05) e do InCor (processo n&#186; 2557-04/177) da Universidade de S&#227;o Paulo, e pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa do Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia. As pacientes foram inclu&#237;das no protocolo ap&#243;s obten&#231;&#227;o da assinatura do Termo de Consentimento Livre e Esclarecido, de acordo com as normas da Resolu&#231;&#227;o n&#186; 196, de 10 de outubro de 1996, do Conselho Nacional de Sa&#250;de.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Eram primigestas 61 pacientes (43,6%) e a m&#233;dia da idade materna n&#227;o foi diferente (p &lt; 0,451) entre os grupos, sendo de 27 &#177; 4,6 anos nas reum&#225;ticas e de 27 &#177; 5,1 anos nas mulheres saud&#225;veis. A an&#225;lise da distribui&#231;&#227;o da les&#227;o valvar no grupo de gestantes reum&#225;ticas mostrou que 45 (32,1%) delas apresentavam valvopatia mitral, 5 (3,6%) valvopatia a&#243;rtica e 20 (28,5%), les&#227;o combinada mitral e a&#243;rtica. Quinze das 70 gestantes reum&#225;ticas j&#225; haviam sido submetidas &#224; cirurgia card&#237;aca de substitui&#231;&#227;o valvar por pr&#243;tese biol&#243;gica.</p>
    <p>
      <bold>Exame cl&#237;nico-odontol&#243;gico</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise das informa&#231;&#245;es dos h&#225;bitos de higiene bucal mostrou que o uso de fio dental foi maior (p = 0,02) no grupo das gestantes reum&#225;ticas (48 = 68,5%) quando comparado ao saud&#225;vel (32 = 45,7%), enquanto que o h&#225;bito de enxaguar a boca com antiss&#233;ptico foi 2,3 vezes maior entre as gestantes saud&#225;veis. Os exames odontol&#243;gico e microbiol&#243;gico foram realizados em idade gestacional semelhante (p = 0,801), sendo em m&#233;dia durante a 27,8&#170; &#177; 6,6 semana de gesta&#231;&#227;o no grupo de reum&#225;ticas e na 29,8&#170; &#177; 7,6 semana no saud&#225;vel.</p>
    <p>A m&#233;dia do n&#250;mero de dentes preservados foi de 24,1 dentes no grupo das reum&#225;ticas e 24,0 no grupo saud&#225;vel. A doen&#231;a periodontal foi identificada em 20 (14,3%) gestantes, sendo que 7 (10%) delas eram reum&#225;ticas e 13 (18,6%) saud&#225;veis, n&#227;o havendo diferen&#231;a estat&#237;stica (p = 0,147) na compara&#231;&#227;o entre os grupos. A an&#225;lise dos par&#226;metros periodontais demonstrados na <xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref> verificou diferen&#231;as entre os grupos quanto &#224;s medidas LEC/MG (p = 0,01) e IP (p = 0,04).</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0307-00034-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Exame microbiol&#243;gico</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise comparativa entre os grupos mostrou que a propor&#231;&#227;o da <italic>P. gingivalis</italic> foi significativamente maior na saliva de gestantes saud&#225;veis em compara&#231;&#227;o &#224;s reum&#225;ticas (p = 0,004), mas n&#227;o houve diferen&#231;a quanto &#224;s bact&#233;rias <italic>T. forsythia e A. actinomycetemcomitans</italic> tanto nas amostras de saliva quanto nas do cone (<xref ref-type="table" rid="t2">Tabela 2</xref>). An&#225;lise da distribui&#231;&#227;o dos tipos de bact&#233;rias entre as 20 gestantes que apresentaram doen&#231;a periodontal mostrou que a propor&#231;&#227;o de <italic>P. gingivalis</italic> e de <italic>A. actinomycetemcomitans</italic> foi significativamente maior nas amostras de saliva e do cone, respectivamente (<xref ref-type="table" rid="t3">Tabela 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="t2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0307-00034-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="t3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0307-00034-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Dados obst&#233;tricos</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o houve complica&#231;&#227;o obst&#233;trica materna durante a gesta&#231;&#227;o e o parto. A idade gestacional do parto, calculada em semanas de gesta&#231;&#227;o, variou entre 36 e 42 anos (m&#233;dia = 38,54 &#177; 6,65) nas gestantes reum&#225;ticas e entre 32 e 42 anos (m&#233;dia = 39,28 &#177; 7,65) nas saud&#225;veis. O peso dos rec&#233;m-nascidos variou entre 3.017 e 4.488 g (m&#233;dia = 3.069 g &#177; 455) no grupo de gestantes reum&#225;ticas, e entre 3.290 e 4.260 g (m&#233;dia = 3.286 g &#177; 455) no das saud&#225;veis. A an&#225;lise comparativa mostrou que a idade gestacional do parto e o peso dos rec&#233;m-nascidos foram menores no grupo das gestantes reum&#225;ticas, com signific&#226;ncia estat&#237;stica (respectivamente p = 0,0036 e p = 0,034).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo prov&#234; dados originais aos conhecimentos atuais sobre o envolvimento da doen&#231;a periodontal em duas situa&#231;&#245;es especiais: gravidez e valvopatia reum&#225;tica.</p>
    <p>Modifica&#231;&#245;es hormonais da gesta&#231;&#227;o, mudan&#231;as no estilo de alimenta&#231;&#227;o e higiene bucal prec&#225;ria s&#227;o fatores que favorecem a manifesta&#231;&#227;o da gengivite grav&#237;dica, habitual no ciclo grav&#237;dico-puerperal<sup>9,10</sup>. Acresce que a falta de acesso ao tratamento odontol&#243;gico e os mitos sobre a seguran&#231;a no tratamento dent&#225;rio predisp&#245;em &#224; doen&#231;a periodontal durante a gesta&#231;&#227;o<sup>11</sup>.</p>
    <p>Embora a popula&#231;&#227;o considerada neste estudo estivesse exposta a todos esses fatores, o registro de 14,0% de doen&#231;a periodontal n&#227;o foi diferente do percentual encontrado na popula&#231;&#227;o geral<sup>12</sup>. Entre as explica&#231;&#245;es para tal achado est&#227;o as caracter&#237;sticas da casu&#237;stica: pacientes jovens (m&#233;dia de idade de 27 anos) que sabidamente<sup>13</sup> apresentam menor risco de doen&#231;a periodontal quando comparadas aos idosos; exclus&#227;o de tabagistas e de portadoras de diabete melito, condi&#231;&#245;es de reconhecido e elevado risco para doen&#231;a periodontal na popula&#231;&#227;o geral<sup>14,15</sup>. Deve-se ressaltar, entretanto, que os conhecimentos atuais carecem de mais estudos sobre a incid&#234;ncia da doen&#231;a periodontal em cardiopatas portadores de valvopatia reum&#225;tica.</p>
    <p>O presente estudo mostrou que a propor&#231;&#227;o de 13 (18,6%) casos de doen&#231;a periodontal no grupo saud&#225;vel e 7 (10,0%) no grupo de reum&#225;ticas n&#227;o resultou em signific&#226;ncia estat&#237;stica. Entretanto, verificou-se no exame cl&#237;nico que par&#226;metros, como a dist&#226;ncia entre a linha esmalte-cemento (LEC) e a margem gengival (MG) e o &#237;ndice de placa bacteriana (IP), foram diferentes na gestante saud&#225;vel.</p>
    <p>Tais achados talvez possam ser explicados pela melhor higiene bucal efetuada pelas gestantes reum&#225;ticas, as quais utilizavam fio dental com maior frequ&#234;ncia. Embora de n&#237;vel socioecon&#244;mico semelhante, as mulheres com valvopatia s&#227;o, provavelmente, mais bem informadas sobre os potenciais riscos card&#237;acos associados &#224; m&#225; sa&#250;de bucal, fruto da educa&#231;&#227;o continuada recebida no decorrer do seguimento cardiol&#243;gico.</p>
    <p>Nesse sentido, tem sido refor&#231;ado na pr&#225;tica di&#225;ria que o estado inflamat&#243;rio e infeccioso cr&#244;nico da boca contribui para a bacteriemia intermitente e para o risco de endocardite infecciosa em portadores de valvopatias. De fato, Hull<sup>16</sup> e Holmstrup<sup>17</sup> demonstraram que a cavidade bucal &#233; a principal porta de entrada para agentes etiol&#243;gicos da endocardite infecciosa.</p>
    <p>No que diz respeito aos tipos de agentes microbianos na doen&#231;a periodontal, as dificuldades no reconhecimento de sua especificidade fundamentam-se no expressivo n&#250;mero de esp&#233;cies, observando-se que cerca de 300 a 400 delas s&#227;o encontradas no biofilme bacteriano<sup>18</sup>. Desse espectro, possivelmente, algo entre 10 a 20 esp&#233;cies participam da patogenicidade e da destrui&#231;&#227;o period&#244;ntica na doen&#231;a periodontal<sup>19</sup>, prevalecendo bacilos anaer&#243;bicos gram-negativos, dentre eles o <italic>A. actinomycetemcomitans (grupo Hacek), a P. gingivalis e a P. intermedia,</italic> com predom&#237;nio nas amostras de gengiva<sup>20</sup>.</p>
    <p>A identifica&#231;&#227;o de maior propor&#231;&#227;o de <italic>P. gingivalis</italic> na saliva de gestantes saud&#225;veis em compara&#231;&#227;o &#224; reum&#225;tica (54,3% <italic>vs</italic> 29,20%; p = 0,004) refor&#231;a a explica&#231;&#227;o sobre a melhor condi&#231;&#227;o bucal das pacientes cardiopatas comparada &#224; das gestantes saud&#225;veis.</p>
    <p>Considere-se, entretanto, a poss&#237;vel influ&#234;ncia positiva da penicilina benzatina no grupo das gestantes reum&#225;ticas. Assim, a recomenda&#231;&#227;o de manter a administra&#231;&#227;o desse antibi&#243;tico a cada 21 dias, durante a gravidez, com o intuito de prevenir novos surtos reum&#225;ticos, pode representar um benef&#237;cio adicional na melhoria da sa&#250;de oral e na preven&#231;&#227;o da doen&#231;a periodontal durante a gravidez.</p>
    <p>No presente estudo, a preval&#234;ncia da <italic>P. gingivalis</italic> nas amostras de saliva nas pacientes que tiveram a doen&#231;a periodontal corrobora os relatos de Dietrich e Takeuchi<sup>19</sup>, que demonstraram ser a <italic>P. gingivalis</italic> um agente pat&#243;geno de forte virul&#234;ncia e que a sua detec&#231;&#227;o deve ser utilizada como indicador cl&#237;nico para doen&#231;a periodontal.</p>
    <p>Quanto &#224; evolu&#231;&#227;o obst&#233;trica, nossos resultados n&#227;o permitiram correlacionar a doen&#231;a periodontal com os efeitos adversos para a gravidez. Embora a literatura tenha chamado a aten&#231;&#227;o para a associa&#231;&#227;o de doen&#231;a periodontal com o baixo peso ao nascer e a prematuridade, em decorr&#234;ncia do estado sist&#234;mico inflamat&#243;rio, ainda n&#227;o h&#225; evid&#234;ncias suficientes para permitir a correla&#231;&#227;o de efeitos da doen&#231;a periodontal com desfechos obst&#233;tricos adversos<sup>21</sup>.</p>
    <p>Por outro lado, a significativa propor&#231;&#227;o de rec&#233;m-nascidos de baixo peso e a menor idade gestacional quando do parto, verificadas no grupo de gestantes reum&#225;ticas, s&#227;o explicadas pelas restri&#231;&#245;es ao d&#233;bito card&#237;aco materno e ao fluxo placent&#225;rio, acrescidas da a&#231;&#227;o da eventual terap&#234;utica com diur&#233;ticos e betabloqueadores utilizados nas gestantes reum&#225;ticas.</p>
    <p>No &#226;mbito materno, a aus&#234;ncia de complica&#231;&#245;es no ciclo grav&#237;dico-puerperal &#233; atribu&#237;vel &#224; n&#227;o inclus&#227;o de pacientes portadoras de hipertens&#227;o arterial, diabete melito e outras morbidades, aliada ao rigor da assist&#234;ncia pr&#233;-natal multidisciplinar.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O estudo cl&#237;nico-microbiol&#243;gico da cavidade oral durante a gravidez demonstrou que a frequ&#234;ncia da doen&#231;a periodontal em mulheres portadoras de valvopatia reum&#225;tica n&#227;o foi diferente quando comparada &#224;s gestantes saud&#225;veis.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>A pesquisa teve apoio financeiro da Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de S&#227;o Paulo (processo 57931-2).</p>
    <p>&#192; equipe do atendimento de pr&#233;-natal do Centro de Sa&#250;de Geraldo de Paula Souza da Faculdade de Sa&#250;de P&#250;blica da Universidade de S&#227;o Paulo pelo apoio &#224; forma&#231;&#227;o da casu&#237;stica que incluiu as gestantes saud&#225;veis.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela FAPESP.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Lilia Timerman pelo Incor.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Walkiria Samuel &#193;vila </p>
        <p> Rua Apiac&#225;s, 688/31 - Perdizes </p>
        <p> 05017-020 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="wsavila@cardiol.br">wsavila@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="walkiria@incor.usp.br">walkiria@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 24/02/10; revisado recebido em 26/07/10; aceito em 28/07/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Raber-Durlacher    JE, van Steengergen TJ, Van Der Velden U, de Graaff J, Abracham-Inpijn L. Experimental    gingivitis during pregnancy and post-partum: clinical, endocrinological and    microbiological aspects. J Clin Periodontal. 1994;21(8):549-58.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Experimental gingivitis during pregnancy and post-partum: clinical, endocrinological and microbiological aspects</article-title>
          <source>J Clin Periodontal</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>549</fpage>
          <lpage>58</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Raber-Durlacher</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Steengergen</surname>
              <given-names>TJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Der Velden</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Graaff</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abracham-Inpijn</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Abegg C. Oral    hygiene habits among Brazilian adults in an urban area of southern Brazil. Rev    Sa&#250;de P&#250;blica. 1997;31(6):586-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oral hygiene habits among Brazilian adults in an urban area of southern Brazil</article-title>
          <source>Rev Sa&#250;de P&#250;blica</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>586</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Abegg</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Gjermo P, Rosing    CK, Susin C, Oppermann R. Periodontal diseases in Central and South America.    Periodontol 2000;2002;29:70-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Periodontal diseases in Central and South America</article-title>
          <source>Periodontol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>70</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gjermo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosing</surname>
              <given-names>CK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Susin</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oppermann</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Sanz M, Lau    L, Herrera D, Morillo JM, Silva A. Methods of detection of Actinobacillus actinomycetemcomitans,    Porphyromonas gingivalis and Tannerella forsythensis in periodontal microbiology,    with special emphasis on advanced molecular techniques: a review. J Clin Periodontol.    2004;31(12):1034-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Methods of detection of Actinobacillus actinomycetemcomitans, Porphyromonas gingivalis and Tannerella forsythensis in periodontal microbiology, with special emphasis on advanced molecular techniques: a review</article-title>
          <source>J Clin Periodontol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1034</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sanz</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lau</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herrera</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morillo</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Mombelli A.    Periodontitis as an infectious disease: specific features and their implications.    Oral Dis. 2003;9(Suppl. 1):6-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Periodontitis as an infectious disease: specific features and their implications</article-title>
          <source>Oral Dis</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>6</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mombelli</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Agueda A, Ramon    JM, Manau C, Guerrero A, Echeverria JJ. Periodontal disease as a risk factor    for adverse pregnancy outcomes: a prospective cohort study. J Clin Periodontol.    2008;35(1):16-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Periodontal disease as a risk factor for adverse pregnancy outcomes: a prospective cohort study</article-title>
          <source>J Clin Periodontol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>16</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Agueda</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramon</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manau</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guerrero</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Echeverria</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Tonetti MS,    Claffey N. Advances in the progression of periodontitis and proposal of definitions    of a periodontitis case and disease progression for use in risk factor research.    In: 5th European Workshop in Periodontology. J Clin Periodontol. 2005;32(Suppl.    6):210-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Advances in the progression of periodontitis and proposal of definitions of a periodontitis case and disease progression for use in risk factor research</article-title>
          <source>5th European Workshop in Periodontology. J Clin Periodontol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>210</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tonetti</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Claffey</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Ashimoto A,    Chen C, Bakker I, Slots J. Polymerase chain reaction detection of 8 putative    periodontal pathogens in subgingival plaque of gingivitis and advanced periodontitis    lesions. Oral Microbiol Immunol. 1996;11(4):266-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Polymerase chain reaction detection of 8 putative periodontal pathogens in subgingival plaque of gingivitis and advanced periodontitis lesions</article-title>
          <source>Oral Microbiol Immunol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>266</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ashimoto</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bakker</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Slots</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Kinane DF PM,    Peterson M, Stathopoulou PG. Environment and other modifying factors of the    periodontal disease. J Periodontol. 2006;40:107-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Environment and other modifying factors of the periodontal disease</article-title>
          <source>J Periodontol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>107</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kinane DF</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peterson</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stathopoulou</surname>
              <given-names>PG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Yalcin FEE,    Soydinc M, Basegmez C, Issever H, Isik G, Berber L, et al. The effect of sociocultural    status on periodontal conditions in pregnancy. J Periodontol. 2002;73(2):178-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of sociocultural status on periodontal conditions in pregnancy</article-title>
          <source>J Periodontol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>178</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>73</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yalcin</surname>
              <given-names>FEE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soydinc</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Basegmez</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Issever</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Isik</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berber</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Boggess, KA.    Maternal oral healthy in pregnancy. Obstetric Gynecol. 2008;111(4):976-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Maternal oral healthy in pregnancy</article-title>
          <source>Obstetric Gynecol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>976</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Boggess</surname>
              <given-names>KA.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Oliver RC,    Brown LJ, Loe H. Periodontal diseases in the United States population. J Periodontol.    1998;69(2):269-78.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Periodontal diseases in the United States population</article-title>
          <source>J Periodontol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>269</fpage>
          <lpage>78</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oliver</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Loe</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Dietrich T,    Jimenez M, Krall Kaye EA, Vokonas PS, Garcia RI. Age-dependent associations    between chronic periodontitis/edentulism and risk of coronary heart disease.    Circulation. 2008;117(13):1668-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Age-dependent associations between chronic periodontitis/edentulism and risk of coronary heart disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1668</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dietrich</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jimenez</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krall Kaye</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vokonas</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garcia</surname>
              <given-names>RI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Haber J, Kent    RL. Cigarette smoking in a periodontal practice. J Periodontol. 1992;63(2):100-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cigarette smoking in a periodontal practice</article-title>
          <source>J Periodontol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>100</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>63</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Haber</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kent</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Kinane DF,    Chestnutt IG. Relationship of diabetes to periodontitis. Curr Opin Periodontol.    1997;4:29-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relationship of diabetes to periodontitis</article-title>
          <source>Curr Opin Periodontol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>29</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kinane</surname>
              <given-names>DF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chestnutt</surname>
              <given-names>IG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Hull MW, Chow    AW. An approach to oral infections and their management. Curr Infect Dis Rep.    2005;7(1):17-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An approach to oral infections and their management</article-title>
          <source>Curr Infect Dis Rep</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>17</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hull</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chow</surname>
              <given-names>AW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Holmstrup P,    Poulsen AH, Andersen L, Skuldbol T, Fiehn NE. Oral infections and systemic diseases.    Dent Clin North Am. 2003;47(3):575-98.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oral infections and systemic diseases</article-title>
          <source>Dent Clin North Am</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>575</fpage>
          <lpage>98</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Holmstrup</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poulsen</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andersen</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Skuldbol</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fiehn</surname>
              <given-names>NE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Darveau RJP,    Tanner A, Page RC. The microbial challenge in periodontitis. Periodontol 2000;1997;14:12-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The microbial challenge in periodontitis</article-title>
          <source>Periodontol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>12</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Darveau</surname>
              <given-names>RJP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanner</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Page</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Takeuchi Y,    Umeda M, Sakamoto M, Benno Y, Huang Y, Ishikawa I. Treponema socranskii, Treponema    denticola, and Porphyromonas gingivalis are associated with severity of periodontal    tissue destruction. J Periodontol. 2001;72(10):1354-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Treponema socranskii, Treponema denticola, and Porphyromonas gingivalis are associated with severity of periodontal tissue destruction</article-title>
          <source>J Periodontol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1354</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Takeuchi</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Umeda</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sakamoto</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benno</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishikawa</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Yano-Higuchi    K, Takamatsu N, He T, Umeda M, Ishikawa I. Prevalence of Bacteroides forsythus,    Porphyromonas gingivalis and Actinobacillus actinomycetemcomitans in subgingival    microflora of Japanese patients with adult and rapidly progressive periodontitis.    J Clin Periodontol. 2000;27(8):597-602.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of Bacteroides forsythus, Porphyromonas gingivalis and Actinobacillus actinomycetemcomitans in subgingival microflora of Japanese patients with adult and rapidly progressive periodontitis</article-title>
          <source>J Clin Periodontol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>597</fpage>
          <lpage>602</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yano-Higuchi</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takamatsu</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>He</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Umeda</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishikawa</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Xiong X, Buekens    P, Fraser WD, Beck J, Offenbacher J. Periodontal disease and adverse pregnancy    outcomes: a systematic review. BJOG. 2006;113(2):135-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Periodontal disease and adverse pregnancy outcomes: a systematic review</article-title>
          <source>BJOG</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>135</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Xiong</surname>
              <given-names>X</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buekens</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fraser</surname>
              <given-names>WD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beck</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Offenbacher</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Enfermedad periodontal en portadoras de valvopat&#237;a durante la gravidez: estudio cl&#237;nico y microbiol&#243;gico</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La enfermedad periodontal, caracterizada por el estado inflamatorio e infeccioso permanente de la cavidad oral, representa riesgo a la gestante portadora de valvopat&#237;a reum&#225;tica, ya sea para contraer endocarditis infecciosa, el sea por propiciar complicaciones obst&#233;tricas, tales como aborto espont&#225;neo y prematuridad. OBJETIVO:Estudiar la frecuencia de la enfermedad periodontal en portadoras de valvopat&#237;a reum&#225;tica durante la gravidez. M&#201;TODOS: Fueron estudiadas 140 gestantes, divididas por edad y por nivel socioecon&#243;mico, en dos grupos: 70 portadoras de enfermedad valvar reum&#225;tica y 70 mujeres sanas. Todas se sometieron a: 1) evaluaci&#243;n cl&#237;nica odontol&#243;gica que incluy&#243; el an&#225;lisis de los siguientes par&#225;metros: 1.1) profundidad al sondaje, 1.2) distancia de la l&#237;nea esmalte-cemento al margen gingival, 1.3) nivel cl&#237;nico de inserci&#243;n, 1.4) &#237;ndice de sangrado, 1.5) &#237;ndice de placa bacteriana, y, 1.6) compromiso de furca; y, 2) examen microbiol&#243;gico en las muestras de saliva y del cono que consider&#243; el control positivo para las cepas de las bacterias Porphyromonas gingivalis, Tannerella forsithia y Aggregobacter actinomycetemcomitans. RESULTADOS:La edad y la paridad no fueron diferentes entre los grupos; la lesi&#243;n valvar mitral fue prevalente (65 casos = 92,8%), tanto en la forma aislada (45 casos) cuanto asociada a la lesi&#243;n valvar a&#243;rtica (20 casos). El an&#225;lisis comparativo mostr&#243; que las medidas de la distancia de la l&#237;nea esmalte-cemento al margen gingival (p = 0,01) y el &#237;ndice de placa (p = 0,04) fueron diferentes entre los grupos; y la frecuencia de la enfermedad periodontal identificada en 20 (14,3%) gestantes, de las cuales 7 eran reum&#225;ticas (10,0%) y 13 sanas (18,6%), no fue diferente entre los grupos (p = 0,147). El examen microbiol&#243;gico mostr&#243; una proporci&#243;n mayor de la bacteria P. gingivalis en la saliva de gestantes sanas (p = 0,004). CONCLUSI&#211;N:El estudio cl&#237;nico y microbiol&#243;gico periodontal durante la gravidez demostr&#243; igual frecuencia de enfermedad periodontal en portadoras de valvopat&#237;a reum&#225;tica cuando fueron comparadas a las mujeres sanas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Periodontitis</kwd>
        <kwd>gengivitis</kwd>
        <kwd>enfermedades de las valvas card&#237;acas</kwd>
        <kwd>enfermedades reum&#225;ticas</kwd>
        <kwd>gravidez</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Enfermedad periodontal en portadoras de valvopat&#237;a durante la gravidez - estudio cl&#237;nico y microbiol&#243;gico</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Walkiria Samuel &#193;vila<sup>I</sup>; Lilia Timerman<sup>II</sup>; Giuseppe Alexandre Romito<sup>III</sup>; S&#237;lvia Linard Marcelino<sup>III</sup>; Itamara L&#250;cia Itagiba Neves<sup>I</sup>; Marcelo Zugaib<sup>IV</sup>; Max Grinberg<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Disciplina de Periodontia do Departamento de Estomatologia da Faculdade de Odontologia da Universidade de S&#227;o Paulo - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>IV</sup>Departamento de Obstetr&#237;cia e Ginecologia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La enfermedad periodontal, caracterizada por el estado inflamatorio e infeccioso permanente de la cavidad oral, representa riesgo a la gestante portadora de valvopat&#237;a reum&#225;tica, ya sea para contraer endocarditis infecciosa, el sea por propiciar complicaciones obst&#233;tricas, tales como aborto espont&#225;neo y prematuridad.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold>Estudiar la frecuencia de la enfermedad periodontal en portadoras de valvopat&#237;a reum&#225;tica durante la gravidez.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Fueron estudiadas 140 gestantes, divididas por edad y por nivel socioecon&#243;mico, en dos grupos: 70 portadoras de enfermedad valvar reum&#225;tica y 70 mujeres sanas. Todas se sometieron a: 1) evaluaci&#243;n cl&#237;nica odontol&#243;gica que incluy&#243; el an&#225;lisis de los siguientes par&#225;metros: 1.1) profundidad al sondaje, 1.2) distancia de la l&#237;nea esmalte-cemento al margen gingival, 1.3) nivel cl&#237;nico de inserci&#243;n, 1.4) &#237;ndice de sangrado, 1.5) &#237;ndice de placa bacteriana, y, 1.6) compromiso de furca; y, 2) examen microbiol&#243;gico en las muestras de saliva y del cono que consider&#243; el control positivo para las cepas de las bacterias <italic>Porphyromonas gingivalis</italic>, <italic>Tannerella forsithia</italic> y <italic>Aggregobacter actinomycetemcomitans</italic>.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold>La edad y la paridad no fueron diferentes entre los grupos; la lesi&#243;n valvar mitral fue prevalente (65 casos = 92,8%), tanto en la forma aislada (45 casos) cuanto asociada a la lesi&#243;n valvar a&#243;rtica (20 casos). El an&#225;lisis comparativo mostr&#243; que las medidas de la distancia de la l&#237;nea esmalte-cemento al margen gingival (p = 0,01) y el &#237;ndice de placa (p = 0,04) fueron diferentes entre los grupos; y la frecuencia de la enfermedad periodontal identificada en 20 (14,3%) gestantes, de las cuales 7 eran reum&#225;ticas (10,0%) y 13 sanas (18,6%), no fue diferente entre los grupos (p = 0,147). El examen microbiol&#243;gico mostr&#243; una proporci&#243;n mayor de la bacteria <italic>P. gingivalis</italic> en la saliva de gestantes sanas (p = 0,004).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold>El estudio cl&#237;nico y microbiol&#243;gico periodontal durante la gravidez demostr&#243; igual frecuencia de enfermedad periodontal en portadoras de valvopat&#237;a reum&#225;tica cuando fueron comparadas a las mujeres sanas.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold>Periodontitis, gengivitis, enfermedades de las valvas card&#237;acas, enfermedades reum&#225;ticas, gravidez.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La enfermedad periodontal comprende un amplio espectro de alteraciones de los tejidos period&#243;nticos de origen inflamatorio y/o infeccioso que pueden acontecer durante la gravidez, cuando modificaciones fisiol&#243;gicas de la cavidad oral, atribuibles a mecanismos hormonales de la gestaci&#243;n, causan lo que se denomina gingivitis grav&#237;dica<sup>1</sup>, caracterizada por inflamaci&#243;n de enc&#237;a, cemento y ligamento periodontal, y que predispone a la gestante a la periodontitis.</p>
      <p>La periodontitis que ataca cerca de 15,0% de la poblaci&#243;n brasile&#241;a<sup>2,3</sup> es una situaci&#243;n cl&#237;nica m&#225;s grave, porque, adem&#225;s de comprometer el hueso alveolar, se asocia a microorganismos, en la mayor&#237;a bacilos anaer&#243;bicos gram-negativos, destac&#225;ndose las bacterias <italic>Porphyromonas gingivalis (P. gingivalis), Tannerella forsythia</italic> (<italic>T. forsythia),</italic> y <italic>Aggregobacter actinomycetemcomitans (A. actinomycetemcomitans)</italic><sup>4</sup>.</p>
      <p>En el &#225;mbito de la gravidez, el permanente estado inflamatorio e infeccioso de la cavidad oral<sup>5</sup> representa riesgos potenciales, sea por favorecer la infecci&#243;n por endocarditis infecciosa, sea por propiciar complicaciones obst&#233;tricas, tales como aborto espont&#225;neo y prematuridad<sup>6</sup>.</p>
      <p>En ese sentido, el objetivo de este trabajo fue estudiar la frecuencia de la enfermedad periodontal en mujeres portadoras de valvopat&#237;a reum&#225;tica durante la gravidez.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>En el per&#237;odo de enero de 2005 a julio de 2008, se realiz&#243; un estudio transversal que seleccion&#243; 140 mujeres gr&#225;vidas con edades entre 18 y 35 a&#241;os, atendidas consecutivamente por el Sistema &#218;nico de Salud (SUS). El grupo de portadoras de enfermedad valvar reum&#225;tica fue compuesto por 70 gestantes atendidas en el ambulatorio de Cardiopat&#237;a y Gravidez de la Unidad de Cardiopat&#237;as Valvares del Instituto del Coraz&#243;n (InCor). El grupo de mujeres sanas correspondi&#243; a 70 gestantes controladas en el ambulatorio de prenatal del Centro de Salud Geraldo de Paula Souza, de la Facultad de Salud P&#250;blica de la Universidad de S&#227;o Paulo (USP).</p>
      <p>Al momento de la inclusi&#243;n en el estudio, los grupos de gestantes reum&#225;ticas y gestantes sanas fueron comparables a trav&#233;s de la edad, de los niveles socioecon&#243;mico y cultural, y de la edad gestacional. Todas las pacientes obedecieron a un protocolo que incluy&#243; evaluaci&#243;n cl&#237;nica peri&#243;dica y examen cl&#237;nico odontol&#243;gico, que busc&#243; la identificaci&#243;n de enfermedad periodontal y el estudio microbiol&#243;gico de la cavidad oral. En el grupo de las gestantes reum&#225;ticas, entre las medicaciones de indicaci&#243;n cardiol&#243;gica, fue mantenida la aplicaci&#243;n intramuscular de penicilina G benzatina, en la dosis de 1.200.000 UI cada 21 d&#237;as, para profilaxis secundaria de la enfermedad reum&#225;tica. No fueron incluidas mujeres con otras morbilidades, tales como hipertensi&#243;n arterial, diabetes mellitus, enfermedades infecciosas, o aquellas que estuviesen utilizado antibi&#243;ticos en un per&#237;odo inferior a tres meses.</p>
      <p>Entre los datos de la anamnesis, se destac&#243;, para el estudio, el cuestionamiento sobre los h&#225;bitos de higiene bucal. Las pacientes fueron sometidas a evaluaci&#243;n cl&#237;nica periodontal que utiliz&#243; el espejo cl&#237;nico y una sonda milimetrada para registro de los siguientes par&#225;metros: a) profundidad cl&#237;nica de sondaje (PCS) que corresponde a la distancia (mm) comprendida entre el margen gingival y el fundo del surco gingival o de la bolsa periodontal; b) distancia de la l&#237;nea esmalte-cemento al margen gingival (LEC/MG); c) nivel cl&#237;nico de inserci&#243;n (NCI) que es la diferencia aritm&#233;tica de los valores de PCS y LEC/MG; d) &#237;ndice de sangrado (IS) en las 4 caras de cada diente evaluado; e) &#237;ndice de placa bacteriana (IP); y f) compromiso de furca. El diagn&#243;stico de enfermedad periodontal se bas&#243; en los criterios de Tonetti y Claffey<sup>7</sup>.</p>
      <p>Para el an&#225;lisis microbiol&#243;gico de las muestras de saliva y del cono, fueron aplicadas las t&#233;cnicas de extracci&#243;n del &#225;cido desoxirribonucleico (DNA) y de la reacci&#243;n de polimerasa en cadena. Los controles positivos fueron cepas cultivadas de las bacterias <italic>P. gingivalis</italic>, <italic>T. forsythia</italic> y <italic>A. actinomycetemcomitan</italic>, de acuerdo con la t&#233;cnica de Ashimoto<sup>8</sup>.</p>
      <p>El an&#225;lisis estad&#237;stico de los resultados utiliz&#243; las frecuencias absolutas y relativas de los datos, las medidas de tendencia central (media y mediana) y la dispersi&#243;n de los valores (m&#237;nimo, m&#225;ximo y desv&#237;o-est&#225;ndar). Los tests de asociaci&#243;n (chi-cuadrado de Pearson y exacto de Fisher) fueron calculados para evaluar la relaci&#243;n entre la presencia de enfermedad periodontal y las variables cualitativas. En la evaluaci&#243;n de la condici&#243;n periodontal, fueron considerados los par&#225;metros cl&#237;nicos: PCS, NCI, LEC/MG, IS y IP. Los tests no param&#233;tricos de Mann-Whitney y chi-cuadrado de Pearson fueron utilizados para la comparaci&#243;n entre las gestantes reum&#225;ticas y las sanas. Se adopt&#243; el nivel de significancia de 5,0% para rechazo de la hip&#243;tesis de nulidad.</p>
      <p>EL estudio fue aprobado por las Comisiones de &#201;tica en Investigaci&#243;n del Hospital de las Cl&#237;nicas de la Facultad de Medicina (CAPPesp - proceso n&#186; 199/05) y del InCor (proceso n&#186; 2557-04/177) de la Universidad de S&#227;o Paulo, y por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n del Instituto Dante Pazzanese de Cardiolog&#237;a. Las pacientes fueron incluidas en el protocolo despu&#233;s de obtenci&#243;n de la firma del T&#233;rmino de Consentimiento Libre y Aclarado, de acuerdo con las normas de la Resoluci&#243;n n&#186; 196, de 10 de octubre de 1996, del Consejo Nacional de Salud.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Eran primigestas 61 pacientes (43,6%) y la media de la edad materna no fue diferente (p &lt; 0,451) entre los grupos, siendo de 27 &#177; 4,6 a&#241;os en las reum&#225;ticas y de 27 &#177; 5,1 a&#241;os en las mujeres sanas. El an&#225;lisis de la distribuci&#243;n de la lesi&#243;n valvar en el grupo de gestantes reum&#225;ticas mostr&#243; que 45 (32,1%) de ellas presentaban valvopat&#237;a mitral, 5 (3,6%) valvopat&#237;a a&#243;rtica y 20 (28,5%), lesi&#243;n combinada mitral y a&#243;rtica. Quince de las 70 gestantes reum&#225;ticas ya hab&#237;an sido sometidas a cirug&#237;a card&#237;aca de substituci&#243;n valvar por pr&#243;tesis biol&#243;gica.</p>
      <p>
        <bold>Examen cl&#237;nico odontol&#243;gico</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis de las informaciones de los h&#225;bitos de higiene bucal mostr&#243; que el uso de hilo dental fue mayor (p = 0,02) en el grupo de las gestantes reum&#225;ticas (48 = 68,5%) cuando fue comparado al sano (32 = 45,7%), mientras que el h&#225;bito de enjuagar la boca con antis&#233;ptico fue 2,3 veces mayor entre las gestantes sanas. Los ex&#225;menes odontol&#243;gico y microbiol&#243;gico fueron realizados en edad gestacional semejante (p = 0,801), siendo en media durante la 27,8&#170; &#177; 6,6 semana de gestaci&#243;n en el grupo de reum&#225;ticas y en la 29,8&#170; &#177; 7,6 semana en el sano.</p>
      <p>La media del n&#250;mero de dientes preservados fue de 24,1 dientes en el grupo de las reum&#225;ticas y 24,0 en el grupo sano. La enfermedad periodontal fue identificada en 20 (14,3%) gestantes, siendo que 7 (10%) de ellas eran reum&#225;ticas y 13 (18,6%) sanas, no habiendo diferencia estad&#237;stica (p = 0,147) en la comparaci&#243;n entre los grupos. El an&#225;lisis de los par&#225;metros periodontales demostrados en la <xref ref-type="table" rid="es_aop02611t01-body2">Tabla 1</xref> verific&#243; diferencias entre los grupos en cuanto a las medidas LEC/MG (p = 0,01) y IP (p = 0,04).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_aop02611t01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0307-00034-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Examen microbiol&#243;gico</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis comparativo entre los grupos mostr&#243; que la proporci&#243;n de la <italic>P. gingivalis</italic> fue significativamente mayor en la saliva de gestantes sanas en comparaci&#243;n a las reum&#225;ticas (p = 0,004), pero no hubo diferencia en cuanto a las bacterias <italic>T. forsythia y A. actinomycetemcomitan</italic> tanto en las muestras de saliva como en las del cono (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>). An&#225;lisis de la distribuci&#243;n de los tipos de bacterias entre las 20 gestantes que presentaron enfermedad periodontal mostr&#243; que la proporci&#243;n de <italic>P. gingivalis</italic> y de <italic>A. actinomycetemcomitan</italic> fue significativamente mayor en las muestras de saliva y del cono, respectivamente (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0307-00034-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0307-00034-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Datos obst&#233;tricos</bold>
      </p>
      <p>No hubo complicaci&#243;n obst&#233;trica materna durante la gestaci&#243;n y el parto. La edad gestacional del parto, calculada en semanas de gestaci&#243;n, vari&#243; entre 36 y 42 a&#241;os (media = 38,54 &#177; 6,65) en las gestantes reum&#225;ticas y entre 32 y 42 a&#241;os (media = 39,28 &#177; 7,65) en las sanas. El peso de los reci&#233;n nacidos vari&#243; entre 3.017 y 4.488 g (media = 3.069 g &#177; 455) en el grupo de gestantes reum&#225;ticas, y entre 3.290 y 4.260 g (media = 3286 g &#177; 455) en el de las sanas. El an&#225;lisis comparativa mostr&#243; que la edad gestacional del parto y el peso de los reci&#233;n nacidos fueron menores en el grupo de las gestantes reum&#225;ticas, con significancia estad&#237;stica (respectivamente p = 0,0036 y p = 0,034).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio provee datos originales a los conocimientos actuales sobre el envolvimiento de la enfermedad periodontal en dos situaciones especiales: gravidez y valvopat&#237;a reum&#225;tica.</p>
      <p>Modificaciones hormonales de la gestaci&#243;n, cambios en el estilo de alimentaci&#243;n y higiene bucal precaria son factores que favorecen la manifestaci&#243;n de la gingivitis grav&#237;dica, habitual en el ciclo grav&#237;dico-puerperal<sup>9,10</sup>. Se agrega que la falta de acceso al tratamiento odontol&#243;gico y los mitos sobre la seguridad en el tratamiento dentario predisponen a la enfermedad periodontal durante la gestaci&#243;n<sup>11</sup>.</p>
      <p>Aunque la poblaci&#243;n considerada en este estudio estuviese expuesta a todos esos factores, el registro de 14,0% de enfermedad periodontal no fue diferente del porcentual encontrado en la poblaci&#243;n geral<sup>12</sup>. Entre las explicaciones para tal hallazgo est&#225;n las caracter&#237;sticas de la casu&#237;stica: pacientes j&#243;venes (media de edad de 27 a&#241;os) que sabidamente<sup>13</sup> presentan menor riesgo de enfermedad periodontal cuando son comparadas a los a&#241;osos; exclusi&#243;n de tabaquistas y de portadoras de diabetes mellitus, condiciones de reconocido y elevado riesgo para enfermedad periodontal en la poblaci&#243;n geral<sup>14,15</sup>. Se debe resaltar, entre tanto, que los conocimientos actuales carecen de m&#225;s estudios sobre la incidencia de la enfermedad periodontal en card&#237;acos portadores de valvopat&#237;a reum&#225;tica.</p>
      <p>El presente estudio mostr&#243; que la proporci&#243;n de 13 (18,6%) casos de enfermedad periodontal en el grupo sano y 7 (10,0%) en el grupo de reum&#225;ticas no result&#243; en significancia estad&#237;stica. Entre tanto, se verific&#243; en el examen cl&#237;nico que par&#225;metros, como la distancia entre la l&#237;nea esmalte-cemento (LEC) y el margen gingival (MG) y el &#237;ndice de placa bacteriana (IP), fueron diferentes en la gestante sana.</p>
      <p>Tales hallazgos tal vez puedan ser explicados por la mejor higiene bucal efectuada por las gestantes reum&#225;ticas, las cuales utilizaban hilo dental con mayor frecuencia. Aunque de nivel socioecon&#243;mico semejante, las mujeres con valvopat&#237;a son, probablemente, mejor informadas sobre los potenciales riesgos card&#237;acos asociados a la mala salud bucal, fruto de la educaci&#243;n continuada recibida a lo largo del seguimiento cardiol&#243;gico.</p>
      <p>En ese sentido, ha sido reforzado en la pr&#225;ctica diaria que el estado inflamatorio e infeccioso cr&#243;nico de la boca contribuye a la bacteriemia intermitente y al riesgo de endocarditis infecciosa en portadores de valvopat&#237;as. De hecho, Hull<sup>16</sup> y Holmstrup<sup>17</sup> demostraron que la cavidad bucal es la principal puerta de entrada para agentes etiol&#243;gicos de la endocarditis infecciosa.</p>
      <p>En lo que dice respecto a los tipos de agentes microbianos en la enfermedad periodontal, las dificultades en el reconocimiento de su especificidad se fundamenta en el significativo n&#250;mero de especies, observ&#225;ndose que cerca de 300 a 400 de ellas son encontradas en el biofilm bacteriano<sup>18</sup>. De ese espectro, posiblemente, algo entre 10 a 20 especies participan de la patogenicidad y de la destrucci&#243;n period&#243;ntica en la enfermedad periodontal<sup>19</sup>, prevaleciendo bacilos anaer&#243;bicos gram-negativos, entre ellos el <italic>A. actinomycetemcomitans (grupo Hacek), la P. gingivalis y la P. intermedia,</italic> con predominio en las muestras de enc&#237;a<sup>20</sup>.</p>
      <p>La identificaci&#243;n de mayor proporci&#243;n de <italic>P. gingivalis</italic> en la saliva de gestantes sanas en comparaci&#243;n a las reum&#225;ticas (54,3% <italic>vs</italic> 29,20%; p = 0,004) refuerza la explicaci&#243;n sobre la mejor condici&#243;n bucal de las pacientes card&#237;acas comparada a la de las gestantes sanas.</p>
      <p>Consid&#233;rese, entre tanto, la posible influencia positiva de la penicilina benzatina en el grupo de las gestantes reum&#225;ticas. As&#237;, la recomendaci&#243;n de mantener la administraci&#243;n de ese antibi&#243;tico cada 21 d&#237;as, durante la gravidez, con el prop&#243;sito de prevenir nuevos surtos reum&#225;ticos, puede representar un beneficio adicional en la mejora de la salud oral y en la prevenci&#243;n de la enfermedad periodontal durante la gravidez.</p>
      <p>En el presente estudio, la prevalencia de la <italic>P. gingivalis</italic> en las muestras de saliva en las pacientes que tuvieron enfermedad periodontal corrobora los relatos de Dietrich y Takeuchi<sup>19</sup>, que demostraron que la <italic>P. gingivalis</italic> es un agente pat&#243;geno de fuerte virulencia y que su detecci&#243;n debe ser utilizada como indicador cl&#237;nico para enfermedad periodontal.</p>
      <p>En cuanto a la evoluci&#243;n obst&#233;trica, nuestros resultados no permitieron correlacionar la enfermedad periodontal con los efectos adversos para la gravidez. Aunque la literatura haya llamado la atenci&#243;n para la asociaci&#243;n de enfermedad periodontal con el bajo peso al nacer y la prematuridad, a consecuencia del estado sist&#233;mico inflamatorio, aun no hay evidencias suficientes para permitir la correlaci&#243;n de efectos de la enfermedad periodontal con desenlaces obst&#233;tricos adversos<sup>21</sup>.</p>
      <p>Por otro lado, la significativa proporci&#243;n de reci&#233;n nacidos de bajo peso y la menor edad gestacional en el parto, verificadas en el grupo de gestantes reum&#225;ticas, son explicadas por las restricciones al d&#233;bito card&#237;aco materno y al flujo placentario, adem&#225;s de la acci&#243;n de la eventual terap&#233;utica con diur&#233;ticos y betabloqueantes utilizados en las gestantes reum&#225;ticas.</p>
      <p>En el &#225;mbito materno, la ausencia de complicaciones en el ciclo grav&#237;dico puerperal es atribuible a la no inclusi&#243;n de pacientes portadoras de hipertensi&#243;n arterial, diabetes mellitus y otras morbilidades, aliada al rigor de la asistencia prenatal multidisciplinar.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El estudio cl&#237;nico-microbiol&#243;gico de la cavidad oral durante la gravidez demostr&#243; que la frecuencia de la enfermedad periodontal en mujeres portadoras de valvopat&#237;a reum&#225;tica no fue diferente cuando comparada a las gestantes sanas.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>La investigaci&#243;n tuvo apoyo financiero de la Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa del Estado de S&#227;o Paulo (processo 57931-2).</p>
      <p>Al equipo de atenci&#243;n prenatal del Centro de Salud Geraldo de Paula Souza de la Facultad de Salud P&#250;blica de la Universidad de S&#227;o Paulo por el apoyo a la formaci&#243;n de la casu&#237;stica que incluy&#243; a las gestantes sanas.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>FAPESP financi&#243; el presente estudio.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Esteart&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Lilia Timerman, por Incor.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Periodontal disease in pregnant patients with rheumatic valvular disease: clinical and microbiological study</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The periodontal disease during pregnancy of women with rheumatic valve disease imply infective endocarditis risks and higher rate of preterm birth and low birth weight. OBJECTIVE: To study the periodontal disease rate of women with rheumatic valve disease during pregnancy. METHODS: We studied 140 pregnant women who included 70 patients with rheumatic valve disease and 70 healthy women. The periodontal examination included: 1) periodontal clinical exam regard the follow variables: a) probing depth; b) gingival margin; c) clinical attachment level; d) bleeding on probing; e) plaque index and f) gingival index; and 2) microbiological test was performed in samples serum and gingival crevicular fluid and considered positive controls to Porphyromonas gingivalis, Tannerella forsithia e Aggregobacter actinomycetemcomitans. RESULTS: Age and parity were similar between groups; as single or combined the mitral valve disease was prevalent among the rheumatic valve lesion in 45 (32.1%) e 20 (28.5%) cases, respectively. Among the periodontal variables gingival margin (p=0.01) and plaque index (p=0.04) were different between groups. The periodontal disease was identified in 20 (14,3%) pregnant women, seven (10%) of them were patients with valve rheumatic disease and the remain 13 (18,6%) were healthy women, its percentual was not different between groups (p=0,147). Microbiological analyses of oral samples showed higher percentual of P. gingivalis in healthy pregnant women (p=0.004). CONCLUSION: The clinical and microbiological study during pregnancy showed comparable incidence of periodontal disease between women with rheumatic valve disease and healthy women.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Periodontitis</kwd>
        <kwd>gengivitis</kwd>
        <kwd>heart valve diseases</kwd>
        <kwd>rheumatic disease</kwd>
        <kwd>pregnancy</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Periodontal disease in pregnant patients with rheumatic valvular disease - clinical and microbiological study</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Walkiria Samuel &#193;vila<sup>I</sup>; Lilia Timerman<sup>II</sup>; Giuseppe Alexandre Romito<sup>III</sup>; S&#237;lvia Linard Marcelino<sup>III</sup>; Itamara L&#250;cia Itagiba Neves<sup>I</sup>; Marcelo Zugaib<sup>IV</sup>; Max Grinberg<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Disciplina de Periodontia do Departamento de Estomatologia da Faculdade de Odontologia da Universidade de S&#227;o Paulo - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>IV</sup>Departamento de Obstetr&#237;cia e Ginecologia do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo - S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> The periodontal disease during pregnancy of women with rheumatic valve disease imply infective endocarditis risks and higher rate of preterm birth and low birth weight.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To study the periodontal disease rate of women with rheumatic valve disease during pregnancy.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> We studied 140 pregnant women who included 70 patients with rheumatic valve disease and 70 healthy women. The periodontal examination included: 1) periodontal clinical exam regard the follow variables: a) probing depth; b) gingival margin; c) clinical attachment level; d) bleeding on probing; e) plaque index and f) gingival index; and 2) microbiological test was performed in samples serum and gingival crevicular fluid and considered positive controls to <italic>Porphyromonas gingivalis</italic>, <italic>Tannerella forsithia</italic> e <italic>Aggregobacter actinomycetemcomitans</italic>.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Age and parity were similar between groups; as single or combined the mitral valve disease was prevalent among the rheumatic valve lesion in 45 (32.1%) e 20 (28.5%) cases, respectively. Among the periodontal variables gingival margin (p=0.01) and plaque index (p=0.04) were different between groups. The periodontal disease was identified in 20 (14,3%) pregnant women, seven (10%) of them were patients with valve rheumatic disease and the remain 13 (18,6%) were healthy women, its percentual was not different between groups (p=0,147). Microbiological analyses of oral samples showed higher percentual of <italic>P. gingivalis</italic> in healthy pregnant women (p=0.004).</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> The clinical and microbiological study during pregnancy showed comparable incidence of periodontal disease between women with rheumatic valve disease and healthy women.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Periodontitis; gengivitis; heart valve diseases; rheumatic disease; pregnancy.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Periodontal disease comprehends a broad spectrum of alterations in periodontal tissue, which has an inflammatory and/or infectious origin. These alterations can take place during pregnancy, when physiological alterations in the oral cavity, attributed to hormonal mechanisms that occur during pregnancy, result in what is called pregnancy gingivitis<sup>1</sup>, characterized by inflammation of the gingiva, cement and periodontal ligament and that predisposes the pregnant woman to periodontitis.</p>
      <p>The periodontitis that affects around 15.0% of the Brazilian population<sup>2,3</sup> is a more severe clinical situation, as it involves the alveolar bone and is also associated with microorganisms, in the majority of cases gram-negative anaerobic bacilli, especially the bacteria <italic>Porphyromonas gingivalis (P. gingivalis), Tannerella forsythia</italic> (<italic>T. forsythia)</italic> and <italic>Aggregatibacter actinomycetemcomitans (A. actinomycetemcomitans)</italic><sup>4</sup>.</p>
      <p>During pregnancy, the permanent inflammatory and infectious state of the oral cavity<sup>5</sup> represents a potential risk, either by favoring the occurrence of infectious endocarditis or by causing obstetric complications, such as miscarriage and prematurity<sup>6</sup>.</p>
      <p>In this sense, the objective of the present study was to study the frequency of periodontal disease in women with rheumatic valvular disease during pregnancy.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>From January2005 to July 2008, a cross-sectional study was carried out, which selected 140 pregnant women aged 18 to 35 years, consecutively treated at the Brazilian Public Health System (SUS). The group of women with rheumatic valvular disease consisted of 70 pregnant women treated at the Cardiopathy and Pregnancy Outpatient Clinic of the Valvular Cardiopathy Unit of <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> (InCor). The control group consisted of 70 healthy pregnant women followed at the Prenatal Outpatient Clinic of <italic>Centro de Sa&#250;de Geraldo de Paula Souza</italic>, from the School of Public Health of the University of S&#227;o Paulo (USP).</p>
      <p>When included in the study, the groups of healthy and rheumatic pregnant women were paired for age, socioeconomic and cultural level and gestational age. All patients followed a protocol that included periodic clinical evaluation and dental clinical assessment, aiming at the identification of periodontal disease and the microbiological study of the oral cavity. In the group of rheumatic pregnant women, among the medications used for the cardiological treatment, the intramuscular injections of G benzathine (1,200,000 IU every 21 days) were maintained, for secondary prophylaxis of the rheumatic disease. Women with other comorbidities, such as arterial hypertension, diabetes mellitus, infectious diseases or those that had received antibiotic therapy during the previous three months, were excluded from the study.</p>
      <p>The anamnesis included questions on oral hygiene habits. The patients were submitted to periodontal clinical assessment, which used the dental mirror and a probe with millimeter markings to record the following parameters: a) probing pocket depth (PPD), that corresponds to the distance (mm) between the gingival margin and the depth of the gingival sulcus or periodontal pocket; b) distance of the enamel-cement junction to gingival margin (ECJ/GM); c) clinical attachment level (CAL), which is the arithmetic difference of the values of PPD and ECJ/GM; d) the bleeding index (BI) on the four sides of each assessed tooth; e) bacterial plaque index (BPI); and f) furcation involvement.</p>
      <p>The diagnosis of periodontal disease was based on the criteria by Tonetti and Claffey<sup>7</sup>. The microbiological analysis of saliva and cone samples used DNA extraction and polymerase chain reaction (PCR) techniques. The positive controls were cultivated strains of the bacteria <italic>P. gingivalis</italic>, <italic>T. forsythia</italic> and <italic>A. actinomycetemcomitans</italic>, according to Ashimoto's technique<sup>8</sup>.</p>
      <p>The statistical analysis of the results used absolute and relative frequencies of data, central trend measurements (means and medians) and the dispersion of values (minimum and maximum values and standard deviations). The association tests (Pearson's Chi-square and Fisher's exact test) were calculated to assess the association between the presence of periodontal disease and the qualitative variables. The assessment of the periodontal disease took into account the clinical parameters: PPD, CAL, ECJ/GM, BI and BPI. The Mann-Whitney nonparametric and Pearson's Chi-square tests were used to compare the rheumatic and the healthy pregnant women. The level of significance was set at 5.0% for the rejection of the null hypothesis.</p>
      <p>The study was approved by the Committee of Ethics in Research of <italic>Hospital das Cl&#237;nicas</italic> of the School of Medicine (CAPPesp - process # 199/05) and of InCor (process # 2557-04/177) of the University of S&#227;o Paulo (USP) and by the Committee of Ethics in Research of <italic>Instituto Dante Pazzanese de Cardiologia</italic>. The patients were included in the protocol after signing the Free and Informed Consent Form, according to the norms established by Resolution # 196 of October 10,1996, of the National Council of Health.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>A total of 61 patients (43.6%) were primiparas and the mean maternal age was not different (p &lt; 0.451) between the groups, being 27 &#177; 4.6 years in rheumatic patients and 27 &#177; 5.1 in the healthy ones. The analysis of the distribution of valvular lesion in the rheumatic group showed that 45 (32.1%) of them presented mitral valve lesion, 5 (3.6%) presented aortic valve lesion and 20 (28.5%) presented a combination of aortic and mitral valve lesion. Fifteen of the 70 rheumatic patients had been submitted to cardiac surgery for biological valve replacement.</p>
      <p>
        <bold>Clinical-odontological assessment</bold>
      </p>
      <p>The analysis of the information on the oral hygiene showed that flossing was more common (p = 0.02) in the group of rheumatic pregnant women (48 = 68.5%) when compared to the healthy women (32 = 45.7%), whereas rinsing the mouth with mouthwash was 2.3-fold more common among the healthy pregnant women. The odontological and microbiological assessments were carried out at similar gestational ages (p = 0.801), generally at the 27.8<sup>th</sup> &#177; 6.6 week of gestation in the rheumatic group and at the 29.8<sup>th</sup> &#177; 7.6 week in the healthy group.</p>
      <p>The mean number of preserved teeth was 24.1 teeth in the rheumatic group <italic>vs</italic> 24.0 in the healthy group. Periodontal disease was identified in 20 (14.3%) pregnant women, being 7 (10%) rheumatic and 13 (18.6%) healthy ones, with no statistical difference (p = 0.147) when comparing the two groups. The analysis of the periodontal parameters shown in <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Table 1</xref> demonstrated differences between the groups regarding ECJ/GM and PI (p = 0.04).</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0307-00034-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Microbiological assessment</bold>
      </p>
      <p>The comparative analysis between the groups showed that the proportion of <italic>P. gingivalis</italic> was significantly higher in the saliva of pregnant women, when compared to the rheumatic ones (p = 0.004), but there was no difference regarding the bacteria <italic>T. forsythia</italic> and <italic>A. actinomycetemcomitans,</italic> in both saliva and cone samples (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Table 2</xref>). The analysis of the distribution of types of bacteria among the 20 pregnant women that presented periodontal disease showed that the proportion of <italic>P. gingivalis</italic> and <italic>A. actinomycetemcomitans</italic> was significantly higher in the saliva and cone samples, respectively (<xref ref-type="table" rid="t3-body3">Table 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0307-00034-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0307-00034-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Obstetric data</bold>
      </p>
      <p>There were no maternal obstetric complications during gestation and delivery. The gestational age at delivery, calculated as weeks of gestation, ranged from 36 to 42 (mean = 38.54 &#177; 6.65) weeks in the rheumatic and between 32 and 42 (mean = 39.28 &#177;7.65) weeks in the healthy pregnant women. Newborn weight ranged between 3,017 and 4,488 g (mean = 3,069 g &#177; 455) in the rheumatic group and between 3,290 and 4,260 g (mean = 3,286 g &#177; 455) in the healthy group. The comparative analysis showed that the gestational age at delivery and newborn weight were lower in the rheumatic group, showing statistical significance (respectively, p = 0.0036 and p = 0.034).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The present study provides original data on the effect of periodontal disease in two special situations: pregnancy and rheumatic valvular disease.</p>
      <p>Hormonal alterations during gestation, changes in eating habits and poor oral hygiene habits are factors that favor the manifestation of gestational gingivitis, common during the pregnancy-puerperium cycle<sup>9,10</sup>. That is further complicated by the lack of access to dental care and the myth about the safety of dental treatment, which predispose to periodontal disease during pregnancy<sup>11</sup>.</p>
      <p>Although the population considered in this study was exposed to all these factors, the incidence of 14.0% of periodontal disease was not different from the percentage found in the general population<sup>12</sup>. Among the explanations for this finding are the sample's characteristics: young patients (mean of 27 years) who are known<sup>13</sup> to present a lower risk of periodontal disease when compared to older patients and the exclusion of smokers and patients with diabetes mellitus, conditions known to elevate the risk for periodontal disease in the general population<sup>14-15</sup>. It is noteworthy, however, that studies on the incidence of periodontal disease in cardiopathic patients with rheumatic valvular disease are scarce.</p>
      <p>The present study showed that the proportion of 13 (18.6%) cases of periodontal disease in the healthy group and 7 (10.0%) cases in the rheumatic group did not present statistical difference. However, at the clinical examination, parameters such as distance of the enamel-cement junction (ECJ) to gingival margin (GM) and the bacterial plaque index (PI) were different in the healthy pregnant women.</p>
      <p>Such findings might be explained by the better oral hygiene performed by the rheumatic pregnant women, who flossed more regularly than the healthy ones. Although they presented similar socioeconomic levels, the women with valvular disease are probably better informed on the potential cardiac risks associated with poor oral hygiene, the result of the continuing education received throughout the cardiological follow-up.</p>
      <p>In this sense, it has been reinforced in daily practice that the chronic inflammatory and infectious state of the mouth contributes to intermittent bacteremia and the risk of infectious endocarditis in patients with valvular disease. In fact, Hull<sup>16</sup> and Holmstrup<sup>17</sup> demonstrated that the oral cavity is the main route of entry of etiological agents in infectious endocarditis.</p>
      <p>Regarding the types of microbial agents in periodontal disease, the difficulties in recognizing their specificity are based on the large number of species, with 300 to 400 of them being found in bacterial biofilm<sup>18</sup>. Of this spectrum, possibly 10 to 20 species participate in the pathogenicity and periodontal destruction in periodontal disease<sup>19</sup>, with a prevalence of gram-negative anaerobic bacilli and among them, <italic>A. actinomycetemcomitans (Hacek group), P. gingivalis and P. intermedia,</italic> with a predominance in gingival samples<sup>20</sup>.</p>
      <p>The identification of a higher proportion of <italic>P. gingivalis</italic> in the saliva of healthy pregnant women in comparison with the rheumatic ones (54.3% <italic>vs</italic> 29.20%; p = 0.004) reinforces the explanation of a better oral health status of the cardiopathic patients, when compared to the healthy ones.</p>
      <p>However, the positive influence of benzathine penicillin in the rheumatic group should be considered. Thus, the recommendation for maintaining the administration of this antibiotic every 21 days throughout pregnancy with the objective of preventing new rheumatic episodes might represent an additional benefit for the improvement of oral health and the prevention of periodontal disease during pregnancy.</p>
      <p>In the present study, the prevalence of <italic>P. gingivalis</italic> in the saliva samples of patients that had periodontal disease corroborates the reports by Dietrich and Takeuchi<sup>19</sup>, who demonstrated that <italic>P. gingivalis</italic> was a very virulent pathogen and that its detection must be used as a clinical indicator for periodontal disease.</p>
      <p>As for the obstetric evolution, our results did not allow us to correlate periodontal disease with the adverse effects in pregnancy. Although the literature has called attention to the association between periodontal disease with low birth weight and prematurity, due to the systemic inflammatory state, there is not enough evidence to allow the correlation of the effects of periodontal disease with com adverse obstetric outcomes<sup>21</sup>.</p>
      <p>On the other hand, the significant proportion of low-weight newborns and the younger gestational age at birth verified in the group of rheumatic pregnant women are explained by the maternal cardiac output restrictions and beta-blocker use by the rheumatic pregnant women.</p>
      <p>Regarding the maternal scenario, the absence of complications during the pregnancy-puerperium cycle is attributed to the non-inclusion of patients with arterial hypertension, diabetes mellitus and other morbidities, associated with the rigorous prenatal care provided by the multidisciplinary team.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The clinical-microbiological study of the oral cavity during pregnancy showed that the frequency of periodontal disease in women with rheumatic valvular disease was not different when compared to healthy pregnant women.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>The research was supported by <italic>Funda&#231;&#227;o de Amparo &#224; Pesquisa do Estado de S&#227;o Paulo</italic> (process # 57931-2).</p>
      <p>To the Prenatal Care Team of <italic>Centro de Sa&#250;de Geraldo de Paula Souza</italic> of the Public Health School of the University of S&#227;o Paulo, for their support in referring the patients that constituted the sample, which included the healthy pregnant women.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by Lilia Timerman, from Incor.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
