<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">x4wLKzFSjxCc7YxTzDCStJk</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00001</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000400001</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600401</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000027</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Preval&#234;ncia e correlatos de doen&#231;a vascular no exame de ultrassom em pacientes em hemodi&#225;lise</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Miguel</surname>
            <given-names>Sebasti&#227;o Baptista</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Miguel</surname>
            <given-names>Jair Baptista</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Velarde</surname>
            <given-names>Luis Guilhermo</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sampaio</surname>
            <given-names>Elisa de Albuquerque</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Matos</surname>
            <given-names>Jorge Paulo Strogoff de</given-names>
          </name>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lugon</surname>
            <given-names>Jocemir Ronaldo</given-names>
          </name>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Santo Antonio de P&#225;dua</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Clinefron Cl&#237;nica de Doen&#231;as Renais</institution>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Niter&#243;i</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal Fluminense</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Divis&#227;o de Nefrologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>04</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>260</fpage>
      <lpage>265</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>05</day>
          <month>07</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>30</day>
          <month>11</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>20</day>
          <month>10</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Pacientes em hemodi&#225;lise (HD) apresentam risco aumentado de morte cardiovascular. A espessura &#237;ntima-m&#233;dia (EIM) e a presen&#231;a de calcifica&#231;&#245;es arteriais s&#227;o fatores de risco bem conhecidos para morte cardiovascular em pacientes em HD. OBJETIVO: Avaliar a preval&#234;ncia de EIM e calcifica&#231;&#245;es em pacientes em HD e correlacionar achados de imagem com dados cl&#237;nicos e laboratoriais. M&#201;TODOS: Estudo transversal de 75 pacientes em HD por &gt; 12 meses. Os pacientes foram submetidos &#224; ultrassonografia (US) modo-B para determina&#231;&#227;o da EIM do ter&#231;o distal das art&#233;rias car&#243;tidas comuns. As calcifica&#231;&#245;es arteriais foram avaliadas por US de art&#233;rias car&#243;tidas, femorais e tibiais e consideradas positivas se calcifica&#231;&#245;es fossem encontradas em qualquer s&#237;tio arterial. RESULTADOS: Os pacientes tinham 52 &#177; 13 anos, 57% eram do sexo masculino e 16% eram diab&#233;ticos. EIM &gt; 0,9 mm foi encontrada em 57% dos cases e calcifica&#231;&#245;es arteriais na US em 48%. Envelhecimento (d&#233;cadas) e tabagismo estavam associados com aumento da EIM (odds ratio ajustado [aOR] = 3,4, p &lt; 0,001; aOR = 4,4, p = 0,045, respectivamente) e presen&#231;a de calcifica&#231;&#245;es vasculares (aOR = 3,0, p &lt; 0,001; aOR = 6,8, p = 0,011, respectivamente). Altos n&#237;veis de horm&#244;nio paratireoidiano intacto (iPTH) (por 100 pg/ml) estavam associados de forma significante com aumento na EIM (aOR = 1,7, p = 0,021), mas n&#227;o com calcifica&#231;&#227;o vascular. Em contraste, diabete e tempo de di&#225;lise (anos) foram determinantes significantes para calcifica&#231;&#245;es na US (aOR = 15,0, p = 0,009; aOR = 1,39, p = 0,020), mas n&#227;o para o aumento da EIM. CONCLUS&#195;O: EIM aumentada e calcifica&#231;&#245;es &#224; US s&#227;o achados comuns em pacientes em HD. Envelhecimento e tabagismo s&#227;o determinantes consistentes para ambas as altera&#231;&#245;es de imagem. Aumento nos n&#237;veis de iPTH est&#225; associado com aumento na EIM. Diabete e tempo de di&#225;lise aumentam de forma substancial o risco de calcifica&#231;&#227;o arterial.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Di&#225;lise renal</kwd>
        <kwd>doen&#231;as vasculares</kwd>
        <kwd>calcinose</kwd>
        <kwd>ultrassonografia</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>04</day>
        <month>03</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Preval&#234;ncia e correlatos de doen&#231;a vascular no exame de ultrassom em pacientes em hemodi&#225;lise</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Sebasti&#227;o Baptista Miguel<sup>I, II</sup>; Jair Baptista Miguel<sup>I, II</sup>; Luis Guillermo Velarde<sup>III</sup>; Elisa de Albuquerque Sampaio<sup>II</sup>; Jorge Paulo Strogoff de Matos<sup>II</sup>; Jocemir Ronaldo Lugon<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Clinefron Cl&#237;nica de Doen&#231;as Renais, Niter&#243;i, RJ - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Santo Antonio de P&#225;dua, RJ, Divis&#227;o de Nefrologia, Faculdade de Medicina, Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brasil </p>
    <p><sup>III</sup>Niter&#243;i, RJ, Departamento de Estat&#237;stica, Instituto de Matem&#225;tica e Estat&#237;stica, Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="endb">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Pacientes em hemodi&#225;lise (HD) apresentam risco aumentado de morte cardiovascular. A espessura &#237;ntima-m&#233;dia (EIM) e a presen&#231;a de calcifica&#231;&#245;es arteriais s&#227;o fatores de risco bem conhecidos para morte cardiovascular em pacientes em HD. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold> Avaliar a preval&#234;ncia de EIM e calcifica&#231;&#245;es em pacientes em HD e correlacionar achados de imagem com dados cl&#237;nicos e laboratoriais. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Estudo transversal de 75 pacientes em HD por &gt; 12 meses. Os pacientes foram submetidos &#224; ultrassonografia (US) modo-B para determina&#231;&#227;o da EIM do ter&#231;o distal das art&#233;rias car&#243;tidas comuns. As calcifica&#231;&#245;es arteriais foram avaliadas por US de art&#233;rias car&#243;tidas, femorais e tibiais e consideradas positivas se calcifica&#231;&#245;es fossem encontradas em qualquer s&#237;tio arterial. </p>
    <p><bold>RESULTADOS: </bold> Os pacientes tinham 52 &#177; 13 anos, 57% eram do sexo masculino e 16% eram diab&#233;ticos. EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm foi encontrada em 57% dos cases e calcifica&#231;&#245;es arteriais na US em 48%. Envelhecimento (d&#233;cadas) e tabagismo estavam associados com aumento da EIM (odds ratio ajustado [aOR] = 3,4, p &lt; 0,001; aOR = 4,4, p = 0,045, respectivamente) e presen&#231;a de calcifica&#231;&#245;es vasculares (aOR = 3,0, p &lt; 0,001; aOR = 6,8, p = 0,011, respectivamente). Altos n&#237;veis de horm&#244;nio paratireoidiano intacto (iPTH) (por 100 pg/ml) estavam associados de forma significante com aumento na EIM (aOR = 1,7, p = 0,021), mas n&#227;o com calcifica&#231;&#227;o vascular. Em contraste, diabete e tempo de di&#225;lise (anos) foram determinantes significantes para calcifica&#231;&#245;es na US (aOR = 15,0, p = 0,009; aOR = 1,39, p = 0,020), mas n&#227;o para o aumento da EIM. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> EIM aumentada e calcifica&#231;&#245;es &#224; US s&#227;o achados comuns em pacientes em HD. Envelhecimento e tabagismo s&#227;o determinantes consistentes para ambas as altera&#231;&#245;es de imagem. Aumento nos n&#237;veis de iPTH est&#225; associado com aumento na EIM. Diabete e tempo de di&#225;lise aumentam de forma substancial o risco de calcifica&#231;&#227;o arterial.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Di&#225;lise renal, doen&#231;as vasculares, calcinose, ultrassonografia.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Pacientes com doen&#231;a renal cr&#244;nica terminal (DRCT) apresentam alta taxa de mortalidade, principalmente relacionada &#224; doen&#231;a cardiovascular (DCV)<sup>1</sup>. O desenvolvimento de estrat&#233;gias n&#227;o-invasivas para detec&#231;&#227;o precoce de doen&#231;a vascular pode fornecer oportunidade para uma abordagem precoce de pacientes. A ultrassonografia (US) modo B, que tem o potencial de detec&#231;&#227;o de est&#225;gios iniciais de doen&#231;a vascular, pode ser usada para medir a espessura &#237;ntima-m&#233;dia (EIM), considerada um marcador de aterosclerose e para detec&#231;&#227;o de calcifica&#231;&#245;es arteriais<sup>2</sup>, que tem demonstrado uma associa&#231;&#227;o com menor taxa de sobrevida em di&#225;lise<sup>3,4</sup>. Atualmente, outros m&#233;todos diagn&#243;sticos est&#227;o dispon&#237;veis para identifica&#231;&#227;o de calcifica&#231;&#245;es arteriais no ambiente cl&#237;nico, incluindo raios-x, ecocardiografia e tomografia computadorizada por feixe de el&#233;trons<sup>5-7</sup>. Entretanto a US modo B &#233; uma t&#233;cnica de baixo custo e de f&#225;cil execu&#231;&#227;o. </p>
    <p>Os objetivos do presente estudo foram avaliar a preval&#234;ncia do aumento da EIM e presen&#231;a de calcifica&#231;&#245;es utilizando a US modo B e correlacionar os achados com os dados cl&#237;nicos e laboratoriais. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Este &#233; um estudo transversal, unic&#234;ntrico, no qual pacientes de um &#250;nico centro de di&#225;lise, com idade entre 18 e 75 anos, que estavam sendo submetidos &#224; di&#225;lise por pelo menos 12 meses foram convidados a participar do estudo. O estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica local e todos os pacientes assinaram o Termo de Consentimento Livre e Informado. A avalia&#231;&#227;o foi realizada entre Mar&#231;o de 2006 e Setembro de 2007. </p>
    <p>
      <bold>Estudos de imagem</bold>
    </p>
    <p>A US modo B foi realizada sempre pelo mesmo m&#233;dico com experi&#234;ncia na &#225;rea, utilizando aparelhos de US de modo B de alta resolu&#231;&#227;o com transdutor de 7,5 MHz (Medison 8000 e Esaote Caris Plus). As medidas da EIM forma realizadas no ter&#231;o distal das art&#233;rias car&#243;tidas comuns, como sugerido anteriormente<sup>2</sup>. Casos com qualquer valor <underline>&gt;</underline>0,9mm, um valor de corte anteriormente associado com aumento da incid&#234;ncia de eventos cardiovasculares em uma popula&#231;&#227;o n&#227;o submetida &#224; di&#225;lise<sup>8,9</sup>, foram considerados positivos. Na avalia&#231;&#227;o ultrassonogr&#225;fica de calcifica&#231;&#245;es vasculares, uma parede vascular altamente ecog&#234;nica ou estrutura intraluminal produzindo ecos brilhantes com sombreamento foram considerados calcifica&#231;&#245;es<sup>10</sup>. Os locais investigados foram: o ter&#231;o distal das art&#233;rias car&#243;tidas comuns; car&#243;tida e ter&#231;o proximal dos ramos interno e externo; toda a extens&#227;o das art&#233;rias femorais comuns; ter&#231;o proximal das art&#233;rias femorais profundas e superficiais; e metade distal das art&#233;rias tibiais posteriores<sup>10</sup>. Se uma calcifica&#231;&#227;o fosse encontrada em qualquer s&#237;tio arterial, o caso era considerado positivo<sup>11</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Dados demogr&#225;ficos, cl&#237;nicos e laboratoriais</bold>
    </p>
    <p>Dados demogr&#225;ficos e cl&#237;nicos foram obtidos atrav&#233;s de exame de prontu&#225;rios. Hipertens&#227;o foi definida como press&#227;o arterial sist&#243;lica (PAS) pr&#233;-di&#225;lise atual <underline>&gt;</underline> 140 mmHg e/ou press&#227;o arterial diast&#243;lica (PAD) <underline>&gt;</underline> 90 mmHg e/ou uso de medicamentos anti-hipertensivos. Os pacientes foram classificados como diab&#233;ticos se apresentassem diabete anteriormente &#224; terapia de substitui&#231;&#227;o renal (TSR). N&#237;veis de hemoglobina, creatinina e Kt/V equilibrado (eKt/V) representam a m&#233;dia das tr&#234;s &#250;ltimas determina&#231;&#245;es antes da avalia&#231;&#227;o. Para melhor estimar o impacto dos dist&#250;rbios de metabolismo mineral em nossos achados, a exposi&#231;&#227;o cumulativa foi avaliada atrav&#233;s do c&#225;lculo da m&#233;dia de todos os valores s&#233;ricos de c&#225;lcio, f&#243;sforo e horm&#244;nio paratireoidiano intacto (i-PTH) durante um per&#237;odo de 36 meses exatamente antes da avalia&#231;&#227;o, ou desde o in&#237;cio da di&#225;lise para pacientes em TSR por menos de 3 anos. Os n&#237;veis s&#233;ricos de c&#225;lcio e f&#243;sforo foram medidos mensalmente e os n&#237;veis de i-PTH a cada seis meses. An&#225;lises de sangue de rotina foram realizadas no mesmo laborat&#243;rio. Um ensaio imunoturbidim&#233;trico ultra-sens&#237;vel para prote&#237;na C-reativa (PCR) foi realizado especificamente para o estudo e os valores mostrados correspondem &#224; uma &#250;nica determina&#231;&#227;o, feita quando da inclus&#227;o no presente estudo. </p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Vari&#225;veis cont&#237;nuas s&#227;o apresentadas como m&#233;dias &#177; DP ou mediana e varia&#231;&#227;o, como apropriado. Vari&#225;veis categ&#243;ricas s&#227;o mostradas como frequ&#234;ncias. Diferen&#231;as entre as frequ&#234;ncias foram analisadas pelo teste de Qui-quadrado. As associa&#231;&#245;es entre as vari&#225;veis foram avaliadas por an&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica com procedimento <italic>backward</italic>, na qual todas as vari&#225;veis potencialmente relevantes eram inclu&#237;das na primeira fase. Somente vari&#225;veis que apresentavam valores de p &lt; 0,10 foram mantidas na fase seguinte. Em caso de colinearidade significante entre duas vari&#225;veis, somente a mais relevante persistia na fase seguinte. As decis&#245;es sobre quais vari&#225;veis a serem exclu&#237;das da an&#225;lise em cada fase foram realizadas pelo <italic>software</italic>. Valores de p &lt; 0,05 foram considerados significantes. O <italic>software</italic> SPSS, vers&#227;o 17.0 foi utilizado na an&#225;lise estat&#237;stica. </p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>De 128 pacientes em hemodi&#225;lise, 75 foram inclu&#237;dos no presente estudo. As principais raz&#245;es para exclus&#227;o foram: tempo de di&#225;lise &lt; 1 ano (18 pacientes); idade &gt; 75 anos (14 pacientes); e recusa em participar do estudo (12 pacientes). Os pacientes inclu&#237;dos no estudo tinham 52 &#177; 13 anos, 43 (57%) eram do sexo masculino, estavam h&#225; 59 &#177; 34 meses em hemodi&#225;lise (HD) e 12 (16%) eram diab&#233;ticos. As caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas e cl&#237;nicas dos pacientes s&#227;o mostradas na <xref ref-type="table" rid="tab1">Tabela 1</xref>. Os pacientes apresentavam uma ampla varia&#231;&#227;o de idade (<xref ref-type="fig" rid="fig1">Figura 1</xref>) e tempo de di&#225;lise. Quarenta pacientes (53%) estavam sob HD por menos de 5 anos, 30 (40%) por 5 a 10 anos e 5 (7%) por mais de 10 anos. Os dados laboratoriais s&#227;o mostrados na <xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="fig1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gf01.jpg"/></fig>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>A US modo B foi realizada em todos os 75 pacientes. EIM aumentada estava presente em 43 (57%) e calcifica&#231;&#245;es arteriais foram detectadas em 36 pacientes (48%), <xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>. Calcifica&#231;&#245;es estavam presentes em mais de tr&#234;s art&#233;rias em 23 desses 36 pacientes e 33 deles tamb&#233;m apresentavam aumento da EIM. Dez pacientes (22%) com aumento da EIM n&#227;o apresentavam calcifica&#231;&#245;es &#224; US. </p>
    <table-wrap id="tab3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>Em busca de determinantes dos achados de imagem, dois modelos de an&#225;lise de regress&#227;o condicional com procedimento <italic>backward</italic> foram desenvolvidos utilizando em cada um deles EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm e calcifica&#231;&#245;es &#224; US como as vari&#225;veis dependentes. Os dados cl&#237;nicos e laboratoriais foram utilizados como as vari&#225;veis independentes. Idade (odds ratio ajustado [aOR] = 3,36 por d&#233;cada, p &lt; 0,001), tabagismo (aOR = 4,49, p = 0,046), e altos n&#237;veis de iPTH (1,67 por 100 pg/ml) estavam significantemente associados com EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm (<xref ref-type="table" rid="tab4">Tabela 4</xref>). Idade (aOR= 2,96 por d&#233;cada, p &lt; 0,001) e tabagismo (aOR = 6,77, p = 0,011) tamb&#233;m estavam associados com calcifica&#231;&#245;es &#224; US (<xref ref-type="table" rid="tab5">Tabela 5</xref>). Diabete (aOR = 1,67, p = 0,021) e tempo de di&#225;lise (aOR = 1,39, p = 0,020) estavam associados com risco significante para calcifica&#231;&#245;es &#224; US (aOR = 1,67, p = 0,021 e aOR = 1,39, p = 0,020, respectivamente), mas n&#227;o com aumento da EIM. N&#237;veis de f&#243;sforo, c&#225;lcio, produto Ca x P e iPTH n&#227;o foram identificados como fatores de risco para calcifica&#231;&#227;o vascular &#224; US. N&#237;veis de PCR n&#227;o estavam associados com EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm ou calcifica&#231;&#245;es &#224; US. </p>
    <table-wrap id="tab4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt05.jpg"/></table-wrap>
    <p> Para melhor explicar a rela&#231;&#227;o entre os n&#237;veis de iPTH e a EIM, um modelo adicional de an&#225;lise de regress&#227;o multivariada foi utilizado, no qual os n&#237;veis de iPTH foram estratificados em tr&#234;s faixas categ&#243;ricas: &lt; 150 pg/ml, 150 - 300 pg/ml e &gt; 300 pg/ml. Nessa an&#225;lise, um risco elevado significante estava restrito &#224; faixa mais alta (&gt; 300 pg/ml), em compara&#231;&#227;o com a faixa m&#233;dia (aOR = 6,26 [1,05 - 37,50], p = 0,045).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Sabe-se que pacientes com doen&#231;a renal cr&#244;nica terminal (DRCT) tem um risco elevado de doen&#231;a cardiovascular (DCV), o que representa a maior causa de morte nessa popula&#231;&#227;o<sup>1</sup>. A doen&#231;a arterial &#233; generalizada e a presen&#231;a de defeitos estruturais da car&#243;tida<sup>2,8</sup>, bem como doen&#231;a vascular perif&#233;rica<sup>2,12</sup> est&#227;o fortemente correlacionadas com doen&#231;a coronariana e mortalidade. O objetivo desse estudo foi avaliar doen&#231;a vascular em pacientes com DRCT atrav&#233;s do uso de estudos de imagem n&#227;o-invasivos e correlacionar os achados com os dados cl&#237;nicos e laboratoriais. O perfil de nossos pacientes &#233; aproximadamente similar &#224; popula&#231;&#227;o geral submetida &#224; di&#225;lise no Brasil<sup>13</sup>. </p>
    <p>A frequ&#234;ncia de EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm, um conhecido marcador de aterosclerose, foi muito alta, afetando 43 (57%) dos pacientes. Embora v&#225;rios estudos j&#225; tenham avaliado a quest&#227;o da determina&#231;&#227;o da EIM em pacientes com DRCT<sup>14,15</sup>, n&#227;o encontramos a incid&#234;ncia de EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm em uma amostra n&#227;o-selecionada submetida &#224; HD para compara&#231;&#227;o apropriada de preval&#234;ncia. Deve ser enfatizado que a taxa de 57% foi obtida com um ponto de corte de 0,9 mm, que est&#225; associado com aumento da incid&#234;ncia de eventos cardiovasculares<sup>8</sup>, mas que &#233;, de alguma forma, conservador. Em um estudo recente, por exemplo, foi demonstrado que os limites superiores (percentil 97,5) da EIM em uma popula&#231;&#227;o saud&#225;vel com idade de 50 a 59 anos e 60 a 75 anos, eram 0,71 e 0,81 mm, respectivamente<sup>16</sup>.</p>
    <p>Calcifica&#231;&#245;es &#224; US tamb&#233;m foram achados comuns, afetando 36 (48%) dos pacientes, uma propor&#231;&#227;o compar&#225;vel &#224;quelas relatadas em estudos anteriores, as quais variavam de 50 a 64%<sup>17-19</sup>. Trinta e tr&#234;s de nossos 36 pacientes com calcifica&#231;&#245;es tamb&#233;m apresentavam aumento da EIM, enquanto 10 pacientes com aumento da EIM n&#227;o apresentavam calcifica&#231;&#245;es &#224; US. Esses achados s&#227;o consistentes com o presente cen&#225;rio de que o aumento da EIM pode ser visto como um marcador pr&#233;-cl&#237;nico da aterosclerose que precede a forma&#231;&#227;o da placa<sup>2,20</sup>.</p>
    <p>A fim de verificar determinantes potenciais de achados de imagem em nosso estudo, utilizamos dois modelos de an&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica, usando dados cl&#237;nicos e laboratoriais selecionados como vari&#225;veis independentes contra cada um dos achados de imagem. A idade uniformemente influenciou os par&#226;metros de imagem de forma que cada d&#233;cada de idade estava associada com um aumento de aproximadamente 3 vezes a chance de haver um achado positivo nos par&#226;metros de imagem estudados. Esse achado &#233; consistente com a extensa informa&#231;&#227;o dispon&#237;vel na literatura, enfatizando o papel da idade no desenvolvimento da doen&#231;a vascular<sup>16,21</sup>. Da mesma forma, o tabagismo influenciou ambos os par&#226;metros de imagem, com um aumento de 4 vezes a chance de EIM positiva e uma aumento de quase 7 vezes a chance de calcifica&#231;&#227;o. Estudos avaliando o fumo como fator de risco para calcifica&#231;&#227;o vascular em pacientes com DRCT s&#227;o escassos, mas o h&#225;bito de fumar &#233; um fator de risco tradicional para DCV, com o risco sendo fortemente dose-relacionado<sup>22</sup>. Os efeitos do tempo de di&#225;lise, bem como os da diabete, entretanto, somente foram vistos com a presen&#231;a de calcifica&#231;&#245;es. Um estudo recente mostrou que pacientes em HD tem aproximadamente um risco oito vezes aumentado de apresentar calcifica&#231;&#227;o vascular, quando comparados com indiv&#237;duos na popula&#231;&#227;o geral<sup>23</sup>. Diabete &#233; um fator de risco bem conhecido para calcifica&#231;&#245;es vasculares<sup>24</sup> e a aus&#234;ncia de sua influ&#234;ncia na EIM aumentada permite especular se o ambiente ur&#234;mico pode prevalecer sobre dist&#250;rbios do metabolismo da glicose na fase inicial das anormalidades estruturais vasculares em pacientes com DRCT<sup>25</sup>. Entretanto, deve-se ter cautela em rela&#231;&#227;o a essa quest&#227;o, considerando que o tamanho da amostra pode ter contribu&#237;do para a falta de impacto desse fator sobre o aumento da EIM. Altos n&#237;veis de iPTH estavam associados com aumento da EIM. A fim de melhor esclarecer essa quest&#227;o, utilizamos um modelo de regress&#227;o adicional usando estratifica&#231;&#227;o dos n&#237;veis de iPTH. Associa&#231;&#245;es significantes entre n&#237;veis de iPTH e aumento da EIM estavam restritas &#224; compara&#231;&#227;o entre o grupo com n&#237;veis de iPTH &gt; 300 pg/ml e o grupo com n&#237;veis de i-PTH entre 150 e 300 pg/ml.</p>
    <p>&#201; interessante notar que n&#227;o encontramos uma correla&#231;&#227;o entre calcifica&#231;&#245;es vasculares e dist&#250;rbios cumulativos do metabolismo mineral em nosso estudo. Entretanto, esse achado n&#227;o pode ser visto como um argumento contra o papel relatado da sobrecarga de fosfato no desenvolvimento da calcifica&#231;&#227;o vascular<sup>26,27</sup>, considerando que os n&#237;veis s&#233;ricos de fosfato podem n&#227;o ser um marcador preciso da carga oral de fosfato<sup>28</sup>. Al&#233;m disso, n&#227;o refuta a extensa literatura que coloca os dist&#250;rbios de metabolismo mineral como fatores de risco cruciais para a alta mortalidade cardiovascular de pacientes com DRCT<sup>29,30</sup>, considerando que a mortalidade n&#227;o foi analisada no presente estudo.</p>
    <p>&#201; digno de nota o fato de que, em concord&#226;ncia com nossos achados, a aus&#234;ncia de correla&#231;&#227;o entre o produto Ca x P e a EIM j&#225; havia sido relatada<sup>15</sup>.</p>
    <p>Nosso estudo apresenta limita&#231;&#245;es e os dados negativos devem ser interpretados com cuidado. A caracter&#237;stica transversal do desenho e pequeno tamanho da amostra podem ter contribu&#237;do para a falta de signific&#226;ncia de alguns dados estat&#237;sticos. Entretanto, os achados positivos refor&#231;am o papel de alguns fatores de risco tradicionais como envelhecimento, tabagismo e diabete como determinantes de doen&#231;a vascular na popula&#231;&#227;o com doen&#231;a renal em est&#225;gio final (DREF). Eles tamb&#233;m mostram que alguns fatores n&#227;o-tradicionais como tempo de di&#225;lise e aumento nos n&#237;veis de iPTH podem ter impacto nas anormalidades vasculares em tais pacientes. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Ambos o aumento na espessura &#237;ntima-m&#233;dia (EIM) e calcifica&#231;&#245;es na ultrassonografia s&#227;o achados comuns em pacientes submetidos &#224; di&#225;lise, mas o aumento na EIM foi mais frequente. Tabagismo foi um determinante consistente para ambos os achados de imagens. O maior impacto foi visto com o envelhecimento, de forma que cada d&#233;cada de idade estava associada com um aumento de 3 vezes a chance de haver um achado positivo em qualquer dos estudos de imagem. </p>
    <p>Diabete e tempo de di&#225;lise substancialmente aumentaram o risco de calcifica&#231;&#227;o arterial.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Sebasti&#227;o Baptista Miguel pela Universidade Federal Fluminense.</p>
    <p>
      <fn id="endb" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia: </bold>
        </label>
        <p> Jocemir Ronaldo Lugon  </p>
        <p>Rua Haddock Lobo 369/309 - Tijuca </p>
        <p> 20260-131 - Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="jocerl@huap.uff.br">jocerl@huap.uff.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 05/07/10; revisado recebido em 20/10/10; aceito em 30/11/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Foley RN, Parfrey PS, Sarnak M. Clinical epidemiology of cardiovascular disease in chronic renal disease. Am J Kidney Dis. 1998;32(5 Suppl. 3):112-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical epidemiology of cardiovascular disease in chronic renal disease</article-title>
          <source>Am J Kidney Dis</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>112</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Foley</surname>
              <given-names>RN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parfrey</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sarnak</surname>
              <given-names>M.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Van der Meer IM, Bots ML, Hofman A, del Sol AL, van der Kuip DA, Witterman JC. Predictive value of non-invasive measures of atherosclerosis for incident myocardial infarction. The Rotterdam study. Circulation. 2004;109(9):1089-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Predictive value of non-invasive measures of atherosclerosis for incident myocardial infarction: The Rotterdam study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1089</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>109</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Van der Meer</surname>
              <given-names>IM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bots</surname>
              <given-names>ML.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hofman</surname>
              <given-names>A.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>del Sol</surname>
              <given-names>AL.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van der Kuip</surname>
              <given-names>DA.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Witterman</surname>
              <given-names>JC.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Papagianni A, Dovas S, Bantis C, Belechri AM, Kalovoulos M, Dimitriadis C, et al. Carotid atherosclerosis and endothelial cell adhesion molecules as predictors of long-term outcome in chronic hemodialysis patients. Am J Nephrol. 2008;28(2):265-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Carotid atherosclerosis and endothelial cell adhesion molecules as predictors of long-term outcome in chronic hemodialysis patients</article-title>
          <source>Am J Nephrol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>265</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Papagianni</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dovas</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bantis</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Belechri</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kalovoulos</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dimitriadis</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Benedetto FA, Tripepi G, Mallamaci F, Zoccali C. Rate of atherosclerotic plaque formation predicts cardiovascular events in ESRD. J Am Soc Nephrol. 2008;19(4):757-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Rate of atherosclerotic plaque formation predicts cardiovascular events in ESRD</article-title>
          <source>J Am Soc Nephrol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>757</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Benedetto</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tripepi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mallamaci</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zoccali</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Adrag&#227;o T, Fraz&#227;o JM. Cardiovascular risk in dialysis patients: an X-ray vision on vascular calcifications. Kidney Int. 2008;74(12):1505-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular risk in dialysis patients: an X-ray vision on vascular calcifications</article-title>
          <source>Kidney Int</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1505</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Adrag&#227;o</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fraz&#227;o</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Wang AY, Wang M, Woo J, Lam CW, Li PK, Lui SF, et al. Cardiac valve calcification as an important predictor for all-cause mortality and cardiovascular mortality in long-term peritoneal dialysis patients: a prospective study. J Am Soc Nephrol. 2003;14(1):159-68.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac valve calcification as an important predictor for all-cause mortality and cardiovascular mortality in long-term peritoneal dialysis patients: a prospective study</article-title>
          <source>J Am Soc Nephrol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>159</fpage>
          <lpage>68</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>AY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Woo</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lam</surname>
              <given-names>CW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>PK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lui</surname>
              <given-names>SF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Haydar AA, Hujairi NM, Covic AA, Pereira D, Rubens M, Goldsmith DJ. Coronary artery calcification is related to coronary atherosclerosis in chronic renal disease patients: a study comparing EBCT-generated coronary artery calcium scores and coronary angiography. Nephrol Dial Transplant. 2004;19(9):2307-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary artery calcification is related to coronary atherosclerosis in chronic renal disease patients: a study comparing EBCT-generated coronary artery calcium scores and coronary angiography</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2307</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Haydar</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hujairi</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Covic</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rubens</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldsmith</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Price JF, Tzoulaki I, Lee AJ, Fowkes FG. Ankle brachial index and intima media thickness predict cardiovascular events similarly and increased prediction when combined. J Clin Epidemiol. 2007;60(10):1067-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ankle brachial index and intima media thickness predict cardiovascular events similarly and increased prediction when combined</article-title>
          <source>J Clin Epidemiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1067</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>60</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Price</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tzoulaki</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fowkes</surname>
              <given-names>FG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Savage T, Clarke AL, Giles M, Tomson CR, Raine AE. Calcified plaque is common in the carotid and femoral arteries of dialysis patients without clinical vascular disease. Nephrol Dial Transplant. 1998; 13(8):2004-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Calcified plaque is common in the carotid and femoral arteries of dialysis patients without clinical vascular disease</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>2004</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Savage</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clarke</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giles</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tomson</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Raine</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Guerin AP, London GM, Marchais SJ, Metivier F. Arterial stiffening and vascular calcifications in end-stage renal disease. Nephrol Dial Transplant. 2000;15(7):1014-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arterial stiffening and vascular calcifications in end-stage renal disease</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1014</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guerin</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>London</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marchais</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Metivier</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Blacher J, Guerin AP, Pannier B, Marchais SJ, London GM. Arterial calcifications, arterial stiffness, and cardiovascular risk in end-stage renal disease. Hypertension. 2001; 38(4):938-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arterial calcifications, arterial stiffness, and cardiovascular risk in end-stage renal disease</article-title>
          <source>Hypertension</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>938</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Blacher</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guerin</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pannier</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marchais</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>London</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Pearte CA, Furberg CD, O'Meara ES, Psaty BM, Kuller L, Power NR, et al. Characteristics and baseline clinical predictors of future fatal versus non-fatal coronary heart disease events in older adults: the Cardiovascular Health Study. Circulation. 2006;113(18):2177-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Characteristics and baseline clinical predictors of future fatal versus non-fatal coronary heart disease events in older adults: the Cardiovascular Health Study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2177</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>18</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pearte</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Furberg</surname>
              <given-names>CD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Meara ES</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Psaty</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuller</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Power</surname>
              <given-names>NR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Sesso R, Lopes AA, Thom&#233; FS, Bevilacqua JL, Rom&#227;o Jr JE, Lugon J. Relat&#243;rio do Censo Brasileiro de Di&#225;lise, 2008. J Bras Nefrol 2008; 30(4):233-8</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relat&#243;rio do Censo Brasileiro de Di&#225;lise, 2008</article-title>
          <source>J Bras Nefrol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>233</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sesso</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thom&#233;</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bevilacqua</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rom&#227;o Jr</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lugon</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Ohkuma T, Minagawa T, Takada N, Ohno M, Oda H, Ohashi H. C-reactive protein, lipoprotein(a), homocysteine, and male sex contribute to carotid atherosclerosis in peritoneal dialysis patients. Am J Kidney Dis. 2003;42(6):355-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>C-reactive protein, lipoprotein(a), homocysteine, and male sex contribute to carotid atherosclerosis in peritoneal dialysis patients</article-title>
          <source>Am J Kidney Dis</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>355</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ohkuma</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Minagawa</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takada</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohno</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oda</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohashi</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Zoccali C, Benedetto FA, Maas R, Mallamaci F, Tripepi G, Malatino LS, et al. Asymmetric dimethylarginine, C-reactive protein, and carotid intima-media thickness in end-stage renal disease. J Am Soc Nephrol. 2002;13(2):490-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Asymmetric dimethylarginine, C-reactive protein, and carotid intima-media thickness in end-stage renal disease</article-title>
          <source>J Am Soc Nephrol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>490</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zoccali</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benedetto</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maas</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mallamaci</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tripepi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Malatino</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Lim TK, Lim E, Dwivedi G, Kooner J, Senior R. Normal value of carotid intima-media thickness - a surrogate marker of atherosclerosis: quantitative assessment by B-mode carotid ultrasound. J Am Soc Echocardiogr. 2008;21(2):112-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Normal value of carotid intima-media thickness - a surrogate marker of atherosclerosis: quantitative assessment by B-mode carotid ultrasound</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>112</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lim</surname>
              <given-names>TK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lim</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dwivedi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kooner</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Senior</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. London GM. Cardiovascular disease in chronic renal failure: pathophysiologic aspects. Semin Dial. 2003;16(2):85-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular disease in chronic renal failure: pathophysiologic aspects</article-title>
          <source>Semin Dial</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>85</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>London</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Wang AY, Ho SS, Wang M, Liu EK, Ho S, Lui SF, et al. Cardiac valvular calcification as a marker of atherosclerosis and arterial calcification in end-stage renal disease. Arch Intern Med. 2005;165(3):327-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac valvular calcification as a marker of atherosclerosis and arterial calcification in end-stage renal disease</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>327</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>165</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>AY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ho</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu</surname>
              <given-names>EK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ho</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lui</surname>
              <given-names>SF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Yildiz A, Memisoglu E, Oflaz H, Yazic H, Pusuraglu H, Akkaya V, et al. Atherosclerosis and vascular calcification are independent predictors of left ventricular hypertrophy in chronic haemodialysis patients. Nephrol Dial Transplant. 2005;20(4):760-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Atherosclerosis and vascular calcification are independent predictors of left ventricular hypertrophy in chronic haemodialysis patients</article-title>
          <source>Nephrol Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>760</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yildiz</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Memisoglu</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oflaz</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yazic</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pusuraglu</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akkaya</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Zureik M, Ducimeti&#232;re P, Touboul PJ, Courbon D, Bonithon-Kopp C, Berr C, et al. Common carotid intima-media thickness predicts occurrence of carotid atherosclerotic plaques: longitudinal results from the Aging Vascular Study (EVA) study. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2000;20(6):1622-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Common carotid intima-media thickness predicts occurrence of carotid atherosclerotic plaques: longitudinal results from the Aging Vascular Study (EVA) study</article-title>
          <source>Arterioscler Thromb Vasc Biol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1622</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zureik</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ducimeti&#232;re</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Touboul</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Courbon</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonithon-Kopp</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berr</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Juonala M, K&#228;h&#246;nen M, Laitinen T, Hutri-Kahonen N, Jokinen E, Taittonen L, et al. Effect of age and sex on carotid intima-media thickness, elasticity and brachial endothelial function in healthy adults: the cardiovascular risk in Young Finns Study. Eur Heart J. 2008;29(9):1198-206.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of age and sex on carotid intima-media thickness, elasticity and brachial endothelial function in healthy adults: the cardiovascular risk in Young Finns Study</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1198</fpage>
          <lpage>206</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Juonala</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>K&#228;h&#246;nen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laitinen</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hutri-Kahonen</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jokinen</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taittonen</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Ockene IS, Miller NH. Cigarette smoking, cardiovascular disease, and stroke: a statement for healthcare professionals from the American Heart Association. American Heart Association.Task Force on Risk Reduction. Circulation. 1997;96(9):3243-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cigarette smoking, cardiovascular disease, and stroke: a statement for healthcare professionals from the American Heart Association. American Heart Association.Task Force on Risk Reduction</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>3243</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ockene</surname>
              <given-names>IS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>NH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Coll B, Betriu A, Mart&#237;nez-Alonso M, Amoldo ML, Arcidiacono MV, Borras M, et al. Large artery calcification on dialysis patients is located in the intima and related to atherosclerosis. Clin J Am Soc Nephrol. 2010, Oct 7 [</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Large artery calcification on dialysis patients is located in the intima and related to atherosclerosis</article-title>
          <source>Clin J Am Soc Nephrol</source>
          <date>
            <day>07</day>
            <month>10</month>
            <year>2010</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Coll</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Betriu</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mart&#237;nez-Alonso</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amoldo</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arcidiacono</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borras</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. London GM, Marchais SJ, Gu&#233;rin AP, Metivier F. Arteriosclerosis, vascular calcifications and cardiovascular disease in uremia. Curr Opin Nephrol Hypertens. 2005;14(6):525-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Arteriosclerosis, vascular calcifications and cardiovascular disease in uremia</article-title>
          <source>Curr Opin Nephrol Hypertens</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>525</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>London</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marchais</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gu&#233;rin</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Metivier</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Jono S, Nishizawa Y, Shioi A, Morili H. Parathyroid hormone-related peptide as a local regulator of vascular calcification: its inhibitory action on in vitro calcification by bovine vascular smooth muscle cells. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 1997;17(6):1135-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Parathyroid hormone-related peptide as a local regulator of vascular calcification: its inhibitory action on in vitro calcification by bovine vascular smooth muscle cells</article-title>
          <source>Arterioscler Thromb Vasc Biol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1135</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jono</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nishizawa</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shioi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morili</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Shigematsu T, Kono T, Satoh K, Yokoyama K, Yoshida T, Hosoya T, et al. Phosphate overload accelerates vascular calcium deposition in end-stage renal disease patients. Nephron Dial Transplant. 2003;18(Suppl. 3):S86-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Phosphate overload accelerates vascular calcium deposition in end-stage renal disease patients</article-title>
          <source>Nephron Dial Transplant</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>S86</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shigematsu</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kono</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Satoh</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yokoyama</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yoshida</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hosoya</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Neves KR, Graciolli FG, dos Reis LM, Graciolli RG, Neves CL, Magalh&#227;es AO, et al. Vascular calcification: contribution of parathyroid hormone in renal failure. Kidney Int. 2007;71(12):1262-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Vascular calcification: contribution of parathyroid hormone in renal failure</article-title>
          <source>Kidney Int</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1262</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Neves</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Graciolli</surname>
              <given-names>FG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>dos Reis</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Graciolli</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neves</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magalh&#227;es</surname>
              <given-names>AO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. El-Abbadi MM, Pai AS, Leaf EM, Yang HY, Bartley BA, Quan KK, et al. Phosphate feeding induces arterial medial calcification in uremic mice: role of serum phosphorus, fibroblast growth factor-23, and osteopontin. Kidney Int. 2009;75(12):1297-307.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Phosphate feeding induces arterial medial calcification in uremic mice: role of serum phosphorus, fibroblast growth factor-23, and osteopontin</article-title>
          <source>Kidney Int</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1297</fpage>
          <lpage>307</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>75</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>El-Abbadi</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pai</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leaf</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yang</surname>
              <given-names>HY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bartley</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quan</surname>
              <given-names>KK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Block GA, Port FK. Re-evaluation of risks associated with hyperphosphatemia and hyperparathyroidism in dialysis patients: Recommendations for a change in management. Am J Kidney Dis. 2000;35(6):1226-37.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Re-evaluation of risks associated with hyperphosphatemia and hyperparathyroidism in dialysis patients: Recommendations for a change in management</article-title>
          <source>Am J Kidney Dis</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1226</fpage>
          <lpage>37</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Block</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Port</surname>
              <given-names>FK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Kestenbaum B, Sampson JN, Rudser KD, Patterson DJ, Seliger SL, Young B, et al. Serum phosphate levels and mortality risk among people with chronic kidney disease. J Am Soc Nephrol. 2005;16(2):520-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Serum phosphate levels and mortality risk among people with chronic kidney disease</article-title>
          <source>J Am Soc Nephrol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>520</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kestenbaum</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sampson</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rudser</surname>
              <given-names>KD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patterson</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Seliger</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Young</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Prevalencia y correlatos de enfermedad vascular en el examen de ultrasonido en pacientes en hemodi&#225;lisis</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Pacientes en hemodi&#225;lisis (HD) presentan riesgo aumentado de muerte cardiovascular. El espesor &#237;ntima-media (EIM) y la presencia de calcificaciones arteriales son factores de riesgo bien conocidos de muerte cardiovascular en pacientes en HD. OBJETIVO:Evaluar la prevalencia de EIM y calcificaciones en pacientes en HD y correlacionar hallazgos de imagen con datos cl&#237;nicos y de laboratorio. M&#201;TODOS:Estudio transversal de 75 pacientes en HD por &gt;12 meses. Los pacientes fueron sometidos a ultrasonografia (US) modo-B para determinaci&#243;n de la EIM del tercio distal de las arterias car&#243;tidas comunes. Las calcificaciones arteriales fueron evaluadas por US de arterias car&#243;tidas, femorales y tibiales y consideradas positivas si fuesen encontradas calcificaciones en cualquier sitio arterial. RESULTADOS:Los pacientes ten&#237;an 52&#177;13 a&#241;os, 57% eran del sexo masculino y 16% eran diab&#233;ticos. EIM &gt; 0,9mm fue encontrada en 57% de los casos y calcificaciones arteriales en la US en 48%. Envejecimiento (d&#233;cadas) y tabaquismo estaban asociados a aumento de la EIM (odds ratio ajustado [aOR] = 3,4, p &lt; 0,001; aOR = 4,4, p = 0,045, respectivamente) y presencia de calcificaciones vasculares (aOR = 3,0, p &lt; 0,001; aOR = 6,8, p = 0,011, respectivamente). Altos niveles de hormona paratiroidea intacta (iPTH) (por 100 pg/ml) estaban asociados de forma significativa a aumento en la EIM (aOR = 1,7, p = 0,021), pero no a calcificaci&#243;n vascular. En contraste, diabetes y tiempo de di&#225;lisis (a&#241;os) fueron determinantes significativos para calcificaciones en la US (aOR = 15,0, p = 0,009; aOR = 1,39, p = 0,020), pero no para el aumento de la EIM. CONCLUSI&#211;N:EIM aumentada y calcificaciones en la US son hallazgos comunes en pacientes en HD. Envejecimiento y tabaquismo son determinantes consistentes para ambas alteraciones de imagen. Aumento en los niveles de iPTH est&#225; asociado a aumento en la EIM. Diabetes y tiempo de di&#225;lisis aumentan de forma sustancial el riesgo de calcificaci&#243;n arterial.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Di&#225;lisis renal</kwd>
        <kwd>enfermedades vasculares</kwd>
        <kwd>calcinosis</kwd>
        <kwd>ultrasonograf&#237;a</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Prevalencia y correlatos de enfermedad vascular en el examen de ultrasonido en pacientes en hemodi&#225;lisis</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Sebasti&#227;o Baptista Miguel<sup>I, II</sup>; Jair Baptista Miguel<sup>I, II</sup>; Luis Guillermo Velarde<sup>III</sup>; Elisa de Albuquerque Sampaio<sup>II</sup>; Jorge Paulo Strogoff de Matos<sup>II</sup>; Jocemir Ronaldo Lugon<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Clinefron Cl&#237;nica de Doen&#231;as Renais, Niter&#243;i, RJ - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Santo Antonio de P&#225;dua, RJ, Divis&#227;o de Nefrologia, Faculdade de Medicina, Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Niter&#243;i, RJ, Departamento de Estat&#237;stica, Instituto de Matem&#225;tica e Estat&#237;stica, Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>Pacientes en hemodi&#225;lisis (HD) presentan riesgo aumentado de muerte cardiovascular. El espesor &#237;ntima-media (EIM) y la presencia de calcificaciones arteriales son factores de riesgo bien conocidos de muerte cardiovascular en pacientes en HD.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold>Evaluar la prevalencia de EIM y calcificaciones en pacientes en HD y correlacionar hallazgos de imagen con datos cl&#237;nicos y de laboratorio.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold>Estudio transversal de 75 pacientes en HD por &gt;12 meses. Los pacientes fueron sometidos a ultrasonografia (US) modo-B para determinaci&#243;n de la EIM del tercio distal de las arterias car&#243;tidas comunes. Las calcificaciones arteriales fueron evaluadas por US de arterias car&#243;tidas, femorales y tibiales y consideradas positivas si fuesen encontradas calcificaciones en cualquier sitio arterial.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold>Los pacientes ten&#237;an 52&#177;13 a&#241;os, 57% eran del sexo masculino y 16% eran diab&#233;ticos. EIM <underline>&gt;</underline> 0,9mm fue encontrada en 57% de los casos y calcificaciones arteriales en la US en 48%. Envejecimiento (d&#233;cadas) y tabaquismo estaban asociados a aumento de la EIM (<italic>odds ratio</italic> ajustado [aOR] = 3,4, p &lt; 0,001; aOR = 4,4, p = 0,045, respectivamente) y presencia de calcificaciones vasculares (aOR = 3,0, p &lt; 0,001; aOR = 6,8, p = 0,011, respectivamente). Altos niveles de hormona paratiroidea intacta (iPTH) (por 100 pg/ml) estaban asociados de forma significativa a aumento en la EIM (aOR = 1,7, p = 0,021), pero no a calcificaci&#243;n vascular. En contraste, diabetes y tiempo de di&#225;lisis (a&#241;os) fueron determinantes significativos para calcificaciones en la US (aOR = 15,0, p = 0,009; aOR = 1,39, p = 0,020), pero no para el aumento de la EIM.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold>EIM aumentada y calcificaciones en la US son hallazgos comunes en pacientes en HD. Envejecimiento y tabaquismo son determinantes consistentes para ambas alteraciones de imagen. Aumento en los niveles de iPTH est&#225; asociado a aumento en la EIM. Diabetes y tiempo de di&#225;lisis aumentan de forma sustancial el riesgo de calcificaci&#243;n arterial.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold>Di&#225;lisis renal, enfermedades vasculares, calcinosis, ultrasonograf&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Pacientes con enfermedad renal cr&#243;nica terminal (ERCT) presentan alta tasa de mortalidad, principalmente relacionada a enfermedad cardiovascular (ECV)<sup>1</sup>. El desarrollo de estrategias no invasivas para detecci&#243;n precoz de enfermedad vascular puede proveer oportunidad para un abordaje precoz de pacientes. La ultrasonografia (US) modo B, que tiene el potencial de detecci&#243;n de niveles iniciales de enfermedad vascular, puede ser usada para medir el espesor &#237;ntima-media (EIM), considerado un marcador de aterosclerosis y para detecci&#243;n de calcificaciones arteriales<sup>2</sup>, que ha demostrado una asociaci&#243;n con menor tasa de sobrevida en di&#225;lisis<sup>3,4</sup>. Actualmente, otros m&#233;todos diagn&#243;sticos est&#225;n disponibles para identificaci&#243;n de calcificaciones arteriales en el ambiente cl&#237;nico, incluyendo rayos-x, ecocardiograf&#237;a y tomograf&#237;a computada por haz de electrones<sup>5-7</sup>. Entre tanto la US modo B es una t&#233;cnica de bajo costo y de f&#225;cil ejecuci&#243;n.</p>
      <p>Los objetivos del presente estudio fueron evaluar la prevalencia del aumento de la EIM y presencia de calcificaciones utilizando la US modo B y correlacionar los hallazgos con los datos cl&#237;nicos y de laboratorio.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Este es un estudio transversal, unic&#233;ntrico, en el cual pacientes de un &#250;nico centro de di&#225;lisis, con edad entre 18 y 75 a&#241;os, que estaban siendo sometidos a di&#225;lisis por al menos 12 meses fueron invitados a participar del estudio. El estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica local y todos los pacientes firmaron el T&#233;rmino Consentimiento Libre e Informado. La evaluaci&#243;n fue realizada entre Marzo de 2006 y Setiembre de 2007.</p>
      <p>
        <bold>Estudios de imagen</bold>
      </p>
      <p>La US modo B fue realizada siempre por el mismo m&#233;dico con experiencia en el &#225;rea, utilizando aparatos de US de modo B de alta resoluci&#243;n con transductor de 7,5 MHz (Medison 8000 y Esaote Caris Plus). Las medidas de la EIM fueron realizadas en el tercio distal de las arterias car&#243;tidas comunes, como fue sugerido anteriormente<sup>2</sup>. Casos con cualquier valor <underline>&gt;</underline> 0,9 mm, un valor de corte anteriormente asociado con aumento de la incidencia de eventos cardiovasculares en una poblaci&#243;n no sometida a di&#225;lisis<sup>8,9</sup>, fueron considerados positivos. En la evaluaci&#243;n ultrasonogr&#225;fica de calcificaciones vasculares, una pared vascular altamente ecog&#233;nica o estructura intraluminal produciendo ecos brillantes con sombras fueron considerados calcificaciones<sup>10</sup>. Los lugares investigados fueron: el tercio distal de las arterias car&#243;tidas comunes; car&#243;tida y tercio proximal de los ramos interno y externo; toda la extensi&#243;n de las arterias femorales comunes; tercio proximal de las arterias femorales profundas y superficiales; y mitad distal de las arterias tibiales posteriores<sup>10</sup>. Si una calcificaci&#243;n fuese encontrada en cualquier sitio arterial, el caso era considerado positivo<sup>11</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Datos demogr&#225;ficos, cl&#237;nicos y de laboratorio</bold>
      </p>
      <p>Datos demogr&#225;ficos y cl&#237;nicos fueron obtenidos a trav&#233;s de examen de historias cl&#237;nicas. Hipertensi&#243;n fue definida como presi&#243;n arterial sist&#243;lica (PAS) predi&#225;lisis actual <underline>&gt;</underline> 140 mmHg y/o presi&#243;n arterial diast&#243;lica (PAD) <underline>&gt;</underline> 90 mmHg y/o uso de medicamentos antihipertensivos. Los pacientes fueron clasificados como diab&#233;ticos se presentasen diabetes anteriormente a la terapia de sustituci&#243;n renal (TSR). Niveles de hemoglobina, creatinina y Kt/V equilibrado (eKt/V) representan la media de las tres &#250;ltimas determinaciones antes de la evaluaci&#243;n. Para estimar mejor el impacto de los disturbios de metabolismo mineral en nuestros hallazgos, la exposici&#243;n acumulativa fue evaluada a trav&#233;s del c&#225;lculo de la media de todos los valores s&#233;ricos de calcio, f&#243;sforo y hormona paratiroidea intacta (i-PTH) durante un per&#237;odo de 36 meses exactamente antes de la evaluaci&#243;n, o desde el inicio de la di&#225;lisis para pacientes en TSR por menos de 3 a&#241;os. Los niveles s&#233;ricos de calcio y f&#243;sforo fueron medidos mensualmente y los niveles de i-PTH cada seis meses. An&#225;lisis de sangre de rutina fueron realizados en el mismo laboratorio. Un ensayo inmunoturbidim&#233;trico ultrasensible para prote&#237;na C-reactiva (PCR) fue realizado espec&#237;ficamente para el estudio y los valores mostrados corresponden a una &#250;nica determinaci&#243;n, hecha al momento de la inclusi&#243;n en el presente estudio.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Variables continuas son presentadas como medias &#177; DE o mediana y variaci&#243;n, como apropiado. Variables categ&#243;ricas son mostradas como frecuencias. Diferencias entre las frecuencias fueron analizadas por el test de Chi-cuadrado. Las asociaciones entre las variables fueron evaluadas por an&#225;lisis de regresi&#243;n log&#237;stica con procedimiento <italic>backward</italic>, en la cual todas las variables potencialmente relevantes eran incluidas en la primera fase. Solamente variables que presentaban valores de p &lt; 0,10 fueron mantenidas en la fase siguiente. En caso de colinealidad significativa entre dos variables, solamente la m&#225;s relevante persist&#237;a en la fase siguiente. Las decisiones sobre cuales variables ser&#237;an excluidas del an&#225;lisis en cada fase fueron realizadas por el <italic>software</italic>. Valores de p &lt; 0,05 fueron considerados significativos. El <italic>software</italic> SPSS, versi&#243;n 17.0 fue utilizado en el an&#225;lisis estad&#237;stico.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>De 128 pacientes en hemodi&#225;lisis, 75 fueron incluidos en el presente estudio. Las principales razones para exclusi&#243;n fueron: tiempo de di&#225;lisis &lt; 1 a&#241;o (18 pacientes); edad &gt; 75 a&#241;os (14 pacientes); y rechazo a participar del estudio (12 pacientes). Los pacientes incluidos en el estudio ten&#237;an 52 &#177; 13 a&#241;os, 43 (57%) eran del sexo masculino, estaban hac&#237;a 59 &#177; 34 meses en hemodi&#225;lisis (HD) y 12 (16%) eran diab&#233;ticos. Las caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas y cl&#237;nicas de los pacientes son mostradas en la <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>. Los pacientes presentaban una amplia variaci&#243;n de edad (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figura 1</xref>) y tiempo de di&#225;lisis. Cuarenta pacientes (53%) estaban bajo HD por menos de 5 a&#241;os, 30 (40%) por 5 a 10 a&#241;os y 5 (7%) por m&#225;s de 10 a&#241;os. Los datos de laboratorio son mostrados en la <xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gf01-es.jpg"/></fig>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La US modo B fue realizada en los 75 pacientes. EIM aumentada estaba presente en 43 (57%) y calcificaciones arteriales fueron detectadas en 36 pacientes (48%), <xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref>. Calcificaciones estaban presentes en m&#225;s de tres arterias en 23 de esos 36 pacientes y 33 de ellos tambi&#233;n presentaban aumento de la EIM. Diez pacientes (22%) con aumento de la EIM no presentaban calcificaciones a la US.</p>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En busca de determinantes de los hallazgos de imagen, dos modelos de an&#225;lisis de regresi&#243;n condicional con procedimiento backward fueron desarrollados utilizando en cada uno de ellos EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm y calcificaciones a la US como las variables dependientes. Los datos cl&#237;nicos y de laboratorio fueron utilizados como las variables independientes. Edad (odds ratio ajustado [aOR] = 3,36 por d&#233;cada, p &lt; 0,001), tabaquismo (aOR = 4,49, p = 0,046), y altos niveles de iPTH (1,67 por 100 pg/ml) estaban significativamente asociados con EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm (<xref ref-type="table" rid="t4-body2">Tabla 4</xref>). Edad (aOR = 2,96 por d&#233;cada, p &lt; 0,001) y tabaquismo (aOR = 6,77, p = 0,011) tambi&#233;n estaban asociados con calcificaciones a la US (<xref ref-type="table" rid="t5-body2">Tabla 5</xref>). Diabetes (aOR = 1,67, p = 0,021) y tiempo de di&#225;lisis (aOR = 1,39, p = 0,020) estaban asociados con riesgo significativo de calcificaciones a la US (aOR = 1,67, p = 0,021 y aOR = 1,39, p = 0,020, respectivamente), pero no con aumento de la EIM. Niveles de f&#243;sforo, calcio, producto Ca x P y iPTH no fueron identificados como factores de riesgo para calcificaci&#243;n vascular a la US. Niveles de PCR no estaban asociados con EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm o calcificaciones a la US.</p>
      <table-wrap id="t4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t5-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Para explicar mejor la relaci&#243;n entre los niveles de iPTH y la EIM, un modelo adicional de an&#225;lisis de regresi&#243;n multivariada fue utilizado, en el cual los niveles de iPTH fueron estratificados en tres franjas categ&#243;ricas: &lt; 150 pg/ml, 150 - 300 pg/ml y &gt; 300 pg/ml. En ese an&#225;lisis, un riesgo elevado significativo estaba restringido a la franja m&#225;s alta (&gt; 300 pg/ml), en comparaci&#243;n con la franja media (aOR = 6,26 [1,05 - 37,50], p = 0,045).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se sabe que pacientes con enfermedad renal cr&#243;nica terminal (ERCT) tienen un riesgo elevado de enfermedad cardiovascular (ECV), lo que representa la mayor causa de muerte en esa poblaci&#243;n<sup>1</sup>. La enfermedad arterial es generalizada y la presencia de defectos estructurales de la car&#243;tida<sup>2,8</sup>, as&#237; como enfermedad vascular perif&#233;rica<sup>2,12</sup> est&#225;n fuertemente correlacionadas con enfermedad coronaria y mortalidad. El objetivo de este estudio fue evaluar enfermedad vascular en pacientes con ERCT a trav&#233;s del uso de estudios de imagen no invasivos y correlacionar los hallazgos con los datos cl&#237;nicos y de laboratorio. El perfil de nuestros pacientes es aproximadamente similar a la poblaci&#243;n general sometida a di&#225;lisis en Brasil<sup>13</sup>.</p>
      <p>La frecuencia de EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm, un conocido marcador de aterosclerosis, fue muy alta, afectando 43 (57%) de los pacientes. Aunque varios estudios ya hayan evaluado la cuesti&#243;n de la determinaci&#243;n de la EIM en pacientes con DRCT<sup>14,15</sup>, no encontramos la incidencia de EIM <underline>&gt;</underline> 0,9 mm en una muestra no seleccionada sometida a HD para comparaci&#243;n apropiada de prevalencia. Debe ser enfatizado que la tasa de 57% fue obtenida con un punto de corte de 0,9 mm, que est&#225; asociado con aumento de la incidencia de eventos cardiovasculares<sup>8</sup>, pero que es, de alguna forma, conservador. En un estudio reciente, por ejemplo, fue demostrado que los limites superiores (percentil 97,5) de la EIM en una poblaci&#243;n sana con edad de 50 a 59 a&#241;os y 60 a 75 a&#241;os, eran 0,71 y 0,81 mm, respectivamente<sup>16</sup>.</p>
      <p>Calcificaciones a la US tambi&#233;n fueron hallazgos comunes, afectando 36 (48%) de los pacientes, una proporci&#243;n comparable a aquellas relatadas en estudios anteriores, las cuales variaban de 50 a 64%<sup>17-19</sup>. Treinta y tres de nuestros 36 pacientes con calcificaciones tambi&#233;n presentaban aumento de la EIM, mientras que 10 pacientes con aumento de la EIM no presentaban calcificaciones a la US. Esos hallazgos son consistentes con el presente escenario de que el aumento de la EIM puede ser visto como un marcador precl&#237;nico de la aterosclerosis que precede a la formaci&#243;n de la placa<sup>2,20</sup>.</p>
      <p>A fin de verificar determinantes potenciales de hallazgos de imagen en nuestro estudio, utilizamos dos modelos de an&#225;lisis de regresi&#243;n log&#237;stica, usando datos cl&#237;nicos y de laboratorio seleccionados como variables independientes contra cada uno de los hallazgos de imagen. La edad uniformemente influenci&#243; los par&#225;metros de imagen de forma que cada d&#233;cada de edad estaba asociada a un aumento de aproximadamente 3 veces la posibilidad de que hubiera un hallazgo positivo en los par&#225;metros de imagen estudiados. Ese hallazgo es consistente con la extensa informaci&#243;n disponible en la literatura, enfatizando el papel de la edad en el desarrollo de la enfermedad vascular<sup>16,21</sup>. De la misma forma, el tabaquismo influenci&#243; ambos par&#225;metros de imagen, con un aumento de 4 veces la posibilidad de EIM positiva y un aumento de casi 7 veces la posibilidad de calcificaci&#243;n. Estudios evaluando el tabaco como factor de riesgo para calcificaci&#243;n vascular en pacientes con ERCT son escasos, pero el h&#225;bito de fumar es un factor de riesgo tradicional para ECV, con el riesgo siendo fuertemente dosis-relacionado<sup>22</sup>. Los efectos del tiempo de di&#225;lisis, as&#237; como los de la diabetes, entre tanto, solamente fueron vistos con la presencia de calcificaciones. Un estudio reciente mostr&#243; que pacientes en HD tiene aproximadamente un riesgo ocho veces aumentado de presentar calcificaci&#243;n vascular, cuando son comparados con individuos en la poblaci&#243;n general<sup>23</sup>. Diabetes es un factor de riesgo bien conocido para calcificaciones vasculares<sup>24</sup> y la ausencia de su influencia en la EIM aumentada permite especular si el ambiente ur&#233;mico puede prevalecer sobre disturbios del metabolismo de la glucosa en la fase inicial de las anormalidades estructurales vasculares en pacientes con ERCT<sup>25</sup>. Entre tanto, se debe tener cautela en relaci&#243;n a esa cuesti&#243;n, considerando que el tama&#241;o de la muestra puede haber contribuido a la falta de impacto de ese factor sobre el aumento de la EIM. Altos niveles de iPTH estaban asociados con aumento de la EIM. A fin de aclarar mejor esa cuesti&#243;n, utilizamos un modelo de regresi&#243;n adicional usando estratificaci&#243;n de los niveles de iPTH. Asociaciones significativas entre niveles de iPTH y aumento de la EIM estaban restringidas a la comparaci&#243;n entre el grupo con niveles de iPTH &gt; 300 pg/ml y el grupo con niveles de i-PTH entre 150 y 300 pg/ml.</p>
      <p>Es interesante notar que no encontramos una correlaci&#243;n entre calcificaciones vasculares y disturbios acumulativos del metabolismo mineral en nuestro estudio. Entre tanto, ese hallazgo no puede ser visto como un argumento contra el papel relatado de la sobrecarga de fosfato en el desarrollo de la calcificaci&#243;n vascular<sup>26,27</sup>, considerando que los niveles s&#233;ricos de fosfato pueden no ser un marcador preciso de la carga oral de fosfato<sup>28</sup>. Adem&#225;s de eso, no refuta la extensa literatura que coloca los disturbios de metabolismo mineral como factores de riesgo cruciales para la alta mortalidad cardiovascular de pacientes con ERCT<sup>29,30</sup>, considerando que la mortalidad no fue analizada en el presente estudio.</p>
      <p>Es digno de se&#241;alar el hecho de que, en concordancia con nuestros hallazgos, la ausencia de correlaci&#243;n entre el producto Ca x P y la EIM ya hab&#237;a sido relatada<sup>15</sup>.</p>
      <p>Nuestro estudio presenta limitaciones y los datos negativos deben ser interpretados con cuidado. La caracter&#237;stica transversal del dise&#241;o y peque&#241;o tama&#241;o de la muestra pueden haber contribuido a la falta de significaci&#243;n de algunos datos estad&#237;sticos. Entre tanto, los hallazgos positivos refuerzan el papel de algunos factores de riesgo tradicionales como envejecimiento, tabaquismo y diabetes como determinantes de enfermedad vascular en la poblaci&#243;n con enfermedad renal en nivel final (ERNF). Ellos tambi&#233;n muestran que algunos factores no tradicionales como tiempo de di&#225;lisis y aumento en los niveles de iPTH pueden tener impacto en las anormalidades vasculares en tales pacientes.</p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>Ambos, el aumento en el espesor &#237;ntima-media (EIM) y calcificaciones en la ultrasonograf&#237;a son hallazgos comunes en pacientes sometidos a di&#225;lisis, pero el aumento en la EIM fue m&#225;s frecuente. Tabaquismo fue un determinante consistente para ambos hallazgos de im&#225;genes. El mayor impacto fue visto con el envejecimiento, de forma que cada d&#233;cada de edad estaba asociada a un aumento de 3 veces la posibilidad de haber un hallazgo positivo en cualquier de los estudios de imagen.</p>
      <p>Diabetes y tiempo de di&#225;lisis aumentaron sustancialmente el riesgo de calcificaci&#243;n arterial.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de Disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Sebasti&#227;o Baptista Miguel, por la Universidad Federal Fluminense.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Prevalence and correlates of vascular disease at ultrasound examination in patients on hemodialysis</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Patients on hemodialysis present an increased risk of cardiovascular death. Intimal media thickness (IMT) and presence of arterial calcifications are well-known risk factors for cardiovascular death in hemodialysis patients. OBJECTIVE: To assess the prevalence of IMT and arterial calcifications in HD patients and to correlate image findings with clinical and laboratory data. METHODS: Cross-sectional study involving 75 patients on dialysis for &gt;12 months. Patients underwent B-mode ultrasound scan (US) for determination of IMT of the distal third of the common carotid arteries. Arterial calcifications were assessed by US of carotids, femoral and tibial arteries, and labeled positive if calcification was found in any arterial site. RESULTS: Patients were 52&#177;13 years old, 57% were males and 16% were diabetics. IMT &gt; 0.9 mm was found in 57% of cases and arterial calcifications at US in 48%. Aging (decades) and smoking were associated with both increased IMT (adjusted odds ratio [aOR] = 3.4, p &lt; 0.001; aOR = 4.4, p = 0.045, respectively) and presence of vascular calcifications (aOR = 3.0, p &lt; 0.001; aOR = 6.8, p = 0.011, respectively). High intact parathyroid hormone levels (per each 100 pg/ml) were significantly associated with increased IMT (aOR = 1.7, p = 0.021), but not with vascular calcification. In contrast, Diabetes and time on dialysis (years) were significant determinants for calcifications at US (aOR = 15.0, p = 0.009; aOR = 1.39, p = 0.020), but not for increased IMT. CONCLUSION: Increased IMT and calcifications at US are common findings in hemodialysis patients. Aging and smoking are consistent determinants for both image alterations. Parathyroid hormone elevation is associated with increased IMT. Diabetes and time on dialysis substantially increase the risk for arterial calcification.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Hemodialysis</kwd>
        <kwd>vascular diseases</kwd>
        <kwd>calcinosis</kwd>
        <kwd>Doppler ultrasonography</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="enda-body3">
          <label>
            <bold>Prevalence and correlates of vascular disease at ultrasound examination in patients on hemodialysis</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Sebasti&#227;o Baptista Miguel<sup>I, II</sup>; Jair Baptista Miguel<sup>I, II</sup>; Luis Guillermo Velarde<sup>III</sup>; Elisa de Albuquerque Sampaio<sup>II</sup>; Jorge Paulo Strogoff de Matos<sup>II</sup>; Jocemir Ronaldo Lugon<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Clinefron Cl&#237;nica de Doen&#231;as Renais, Niter&#243;i, RJ - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Santo Antonio de P&#225;dua, RJ, Divis&#227;o de Nefrologia, Faculdade de Medicina, Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Niter&#243;i, RJ, Departamento de Estat&#237;stica, Instituto de Matem&#225;tica e Estat&#237;stica, Universidade Federal Fluminense, Niter&#243;i, RJ - Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold>Patients on hemodialysis present an increased risk of cardiovascular death. Intimal media thickness (IMT) and presence of arterial calcifications are well-known risk factors for cardiovascular death in hemodialysis patients.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To assess the prevalence of IMT and arterial calcifications in HD patients and to correlate image findings with clinical and laboratory data.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> Cross-sectional study involving 75 patients on dialysis for &gt;12 months. Patients underwent B-mode ultrasound scan (US) for determination of IMT of the distal third of the common carotid arteries. Arterial calcifications were assessed by US of carotids, femoral and tibial arteries, and labeled positive if calcification was found in any arterial site.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Patients were 52&#177;13 years old, 57% were males and 16% were diabetics. IMT <underline>&gt;</underline> 0.9 mm was found in 57% of cases and arterial calcifications at US in 48%. Aging (decades) and smoking were associated with both increased IMT (adjusted odds ratio [aOR] = 3.4, p &lt; 0.001; aOR = 4.4, p = 0.045, respectively) and presence of vascular calcifications (aOR = 3.0, p &lt; 0.001; aOR = 6.8, p = 0.011, respectively). High intact parathyroid hormone levels (per each 100 pg/ml) were significantly associated with increased IMT (aOR = 1.7, p = 0.021), but not with vascular calcification. In contrast, Diabetes and time on dialysis (years) were significant determinants for calcifications at US (aOR = 15.0, p = 0.009; aOR = 1.39, p = 0.020), but not for increased IMT.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> Increased IMT and calcifications at US are common findings in hemodialysis patients. Aging and smoking are consistent determinants for both image alterations. Parathyroid hormone elevation is associated with increased IMT. Diabetes and time on dialysis substantially increase the risk for arterial calcification.</p>
      <p><bold>Keywords: </bold> Hemodialysis, vascular diseases, calcinosis, Doppler ultrasonography.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>End-stage renal disease (ESRD) patients have a high mortality rate, mainly related to cardiovascular disease<sup>1</sup>. The development of non-invasive strategies for early detection of vascular disease could provide opportunities for an early patient approach. B-mode ultrasonography (US), which carries the potential for detection of early stages of vascular disease, can be used for the measurement of intimal-media thickness (IMT), considered a marker of atherosclerosis, and for detection of arterial calcifications<sup>2</sup>, which have been shown to be associated with a poorer survival rate on dialysis<sup>3,4</sup>. Currently, other diagnostic methods are available for the identification of arterial calcification in the clinical setting, including x-rays, echocardiography and electron-beam computer tomography<sup>5-7</sup>. However, B-mode ultrasonography is a low-cost and easy-to-perform technique.</p>
      <p>The objectives of the present study were to assess the prevalence of increased IMT and vascular calcifications using B-mode US and to correlate the findings with clinical and laboratory data.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>This is a cross-sectional, single-center study in which patients from a single dialysis center aged between 18 and 75 years, who had been on hemodialysis for at least 12 months, were approached for enrollment. The study was approved by the local Ethics Committee and all patients signed the informed consent form. Evaluation was accomplished between March 2006 and September 2007. </p>
      <p>
        <bold>Imaging studies</bold>
      </p>
      <p>B-mode US was always performed by the same experienced physician, using high resolution B-mode (7.5-MHz transducer) ultrasonography devices (Medison 8000, and Esaote Caris Plus). IMT measurements were performed in the distal third of the common carotid arteries as previously suggested<sup>2</sup>. Cases with any value <underline>&gt;</underline> 0.9 mm, a cutoff previously associated with elevated incidence of cardiovascular events in a non-dialysis population<sup>8,9</sup>, were labeled positive. At the ultrasonographic evaluation of vascular calcification, a highly echogenic vascular wall or intraluminal structure producing bright echoes with shadowing were considered to be calcifications<sup>10</sup>. The sites investigated were: the distal third of the common carotid arteries; carotid and proximal third of the internal and external branches; the whole length of common femoral arteries, proximal third of superficial and deep femoral arteries; and distal half of posterior tibial arteries<sup>10</sup>. If a calcification was found in any arterial site, the case was labeled positive<sup>11</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Demographic, clinical and laboratory data</bold>
      </p>
      <p>Demographic and clinical data were derived from chart examination. Hypertension was defined as current pre-dialysis systolic BP <underline>&gt;</underline> 140 mmHg and/or diastolic BP <underline>&gt;</underline> 90 mmHg and/or use of antihypertensive medications. Patients were classified as diabetics if they had diabetes previously to renal replacement therapy. Hemoglobin, creatinine, and equilibrated Kt/V (eKt/V) values represent the mean of the last three determinations before evaluation. To better estimate the impact of mineral metabolism disturbances on findings, cumulative exposure was assessed through calculation of the mean of all values for serum calcium, phosphorus and intact parathyroid hormone (i-PTH) measurements along a 36-month period just before evaluation or since hemodialysis initiation for patients on renal replacement therapy for less than 3 years. Calcium and phosphorus serum levels were measured on a monthly basis and i-PTH every six months. Routine blood analyses were performed in the same laboratory. An ultra-sensitive immunoturbidimetric <italic>assay</italic> for C-reactive protein (CRP) was specifically performed for the study and the values shown here correspond to a single determination by the time of study enrollment.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analyses</bold>
      </p>
      <p>Continuous variables are presented as mean &#177; SD or median and range as appropriate. Categorical variables are shown as frequencies. Differences between frequencies were analyzed by the Chi-square test. Associations between variables were assessed by backward conditional logistic regression analysis, in which all potentially relevant variables are included in the first step. Only variables presenting P values lower than 0.10 persisted in the next step. In case of significant collinearity between two variables, only the more relevant persisted in the next step. The decision about which variables should be excluded from the analysis in each step was made by the software. P values lower than 0.05 were considered significant. The software SPSS, version 17.0 was used for all statistics.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Of 128 patients on hemodialysis, 75 were enrolled in this study. The main reasons for exclusions were: dialysis time lower than one year (18 patients); age older than 75 years (14 patients); and refusal to participate in the study (12 patients). Patients enrolled in the study were 52 &#177; 13 years old, 43 (57%) males, 59 &#177; 34 months on hemodialysis, and 12 (16%) were diabetics. Demographic and clinical characteristics of patients are shown in <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Table 1</xref>. Patients presented a wide range of age (<xref ref-type="fig" rid="fig1-body3">Figure 1</xref>) and time on dialysis. Forty patients (53%) were on hemodialysis for less than 5 years, 30 (40%) for 5 to 10 years and 5 (7%) for more than 10 years. Laboratory data are shown in <xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Table 2</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="fig1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gf01-en.jpg"/></fig>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>B-mode US was performed in all 75 patients. Increased IMT was present in 43 (57%) and arterial calcifications were detected in 36 (48%), <xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Table 3</xref>. Calcification was present in more than three arteries in 23 of these 36 patients and 33 of them also exhibited increased IMT. Ten patients (22%) with increased IMT did not have ultrasonographic calcifications.</p>
      <table-wrap id="tab3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>In search for determinants of the image findings, two models of backward conditional regression analysis were developed, with each one using IMT <underline>&gt;</underline> 0.9 mm and calcifications at US as the dependent variables. Clinical and laboratory data were used as the independent variables. Age (adjusted odds ratio [aOR] = 3.36 per decade, p &lt; 0.001), smoking (aOR = 4.49, p = 0.046), and high iPTH levels (1.67 per 100 pg/ml) were significantly associated with IMT <underline>&gt;</underline> 0.9 mm, <xref ref-type="table" rid="tab4-body3">Table 4</xref>. Age (aOR = 2.96 per decade, p &lt; 0.001) and smoking (aOR = 6.77, p = 0.011) were also associated with calcifications at US, <xref ref-type="table" rid="tab5-body3">Table 5</xref>. Diabetes (aOR = 1.67, p = 0.021) and time on dialysis (aOR = 1.39, p = 0.020) were associated with a significant risk for calcifications at US (aOR = 1.67, p = 0.021 and aOR = 1.39, p = 0.020, respectively), but not for increased IMT. Phosphorus, calcium, Ca'P product and iPTH were not found to be risk factors for vascular calcification at US. C-reactive protein levels were not associated with IMT <underline>&gt;</underline> 0.9 mm or calcifications at US.</p>
      <table-wrap id="tab4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-04-0260-00027-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>To better explore the relationship between i-PTH levels and IMT an additional multivariate regression analysis model was used, in which i-PTH levels were stratified in 3 categorical ranges: &lt; 150 pg/ml, 150 to 300 pg/ml, and &gt; 300 pg/ml. In this analysis, a significant elevated risk was restricted to the highest band (&gt; 300 pg/ml) in comparison to the middle band (aOR = 6.26 [1.05 - 37.50], P = 0.045).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>It is well known that ESRD patients bear an elevated risk for cardiovascular diseases, which represent the leading cause of death in this population<sup>1</sup>. The arterial disease is generalized and the presence of carotid structural defects<sup>2,8</sup>, as well as peripheral vascular disease<sup>2,12</sup> are strongly correlated with coronary disease and mortality. The objective of this study was to assess vascular disease in ESRD patients using non-invasive imaging studies and to correlate the findings with clinical and laboratory data. The profile of our patients is roughly similar to the overall population on dialysis in Brazil<sup>13</sup>.</p>
      <p>The frequency of IMT <underline>&gt;</underline> 0.9 mm, a recognized marker of atherosclerosis, was very high, affecting 43 (57%) of patients. Although a number of studies had already addressed the issue of IMT determination in ESRD patients<sup>14,15</sup>, we could not find the incidence of IMT <underline>&gt;</underline> 0.9 mm in a non-selected hemodialysis sample for an appropriate prevalence comparison. It should be emphasized that the rate of 57% was obtained with a cutoff of 0.9 mm, which is associated with increased incidence of cardiovascular events<sup>8</sup>, but is, in some way, conservative. In a recent study, for instance, it was found that the upper limits (97.5 percentile) of IMT in a healthy population aged 50 to 59, and 60 to 75 years were 0.71 and 0.81 mm, respectively<sup>16</sup>.</p>
      <p>Calcifications at US were also common, affecting 36 (48%) of patients, a proportion comparable to the ones reported in previous studies, which varied from 50 to 64%<sup>17-19</sup>. Thirty-three out of our 36 patients with calcifications also exhibited increased IMT, whereas 10 patients with increased IMT did not have ultrasonographic calcifications. These findings are consistent with the present view that increased IMT can be seen as a preclinical marker of atherosclerosis that precedes plaque formation<sup>2,20</sup>.</p>
      <p>To check for potential determinants of image findings in our study, we resorted to two models of logistic regression analysis, using selected clinical and laboratory data as independent variables against each one of the image findings. Age uniformly influenced image parameters, in a way that each decade of age was associated with approximately a three-fold increase in the chance of a positive finding in the studied image parameters. This finding is consistent with the extensive information available in the literature, highlighting the role of age on the development of vascular disease<sup>16,21</sup>. Similarly, smoking influenced both image parameters, with a four-fold increase in the chance of a positive IMT and an almost seven-fold increase in the chance of a calcification. Studies addressing smoking as a risk factor for vascular calcification in ESRD patients are scarce, but the smoking habit is a traditional risk factor for cardiovascular disease, with the risk being strongly dose-related<sup>22</sup>. The effects of time on dialysis, as well as of diabetes, however, were only seen towards the presence of calcifications. A recent study showed that patients on hemodialysis have roughly an eight-fold increased risk of having vascular calcification, when matched to subjects in general population<sup>23</sup>. Diabetes is a well-known risk factor for vascular calcifications<sup>24</sup> and the absence of its influence on increased IMT allows us to speculate whether the uremic environment can prevail upon glucose metabolism derangements during the early phase of vascular structural abnormalities in ESRD<sup>25</sup> patients. However, caution is advised in this regard, as the size of the sample may have contributed to the lack of impact of this factor upon IMT enlargement. High levels of i-PTH levels were associated with increased IMT. In an attempt to better clarify this issue, we resorted to an additional regression model employing i-PTH stratification. Significant association between i-PTH levels and increased IMT was restricted to the comparison between the group with PTH levels &gt; 300 pg/ml and the one with i-PTH values between 150 and 300 pg/ml.</p>
      <p>Interestingly, we did not find a correlation between vascular calcifications and cumulative mineral metabolism disturbances in our study. However, this finding cannot be seen as an argument against the reported role of phosphate overload in the development of vascular calcification<sup>26,27</sup>, as phosphate serum levels may not be a precise marker of the oral phosphate load<sup>28</sup>. In addition, it does not refute the extensive literature placing mineral metabolism disturbances as pivotal risk factors for the high cardiovascular mortality among ESRD patients<sup>29,30</sup>, as mortality was not addressed in our study. It should be mentioned that, in agreement to our findings, absence of correlation between Ca ' P product and IMT had already been reported<sup>15</sup>.</p>
      <p>Our study carries limitations and the negative data should be interpreted with caution. The cross-sectional character of the design and the low number of patients may have contributed to the lack of significance in some statistics. However, the positive findings reinforce the role of some traditional risk factors such as aging, smoking, and diabetes as determinants of vascular disease in the ESRD population. They also show that some non-traditional factors, such as time on dialysis and elevated i-PTH levels can have an impact upon vascular abnormalities in such patients.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions </bold>
      </p>
      <p>Both increased IMT and calcifications at US are common findings in hemodialysis patients, but increased IMT was more frequent. Smoking was a consistent determinant for both image findings. The major impact was seen with age, so that each decade of age was associated with a three-fold increase in the chance of a positive finding in any of the imaging studies. Diabetes and time on dialysis substantially increase the risk for arterial calcification.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Sebasti&#227;o Baptista Miguel, from <italic>Universidade Federal Fluminense</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
