<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">RMJgdmRDBWndWpR3Y5CGzVD</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000300016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600316</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011000300016</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Correla&#231;&#227;o Anatomocl&#237;nica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Caso 1/2011 - mulher de 74 anos, com dipneia s&#250;bita e colecisitite aguda 5 dias ap&#243;s infarto agudo do mioc&#225;rdio sem les&#245;es coron&#225;rias cr&#237;ticas</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moraes</surname>
            <given-names>Ricardo Casalino Sanches de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mangili</surname>
            <given-names>Leonardo Celeste</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Benvenuti</surname>
            <given-names>Luiz Alberto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">FM </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">HC</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>03</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>e35</fpage>
      <lpage>e41</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Dispn&#233;ia</kwd>
        <kwd>colecistite aguda</kwd>
        <kwd>infarto</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia renal</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>31</day>
        <month>03</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CORRELA&#199;&#195;O ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caso 1/2011 - mulher de 74 anos, com dipneia s&#250;bita e colecisitite aguda 5 dias ap&#243;s infarto agudo do mioc&#225;rdio sem les&#245;es coron&#225;rias cr&#237;ticas</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Ricardo Casalino Sanches de Moraes; Leonardo Celeste Mangili; Luiz Alberto Benvenuti</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="endb">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Dispn&#233;ia, colecistite aguda, infarto, insufici&#234;ncia renal.</p>
    <p>Uma mulher de 74 anos de idade procurou atendimento m&#233;dico por dispneia s&#250;bita, cinco dias depois de ter recebido alta de interna&#231;&#227;o pr&#233;via por infarto agudo do mioc&#225;rdio. </p>
    <p>Cinco dias antes, a paciente procurou atendimento m&#233;dico com queixa de dispneia aos m&#237;nimos esfor&#231;os, que se iniciara h&#225; tr&#234;s meses, acompanhada de edema, dores, parestesia e fraqueza em membros inferiores. </p>
    <p>Exame f&#237;sico (11/mai/2009) revelou frequ&#234;ncia card&#237;aca de 85 bpm, press&#227;o arterial de 190/110 mmHg. O exame dos pulm&#245;es revelou estertores em bases pulmonares. O exame do cora&#231;&#227;o e do abdome foi normal. N&#227;o havia edema de membros e os pulsos eram palp&#225;veis e sim&#233;tricos. </p>
    <p>O eletrocardiograma (11/mai/2009) revelou ritmo sinusal, frequ&#234;ncia card&#237;aca de 88 bpm, intervalo PR de 164 ms, S&#194;QRS -30&#186; para tr&#225;s, dura&#231;&#227;o de QRS 88 ms, intervalo QT de 383 ms. Havia supradesnivelamento do segmento ST de V<sub>1</sub> a V<sub>6,</sub> e I e aVL (<xref ref-type="fig" rid="a16fig01m">Figura 1</xref>). </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a16fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>No eletrocardiograma no dia seguinte (12/mai/2009), a frequ&#234;ncia card&#237;aca era 54 bpm e houve diminui&#231;&#227;o do supradesnivelamento de segmento ST (<xref ref-type="fig" rid="a16fig02m">Figura 2</xref>). </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="a16fig02m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A radiografia de t&#243;rax foi normal. </p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o laboratorial revelou (11/mai/2009): hemoglobina, 12,9 g/dL; hemat&#243;crito, 41,0%; leuc&#243;citos, 17.200/mm<sup>3</sup> (1,0% meta; 2,0% bast&#245;es e 84,0% segmentados; 5,0% linf&#243;citos e 8,0% mon&#243;citos); plaquetas em 389.000/mm<sup>3</sup>; ureia de 46 mg/dL; e creatinina de 1,07 mg/dL (filtra&#231;&#227;o glomerular 53 ml/min.1,73 m<sup>2</sup>). </p>
    <p>Foi feito o diagn&#243;stico de infarto do mioc&#225;rdio (<xref ref-type="table" rid="tab1">tabela 1</xref>), a paciente recebeu AAS de 200 mg e nitrato. Foi indicada a cineangiocoronariografia, que revelou estenoses de 40,0% em coron&#225;ria direita, em ramos <italic>diagonalis</italic> e no primeiro ramo diagonal da art&#233;ria coron&#225;ria esquerda. </p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>O ecocardiograma (13/mai/2009) revelou di&#226;metros de aorta de 33 mm, &#225;trio esquerdo de 37 mm, ventr&#237;culo direito de 20 mm, espessura de septo em 13 mm, parede posterior de 12 mm, di&#226;metros de ventr&#237;culo esquerdo (di&#225;stole/s&#237;stole) em 45/28, fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de 68,0% (Teicholz). O ventr&#237;culo esquerdo era hipertr&#243;fico e n&#227;o apresentava altera&#231;&#245;es da motilidade regional. As valvas card&#237;acas e o arco a&#243;rtico eram normais. </p>
    <p>Na evolu&#231;&#227;o, apresentou fibrila&#231;&#227;o atrial e recebeu alta no dia 13 de maio de 2009, com prescri&#231;&#227;o de warfarina, &#225;cido acetilsalic&#237;lico de 100 mg, atorvastatina de 20 mg, captopril de 75 mg, propranolol de 80 mg e 20 mg de omeprazol. </p>
    <p>Em consulta m&#233;dica (15/mai/2009), a paciente queixou-se de dispneia s&#250;bita e dor em membros inferiores. </p>
    <p>No exame f&#237;sico, estava em regular estado geral, corada, hidratada, acian&#243;tica, anict&#233;rica, taquipneica (28 incurs&#245;es respirat&#243;rias por minuto) e sem febre (TA: 35,7&#186;C). </p>
    <p>A frequ&#234;ncia card&#237;aca era de 120 batimentos por minuto e a press&#227;o arterial em 120 / 70 mmHg. O exame dos pulm&#245;es revelou murm&#250;rio vesicular diminu&#237;do em ambos os hemit&#243;rax. O exame do cora&#231;&#227;o revelou bulhas card&#237;acas arr&#237;tmicas, sem sopros. O abdome era globoso, fl&#225;cido, doloroso &#224; palpa&#231;&#227;o superficial e profunda em hipoc&#244;ndrio direito (sinal de Murphy +). Os ru&#237;dos hidroa&#233;reos estavam preservados e n&#227;o havia visceromegalias. O exame das extremidades revelou pulsos distais finos com edema ++/4+. </p>
    <p>O eletrocardiograma revelou fibrila&#231;&#227;o atrial de alta resposta ventricular. </p>
    <p>A radiografia de t&#243;rax n&#227;o trouxe informa&#231;&#245;es diagn&#243;sticas. </p>
    <p>O ecocardiograma foi semelhante ao anterior (de 13 de maio de 2009), exceto pela descri&#231;&#227;o de movimenta&#231;&#227;o at&#237;pica do septo interventricular. </p>
    <p>Os exames laboratoriais de 16 de maio revelaram d&#237;mero D da fibrina 2.174 ng/mL, CK-MB de 49,7 ng/mL, troponina I de 1,46 ng/mL, glicemia de 117 mg/dL, colesterol de 171 mg/dL, HDL-C de 28 mg/dL, LDL-C de 113 mg/dL, triglic&#233;rides de 151 mg/dL, hemoglobina de 12,89 mg/dL, hemat&#243;crito de 40,0%, leuc&#243;citos de 13.500/mm<sup>3</sup> (neutr&#243;filos de 79,0%, 13,0% de linf&#243;citos e 8,0% de mon&#243;citos), plaquetas de 402.000/mm<sup>3</sup>, CK-MB de 44,6 ng/mL, troponina I de 1,46 ng/mL, creatinina de 1,29 mg/dL ( FG = 42 ml/min.1,73 m<sup>2</sup>), ureia de 119 mg/dL e INR de 1,3. A gasometria apresentou: pH de 7,34, pCO<sub>2</sub> de 40 mmHg, pO<sub>2</sub> de 152 mmHg, satura&#231;&#227;o de O<sub>2</sub> em 99,7%, bicarbonato de 27,2 mEq/L, excesso de bases -3,7 mEq/L; lactato de 17,8 mg/dL. O s&#243;dio era 137 mEq/L e o pot&#225;ssio de 3,9 mEq/L. </p>
    <p>Foi feito o diagn&#243;stico de colecistite aguda. </p>
    <p>A tomografia do abdome revelou ves&#237;cula biliar distendida com paredes espessadas e irregulares, com fina l&#226;mina l&#237;quida perivesicular. </p>
    <p>A angiotomografia de art&#233;rias pulmonares foi normal. </p>
    <p>Foi indicado o tratamento cir&#250;rgico. </p>
    <p>A paciente foi submetida &#224; interven&#231;&#227;o cir&#250;rgica na noite do mesmo dia (16 de maio de 2009). </p>
    <p>Os achados cir&#250;rgicos foram de ves&#237;cula com aspecto necr&#243;tico, sem perfura&#231;&#245;es e com a presen&#231;a de c&#225;lculo em seu interior. </p>
    <p>Os achados histopatol&#243;gicos foram de colecistite cr&#244;nica calculosa, xantogranulomatosa, com colesterolose e surto agudo, representados por ac&#250;mulos de macr&#243;fagos xantomatosos, extensa perda da mucosa por necrose, com cobertura de fibrina e neutr&#243;filos, fibrose, edema e exsudato neutrof&#237;lico e eosinof&#237;lico permeando a parede. </p>
    <p>A paciente evoluiu com quadro considerado como s&#233;ptico, com insufici&#234;ncia renal e necessidade de drogas vasoativas, apesar de antibioticoterapia com ceftriaxona e metronidazol. </p>
    <p>Os exames laboratoriais (22 de maio de 2009) revelaram hemoglobina de 10,6 g/dL, hemat&#243;crito de 33,0%, leuc&#243;citos de 26.000/mm<sup>3</sup> (2,0% de metamiel&#243;citos, 18,0% de bast&#245;es, 75,0% de segmentados, 1,0% de linf&#243;citos e 4,0% de mon&#243;citos), as plaquetas estavam em 249.000/mm<sup>3</sup>, ureia em 169 mg/dL, creatinina de 3,3 mg/dL, lactato de 140 mg/dL, lipase de 439 U/L, pot&#225;ssio de 6,6 mEq/L e s&#243;dio de 142 mEq/L. As hemoculturas foram negativas para germes aer&#243;bicos, anaer&#243;bicos e fungos. A gasometria venosa (19 h, de 22 de maio) revelou de pH 6,98, pCO<sub>2</sub> de 55 mmHg, pO<sub>2</sub> de 43,7 mmHg, satura&#231;&#227;o de O<sub>2</sub> de 57,3%, bicarbonato de 12,2 mEq/L e excesso de base -18,6 mEq/L. </p>
    <p>Nova tomografia do abdome, sem uso de contraste (22 de maio de 2009) revelou f&#237;gado de dimens&#245;es normais, contornos regulares e par&#234;nquima de densidade homog&#234;nea. As veias porta e hep&#225;ticas tinham calibre normal e n&#227;o havia dilata&#231;&#227;o de vias biliares intra ou extra-hep&#225;ticas. N&#227;o havia sinais de cole&#231;&#245;es abdominais. O ba&#231;o era de dimens&#245;es normais, contornos regulares e par&#234;nquima de densidade homog&#234;nea. O p&#226;ncreas tinha forma, contornos e dimens&#245;es normais. N&#227;o havia dilata&#231;&#227;o do ducto de Wirsung. </p>
    <p>Na noite de 22 maio (21 h), a paciente apresentou bradicardia seguida de atividade el&#233;trica sem pulso, sem resposta &#224;s manobras de ressuscita&#231;&#227;o e faleceu no 6&#186; dia p&#243;s-operat&#243;rio. </p>
    <p>
      <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>O caso em quest&#227;o refere-se a uma mulher que aos 74 anos de idade, sem antecedentes cl&#237;nicos relevantes, procurou atendimento por dispneia aos m&#237;nimos esfor&#231;os acompanhada por edema, dor, parestesias e fraqueza em membros inferiores. Nessa ocasi&#227;o, o exame cl&#237;nico revelou hipertens&#227;o arterial e estertores pulmonares. </p>
    <p>Com base na hist&#243;ria e no exame cl&#237;nico, a primeira hip&#243;tese para explicar os sintomas da paciente &#233; a insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC). Ao se aplicar os crit&#233;rios de Framingham nessa paciente, encontramos um crit&#233;rio maior (estertores pulmonares) e dois crit&#233;rios menores (dispneia aos esfor&#231;os e edema de membros inferiores)<sup>1</sup>. </p>
    <p>Cabe salientar que pacientes idosos e do sexo feminino podem apresentar manifesta&#231;&#245;es at&#237;picas de isquemia mioc&#225;rdica, tais como dispneia, fraqueza, fadiga. As queixas dessa paciente, portanto, podem corresponder a equivalente isqu&#234;mico. </p>
    <p>Na avalia&#231;&#227;o inicial, a paciente realizou eletrocardiograma (ECG), radiografia de t&#243;rax e exames de sangue. O primeiro demonstrava supradesnivelamento do segmento ST, com radiografia normal e marcadores de necrose mioc&#225;rdica elevados. </p>
    <p>Com base em tais dados, a hip&#243;tese diagn&#243;stica a ser acrescentada &#233; infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM). De acordo com a defini&#231;&#227;o universal de IAM, para o diagn&#243;stico, s&#227;o necess&#225;rios a detec&#231;&#227;o da ascens&#227;o e/ou queda dos marcadores de necrose mioc&#225;rdica, preferencialmente a troponina, associada &#224; presen&#231;a de isquemia mioc&#225;rdica com pelo menos um dos crit&#233;rios seguintes: sintomas de isquemia, altera&#231;&#245;es de ECG indicativas de isquemia nova (nova altera&#231;&#227;o de segmento ST-T ou BRE novo), desenvolvimento de onda Q patol&#243;gica no ECG, evid&#234;ncia de perda de massa mioc&#225;rdica vi&#225;vel ou nova altera&#231;&#227;o de mobilidade segmentar em exames de imagem<sup>2</sup>. </p>
    <p>Na abordagem inicial do paciente com IAM com supradesnivelamento do segmento ST, est&#227;o indicados os antiagregantes plaquet&#225;rios e a terapia de reperfus&#227;o mioc&#225;rdica imediata (tromb&#243;lise ou angioplastia prim&#225;ria)<sup>3</sup>. A paciente realizou cineangiocoronariografia que n&#227;o evidenciou les&#245;es coronarianas obstrutivas significativas. A aus&#234;ncia de les&#245;es significativas, no entanto, n&#227;o exclui o diagn&#243;stico de IAM, que pode ocorrer em pacientes sem evid&#234;ncias de aterosclerose coron&#225;ria significativa (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>)<sup>4</sup>.</p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Na avalia&#231;&#227;o subsequente, a paciente realizou ecocardiograma, que revelou presen&#231;a de hipertrofia ventricular esquerda (HVE) sem disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica ou altera&#231;&#245;es de mobilidade regional. A presen&#231;a de HVE pode levar a insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular preservada, que &#233; mais comum em pacientes idosos, do sexo feminino e com hipertens&#227;o arterial<sup>5</sup>. Al&#233;m disso, a HVE pode ser causa de infarto sem aterosclerose coron&#225;ria significativa por desequil&#237;brio entre oferta e demanda de oxig&#234;nio. A aus&#234;ncia de altera&#231;&#245;es de mobilidade segmentar, em associa&#231;&#227;o &#224; pequena eleva&#231;&#227;o dos biomarcadores, sugere tamb&#233;m que a &#225;rea de infarto &#233; pequena. </p>
    <p>Ap&#243;s o tratamento inicial, a paciente apresentou fibrila&#231;&#227;o atrial (FA). Essa &#233; a arritmia mais comum em pacientes com IC e seu tratamento visa ao controle da frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC), revers&#227;o do ritmo e preven&#231;&#227;o de eventos tromboemb&#243;licos. </p>
    <p>No caso de pacientes com fun&#231;&#227;o ventricular preservada, podem ser utilizados betabloqueadores, bloqueadores de canal de c&#225;lcio e digit&#225;licos para controle da FC. A revers&#227;o do ritmo pode ser obtida atrav&#233;s de cardiovers&#227;o el&#233;trica ou farmacol&#243;gica, por&#233;m, quando comparada ao controle de FC, n&#227;o h&#225; comprova&#231;&#227;o de seu benef&#237;cio na redu&#231;&#227;o de mortalidade<sup>6</sup>. </p>
    <p>A preven&#231;&#227;o de eventos tromboemb&#243;licos com uso de anticoagula&#231;&#227;o oral ou antiagregantes plaquet&#225;rios deve ser realizada conforme estratifica&#231;&#227;o de risco. Pacientes com evento tromboemb&#243;lico pr&#233;vio s&#227;o considerados de alto risco e devem receber anticoagula&#231;&#227;o oral. Os fatores de risco moderados incluem idade acima de 75 anos, hipertens&#227;o, IC, fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o &lt; 35,0% e diabetes; pacientes com dois ou mais devem receber anticoagula&#231;&#227;o oral. A paciente recebeu alta hospitalar em uso de varfarina<sup>7</sup>. </p>
    <p>No momento da alta hospitalar, os diagn&#243;sticos seriam IAM (secund&#225;rio a HVE), IC com fun&#231;&#227;o ventricular preservada, FA e hipertens&#227;o arterial. </p>
    <p>Ap&#243;s breve per&#237;odo em domic&#237;lio, a paciente retornou ao hospital com queixa de dispneia s&#250;bita e dor em membros inferiores. Ao exame, apresentava-se taquic&#225;rdica e taquipneica, com dor a palpa&#231;&#227;o abdominal, sinal de Murphy positivo, al&#233;m de edema de membros inferiores. </p>
    <p>O principal diagn&#243;stico a ser exclu&#237;do nessa situa&#231;&#227;o &#233; tromboembolismo pulmonar (TEP), que pode ser secund&#225;ria &#224; trombose venosa profunda ap&#243;s imobiliza&#231;&#227;o durante interna&#231;&#227;o hospitalar por doen&#231;a cl&#237;nica. Considerando os sintomas da paciente e utilizando escore de risco para TEP, a paciente apresenta-se na categoria de alto risco<sup>8</sup>. </p>
    <p>A dosagem de d&#237;mero-D apresenta alta sensibilidade para diagn&#243;stico de embolia pulmonar, por&#233;m n&#227;o &#233; espec&#237;fica. A eleva&#231;&#227;o pode ser encontrada em pacientes com c&#226;ncer, IAM, sepse ou qualquer outra doen&#231;a sist&#234;mica. Em pacientes com baixa probabilidade de TEP, o achado de d&#237;mero-D negativo afasta o diagn&#243;stico<sup>9</sup>. Em pacientes com alta probabilidade, como nesse caso, sua dosagem n&#227;o permite nem confirmar nem excluir TEP e, portanto, &#233; de baixa utilidade cl&#237;nica. A paciente realizou angiotomografia de art&#233;rias pulmonares que permitiu excluir TEP. </p>
    <p>A paciente realizou novo ecocardiograma que n&#227;o diferia do primeiro, exceto por movimento at&#237;pico do septo interventricular com nova eleva&#231;&#227;o de marcadores de necrose mioc&#225;rdica. Nesse momento, outra hip&#243;tese a ser mencionada seria a miocardite, esta associada &#224; nova disfun&#231;&#227;o segmentar, eleva&#231;&#227;o enzim&#225;tica e quadro de IC. Entretanto, a fun&#231;&#227;o ventricular normal n&#227;o explicaria os achados sist&#234;micos no presente caso. O acometimento card&#237;aco provavelmente &#233; secund&#225;rio &#224; doen&#231;a sist&#234;mica. </p>
    <p>A paciente apresentava sinal de Murphy positivo, sugerindo a presen&#231;a de doen&#231;a da ves&#237;cula biliar e, ap&#243;s confirma&#231;&#227;o tomogr&#225;fica, foi submetida &#224; colecistectomia. Os exames laboratoriais em tal ocasi&#227;o demonstraram ainda a presen&#231;a de novo IAM, insufici&#234;ncia renal aguda e sinais de perfus&#227;o perif&#233;rica inadequada (BE = -3,7). </p>
    <p>Quanto ao comprometimento renal, deve ser lembrada a possibilidade de les&#227;o mediada pelo contraste iodado utilizado previamente. Essa, no entanto, &#233; pequena devido ao tempo decorrido desde o procedimento e a fun&#231;&#227;o renal previamente normal. </p>
    <p>Uma possibilidade a ser considerada diante do envolvimento multissist&#234;mico &#233; a emboliza&#231;&#227;o de colesterol. Essa possibilidade resulta da embolia de cristais de colesterol provenientes de aterosclerose grave da aorta e ocorre ap&#243;s procedimentos endovasculares em at&#233; 2,0% dos pacientes<sup>10</sup>. Apesar de controverso, o uso de anticoagula&#231;&#227;o oral pode aumentar o risco de emboliza&#231;&#227;o<sup>11,12</sup>. Entre as manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas mais comuns, encontramos cianose de extremidades (s&#237;ndrome dos dedos azuis), livedo reticular e insufici&#234;ncia renal. Manifesta&#231;&#245;es isqu&#234;micas de outros &#243;rg&#227;os, como bexiga e trato digestivo, tamb&#233;m podem ocorrer. Laboratorialmente, pode ser encontrada eleva&#231;&#227;o de marcadores inflamat&#243;rios e eosinofilia. O resultado da coronariografia da paciente, no entanto, sugere que a paciente n&#227;o apresentava aterosclerose significativa e o quadro cl&#237;nico e laboratorial n&#227;o eram absolutamente compat&#237;veis com o diagn&#243;stico. </p>
    <p>Considerando todos os sintomas e sinais encontrados e os exames realizados desde a primeira apresenta&#231;&#227;o da paciente no hospital, verifica-se a presen&#231;a de sintomas neurol&#243;gicos (fraqueza e parestesias em membros inferiores), doen&#231;a card&#237;aca (IAM), comprometimento renal (IRA) e gastrointestinal (colescistite). Esse quadro cl&#237;nico sugere a hip&#243;tese de vasculite sist&#234;mica e, nesse caso, a poliarterite nodosa (PAN). </p>
    <p>A PAN &#233; uma vasculite sist&#234;mica necrotizante que tipicamente afeta art&#233;rias de m&#233;dio calibre, com comprometimento ocasional de pequenas art&#233;rias. Em contraste com outras vasculites (por exemplo, poliarterite microsc&#243;pica, granulomatose de Wegener), a PAN n&#227;o est&#225; associada &#224; presen&#231;a de anticorpos anticitoplasma de neutr&#243;filos (ANCA)<sup>13</sup>. A apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica envolve sintomas sist&#234;micos. Rins, pele, articula&#231;&#245;es, m&#250;sculos, nervos e trato gastrointestinal s&#227;o comumente afetados. A PAN pode envolver potencialmente qualquer &#243;rg&#227;o, por&#233;m, classicamente poupa os pulm&#245;es. </p>
    <p>O IAM &#233; uma manifesta&#231;&#227;o pouco frequente na PAN, contudo, isquemia mioc&#225;rdica pode ocorrer secund&#225;ria a comprometimento coronariano<sup>14</sup>. A IC pode resultar de cardiopatia isqu&#234;mica ou ser secund&#225;ria &#224; hipertens&#227;o arterial ocasionada pela doen&#231;a renal. </p>
    <p>As manifesta&#231;&#245;es gastrointestinais mais comuns incluem dor abdominal por vasculite de art&#233;rias mesent&#233;ricas. N&#225;useas, v&#244;mitos, melena, diarreia e sangramentos gastrointestinais podem ser encontrados. Apresenta&#231;&#245;es cl&#237;nicas mais raras podem ocorrer mimetizando colecistite aguda resultante de vasculite aguda limitada &#224; art&#233;ria c&#237;stica<sup>15</sup>. </p>
    <p>A paciente em quest&#227;o, de acordo com os crit&#233;rios publicados pelo <italic>American College of Rheumatology</italic><sup>16</sup>, apresentava tr&#234;s crit&#233;rios que incluem fraqueza e dor em membros inferiores, aumento recente de press&#227;o arterial diast&#243;lica (&gt; 90 mmHg) e n&#237;veis elevados de ureia e creatinina. Para confirma&#231;&#227;o do diagn&#243;stico, no entanto, &#233; necess&#225;ria a documenta&#231;&#227;o da presen&#231;a de vasculite. </p>
    <p>
      <bold>Dr. Casalino Sanches de Moraes e Dr.Leonardo Celeste Mangili</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Hip&#243;tese diagn&#243;stica </bold>
    </p>
    <p>PAN com envolvimento card&#237;aco, renal e do trato gastrointestinal.</p>
    <p>
      <bold>Necropsia</bold>
    </p>
    <p>O cora&#231;&#227;o pesou 474 gramas. Havia hipertrofia conc&#234;ntrica do ventr&#237;culo esquerdo e &#225;reas de infarto transmural em organiza&#231;&#227;o na parede anterolateral do ventr&#237;culo esquerdo (<xref ref-type="fig" rid="fig3">Figura 3</xref>) e na parede anterior do ventr&#237;culo direito, onde se notava ramo coronariano epic&#225;rdico oclu&#237;do (<xref ref-type="fig" rid="fig4">Figura 4</xref>). O exame histol&#243;gico do mioc&#225;rdio confirmou tratar-se de infarto com cerca de 7-14 dias de evolu&#231;&#227;o. As art&#233;rias coron&#225;rias epic&#225;rdicas foram dissecadas e submetidas a exame histol&#243;gico, sendo evidenciado processo inflamat&#243;rio agudo acometendo todas as camadas arteriais, com necrose fibrinoide da parede e trombose aguda de segmentos distais da art&#233;ria interventricular anterior e de art&#233;rias ventriculares anteriores direitas (<xref ref-type="fig" rid="fig5">Figura 5</xref>). N&#227;o havia les&#245;es granulomatosas ou n&#250;mero significativo de eosin&#243;filos no infiltrado inflamat&#243;rio. Nos segmentos acometidos, a pesquisa histoqu&#237;mica de agentes infecciosos (bact&#233;rias e fungos) resultou negativa. Havia espessamento fibrointimal conc&#234;ntrico do 4&#186; cent&#237;metro da art&#233;ria interventricular anterior e trombose oclusiva organizada de ramo coronariano epic&#225;rdico da parede anterior do ventr&#237;culo direito. N&#227;o havia les&#245;es ateroscler&#243;ticas obstrutivas nas art&#233;rias coron&#225;rias. Os pulm&#245;es pesaram 1.706 g em conjunto e apresentavam extenso edema e hemorragia alveolar. </p>
    <fig id="fig3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf03.jpg"/></fig>
    <fig id="fig4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf04.jpg"/></fig>
    <fig id="fig5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf05.jpg"/></fig>
    <p>Em &#225;reas focais, encontrou-se espessamento fibrointimal conc&#234;ntrico de art&#233;rias da parede do est&#244;mago, p&#226;ncreas e em regi&#227;o peribr&#244;nquica (ramos das art&#233;rias br&#244;nquicas). Os rins apresentavam raros focos isolados de esclerose glomerular, n&#227;o havendo glomerulonefrite ou evid&#234;ncias histol&#243;gicas de vasculite em ramos parenquimatosos. Entretanto, a art&#233;ria renal n&#227;o foi examinada histologicamente. N&#227;o havia peritonite e o leito cir&#250;rgico da ves&#237;cula biliar n&#227;o apresentava anormalidades. O exame anatomopatol&#243;gico pr&#233;vio da ves&#237;cula biliar, retirada em cirurgia, havia demonstrado processo inflamat&#243;rio cr&#244;nico em surto agudo, com ulcera&#231;&#227;o da mucosa e presen&#231;a de c&#225;lculo na luz. Entretanto, cortes histol&#243;gicos adicionais, realizados ap&#243;s o &#243;bito da paciente, demonstraram segmentos arteriais com espessamento fibrointimal conc&#234;ntrico e focos de vasculite aguda com intenso processo inflamat&#243;rio neutrof&#237;lico, necrose fibrinoide da parede arterial e trombose aguda (<xref ref-type="fig" rid="fig6">Figura 6</xref>). </p>
    <p>
      <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
    </p>
    <fig id="fig6">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf06.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos</bold>
    </p>
    <p>Hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica com hipertrofia conc&#234;ntrica do ventr&#237;culo esquerdo; Colecistite cr&#244;nica calculosa; Poliarterite nodosa com vasculite aguda necrotizante e trombose de ramos coronarianos e de art&#233;rias da parede da ves&#237;cula biliar; Colecistite aguda necrotizante; Infarto agudo do mioc&#225;rdio, multifocal, com cerca de 10 dias de evolu&#231;&#227;o; Edema e hemorragia alveolar pulmonar (causa do &#243;bito). </p>
    <p>
      <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>Caso de paciente idosa, do sexo feminino, portadora de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica, sem aterosclerose coronariana significativa, que apresentou colecistite aguda cinco dias ap&#243;s epis&#243;dio de infarto agudo do mioc&#225;rdio, tendo falecido no 6&#186; PO da colecistectomia. A necropsia revelou vasculite aguda de ramos coronarianos e de art&#233;rias da parede da ves&#237;cula biliar, n&#227;o infecciosa, com comprometimento de segmentos vasculares que apresentavam intenso processo inflamat&#243;rio misto, atingindo todas as camadas de pequenas art&#233;rias musculares, com &#225;reas de necrose fibrinoide e trombose aguda. O encontro de trombose organizada de segmento coronariano e de espessamento fibrointimal de segmentos de art&#233;rias de pequeno calibre em v&#225;rios &#243;rg&#227;os &#233; compat&#237;vel com les&#245;es cicatriciais de vasculite pr&#233;via. </p>
    <p>A classifica&#231;&#227;o anatomopatol&#243;gica das vasculites sist&#234;micas n&#227;o infecciosas depende fundamentalmente do tipo de vaso envolvido e das caracter&#237;sticas histopatol&#243;gicas das les&#245;es encontradas<sup>17</sup>. A poliarterite nodosa acomete classicamente segmentos de art&#233;rias musculares de pequeno e m&#233;dio calibre, podendo acarretar a forma&#231;&#227;o de aneurismas nas fases tardias. O infiltrado inflamat&#243;rio &#233; misto, n&#227;o granulomatoso, acometendo todas as camadas arteriais, com presen&#231;a de necrose fibrinoide na fase aguda. &#201; caracter&#237;stica a presen&#231;a de les&#245;es vasculares em diferentes fases evolutivas, com &#225;reas de arterite aguda necrotizante, &#225;reas em organiza&#231;&#227;o e &#225;reas cicatriciais<sup>18</sup>. O envolvimento do trato gastrointestinal &#233; frequente nessa doen&#231;a, assim como em outras vasculites necrotizantes sist&#234;micas, podendo impactar negativamente a sobrevida dos pacientes. </p>
    <p>No caso em quest&#227;o, apesar de n&#227;o termos uma caracteriza&#231;&#227;o cl&#237;nica e laboratorial da doen&#231;a, as les&#245;es anatomopatol&#243;gicas encontradas s&#227;o indicativas de poliarterite nodosa, conforme a descri&#231;&#227;o anterior. O acometimento coronariano com consequente infarto agudo do mioc&#225;rdio j&#225; foi anteriormente descrito<sup>14</sup>, havendo inclusive relato de um caso de certa forma semelhante ao atual, em que o paciente apresentou colecistite aguda e uma s&#233;rie de complica&#231;&#245;es posteriores imputadas &#224; poliarterite nodosa, inclusive infarto agudo do mioc&#225;rdio<sup>19</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
    </p>
    <p>
      <fn id="endb" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia: </bold>
        </label>
        <p> Vera D. Aiello </p>
        <p> InCor - Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p><bold>Editor da Se&#231;&#227;o:</bold> Alfredo Jos&#233; Mansur (<email xlink:href="ajmansur@incor.usp.br">ajmansur@incor.usp.br</email>) </p>
    <p><bold>Editores Associados:</bold> Desid&#233;rio Favarato (<email xlink:href="dclfavarato@incor.usp.br">dclfavarato@incor.usp.br</email>), Vera Demarchi Aiello (<email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>)</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1.  McKee PA, Castelli WP, McNamara PM, Kannel WB. The natural history of congestive heart failure: the Framingham study. N Engl J Med. 1971;285(26):1441-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The natural history of congestive heart failure: the Framingham study</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1971</year>
          </date>
          <fpage>1441</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>26</issue>
          <volume>285</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McKee</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castelli</surname>
              <given-names>WP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McNamara</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kannel</surname>
              <given-names>WB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Thygesen K, Alpert JS, White HD; Joint ESC/ACCF/AHA/WHF Task Force for the Redefinition of Myocardial Infarction. Universal definition of myocardial infarction. Eur Heart J. 2007;28(20):2525-38.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Universal definition of myocardial infarction</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>2525</fpage>
          <lpage>38</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Thygesen</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alpert</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>White</surname>
              <given-names>HD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Piegas LS, Feitosa G, Mattos LA, Nicolau JC, Rossi Neto JM. / Sociedade Brasileira de Cardiologia. Diretriz sobre tratamento do infarto agudo do mioc&#225;rdio com supradesn&#237;vel do segmento ST. Arq Bras Cardiol. 2009;93(6 supl.2):e179-e264.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diretriz sobre tratamento do infarto agudo do mioc&#225;rdio com supradesn&#237;vel do segmento ST</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>e179</fpage>
          <lpage>e264</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Piegas</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feitosa</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mattos</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nicolau</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rossi Neto</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Cheitlin MD, McAllister HA, de Castro CM. Myocardial infarction without atherosclerosis. JAMA. 1975;231(9):951-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial infarction without atherosclerosis</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>1975</year>
          </date>
          <fpage>951</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>231</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cheitlin</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McAllister</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Castro</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Hogg K, Swedberg K, McMurray J. Heart failure with preserved left ventricular systolic function; epidemiology, clinical characteristics, and prognosis. J Am Coll Cardiol. 2004;43(3):317-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart failure with preserved left ventricular systolic function; epidemiology, clinical characteristics, and prognosis</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>317</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hogg</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Swedberg</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Van Gelder IC, Hagens VE, Bosker HA, Kingma JH, Kamp O, Kingma T, et al. for the Rate Control versus Electrical Cardioversion for Persistent Atrial Fibrillation Study Group. A comparison of rate control and rhythm control in patients with recurrent persistent atrial fibrillation. N Engl J Med. 2002;347(23):1834-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A comparison of rate control and rhythm control in patients with recurrent persistent atrial fibrillation</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1834</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>23</issue>
          <volume>347</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Van Gelder</surname>
              <given-names>IC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hagens</surname>
              <given-names>VE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bosker</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kingma</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kamp</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kingma</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Gage BF, Waterman AD, Shannon W, Boechler M, Rich MW, Radford MJ. Validation of clinical classification schemes for predicting stroke: results from the National Registry of Atrial Fibrillation. JAMA. 2001;285(22):2864-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validation of clinical classification schemes for predicting stroke: results from the National Registry of Atrial Fibrillation</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2864</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>22</issue>
          <volume>285</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gage</surname>
              <given-names>BF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waterman</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shannon</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boechler</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rich</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Radford</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Wells PS, Ginsberg JS, Anderson DR, Kearon C, Gent M, Turpie AG, et al. Use of a clinical model for safe management of patients with suspected pulmonary embolism. Ann Intern Med. 1998;129(12):997-1005.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Use of a clinical model for safe management of patients with suspected pulmonary embolism</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>997</fpage>
          <lpage>1005</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>129</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wells</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginsberg</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearon</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gent</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turpie</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Kearon C, Ginsberg JS, Douketis J, Turpie AG, Bates SM, Lee AY, et al. An evaluation of d-dimer in the diagnosis of pulmonary embolism: a randomized trial. Ann Intern Med. 2006;144(11):812-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An evaluation of d-dimer in the diagnosis of pulmonary embolism: a randomized trial</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>812</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>144</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kearon</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginsberg</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Douketis</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turpie</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bates</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>AY</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Fukumoto Y, Tsutsui H, Tsuchihashi M, Masumoto A, Takeshita A; Cholesterol Embolism Study(CHEST) Investigators. The incidence and risk factors of cholesterol embolization syndrome, a complication of cardiac catheterization: a prospective study. J Am Coll Cardiol. 2003;42(2):211-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The incidence and risk factors of cholesterol embolization syndrome, a complication of cardiac catheterization: a prospective study</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>211</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fukumoto</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsutsui</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsuchihashi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Masumoto</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takeshita</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. The French Study of Aortic Plaques in Stroke Group. Atherosclerotic disease of the aortic arch as a risk factor for recurrent ischemic stroke. N Engl J Med. 1996;334(19):1216-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Atherosclerotic disease of the aortic arch as a risk factor for recurrent ischemic stroke</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1216</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>19</issue>
          <volume>334</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Blackshear JL, Zabalgoitia M, Pennock G, Fenster P, Strauss R, Halperin J, et al. Warfarin safety and efficacy in patients with thoracic aortic plaque and atrial fibrillation. SPAF TEE Investigators. Stroke Prevention and Atrial Fibrillation. Transesophageal echocardiography. Am J Cardiol. 1999;83(3):453-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Warfarin safety and efficacy in patients with thoracic aortic plaque and atrial fibrillation: SPAF TEE Investigators. Stroke Prevention and Atrial Fibrillation. Transesophageal echocardiography</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>453</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Blackshear</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zabalgoitia</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pennock</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fenster</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Strauss</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Halperin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Kallenberg CG, Brouwer E, Weening JJ, Tervaert JW. Anti-neutrophil cytoplasmic antibodies: current diagnostic and pathophysiological potential. Kidney Int. 1994;46(1):1-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anti-neutrophil cytoplasmic antibodies: current diagnostic and pathophysiological potential</article-title>
          <source>Kidney Int</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kallenberg</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brouwer</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weening</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tervaert</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Kastner D, Gaffney M, Tak T. Polyarteritis nodosa and myocardial infarction. Can J Cardiol. 2000;16(4):515-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Polyarteritis nodosa and myocardial infarction</article-title>
          <source>Can J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>515</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kastner</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaffney</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tak</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Pagnoux C, Mahr A, Cohen P, Guillevin L. Presentation and outcome of gastrointestinal involvement in systemic necrotizing vasculitides: analysis of 62 patients with polyarteritis nodosa, microscopic polyangiitis, Wegener granulomatosis, Churg-Strauss syndrome, or rheumatoid arthritis-associated vasculitis. Medicine (Baltimore). 2005;84(2):115-28.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Presentation and outcome of gastrointestinal involvement in systemic necrotizing vasculitides: analysis of 62 patients with polyarteritis nodosa, microscopic polyangiitis, Wegener granulomatosis, Churg-Strauss syndrome, or rheumatoid arthritis-associated vasculitis</article-title>
          <source>Medicine (Baltimore)</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>115</fpage>
          <lpage>28</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pagnoux</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mahr</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guillevin</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Lightfoot RW, Michet BA, Bloch DA, Hunder GG, Zvaifler NJ, McShane DJ, et al. The American College of Rheumatology 1990 criteria for the classification of polyarteritis nodosa. Arthritis Rheum. 1990; 33(8):1088-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The American College of Rheumatology 1990 criteria for the classification of polyarteritis nodosa</article-title>
          <source>Arthritis Rheum</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>1088</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lightfoot</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Michet</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bloch</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hunder</surname>
              <given-names>GG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zvaifler</surname>
              <given-names>NJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McShane</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Jennette JC, Falk RJ, Andrassy K, Bacon PA, Churg J, Gross WL, et al. Nomenclature of systemic vasculitides: proposal of an international consensus conference. Arthritis Rheum. 1994;37(2):187-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nomenclature of systemic vasculitides: proposal of an international consensus conference</article-title>
          <source>Arthritis Rheum</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>187</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jennette</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Falk</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrassy</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacon</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Churg</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gross</surname>
              <given-names>WL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Jennette JC, Falk RJ. The role of pathology in the diagnosis of systemic vasculitis. Clin Exp Rheumatol. 2007;25(1 Suppl 44):S52-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The role of pathology in the diagnosis of systemic vasculitis</article-title>
          <source>Clin Exp Rheumatol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>52</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jennette</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Falk</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Kreiker J, Khalil G, Aftimos G. Periarteritis nodosa: gastrointestinal and cardiovascular   complications: a case report. J Med Liban. 2007;55(3):157-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Periarteritis nodosa: gastrointestinal and cardiovascular complications: a case report</article-title>
          <source>J Med Liban</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>157</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kreiker</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Khalil</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aftimos</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Anatomopathological Session</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Case 1 /2011- seventy-four-year-old female patient with sudden apnea and acute cholecystitis, five days after acute myocardial infarction without critical coronary lesions</article-title>
      </title-group>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Dyspnea</kwd>
        <kwd>cholecystitis, acute</kwd>
        <kwd>infarction</kwd>
        <kwd>renal insufficiency</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ANATOMOPATHOLOGICAL SESSION</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body2">
          <label>
            <bold>Case 1 /2011- seventy-four-year-old female patient with sudden apnea and acute cholecystitis, five days after acute myocardial infarction without critical coronary lesions </bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Ricardo Casalino Sanches de Moraes; Leonardo Celeste Mangili; Luiz Alberto Benvenuti</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Dyspnea; cholecystitis, acute; infarction; renal insufficiency.</p>
      <p>A 74-year-old female patient sought medical attention due to sudden dyspnea, five days after being discharged from a previous hospitalization due to acute myocardial infarction. </p>
      <p>Five days before, the patient had sought medical attention, complaining of dyspnea triggered by minimal effort that had started three months before, accompanied by lower-limb edema, pain, paresthesia and weakness. </p>
      <p>At physical examination (May 11, 2009) her heart rate (HR) was 85 bpm and blood pressure (BP) was 190/110 mmHg. Lung assessment showed pulmonary rales. Heart and abdominal examination were normal. There was no limb edema and the pulses were palpable and symmetric. </p>
      <p>The electrocardiogram (ECG) (May 11, 2009) showed sinus rhythm, HR of 88 bpm, PR interval of 164 ms, S&#194;QRS -30&#186; backward, QRS duration of 88 ms, QT interval of 383 ms. The patient had ST-segment elevation from V<sub>1</sub> to V<sub>6,</sub> I and aVL (Figure 1). </p>
      <p>The ECG performed on the following day (May 12, 2009) disclosed a HR of era 54 bpm and a decrease in the ST-segment elevation (Figure 2). Chest x-ray was normal. </p>
      <p>The laboratory assessment (May 11, 2009) showed hemoglobin, 12.9 g/dL; hematocrit, 41.0%; leukocytes, 17,200/mm<sup>3</sup> (1.0% meta; 2.0% band cells and 84.0% segmented; 5.0% lymphocytes and 8.0% monocytes); platelets, 389,000/mm<sup>3</sup>; urea, 46 mg/dL; and creatinine, 1.07 mg/dL (glomerular filtration rate, 53 ml/min.1.73 m<sup>2</sup>). </p>
      <p>Myocardial infarction was diagnosed and the patient received ASA 200 mg and nitrate. A coronary angiography was performed and disclosed 40% stenosis in the right coronary, in the diagonal branch and in the first diagonal branch of the left coronary artery (<xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The echocardiogram (May 13, 2009) disclosed diameter of aorta, 33 mm; of the left atrium, 37 mm; of the right ventricle, 20 mm; septal thickness, 13 mm, posterior wall, 12 mm, left ventricular diameters (diastole/systole) in 45/28, ejection fraction of 68.0% (Teicholz). The left ventricle was hypertrophic and did not have regional motility alterations. Heart valves and aortic arch were normal. </p>
      <p> The patient developed atrial fibrillation and was discharged on May 13, 2009, having received a prescription for warfarin, acetylsalicylic acid 100 mg, atorvastatin 20 mg, captopril 75 mg, propanolol 80 mg and 20 mg of omeprazole. </p>
      <p>At clinical consultation (may 15, 2009), the patient complained of sudden dyspnea and lower-limb pain. At physical examination, the patient presented regular general status, good skin color, was hydrated, acyanotic, anicteric, tachypneic (28 respiratory incursions per minute) and afebrile (BT 35.7&#186;C). HR was 120 bpm and BP was 120/70 mmHg. Lung assessment showed decreased vesicular murmur in both hemithoraces. Heart assessment showed arrhythmic heart sounds, with no murmurs. The abdomen was globular, flaccid, and painful at superficial and deep palpation in the right hypochondriac region (+ Murphy's sign). The hydro-aerial noise was preserved and there was no visceral megaly. Extremity assessment showed thin distal pulses with ++/4+ edema. </p>
      <p>The ECG showed atrial fibrillation with high ventricular response and the chest x-ray did not add any diagnostic information. The echocardiogram was similar to the previous one (May 13, 2009), except for the description of atypical motility in the interventricular septum. </p>
      <p> The laboratory assessment of May 16 showed D-dimer of fibrin, = 2,174 ng/mL, CK-MB = 49.7 ng/mL, troponin I = 1.46 ng/mL, glycemia = 117 mg/dL, cholesterol = 171 mg/dL, HDL-C = 28 mg/dL, LDL-C = 113 mg/dL, triglycerides = 151 mg/dL, hemoglobin = 12.89 mg/dL, hematocrit = 40.0%, leukocytes = 13,500/mm<sup>3</sup> (neutrophils = 79.0%, 13.0% of lymphocytes and 8.0% of monocytes), platelets = 402,000/mm<sup>3</sup>, CK-MB = 44.6 ng/mL, troponin I = 1.46 ng/mL, creatinine = 1.29 mg/dL (GF = 42 ml/min.1,73 m<sup>2</sup>), urea = 119 mg/dL and INR = 1.3. Gasometry disclosed: pH = 7.34, pCO<sub>2</sub> = 40 mmHg, pO<sub>2</sub> = 152 mmHg, O<sub>2</sub>saturation = 99.7%, bicarbonate = 27.2 mEq/L, base excess = -3.7 mEq/L; lactate = 17.8 mg/dL. Sodium was 137 mEq/L and potassium was 3.9 mEq/L. A diagnosis of acute cholecystitis was attained. Abdominal CT showed a distended gallbladder, with thickened and irregular walls and a thin perivesicular liquid lamina. </p>
      <p>Arterial angiotomography of the pulmonary arteries was normal and surgical management was indicated. </p>
      <p>The patient was submitted to a surgical intervention in the night of the same day (May 16, 2009). The surgical findings revealed gallbladder with a necrotic aspect, without perforations and presence of calculus inside it. </p>
      <p>The histopathological findings were chronic calculous cholecystitis, xanthogranulomatous, with cholesterolosis and acute surge, represented by the accumulation of xanthomatous macrophages, extensive mucosal loss due to necrosis, covered by fibrin and neutrophils, with fibrosis, edema and neutrophilic and eosinophilic exudate permeating the wall. </p>
      <p>The patient developed a septic-like condition, with kidney failure and need for vasoactive drugs, in spite of the antibiotic therapy with ceftriaxone and metronidazole. </p>
      <p>Laboratory assessment (may 22, 2009) showed hemoglobin = 10.6 g/dL, hematocrit = 33.0%, leukocytes = 26.000/mm<sup>3</sup> (2.0% of metamyelocytes, 18.0% of band cells, 75.0% of segmented cells, 1.0% of lymphocytes and 4,0% of monocytes), platelets= 249,000/mm<sup>3</sup>, urea = 169 mg/dL, creatinine = 3.3 mg/dL, lactate = 140 mg/dL, lipase = 439 U/L, potassium = 6.6 mEq/L and sodium = 142 mEq/L. Blood cultures were negative for aerobic and anaerobic agents, as well as fungi. Venous gasometry (7 PM, May 22), showed a pH = 6.98, pCO<sub>2</sub> = 55 mmHg, pO<sub>2</sub> = 43.7 mmHg, O<sub>2 </sub>saturation = 57.3%, bicarbonate = 12.2 mEq/L and base excess = -18.6 mEq/L. </p>
      <p>A new abdominal CT without contrast (May 22, 2009) showed a normal-sized liver, with regular architecture and homogenous parenchyma. The portal and hepatic veins were normal in caliber, with no dilatation of the intra- or extrahepatic biliary ducts. There were no abdominal collections. The spleen was of normal size, had regular architecture and homogenous parenchyma. The pancreas was of normal size, with normal dimensions and architecture. There was no Wirsung duct dilatation. </p>
      <p>On the night of May 22 (9 PM), the patient presented bradycardia, followed by pulseless electrical activity. There was no response to the resuscitation efforts and she died on the 6<sup>th</sup> postoperative day. </p>
      <p>
        <bold>Clinical aspects </bold>
      </p>
      <p>The present case refers to a 74-year-old female patient, with no relevant clinical antecedents, who sought medical attention due to dyspnea triggered by minimal effort followed by lower-limb edema, pain, paresthesia and weakness. At this time the clinical assessment showed arterial hypertension and pulmonary rales. </p>
      <p>Based on the history and the clinical examination, the first hypothesis to explain the patient's symptoms was heart failure (HF). When Framingham's criteria were applied to this patient, a major criterion (pulmonary rales) and two minor ones (effort dyspnea and lower-limb edema) were found<sup>1</sup>. </p>
      <p>It is noteworthy the fact that elderly female patients can present atypical manifestations of myocardial ischemia, such as dyspnea, weakness and fatigue. These patient's complaints, therefore, might correspond to an ischemic equivalent. </p>
      <p>At the initial assessment, the patient was submitted to an electrocardiogram (ECG), chest x-ray and blood tests. The first showed ST-segment elevation; the chest x-ray was normal and the blood tests showed elevated myocardial necrosis markers. </p>
      <p>Based on these data, the diagnostic hypothesis to be added is acute myocardial infarction (AMI). According to the universal definition of AMI, the detection of increase or decrease of myocardial necrosis markers, preferably troponin, associated to the presence of myocardial ischemia are necessary for the diagnosis to be attained, with at least one of the following criteria: symptoms of ischemia, ECG alterations indicating new ischemia (new ST-T segment alteration or LBBB), development of pathological Q wave at the ECG, evidence of loss of viable myocardial mass or new alteration in segmental motility at imaging assessment<sup>2</sup>. </p>
      <p>The initial approach of the patient with AMI and ST-segment elevation includes platelet antiaggregants and immediate myocardial reperfusion therapy (thrombolysis or primary angioplasty)<sup>3</sup>. The patient underwent a coronary angiography, which did not disclose significant obstructive coronary lesions. The absence of significant lesions, however, does not rule out the diagnosis of AMI, which can occur in patients with no evidence of significant coronary atherosclerosis (<xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>)<sup>4</sup>. </p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>At the subsequent assessment, the patient underwent an echocardiogram, which disclosed the presence of left ventricular hypertrophy (LVH), without systolic dysfunction or regional motility alterations. The presence of LVH can lead to heart failure (HF) with preserved ventricular systolic function, which is more common in elderly female patients with arterial hypertension<sup>5</sup>. Moreover, LVH can cause infarction without significant coronary atherosclerosis due to myocardial oxygen demand-supply disproportion. The absence of alterations in segmental motility, associated with the small elevation in biomarkers also suggests that the infarction area is a small one. </p>
      <p>After the initial treatment, the patient presented atrial fibrillation (AF). This is the most common arrhythmia in patients with HF and its treatment aims at controlling heart rate (HR), rhythm reversal and prevention of thromboembolic events. </p>
      <p>In case of patients with preserved ventricular function, beta-blockers, calcium-channel blockers and digitalis can be used to control the HR. The rhythm reversal can be attained through electric or pharmacological cardioversion; however, when compared to the HR control, there is no proof of benefits regarding reduction in mortality<sup>6</sup>. </p>
      <p>The prevention of thromboembolic events with oral anticoagulation or platelet antiaggregants must be carried out according to the risk stratification. Patients with previous thromboembolic event are considered high-risk and must receive oral anticoagulation. Moderate risk factors include age &gt; 75 years, hypertension, HF, ejection fraction &lt; 35% and diabetes; patients with two or more risk factors must receive oral anticoagulation. The patient was receiving warfarin at hospital discharge<sup>7</sup>. </p>
      <p>At the hospital discharge, the diagnoses would be AMI (secondary to LVH), HF with preserved ventricular function, AF and arterial hypertension. </p>
      <p> After a short period at home, the patient returned to the hospital complaining of sudden dyspnea and lower-limb pain. At physical examination, she was tachycardic and tachypneic, referred pain at abdominal palpation with positive Murphy's sign, in addition to lower-limb edema. </p>
      <p>The main diagnosis to be ruled out in this situation is pulmonary thromboembolism (PTE), which can be secondary to deep venous thrombosis after immobilization during hospitalization due to clinical disease. Considering the patient's symptoms and using the risk score for PTE, the patient was considered to be high risk<sup>8</sup>. </p>
      <p>The measurement of D-dimer has high sensitivity for the diagnosis of pulmonary embolism; however, it is not specific. The increase can be found in patients with cancer, AMI, sepsis or any other systemic disease. In patients with low probability of PTE, the finding of a negative D-dimer rules out the diagnosis<sup>9</sup>. In patients with high probability, such as the present case, its measurement does not allow confirming or ruling out PTE and, therefore, it is of little clinical usefulness. The patient underwent an angiotomography of the pulmonary arteries, which allowed ruling out PTE. </p>
      <p>The patient underwent a new echocardiogram, which did not differ from the first one, except for the atypical movement of the interventricular septum, with a new elevation in myocardial necrosis markers. At this moment, another hypothesis to be mentioned is myocarditis, which is associated with the new segmental dysfunction, enzyme elevation and HF picture. However, the normal ventricular function would not explain the systemic findings in the present case. The cardiac involvement is probably secondary to the systemic disease. </p>
      <p>The patient presented a positive Murphy's sign, suggesting the presence of biliary pathology, and after tomographic confirmation, she was submitted to a cholecystectomy. At that time, the laboratory assessment showed the presence of a new AMI, acute renal failure and signs of inadequate peripheral perfusion (BE = -3.7). </p>
      <p>As for the renal involvement, the possibility of contrast-mediated injury caused by the previous use of iodinated contrast medium must be recalled. That, however, is a small possibility, due to the time since the procedure and the previously normal renal function. </p>
      <p>One possibility to be considered, in view of the multisystemic involvement, is cholesterol embolization. This possibility results from the embolism of cholesterol crystals from severe aorta atherosclerosis and occurs after endovascular procedures in up to 2.0% of the patients<sup>10</sup>. Although controversial, the use of oral anticoagulation can increase the risk of embolization<sup>11,12</sup>. Among the most common clinical manifestations are cyanosis of extremities (blue finger syndrome), livedo reticularis and kidney failure. Ischemic manifestations of other organs, such as bladder and digestive tract, can also occur. The laboratory assessment might disclose inflammatory marker elevation and eosinophilia. The result of the patient's coronary angiography, however, suggested that the patient did not have significant atherosclerosis and the clinical and laboratory assessment was absolutely not compatible with the diagnosis. </p>
      <p>Considering all symptoms and signs and the examinations carried out since the patient first came to the hospital, one can identify the presence of neurologic symptoms (lower-limb weakness and paresthesia), heart disease, (AMI), kidney involvement (ARF) and gastrointestinal symptoms (cholecystitis). This clinical picture suggests the hypothesis of systemic vasculitis and, in this case, Polyarteritis nodosa (PAN). </p>
      <p>PAN is a necrotizing systemic vasculitis that typically affects medium-caliber arteries, with the occasional involvement of small arteries. In contrast with other vasculites (for instance, microscopic polyarteritis, Wegener's granulomatosis), PAN is not associated with the presence of antineutrophil cytoplasmic antibodies (ANCA)<sup>13</sup>. The clinical presentation involves systemic symptoms and kidneys, skin, joints, muscles, nerves and gastrointestinal tract are commonly affected. PAN can potentially affect any organ; however, it classically spares the lungs. </p>
      <p>AMI is an unusual manifestation in PAN; however, myocardial ischemia can occur, secondary to coronary involvement<sup>14</sup>. HF can result from ischemic cardiopathy or be secondary to arterial hypertension caused by kidney disease. </p>
      <p>The most common gastrointestinal manifestations include abdominal pain due to vasculitis of the mesenteric arteries. Nausea, vomiting, melena, diarrhea and gastrointestinal bleeding can be found. Rarer clinical presentations can occur, mimicking acute cholecystitis, caused by acute vasculitis limited to the cystic artery<sup>15</sup>. </p>
      <p>According to the criteria published by the American College of Rheumatology<sup>16</sup>, the patient described here met three of these criteria, including lower-limb weakness and pain, recent increase in diastolic blood pressure (&gt; 90 mmHg) and elevated levels of urea and creatinine. The diagnostic confirmation, however, requires the documentation of the presence of vasculitis </p>
      <p>
        <bold>Dr. Casalino Sanches de Moraes and Dr. Leonardo Celeste Mangili</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Diagnostic hypothesis</bold>
      </p>
      <p>PAN with cardiac, renal and gastrointestinal tract involvement. </p>
      <p>
        <bold>Necropsy</bold>
      </p>
      <p>The heart weighed 474 grams. There was left ventricular concentric hypertrophy and areas of transmural infarction undergoing organization in the anterolateral wall of the LV (Figure 3) and the anterior wall of the right ventricle (RV), where the occluded epicardial coronary branch was observed (Figure 4). Histological assessment of the myocardium showed an infarction with approximately 7-14 days of evolution. The epicardial coronary arteries were dissected and submitted to histological assessment, disclosing an acute inflammatory process affecting all arterial layers, with fibrinoid necrosis of the wall and acute thrombosis of the distal segments of the anterior interventricular artery and the right anterior ventricular arteries (Figure 5). There were no granulomatous lesions or a significant number of eosinophils in the inflammatory infiltrate. The histochemical analysis of the affected segments was negative for infectious agents (bacteria and fungi). Concentric fibrointimal thickening in the 4<sup>th</sup> centimeter of the anterior interventricular artery and organized occlusive thrombosis of the epicardial coronary branch of the RV anterior wall were observed. The lungs weighed 1,706 g together and showed extensive edema and alveolar hemorrhage. </p>
      <p>There was concentric fibrointimal thickening of arteries in focal areas of the stomach wall, pancreas and peribronchial region (bronchial artery branches). The kidneys had rare isolated foci of glomerular sclerosis, with no glomerular nephritis or histological evidence of vasculitis in the parenchymatous branches. However, the renal artery was not histologically evaluated. There was no peritonitis and the surgical bed of the gallbladder had no abnormalities. The previous anatomopathological examination of the gallbladder, removed during surgery, had shown a chronic inflammatory process with an acute surge, mucosal ulceration and presence of calculus in the lumen. However, additional histological sections, carried out after the patient's death, showed arterial segments with concentric fibrointimal thickening and acute vasculitis foci with intense neutrophilic inflammatory process, fibrinoid necrosis of the arterial wall and acute thrombosis (Figure 6). </p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Anatomopathological diagnoses </bold>
      </p>
      <p>Systemic arterial hypertension with LV concentric hypertrophy; chronic calculous cholecystitis; polyarteritis nodosa with acute necrotizing vasculitis and thrombosis of coronary branches and arteries of the gallbladder wall; acute necrotizing cholecystitis; acute myocardial infarction, multifocal, with a 10-day evolution; pulmonary edema and alveolar hemorrhage (cause of death). </p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>The present case describes an elderly female patient, with systemic arterial hypertension, without significant coronary atherosclerosis, who had acute cholecystitis five days after an episode of acute myocardial infarction and died on the 6<sup>th</sup> postoperative day after the cholecystectomy. The necropsy disclosed acute vasculitis of the coronary branches and arteries of the gallbladder wall, non-infectious, and involvement of vascular segments that presented intense mixed inflammatory process, affecting all layers of the small muscular arteries, with areas of fibrinoid necrosis and acute thrombosis. The finding of coronary segment organized thrombosis and fibrointimal thickening of small-caliber artery segments in several organs is compatible with cicatricial lesions of previous vasculitis. </p>
      <p>The anatomopathological classification of the systemic non-infectious vasculites depends basically on the type of vessel involved and the histopathological characteristics of the observed lesions<sup>17</sup>. PAN classically affects segments of small- and medium-sized muscular arteries and can result in the formation of aneurysms at later phases. The inflammatory infiltrate is of the mixed type, affecting all arterial layers, with the presence of fibrinoid necrosis in the acute phase. The presence of vascular lesions is characteristic in different phases of the evolution, with areas of acute necrotizing arteritis, areas undergoing organization and cicatricial areas<sup>18</sup>. Gastrointestinal tract involvement is frequent in this disease, as well as in other systemic necrotizing vasculites and can have a negative impact on patient survival. </p>
      <p>In the present case, although there was no clinical and laboratory characterization of the disease, the observed anatomopathological lesions are indicative of polyarteritis nodosa, according to the aforementioned description. The coronary involvement with consequent acute myocardial infarction has been described before<sup>14</sup>, with a case report somewhat similar to the present one, in which the patient presented acute cholecystitis and several subsequent complications attributed to PAN, including acute myocardial infarction<sup>19</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caso 1/2011 - mujer de 74 a&#241;os, con disnea s&#250;bita y colecistitis aguda, 5 d&#237;as despu&#233;s de infarto agudo de miocardio sin lesiones coronarias cr&#237;ticas</article-title>
      </title-group>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Disnea</kwd>
        <kwd>colecistitis aguda</kwd>
        <kwd>infarto</kwd>
        <kwd>insuficiencia renal</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CORRELACI&#211;N ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body3">
          <label>
            <bold>Caso 1/2011 - mujer de 74 a&#241;os, con disnea s&#250;bita y colecistitis aguda, 5 d&#237;as despu&#233;s de infarto agudo de miocardio sin lesiones coronarias cr&#237;ticas</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Ricardo Casalino Sanches de Moraes; Leonardo Celeste Mangili; Luiz Alberto Benvenuti</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Disnea, colecistitis aguda, infarto, insuficiencia renal.</p>
      <p>Una mujer de 74 a&#241;os de edad procur&#243; atenci&#243;n m&#233;dica por disnea s&#250;bita, 5 d&#237;as despu&#233;s de haber recibido alta de internaci&#243;n previa por infarto agudo de miocardio. </p>
      <p>Cinco d&#237;as antes, la paciente procur&#243; atenci&#243;n m&#233;dica con queja de disnea a los m&#237;nimos esfuerzos, que se hab&#237;a iniciado hac&#237;a tres meses, acompa&#241;ada de edema, dolores, parestesia y debilidad en miembros inferiores. </p>
      <p>Examen f&#237;sico (11/may/2009) revel&#243; frecuencia card&#237;aca de 85 lpm, presi&#243;n arterial de 190/110 mmHg. El examen de los pulmones revel&#243; estertores en bases pulmonares. El examen del coraz&#243;n y del abdomen fue normal. No hab&#237;a edema de miembros y los pulsos eran palpables y sim&#233;tricos. </p>
      <p>El electrocardiograma (11/may/2009) revel&#243; ritmo sinusal, frecuencia card&#237;aca de 88 lpm, intervalo PR de 164 ms, SAQRS -30&#186; para atr&#225;s, duraci&#243;n de QRS 88 ms, intervalo QT de 383 ms. Hab&#237;a supradesnivel del segmento ST de V<sub>1</sub> la V<sub>6,</sub> y I y aVL (<xref ref-type="fig" rid="es_a16fig01m-body3">Figura 1</xref>). </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a16fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>En el electrocardiograma del d&#237;a siguiente (12/may/2009), la frecuencia card&#237;aca era 54 lpm y hubo disminuci&#243;n del supradesnivel del segmento ST (<xref ref-type="fig" rid="es_a16fig02m-body3">Figura 2</xref>). </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a16fig02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>La radiograf&#237;a de t&#243;rax fue normal. </p>
      <p>La evaluaci&#243;n de laboratorio revel&#243; (11/may/2009): hemoglobina, 12,9 g/dL; hematocrito, 41,0%; leucocitos, 17.200/mm<sup>3</sup> (1,0% meta; 2,0% bastones y 84,0% segmentados; 5,0% linfocitos y 8,0% monocitos); plaquetas en 389.000/mm<sup>3</sup>; urea de 46 mg/dL; y creatinina de 1,07 mg/dL (filtraci&#243;n glomerular 53 ml/min.1, 73 m<sup>2</sup>). </p>
      <p>Fue hecho el diagn&#243;stico de infarto del miocardio, la paciente recibi&#243; AAS de 200 mg y nitrato. Fue indicada la cineangiocoronariograf&#237;a, que revel&#243; estenosis de 40,0% en coronaria derecha, en ramas <italic>diagonalis</italic> y en la primera rama diagonal de la arteria coronaria izquierda (<xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>El ecocardiograma (13/may/2009) revel&#243; di&#225;metros de aorta de 33 mm, atrio izquierdo de 37 mm, ventr&#237;culo derecho de 20 mm, espesor de septo en 13 mm, pared posterior de 12 mm, di&#225;metros de ventr&#237;culo izquierdo (di&#225;stole/s&#237;stole) en 45/28, fracci&#243;n de eyecci&#243;n de 68,0% (Teicholz). El ventr&#237;culo izquierdo era hipertr&#243;fico y no presentaba alteraciones de la motilidad regional. Las v&#225;lvulas card&#237;acas y el arco a&#243;rtico eran normales. </p>
      <p>En la evoluci&#243;n, present&#243; fibrilaci&#243;n atrial y recibi&#243; alta el d&#237;a 13 de mayo de 2009, con prescripci&#243;n de warfarina, &#225;cido acetilsalic&#237;lico de 100 mg, atorvastatina de 20 mg, captopril de 75 mg, propranolol de 80 mg y 20 mg de omeprazol. </p>
      <p>En consulta m&#233;dica (15/may/2009), la paciente se quej&#243; de disnea s&#250;bita y dolor en miembros inferiores. </p>
      <p>En el examen f&#237;sico, estaba en regular estado general, de buen color, hidratada, acian&#243;tica, anict&#233;rica, taquipneica (28 incursiones respiratorias por minuto) y sin fiebre (TA: 35,7&#186;C). </p>
      <p>La frecuencia card&#237;aca era de 120 latidos por minuto y la presi&#243;n arterial en 120 / 70 mmHg. El examen de los pulmones revel&#243; murmullo vesicular disminuido en ambos hemit&#243;rax. El examen del coraz&#243;n revel&#243; ruidos card&#237;acas arr&#237;tmicas, sin soplos. El abdomen era globoso, fl&#225;cido, doloroso a la palpaci&#243;n superficial y profunda en hipocondrio derecho (se&#241;al de Murphy +). Los ruidos hidroa&#233;reos estaban preservados y no hab&#237;a visceromegalias. El examen de las extremidades revel&#243; pulsos distales finos con edema ++/4+. </p>
      <p>El electrocardiograma revel&#243; fibrilaci&#243;n atrial de alta respuesta ventricular. </p>
      <p>La radiograf&#237;a de t&#243;rax no trajo informaciones diagn&#243;sticas. </p>
      <p>El ecocardiograma fue semejante al anterior (de 13 de mayo de 2009), excepto por la descripci&#243;n de movimiento at&#237;pico del septo interventricular. </p>
      <p>Los ex&#225;menes de laboratorio de 16 de mayo revelaron d&#237;mero D de la fibrina 2.174 ng/mL, CK-MB de 49,7 ng/mL, troponina I de 1,46 ng/mL, glicemia de 117 mg/dL, colesterol de 171 mg/dL, HDL-C de 28 mg/dL, LDL-C de 113 mg/dL, triglic&#233;ridos de 151 mg/dL, hemoglobina de 12,89 mg/dL, hematocrito de 40,0%, leucocitos de 13.500/mm<sup>3</sup> (neutr&#243;filos de 79,0%, 13,0% de linfocitos y 8,0% de monocitos), plaquetas de 402.000/mm<sup>3</sup>, CK-MB de 44,6 ng/mL, troponina I de 1,46 ng/mL, creatinina de 1,29 mg/dL ( FG = 42 ml/min.1,73 m<sup>2</sup>), urea de 119 mg/dL y INR de 1,3. La gasometr&#237;a present&#243;: pH de 7,34, pCO<sub>2</sub> de 40 mmHg, pO<sub>2</sub> de 152 mmHg, saturaci&#243;n de O<sub>2</sub> en 99,7%, bicarbonato de 27,2 mEq/L, exceso de bases -3,7 mEq/L; lactato de 17,8 mg/dL. El sodio era 137 mEq/L y el potasio de 3,9 mEq/L. </p>
      <p>Fue hecho el diagn&#243;stico de colecistitis aguda. </p>
      <p>La tomograf&#237;a del abdomen revel&#243; ves&#237;cula biliar distendida con paredes engrosadas e irregulares, con fina capa l&#237;quida perivesicular. </p>
      <p>La angiotomograf&#237;a de arterias pulmonares fue normal. </p>
      <p>Fue indicado tratamiento quir&#250;rgico. </p>
      <p>La paciente fue sometida a intervenci&#243;n quir&#250;rgica en la noche del mismo d&#237;a (16 de mayo de 2009). </p>
      <p>Los hallazgos quir&#250;rgicos fueron de ves&#237;cula con aspecto necr&#243;tico, sin perforaciones y con presencia de c&#225;lculo en su interior. </p>
      <p>Los hallazgos histopatol&#243;gicos fueron de colecistitis cr&#243;nica calculosa, xantogranulomatosa, con colesterolosis y brote agudo, representados por acumulaci&#243;n de macr&#243;fagos xantomatosos, extensa p&#233;rdida de la mucosa por necrosis, con cobertura de fibrina y neutr&#243;filos, fibrosis, edema y exudado neutrof&#237;lico y eosinof&#237;lico permeando la pared. </p>
      <p>La paciente evolucion&#243; con cuadro considerado como s&#233;ptico, con insuficiencia renal y necesidad de drogas vasoactivas, a pesar de antibioticoterapia con ceftriaxona y metronidazol. </p>
      <p>Los ex&#225;menes de laboratorio (22 de mayo de 2009) revelaron hemoglobina de 10,6 g/dL, hematocrito de 33,0%, leucocitos de 26.000/mm<sup>3</sup> (2,0% de metamielocitos, 18,0% de bastones, 75,0% de segmentados, 1,0% de linfocitos y 4,0% de monocitos), las plaquetas estaban en 249.000/mm<sup>3</sup>, urea en 169 mg/dL, creatinina de 3,3 mg/dL, lactato de 140 mg/dL, lipasa de 439 U/L, potasio de 6,6 mEq/L y sodio de 142 mEq/L. Los hemocultivos fueron negativos para g&#233;rmenes aer&#243;bicos, anaer&#243;bicos y hongos. La gasometr&#237;a venosa (19 h, de 22 de mayo) revel&#243; de pH 6,98, pCO<sub>2</sub> de 55 mmHg, pO<sub>2</sub> de 43,7 mmHg, saturaci&#243;n de O<sub>2</sub> de 57,3%, bicarbonato de 12,2 mEq/L y exceso de base -18,6 mEq/L. </p>
      <p>Nueva tomograf&#237;a del abdomen, sin uso de contraste (22 de mayo de 2009) revel&#243; h&#237;gado de dimensiones normales, contornos regulares y par&#233;nquima de densidad homog&#233;nea. Las venas porta y hep&#225;ticas ten&#237;an calibre normal y no hab&#237;a dilataci&#243;n de v&#237;as biliares intra o extrahep&#225;ticas. No hab&#237;a se&#241;ales de colecciones abdominales. El bazo era de dimensiones normales, contornos regulares y par&#233;nquima de densidad homog&#233;nea. El p&#225;ncreas ten&#237;a forma, contornos y dimensiones normales. No hab&#237;a dilataci&#243;n del ducto de Wirsung. </p>
      <p>En la noche de 22 mayo (21 h), la paciente present&#243; bradicardia seguida de actividad el&#233;ctrica sin pulso, sin respuesta a las maniobras de resucitaci&#243;n y falleci&#243; el 6&#186; d&#237;a postoperatorio. </p>
      <p>
        <bold>Aspectos cl&#237;nicos:</bold>
      </p>
      <p>El caso en cuesti&#243;n se refiere a una mujer que a los 74 a&#241;os de edad, sin antecedentes cl&#237;nicos relevantes, procur&#243; atenci&#243;n por disnea a los m&#237;nimos esfuerzos acompa&#241;ada por edema, dolor, parestesias y debilidad en miembros inferiores. En esa ocasi&#243;n, el examen cl&#237;nico revel&#243; hipertensi&#243;n arterial y estertores pulmonares. </p>
      <p>Con base en la historia y en el examen cl&#237;nico, la primera hip&#243;tesis para explicar los s&#237;ntomas de la paciente es la insuficiencia card&#237;aca (IC). Al aplicar los criterios de Framingham en esa paciente, encontramos un criterio mayor (estertores pulmonares) y dos criterios menores (disnea a los esfuerzos y edema de miembros inferiores)<sup>1</sup>. </p>
      <p>Cabe destacar que pacientes a&#241;osos y del sexo femenino pueden presentar manifestaciones at&#237;picas de isquemia mioc&#225;rdica, tales como disnea, debilidad, fatiga. Las quejas de esa paciente, por lo tanto, pueden corresponder a equivalente isqu&#233;mico. </p>
      <p>En la evaluaci&#243;n inicial, la paciente realiz&#243; electrocardiograma (ECG), radiograf&#237;a de t&#243;rax y ex&#225;menes de sangre. El primero demostraba supradesnivel del segmento ST, con radiograf&#237;a normal y marcadores de necrosis mioc&#225;rdica elevados. </p>
      <p>Con base en tales dados, la hip&#243;tesis diagn&#243;stica a ser acrecentada es infarto agudo de miocardio (IAM). De acuerdo con la definici&#243;n universal de IAM, para el diagn&#243;stico, son necesarios la detecci&#243;n de la ascensi&#243;n y/o ca&#237;da de los marcadores de necrosis mioc&#225;rdica, preferentemente la troponina, asociada a la presencia de isquemia mioc&#225;rdica con por lo menos uno de los criterios siguientes: s&#237;ntomas de isquemia, alteraciones de ECG indicativas de isquemia nueva (nueva alteraci&#243;n de segmento ST-T o BRE novo), desarrollo de onda Q patol&#243;gica en el ECG, evidencia de p&#233;rdida de masa mioc&#225;rdica viable o nueva alteraci&#243;n de movilidad segmentaria en ex&#225;menes de imagen<sup>2</sup>. </p>
      <p>En el abordaje inicial del paciente con IAM con supradesnivel del segmento ST, est&#225;n indicados los antiagregantes plaquetarios y la terapia de reperfusi&#243;n mioc&#225;rdica inmediata (tromb&#243;lisis o angioplastia primaria)<sup>3</sup>. La paciente realiz&#243; cineangiocoronariograf&#237;a que no evidenci&#243; lesiones coronaria obstructivas significativas. La ausencia de lesiones significativas, mientras tanto, no excluye el diagn&#243;stico de IAM, que puede ocurrir en pacientes sin evidencias de aterosclerosis coronaria significativa (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Tabla 2</xref>)<sup>4</sup>. </p>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En la evaluaci&#243;n subsecuente, la paciente realiz&#243; ecocardiograma, que revel&#243; presencia de hipertrofia ventricular izquierda (HVI) sin disfunci&#243;n sist&#243;lica o alteraciones de movilidad regional. La presencia de HVI puede llevar a insuficiencia card&#237;aca (IC) con funci&#243;n sist&#243;lica ventricular preservada, que es m&#225;s com&#250;n en pacientes a&#241;osos, del sexo femenino y con hipertensi&#243;n arterial<sup>5</sup>. Adem&#225;s de eso, la HVI puede ser causa de infarto sin aterosclerosis coronaria significativa por desequilibrio entre oferta y demanda de ox&#237;geno. La ausencia de alteraciones de movilidad segmentaria, en asociaci&#243;n a peque&#241;a elevaci&#243;n de los biomarcadores, sugiere tambi&#233;n que el &#225;rea de infarto es peque&#241;a. </p>
      <p>Despu&#233;s del tratamiento inicial, la paciente present&#243; fibrilaci&#243;n atrial (FA). Esa es la arritmia m&#225;s com&#250;n en pacientes con IC y su tratamiento procura el control de la frecuencia card&#237;aca (FC), reversi&#243;n del ritmo y prevenci&#243;n de eventos tromboemb&#243;licos. </p>
      <p>En el caso de pacientes con funci&#243;n ventricular preservada, pueden ser utilizados betabloqueantes, bloqueadores de canal de calcio y digit&#225;licos para control de la FC. La reversi&#243;n del ritmo puede ser obtenida a trav&#233;s de cardioversi&#243;n el&#233;ctrica o farmacol&#243;gica, sin embargo, cuando es comparada al control de FC, no hay comprobaci&#243;n de su beneficio en la reducci&#243;n de mortalidad<sup>6</sup>. </p>
      <p>La prevenci&#243;n de eventos tromboemb&#243;licos con uso de anticoagulaci&#243;n oral o antiagregantes plaquetarios debe ser realizada seg&#250;n estratificaci&#243;n de riesgo. Pacientes con evento tromboemb&#243;lico previo son considerados de alto riesgo y deben recibir anticoagulaci&#243;n oral. Los factores de riesgo moderados incluyen edad encima de 75 a&#241;os, hipertensi&#243;n, IC, fracci&#243;n de eyecci&#243;n &lt; 35,0% y diabetes; pacientes con dos o m&#225;s deben recibir anticoagulaci&#243;n oral. La paciente recibi&#243; alta hospitalaria en uso de varfarina<sup>7</sup>. </p>
      <p>En el momento del alta hospitalaria, los diagn&#243;sticos ser&#237;an IAM (secundario a HVI), IC con funci&#243;n ventricular preservada, FA y hipertensi&#243;n arterial. </p>
      <p>Despu&#233;s de breve per&#237;odo en domicilio, la paciente retorn&#243; al hospital con queja de disnea s&#250;bita y dolor en miembros inferiores. Al examen, se presentaba taquic&#225;rdica y taquipneica, con dolor a palpaci&#243;n abdominal, se&#241;al de Murphy positivo, adem&#225;s de edema de miembros inferiores. </p>
      <p>El principal diagn&#243;stico a ser excluido en esa situaci&#243;n es tromboembolismo pulmonar (TEP), que puede ser secundario a trombosis venosa profunda despu&#233;s de inmovilizaci&#243;n durante internaci&#243;n hospitalaria por enfermedad cl&#237;nica. Considerando los s&#237;ntomas de la paciente y utilizando escore de riesgo para TEP, la paciente se presenta en la categor&#237;a de alto riesgo<sup>8</sup>. </p>
      <p>El dosaje de d&#237;mero-D presenta alta sensibilidad para diagn&#243;stico de embolia pulmonar, sin embargo no es espec&#237;fico. La elevaci&#243;n puede ser encontrada en pacientes con c&#225;ncer, IAM, sepsis o cualquier otra enfermedad sist&#233;mica. En pacientes con baja probabilidad de TEP, el hallazgo de d&#237;mero-D negativo aleja el diagn&#243;stico<sup>9</sup>. En pacientes con alta probabilidad, como en ese caso, su dopaje no permite ni confirmar ni excluir TEP y, por lo tanto, es de baja utilidad cl&#237;nica. La paciente realiz&#243; angiotomograf&#237;a de arterias pulmonares que permiti&#243; excluir TEP. </p>
      <p>La paciente realiz&#243; nuevo ecocardiograma que no difer&#237;a del primero, excepto por movimiento at&#237;pico del septo interventricular con nueva elevaci&#243;n de marcadores de necrosis mioc&#225;rdica. En ese momento, otra hip&#243;tesis a ser mencionada ser&#237;a la miocarditis, esta asociada a la nueva disfunci&#243;n segmentaria, elevaci&#243;n enzim&#225;tica y cuadro de IC. Entre tanto, la funci&#243;n ventricular normal no explicar&#237;a los hallazgos sist&#233;micos en el presente caso. La afectaci&#243;n card&#237;aca probablemente es secundaria a la enfermedad sist&#233;mica. </p>
      <p>La paciente presentaba se&#241;al de Murphy positivo, sugiriendo la presencia de enfermedad de la ves&#237;cula biliar y, despu&#233;s de confirmaci&#243;n tomogr&#225;fica, fue sometida a colecistectom&#237;a. Los ex&#225;menes de laboratorio en tal ocasi&#243;n demostraron aun la presencia de nuevo IAM, insuficiencia renal aguda y se&#241;ales de perfusi&#243;n perif&#233;rica inadecuada (BE = -3,7). </p>
      <p>En cuanto al compromiso renal, debe ser recordada la posibilidad de lesi&#243;n mediada por el contraste yodado utilizado previamente. Esa, mientras tanto, es peque&#241;a debido al tempo transcurrido desde el procedimiento y la funci&#243;n renal previamente normal. </p>
      <p>Una posibilidad a ser considerada delante del envolvimiento multisist&#233;mico es la embolizaci&#243;n de colesterol. Esa posibilidad resulta de la embolia de cristales de colesterol provenientes de aterosclerosis grave de la aorta y ocurre despu&#233;s de procedimientos endovasculares en hasta 2,0% de los pacientes<sup>10</sup>. A pesar de controvertido, el uso de anticoagulaci&#243;n oral puede aumentar el riesgo de embolizaci&#243;n<sup>11,12</sup>. Entre las manifestaciones cl&#237;nicas m&#225;s comunes, encontramos cianosis de extremidades (s&#237;ndrome de los dedos azules), livedo reticular e insuficiencia renal. Manifestaciones isqu&#233;micas de otros &#243;rganos, como vejiga y tracto digestivo, tambi&#233;n pueden ocurrir. En el laboratorio, puede ser encontrada elevaci&#243;n de marcadores inflamatorios y eosinofilia. El resultado de la coronariograf&#237;a de la paciente, mientras tanto, sugiere que la paciente no presentaba aterosclerosis significativa y el cuadro cl&#237;nico y de laboratorio no eran absolutamente compatibles con el diagn&#243;stico. </p>
      <p>Considerando todos los s&#237;ntomas y se&#241;ales encontrados y los ex&#225;menes realizados desde la primera presentaci&#243;n de la paciente en el hospital, se verifica la presencia de s&#237;ntomas neurol&#243;gicos (debilidad y parestesias en miembros inferiores), enfermedad card&#237;aca (IAM), compromiso renal (IRA) y gastrointestinal (colescistitis). Ese cuadro cl&#237;nico sugiere la hip&#243;tesis de vasculitis sist&#233;mica y, en ese caso, la poliarteritis nudosa (PAN). </p>
      <p>La PAN es una vasculitis sist&#233;mica necrotizante que t&#237;picamente afecta arterias de medio calibre, con compromiso ocasional de peque&#241;as arterias. En contraste con otras vasculitis (por ejemplo, poliarteritis microsc&#243;pica, granulomatosis de Wegener), la PAN no est&#225; asociada a la presencia de anticuerpos anticitoplasma de neutr&#243;filos (ANCA)<sup>13</sup>. La presentaci&#243;n cl&#237;nica envuelve s&#237;ntomas sist&#233;micos. Ri&#241;ones, piel, articulaciones, m&#250;sculos, nervios y tracto gastrointestinal son com&#250;nmente afectados. La PAN puede envolver potencialmente cualquier &#243;rgano, sin embargo, cl&#225;sicamente no afecta los pulmones. </p>
      <p>El IAM es una manifestaci&#243;n poco frecuente en la PAN, con todo, isquemia mioc&#225;rdica puede ocurrir secundaria a compromiso coronario<sup>14</sup>. La IC puede resultar de cardiopat&#237;a isqu&#233;mica o ser secundaria a hipertensi&#243;n arterial ocasionada por la enfermedad renal. </p>
      <p>Las manifestaciones gastrointestinales m&#225;s comunes incluyen dolor abdominal por vasculitis de arterias mesent&#233;ricas. N&#225;useas, v&#243;mitos, melena, diarrea y sangrados gastrointestinales pueden ser encontrados. Presentaciones cl&#237;nicas m&#225;s raras pueden ocurrir mimetizando colecistitis aguda resultante de vasculitis aguda limitada a la arteria c&#237;stica<sup>15</sup>. </p>
      <p>La paciente en cuesti&#243;n, de acuerdo con los criterios publicados por el <italic>American College of Rheumatology</italic><sup>16</sup>, presentaba tres criterios que incluyen debilidad y dolor en miembros inferiores, aumento reciente de presi&#243;n arterial diast&#243;lica (&gt; 90 mmHg) y niveles elevados de urea y creatinina. Para confirmaci&#243;n del diagn&#243;stico, Mientras tanto, es necesaria la documentaci&#243;n de la presencia de vasculitis. </p>
      <p>
        <bold>Dr. Casalino Sanches de Moraes y Dr. Leonardo Celeste Mangili</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Hip&#243;tesis diagn&#243;stica</bold>
      </p>
      <p>PAN con envolvimiento card&#237;aco, renal y del tracto gastrointestinal. </p>
      <p>
        <bold>Necropsia</bold>
      </p>
      <p>El coraz&#243;n pes&#243; 474 gramos. Hab&#237;a hipertrofia conc&#233;ntrica del ventr&#237;culo izquierdo y &#225;reas de infarto transmural en organizaci&#243;n en la pared anterolateral del ventr&#237;culo izquierdo (<xref ref-type="fig" rid="fig3-body3">Figura 3</xref>) y en la pared anterior del ventr&#237;culo derecho, donde se notaba rama coronaria epic&#225;rdica ocluida (<xref ref-type="fig" rid="fig4-body3">Figura 4</xref>). El examen histol&#243;gico del miocardio confirm&#243; que se trataba de infarto con cerca de 7-14 d&#237;as de evoluci&#243;n. Las arterias coronarias epic&#225;rdicas fueron disecadas y sometidas a examen histol&#243;gico, siendo evidenciado proceso inflamatorio agudo afectando todas las capas arteriales, con necrosis fibrinoide de la pared y trombosis aguda de segmentos distales de la arteria interventricular anterior y de arterias ventriculares anteriores derechas (<xref ref-type="fig" rid="fig5-body3">Figura 5</xref>). No hab&#237;a lesiones granulomatosas o n&#250;mero significativo de eosin&#243;filos en el infiltrado inflamatorio. En los segmentos afectados, la investigaci&#243;n histoqu&#237;mica de agentes infecciosos (bacterias y hongos) result&#243; negativa. Hab&#237;a engrosamiento fibrointimal conc&#233;ntrico del 4&#186; cent&#237;metro de la arteria interventricular anterior y trombosis oclusiva organizada de rama coronaria epic&#225;rdica de la pared anterior del ventr&#237;culo derecho. No hab&#237;a lesiones ateroscler&#243;ticas obstructivas en las arterias coronarias. Los pulmones pesaron 1.706 g en conjunto y presentaban extenso edema y hemorragia alveolar. </p>
      <fig id="fig3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf03-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf04-es.jpg"/></fig>
      <fig id="fig5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf05-es.jpg"/></fig>
      <p>En &#225;reas focales, se encontr&#243; engrosamiento fibrointimal conc&#233;ntrico de arterias de la pared del est&#243;mago, p&#225;ncreas y en regi&#243;n peribr&#243;nquica (ramas de las arterias br&#243;nquicas). Los ri&#241;ones presentaban raros focos aislados de esclerosis glomerular, no habiendo glomerulonefritis o evidencias histol&#243;gicas de vasculitis en ramas parenquimatosos. Entre tanto, la arteria renal no fue examinada histol&#243;gicamente. No hab&#237;a peritonitis y el lecho quir&#250;rgico de la ves&#237;cula biliar no presentaba anormalidades. El examen anatomopatol&#243;gico previo de la ves&#237;cula biliar, retirada en cirug&#237;a, hab&#237;a demostrado proceso inflamatorio cr&#243;nico en brote agudo, con ulceraci&#243;n de la mucosa y presencia de c&#225;lculo en la luz. Entre tanto, cortes histol&#243;gicos adicionales, realizados despu&#233;s del &#243;bito de la paciente, demostraron segmentos arteriales con engrosamiento fibrointimal conc&#233;ntrico y focos de vasculitis aguda con intenso proceso inflamatorio neutrof&#237;lico, necrosis fibrinoide de la pared arterial y trombosis aguda (<xref ref-type="fig" rid="fig6-body3">Figura 6</xref>). </p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <fig id="fig6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-0e35-00016-gf06-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos</bold>
      </p>
      <p>Hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica con hipertrofia conc&#233;ntrica del ventr&#237;culo izquierdo; Colecistitis cr&#243;nica calculosa; Poliarteritis nudosa con vasculitis aguda necrotizante y trombosis de ramas coronarias y de arterias de la pared de la ves&#237;cula biliar; Colecistitis aguda necrotizante; Infarto agudo de miocardio, multifocal, con cerca de 10 d&#237;as de evoluci&#243;n; Edema y hemorragia alveolar pulmonar (causa del &#243;bito). </p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>Caso de paciente a&#241;osa, del sexo femenino, portadora de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica, sin aterosclerosis coronaria significativa, que present&#243; colecistitis aguda 05 d&#237;as despu&#233;s de episodio de infarto agudo de miocardio, habiendo fallecido el 6&#186; PO de la colecistectom&#237;a. La necropsia revel&#243; vasculitis aguda de ramas coronarias y de arterias de la pared de la ves&#237;cula biliar, no infecciosa, con compromiso de segmentos vasculares que presentaban intenso proceso inflamatorio misto, alcanzando todas las capas de peque&#241;as arterias musculares, con &#225;reas de necrosis fibrinoide y trombosis aguda. El hecho de encontrar trombosis organizada de segmento coronario y de engrosamiento fibrointimal de segmentos de arterias de peque&#241;o calibre en varios &#243;rganos es compatible con lesiones cicatriciales de vasculitis previa. </p>
      <p>La clasificaci&#243;n anatomopatol&#243;gica de las vasculitis sist&#233;micas no infecciosas depende fundamentalmente del tipo de vaso comprendido y de las caracter&#237;sticas histopatol&#243;gicas de las lesiones encontradas<sup>17</sup>. La poliarteritis nudosa afecta cl&#225;sicamente segmentos de arterias musculares de peque&#241;o y medio calibre, pudiendo acarrear la formaci&#243;n de aneurismas en las fases tard&#237;as. El infiltrado inflamatorio es mixto, no granulomatoso, afectando todas las capas arteriales, con presencia de necrosis fibrinoide en la fase aguda. Es caracter&#237;stica la presencia de lesiones vasculares en diferentes fases evolutivas, con &#225;reas de arteritis aguda necrotizante, &#225;reas en organizaci&#243;n y &#225;reas cicatriciales<sup>18</sup>. El envolvimiento del tracto gastrointestinal es frecuente en esa enfermedad, as&#237; como en otras vasculitis necrotizantes sist&#233;micas, pudiendo impactar negativamente en la sobrevida de los pacientes. </p>
      <p>En el caso en cuesti&#243;n, a pesar de que no tenemos una caracterizaci&#243;n cl&#237;nica y de laboratorio de la enfermedad, las lesiones anatomopatol&#243;gicas encontradas son indicativas de poliarteritis nudosa, seg&#250;n la descripci&#243;n anterior. La afectaci&#243;n coronaria con consecuente infarto agudo de miocardio ya fue anteriormente descripta<sup>14</sup>, habiendo inclusive relato de un caso de cierta forma semejante al actual, en que el paciente present&#243; colecistitis aguda y una serie de complicaciones posteriores imputadas a la poliarteritis nudosa, inclusive infarto agudo de miocardio<sup>19</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Dr. Luiz Alberto Benvenuti</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
