<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">HVPz7DN88YrQhsvvgHFBxFb</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000300008</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600308</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011005000012</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Seda&#231;&#227;o com sufentanil e clonidina em pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rocha</surname>
            <given-names>Anita Perpetua Carvalho</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barros</surname>
            <given-names>Guilherme Antonio Moreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nascimento</surname>
            <given-names>Jedson dos Santos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santos</surname>
            <given-names>Kleber Pimentel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vasconcelos</surname>
            <given-names>Lilian Mendes de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Castro</surname>
            <given-names>Pedro Augusto Costa Rebou&#231;as de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Salvador</named-content>
          <named-content content-type="state">Bahia</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital Santa Izabel </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Estadual Paulista</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Botucatu </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>03</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>00311</fpage>
      <lpage>16310</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>04</day>
          <month>10</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>21</day>
          <month>09</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>09</day>
          <month>04</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A seda&#231;&#227;o para a realiza&#231;&#227;o de cateterismo card&#237;aco tem sido alvo de preocupa&#231;&#227;o. Benzodiazep&#237;nicos, agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos e opioides s&#227;o utilizados para esse fim, entretanto, cada um destes medicamentos possui vantagens e desvantagens. OBJETIVO: Avaliar a efic&#225;cia do sufentanil e da clonidina como sedativos em pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco, observando o impacto dos mesmos sobre os par&#226;metros hemodin&#226;micos e respirat&#243;rios, a presen&#231;a de efeitos colaterais, al&#233;m da satisfa&#231;&#227;o do paciente e do hemodinamicista com o exame. M&#201;TODOS: Trata-se de um ensaio cl&#237;nico prospectivo, duplo-cego, randomizado e controlado, que envolveu 60 pacientes que receberam 0,1 &#181;g/kg de sufentanil ou 0,5 &#181;g/kg de clonidina antes da realiza&#231;&#227;o do cateterismo card&#237;aco. O escore de seda&#231;&#227;o segundo a escala de Ramsay, a necessidade de utiliza&#231;&#227;o de midazolam, os efeitos colaterais, os par&#226;metros hemodin&#226;micos e respirat&#243;rios foram registrados, sendo os dados analisados em 06 diferentes momentos. RESULTADOS: O comportamento da press&#227;o arterial, da frequ&#234;ncia card&#237;aca e da frequ&#234;ncia respirat&#243;ria foi semelhante nos dois grupos, entretanto, no momento 2, os pacientes do grupo sufentanil (Grupo S) apresentaram menor escore de seda&#231;&#227;o segundo a escala de Ramsay, e a satura&#231;&#227;o perif&#233;rica da oxihemoglobina foi menor que o grupo clonidina (Grupo C) no momento 6. Os pacientes do Grupo S apresentaram maior incid&#234;ncia de n&#225;usea e v&#244;mito p&#243;s-operat&#243;rio que os pacientes do Grupo C. A satisfa&#231;&#227;o dos pacientes foi maior no grupo clonidina. Os hemodinamicistas mostraram-se satisfeitos nos dois grupos. CONCLUS&#195;O: O sufentanil e a clonidina foram efetivos como sedativos em pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cateterismo card&#237;aco</kwd>
        <kwd>sufentanil</kwd>
        <kwd>clonidina</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>26</day>
        <month>01</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Seda&#231;&#227;o com sufentanil e clonidina em pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Anita Perpetua Carvalho Rocha; Guilherme Antonio Moreira Barros; Jedson dos Santos Nascimento; Kleber Pimentel Santos; Lilian Mendes de Vasconcelos; Pedro Augusto Costa Rebou&#231;as de Castro</bold>
    </p>
    <p>Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia - Hospital Santa Izabel, Salvador, BA, Faculdade de Medicina de Botucatu, Universidade Estadual Paulista - UNESP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="ntb">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A seda&#231;&#227;o para a realiza&#231;&#227;o de cateterismo card&#237;aco tem sido alvo de preocupa&#231;&#227;o. Benzodiazep&#237;nicos, agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos e opioides s&#227;o utilizados para esse fim, entretanto, cada um destes medicamentos possui vantagens e desvantagens. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar a efic&#225;cia do sufentanil e da clonidina como sedativos em pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco, observando o impacto dos mesmos sobre os par&#226;metros hemodin&#226;micos e respirat&#243;rios, a presen&#231;a de efeitos colaterais, al&#233;m da satisfa&#231;&#227;o do paciente e do hemodinamicista com o exame. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Trata-se de um ensaio cl&#237;nico prospectivo, duplo-cego, randomizado e controlado, que envolveu 60 pacientes que receberam 0,1 &#181;g/kg de sufentanil ou 0,5 &#181;g/kg de clonidina antes da realiza&#231;&#227;o do cateterismo card&#237;aco. O escore de seda&#231;&#227;o segundo a escala de Ramsay, a necessidade de utiliza&#231;&#227;o de midazolam, os efeitos colaterais, os par&#226;metros hemodin&#226;micos e respirat&#243;rios foram registrados, sendo os dados analisados em 06 diferentes momentos. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> O comportamento da press&#227;o arterial, da frequ&#234;ncia card&#237;aca e da frequ&#234;ncia respirat&#243;ria foi semelhante nos dois grupos, entretanto, no momento 2, os pacientes do grupo sufentanil (Grupo S) apresentaram menor escore de seda&#231;&#227;o segundo a escala de Ramsay, e a satura&#231;&#227;o perif&#233;rica da oxihemoglobina foi menor que o grupo clonidina (Grupo C) no momento 6. Os pacientes do Grupo S apresentaram maior incid&#234;ncia de n&#225;usea e v&#244;mito p&#243;s-operat&#243;rio que os pacientes do Grupo C. A satisfa&#231;&#227;o dos pacientes foi maior no grupo clonidina. Os hemodinamicistas mostraram-se satisfeitos nos dois grupos. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O sufentanil e a clonidina foram efetivos como sedativos em pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco. (Arq Bras Cardiol. 2011; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Cateterismo card&#237;aco, sufentanil, clonidina.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O n&#250;mero de interven&#231;&#245;es terap&#234;uticas e diagn&#243;sticas realizadas fora do centro cir&#250;rgico tem aumentado significativamente nos &#250;ltimos 10 anos. Isto &#233; especialmente verdadeiro para os procedimentos realizados no servi&#231;o de hemodin&#226;mica, no qual a interven&#231;&#227;o mais comum &#233; o cateterismo card&#237;aco, que deve ser acompanhado de monitoriza&#231;&#227;o, podendo haver necessidade de seda&#231;&#227;o do paciente<sup>1</sup>.</p>
    <p>Medica&#231;&#245;es intravenosas s&#227;o utilizadas com o intuito de proporcionar seda&#231;&#227;o adequada, com m&#237;nimo impacto sobre os par&#226;metros hemodin&#226;micos e respirat&#243;rios. Entretanto, cada f&#225;rmaco possui vantagens e desvantagens. Os benzodiazep&#237;nicos, midazolam e diazepam, apesar de n&#227;o apresentarem efeito analg&#233;sico, t&#234;m atividade ansiol&#237;tica e produzem amn&#233;sia em maior extens&#227;o quando comparados com os agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos e com os opioides. Os agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos, principalmente a clonidina, t&#234;m se mostrado efetivos para o controle dos par&#226;metros hemodin&#226;micos, enquanto propiciam uma leve seda&#231;&#227;o, o que &#233; desej&#225;vel na sala de hemodin&#226;mica<sup>2</sup>. Por&#233;m, tais medicamentos devem ser utilizados com cautela nos pacientes portadores de hipotens&#227;o, nos pacientes portadores de bradicardia e em usu&#225;rios de betabloqueadores, pois possuem efeito sin&#233;rgico no que diz respeito a redu&#231;&#227;o da press&#227;o arterial e da frequ&#234;ncia card&#237;aca. </p>
    <p>Por outro lado, os opioides representam uma classe de f&#225;rmaco frequentemente utilizada pelos anestesiologistas no centro cir&#250;rgico, na sala de hemodin&#226;mica e na enfermaria, com o intuito de obter seda&#231;&#227;o e controle da dor aguda e cr&#244;nica. Os opioides mais comumente administrados na pr&#225;tica cl&#237;nica s&#227;o a morfina, a meperidina e o fentanil. Sabe-se que outras op&#231;&#245;es encontram-se dispon&#237;veis, sendo representadas principalmente pelo alfentanil, pelo remifentanil e pelo sufentanil. Em contraste com os opioides mais antigos, como a morfina e a meperidina, eles possuem um r&#225;pido in&#237;cio de a&#231;&#227;o e seus efeitos est&#227;o mais intimamente relacionados &#224; sua concentra&#231;&#227;o s&#233;rica, principalmente quando utilizados em baixas doses<sup>3,4</sup>.</p>
    <p>O objetivo deste estudo &#233; avaliar a efic&#225;cia do sufentanil e da clonidina como sedativos em pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco, observando o impacto dos mesmos sobre os par&#226;metros hemodin&#226;micos e respirat&#243;rios, a presen&#231;a de efeitos colaterais, al&#233;m da satisfa&#231;&#227;o do paciente e do hemodinamicista com o exame.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Foram estudados 60 pacientes, de ambos os sexos, com idade compreendida entre 18 e 80 anos, estado f&#237;sico ASA III, submetidos a cateterismo card&#237;aco sob seda&#231;&#227;o. O desenho do estudo foi prospectivo, aleat&#243;rio e duplo-encoberto, aprovado previamente pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa Prof. Dr. Celso Figueir&#244;a.</p>
    <p>Ao dar entrada no servi&#231;o de hemodin&#226;mica, o paciente foi convidado a participar do estudo e a assinar o termo de consentimento livre e esclarecido. De forma aleat&#243;ria, houve a forma&#231;&#227;o de dois grupos, com 30 participantes cada, os quais receberam sufentanil 0,1 &#181;g/kg (n = 30) ou clonidina 0,5 &#181;g/kg (n = 30) por via endovenosa. Para a randomiza&#231;&#227;o utilizou-se o PEPE (<italic>computer programs for epidemiologists</italic>), vers&#227;o 4.04, 2001. </p>
    <p>De modo encoberto, o sufentanil, ou a clonidina, foi administrado a cada doente, de acordo com o grupo em que foram alocados. Monitoramento foi realizado durante o per&#237;odo em que o paciente esteve internado no servi&#231;o de hemodin&#226;mica, em intervalos de 05 minutos, atrav&#233;s da aplica&#231;&#227;o da escala de Ramsay, da verifica&#231;&#227;o dos par&#226;metros hemodin&#226;micos (press&#227;o arterial e frequ&#234;ncia card&#237;aca), da necessidade de utiliza&#231;&#227;o de outras medica&#231;&#245;es sedativas e da presen&#231;a de complica&#231;&#245;es e/ou efeitos adversos.</p>
    <p>Os crit&#233;rios de inclus&#227;o foram: pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco, de maneira eletiva, em fun&#231;&#227;o de teste de esfor&#231;o ou cintilografia mioc&#225;rdica positivos para isquemia. N&#227;o participaram do estudo ou foram exclu&#237;dos os indiv&#237;duos com idade inferior a 18 e superior a 80 anos, pacientes gr&#225;vidas ou em per&#237;odo de aleitamento, indica&#231;&#227;o de insensibilidade aos contrastes utilizados na realiza&#231;&#227;o do exame, intoler&#226;ncia ou alergia aos f&#225;rmacos estudados no protocolo, altera&#231;&#227;o cognitiva, farmacodepend&#234;ncia, uso cr&#244;nico de opioides ou benzodiazep&#237;nicos, obesidade m&#243;rbida, hist&#243;ria de apneia do sono, portadores de via a&#233;rea dif&#237;cil e hipotens&#227;o (caracterizada por press&#227;o arterial inferior a 100 X 60 mmHg). </p>
    <p>Os f&#225;rmacos do estudo foram aqueles empregados para a condu&#231;&#227;o da seda&#231;&#227;o necess&#225;ria para a realiza&#231;&#227;o do exame de cateterismo card&#237;aco. Ap&#243;s serem admitidos no servi&#231;o de hemodin&#226;mica, os sujeitos foram entrevistados e selecionados segundo os crit&#233;rios de inclus&#227;o e exclus&#227;o. Posteriormente, os mesmos foram encaminhados &#224; sala de procedimento e, ap&#243;s acesso venoso convencional, foram monitorados com cardiosc&#243;pio na deriva&#231;&#227;o DII, com ox&#237;metro de pulso e com a tomada de medidas de press&#227;o arterial n&#227;o invasiva/invasiva a cada 05 minutos. O n&#237;vel de seda&#231;&#227;o foi avaliado atrav&#233;s da utiliza&#231;&#227;o da escala de Ramsay<sup>5</sup> (<xref ref-type="table" rid="tab1">Tabela 1</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Ap&#243;s o in&#237;cio da administra&#231;&#227;o de oxig&#234;nio a 100% sob cateter nasal 2,0 l/min, a seda&#231;&#227;o foi realizada com sufentanil (0,1 &#181;g/kg) ou clonidina (0,5 &#181;g/kg) conforme randomiza&#231;&#227;o. Quando necess&#225;rio, foi utilizado midazolam na dose de 0,02 mg/kg para complementa&#231;&#227;o da seda&#231;&#227;o. O par&#226;metro para a administra&#231;&#227;o desse benzodiazep&#237;nico foi a classifica&#231;&#227;o pela escala de Ramsay igual a 01 e/ou n&#237;veis press&#243;ricos elevados, caracterizados pela presen&#231;a de press&#227;o arterial superior a 180 X 110 mmHg. O momento da administra&#231;&#227;o de midazolam foi registrado. Nenhuma medica&#231;&#227;o pr&#233;-anest&#233;sica foi oferecida.</p>
    <p>Ap&#243;s o procedimento, o paciente foi encaminhado &#224; sala de recupera&#231;&#227;o anest&#233;sica, local onde foram observados e registrados a queixa de dor, o n&#237;vel de seda&#231;&#227;o, a presen&#231;a de n&#225;usea ou v&#244;mito, sangramento, altera&#231;&#227;o do comportamento, tremores, altera&#231;&#227;o dos n&#237;veis press&#243;ricos, arritmia, depress&#227;o respirat&#243;ria, rea&#231;&#245;es al&#233;rgicas, dentre outros que ocasionalmente fossem detectados.</p>
    <p>Hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica persistente, 15 minutos ap&#243;s o uso de midazolam, foi tratada atrav&#233;s da administra&#231;&#227;o de metoprolol 05 mg/dose. J&#225; a bradicardia, caracterizada por FR inferior a 50 bpm, foi revertida pela aplica&#231;&#227;o de atropina, na dose de 20 &#181;g/kg.</p>
    <p>Dados relativos &#224; frequ&#234;ncia card&#237;aca, &#224; press&#227;o arterial, &#224; satura&#231;&#227;o da hemoglobina e aos escores de seda&#231;&#227;o pela escala de Ramsay foram considerados para an&#225;lise estat&#237;stica nos seguintes momentos:</p>
    <disp-quote>
      <p>&#149; M1 - Controle, antes do in&#237;cio do exame;</p>
      <p>&#149; M2 - Cinco minutos ap&#243;s a inje&#231;&#227;o do f&#225;rmaco;</p>
      <p>&#149; M3 - In&#237;cio do cateterismo card&#237;aco;</p>
      <p>&#149; M4 - Final do cateterismo card&#237;aco;</p>
      <p>&#149; M5 - Trinta minutos ap&#243;s a inje&#231;&#227;o do f&#225;rmaco; e</p>
      <p>&#149; M6 - O momento da alta da sala de recupera&#231;&#227;o anest&#233;sica.</p>
    </disp-quote>
    <p>O per&#237;odo m&#237;nimo de observa&#231;&#227;o proposto foi de 90 minutos, havendo varia&#231;&#227;o do mesmo em fun&#231;&#227;o do s&#237;tio de pun&#231;&#227;o e das comorbidades apresentadas pelos pacientes.</p>
    <p>Os resultados foram analisados como m&#233;dia e mediana &#177; desvio-padr&#227;o (DP). Para compara&#231;&#227;o de vari&#225;veis cont&#237;nuas entre os dois grupos, foi usado o teste T de <italic>student</italic> ou o teste de Mann-Whitney, enquanto que para vari&#225;veis categ&#243;ricas foi empregada a estat&#237;stica qui-quadrado com o c&#225;lculo do <italic>X</italic><sup>2</sup>e p<sup>6</sup> ou exato de Fisher quando os pressupostos do primeiro n&#227;o fossem atendidos. Os dados obtidos foram considerados significativos quando o valor do p foi inferior a 0,05.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>O estudo foi realizado durante dois meses, de 01 de julho a 30 de agosto de 2009.</p>
    <p>As caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas e de avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica inicial dos grupos estudados constam na <xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>, em que se pode observar que n&#227;o houve diferen&#231;as estatisticamente significativas na compara&#231;&#227;o dos dois grupos, no que diz respeito &#224; idade, ao g&#234;nero, &#224; altura, ao peso, ao IMC, &#224; PAS, &#224; PAD, &#224; frequ&#234;ncia card&#237;aca, &#224; frequ&#234;ncia respirat&#243;ria, &#224; SpO<sub>2</sub> e &#224; escala de seda&#231;&#227;o de Ramsay.</p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>A compara&#231;&#227;o entre os grupos das caracter&#237;sticas hemodin&#226;micas e a escala de seda&#231;&#227;o de Ramsay para cada momento do procedimento demonstra que n&#227;o houve diferen&#231;a de comportamento dos pacientes, no que diz respeito &#224; PAS, &#224; PAD, &#224; frequ&#234;ncia card&#237;aca e &#224; frequ&#234;ncia respirat&#243;ria. Observando a SpO<sub>2</sub> e a escala de seda&#231;&#227;o de Ramsay, verifica-se que houve varia&#231;&#227;o estatisticamente significativa em dois momentos. No momento 2, a diferen&#231;a foi quanto &#224; escala de seda&#231;&#227;o de Ramsay, indicando que os pacientes que utilizaram o sufentanil apresentaram maior seda&#231;&#227;o quando comparados aos que fizeram uso de clonidina. J&#225; no momento 6, houve diferen&#231;a quanto &#224; SpO<sub>2</sub>, demonstrando que os pacientes que utilizaram sufentanil exibiram menor valor de SpO<sub>2</sub> do que aqueles nos quais se utilizou a clonidina. Entretanto, o valor de SpO<sub>2</sub> do grupo S foi de 97,1 % &#177; 2,2 contra 98,4 % &#177; 1,8 no grupo C, o que &#233; considerado como valor normal (<xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>Avaliando de maneira mais detalhada, os escores de Ramsay em cada momento dos grupos S e C, observa-se que tanto os pacientes que utilizaram sufentanil quanto os que utilizaram clonidina, em sua maioria, alcan&#231;aram um n&#237;vel de seda&#231;&#227;o satisfat&#243;rio, sendo que o sufentanil tem in&#237;cio de a&#231;&#227;o mais precoce que a clonidina (<xref ref-type="fig" rid="aop00311fig01m">Figura 1</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop00311fig01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Nenhum dos pacientes dos dois grupos apresentou depress&#227;o respirat&#243;ria ou alergia durante o procedimento.</p>
    <p>Sete pacientes do grupo S, e nenhum paciente do grupo C, apresentaram n&#225;usea e v&#244;mito durante o per&#237;odo de observa&#231;&#227;o, indicando uma incid&#234;ncia de 23,3% de n&#225;usea e v&#244;mito no grupo sufentanil com valor de p de 0,01 pelo teste Exato de Fisher, quando comparado com o grupo clonidina.</p>
    <p>Um paciente do grupo S (3,3%) apresentou reten&#231;&#227;o urin&#225;ria contra nenhum do grupo C, com valor de p de 1,0 pelo teste Exato de Fisher.</p>
    <p>Quanto &#224; presen&#231;a de dor, observa-se que apenas um paciente do C (3,3%) apresentou dor de pequena intensidade contra nenhum do grupo S, com valor de p de 01 pelo teste Exato de Fisher.</p>
    <p>Houve satisfa&#231;&#227;o do hemodinamicista quanto &#224; t&#233;cnica empregada em todos os pacientes estudados, n&#227;o havendo diferen&#231;a entre os dois grupos. Entretanto, nem todos os pacientes submetidos &#224; seda&#231;&#227;o com sufentanil ficaram satisfeitos com o procedimento. Ap&#243;s a aplica&#231;&#227;o do teste Exato de Fisher, 28 pacientes do grupo sufentanil (93,3%) e 30 pacientes do grupo clonidina (100,0%) apresentaram-se satisfeitos quanto ao procedimento anest&#233;sico.</p>
    <p>Quanto ao valor de SpO<sub>2</sub>, observa-se uma redu&#231;&#227;o do mesmo em 16 pacientes do grupo S (53,3%) e em 06 pacientes do grupo C (20,0%), com valor de p de 0,007 pelo teste de qui-quadrado (<xref ref-type="fig" rid="aop00311fig02m">Figura 2</xref>), demonstrando uma diferen&#231;a estatisticamente significante da satura&#231;&#227;o de oxig&#234;nio no grupo sufentanil quando comparado ao grupo clonidina.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop00311fig02m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Quatro pacientes no grupo S e tr&#234;s pacientes no grupo C necessitaram fazer uso de midazolam para suplementa&#231;&#227;o da seda&#231;&#227;o por apresentarem classifica&#231;&#227;o pela escala de Hamsay igual a 01, entretanto n&#227;o houve diferen&#231;a estat&#237;stica entre os grupos estudados. Sete pacientes do grupo S utilizaram metoclopramida para tratamento de n&#225;usea e v&#244;mito e um paciente do grupo C utilizou dipirona para controle da dor. A utiliza&#231;&#227;o de atropina foi semelhante nos dois grupos. Quanto aos demais f&#225;rmacos, n&#227;o houve necessidade de utiliza&#231;&#227;o dos mesmos.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este estudo avaliou a efic&#225;cia do sufentanil <italic>versus</italic> clonidina como medica&#231;&#227;o sedativa em pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco com testes positivos para isquemia coronariana, comparando os seus efeitos sobre os par&#226;metros hemodin&#226;micos apresentados durante o exame. A escolha desses f&#225;rmacos foi pautada em estudos previamente realizados em que se demonstrou o benef&#237;cio da clonidina como medica&#231;&#227;o pr&#233;-anest&#233;sica e como adjuvante em pacientes submetidos aos procedimentos cir&#250;rgicos cardiol&#243;gicos e n&#227;o cardiol&#243;gicos, reduzindo a incid&#234;ncia de isquemia mioc&#225;rdica<sup>7</sup>. </p>
    <p>Nascimento e cols.<sup>2</sup> demonstraram o benef&#237;cio da clonidina em pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco, quando comparada a um grupo controle sem seda&#231;&#227;o. Os pacientes que foram sedados com esse f&#225;rmaco apresentaram menor varia&#231;&#227;o da press&#227;o arterial e da frequ&#234;ncia card&#237;aca. Apesar de n&#227;o haver estudos publicados que abordem a utiliza&#231;&#227;o do sufentanil no laborat&#243;rio de hemodin&#226;mica, sabe-se que este tem sido administrado como coadjuvante em procedimento anest&#233;sicos e analg&#233;sicos, sendo tamb&#233;m indicado para seda&#231;&#227;o em pacientes adultos e pedi&#225;tricos<sup>8</sup>, dentro e fora do centro cir&#250;rgico.</p>
    <p>No presente estudo, observa-se um comportamento semelhante dos par&#226;metros hemodin&#226;micos, em ambos os grupos, comprovado estatisticamente pelos valores observados da PAS, da PAD e da frequ&#234;ncia card&#237;aca. Considerando os valores de PAS, de PAD e da frequ&#234;ncia card&#237;aca mensurados nos M1 e M3, que representam respectivamente os per&#237;odos anteriores &#224; administra&#231;&#227;o do sufentanil e da clonidina e ao in&#237;cio do cateterismo card&#237;aco. Observa-se uma similaridade de comportamento nos dois grupos. Desta forma, pode-se afirmar que, para esta popula&#231;&#227;o estudada, o sufentanil exibiu caracter&#237;sticas semelhantes &#224;s da clonidina em bloquear as altera&#231;&#245;es hemodin&#226;micas usualmente observadas ap&#243;s o in&#237;cio dos procedimentos intervencionistas. Isto sugere que os f&#225;rmacos utilizados foram efetivos em bloquear a resposta simp&#225;tica cardiovascular nos pacientes submetidos ao cateterismo card&#237;aco. Sabe-se que o controle dos par&#226;metros hemodin&#226;micos reduz a incid&#234;ncia de isquemia mioc&#225;rdica e mortalidade p&#243;s-operat&#243;ria em pacientes que possuem fatores de risco para doen&#231;a coronariana<sup>9</sup>.</p>
    <p>Os resultados obtidos demonstram similar efic&#225;cia do sufentanil e da clonidina em rela&#231;&#227;o &#224; prote&#231;&#227;o do sistema cardiovascular, evitando a presen&#231;a de hipertens&#227;o, de hipotens&#227;o e de taquicardia, elementos considerados como de risco para a descompensa&#231;&#227;o de doen&#231;a card&#237;aca pr&#233;-existente<sup>10,11</sup>, o que &#233; uma constante no laborat&#243;rio de hemodin&#226;mica.</p>
    <p>&#201; importante lembrar que os locais que possuem receptores opioides, como os centros reguladores do sistema cardiovascular no SNC, a medula espinhal, o sistema nervoso simp&#225;tico, os n&#250;cleos vagais e a medula adrenal, contribuem para que os opioides atenuem ou eliminem significativas respostas hemodin&#226;micas aos est&#237;mulos nocivos. Desse modo, esses agentes utilizados em anestesia produzem depress&#227;o card&#237;aca desprez&#237;vel, com m&#237;nimo ou nenhum decr&#233;scimo na pr&#233; e p&#243;s-carga, pouca depress&#227;o dos grandes vasos e barorreceptores atriais e nenhum efeito na motricidade coronariana<sup>12</sup>. O sufentanil, como opioide potente, tem sido de grande valia como f&#225;rmaco que prov&#234; analgesia e seda&#231;&#227;o perioperat&#243;rias com m&#237;nimo efeito hemodin&#226;mico delet&#233;rio<sup>13</sup>.</p>
    <p>Por outro lado, a clonidina, por ser um agonista alfa-2 adren&#233;rgico, proporciona estabilidade hemodin&#226;mica por meio da redu&#231;&#227;o dose-dependente da press&#227;o arterial e frequ&#234;ncia card&#237;aca, impedindo a ocorr&#234;ncia de taquicardia e de hipertens&#227;o arterial durante seu uso<sup>14</sup>. Entretanto, a sua administra&#231;&#227;o deve ser feita de forma lenta, a fim de evitar a ocorr&#234;ncia de efeitos indesej&#225;veis, tais como o aumento moment&#226;neo na press&#227;o arterial em decorr&#234;ncia do est&#237;mulo dos receptores alfa-2 agonistas da musculatura lisa vascular e bradicardia reflexa<sup>15</sup>.</p>
    <p>Os par&#226;metros respirat&#243;rios avaliados foram frequ&#234;ncia respirat&#243;ria e SpO<sub>2</sub>. A frequ&#234;ncia respirat&#243;ria foi similar nos dois grupos, por&#233;m, os pacientes comportaram-se de maneira diferente no que diz respeito a SpO<sub>2</sub>, j&#225; que no M6 o valor de p foi de 0,02, demonstrando que, no momento da alta do RPA, o sufentanil est&#225; associado a menor valor de SpO<sub>2</sub> quando comparado com a clonidina. O valor de SpO<sub>2</sub> do Grupo S no M6 foi de 97,1% &#177; 2,2 contra 98,4% &#177; 1,8, o que &#233; considerado como valor normal (<xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>). Deve-se observar que o M6 representa o final do estudo, estando o paciente submetido &#224; menor estimula&#231;&#227;o. Esse achado &#233; compat&#237;vel com os dados de literatura que demonstram que a depress&#227;o respirat&#243;ria &#233; rara em pacientes submetidos a procedimentos cir&#250;rgicos e diagn&#243;sticos<sup>16</sup>. </p>
    <p>Os opioides interferem na fun&#231;&#227;o respirat&#243;ria de maneira dose-dependente, proporcionando aumento da press&#227;o parcial de di&#243;xido de carbono no sangue arterial e deslocamento da curva de resposta ao CO<sub>2</sub>. Os agonistas opioides atuam no centro respirat&#243;rio no bulbo, podendo aumentar a pausa respirat&#243;ria e reduzir a sensibilidade central ao aumento de g&#225;s carb&#244;nico<sup>17</sup>. A depress&#227;o respirat&#243;ria decorrente do uso de opioides &#233; dose-dependente, tendo a sua incid&#234;ncia aumentada proporcionalmente ao aumento deste f&#225;rmaco. Neste estudo, o sufentanil foi administrado na dose de 0,1 &#181;g/kg/min, a qual &#233; considerada pequena e improv&#225;vel de causar depress&#227;o respirat&#243;ria. </p>
    <p>Os efeitos respirat&#243;rios da clonidina t&#234;m sido bastante debatidos, mas o consenso &#233; que os agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos est&#227;o associados &#224; depress&#227;o respirat&#243;ria m&#237;nima<sup>18</sup> e este estudo confirma isto. Os agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos, apesar de estarem presentes no c&#233;rebro, n&#227;o possuem um papel no controle central da respira&#231;&#227;o<sup>19</sup>. </p>
    <p>Avaliando os valores da escala de Ramsay, verifica-se que, no M2, os pacientes que utilizaram sufentanil apresentaram maior n&#237;vel de seda&#231;&#227;o quando comparados com aqueles que utilizaram clonidina (<xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>). O M2 representa 05 minutos ap&#243;s a administra&#231;&#227;o do f&#225;rmaco, o que &#233; compat&#237;vel com o pico de a&#231;&#227;o do sufentanil, o qual &#233; sabidamente de 3 a 5 minutos. Entretanto, ao se observar os escores da escala de Ramsay em cada momento, de maneira mais detalhada nos dois grupos, verifica-se que os pacientes em sua maioria alcan&#231;aram n&#237;vel de seda&#231;&#227;o satisfat&#243;rio, sendo que o sufentanil esteve associado a um in&#237;cio de a&#231;&#227;o mais precoce quando comparado com a clonidina, o que pode ser justificado pelo fato do sufentanil ter a&#231;&#227;o praticamente imediata ap&#243;s a sua aplica&#231;&#227;o. A clonidina tem in&#237;cio de a&#231;&#227;o com 5 minutos.</p>
    <p>A escala de Ramsay foi elaborada h&#225; 25 anos. Apesar disto, ela continua sendo a melhor forma de avaliar de maneira subjetiva os n&#237;veis de seda&#231;&#227;o<sup>5</sup>.</p>
    <p>O s&#237;tio para a&#231;&#227;o sedativa dos agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos encontra-se no <italic>locus coeruleus </italic>do tronco cerebral e este, quando estimulado, leva &#224; inibi&#231;&#227;o da regula&#231;&#227;o do sono e da vig&#237;lia<sup>20</sup>. As principais vias noradren&#233;rgicas ascendentes e descendentes originam-se dessa importante &#225;rea. A ativa&#231;&#227;o dos receptores alfa-2 no <italic>locus coeruleus</italic> produz supress&#227;o de sua atividade, resultando em aumento da atividade de interneur&#244;nios inibit&#243;rios, como a via do &#225;cido g-aminobut&#237;rico (GABA), o que determina depress&#227;o do SNC<sup>21</sup>.</p>
    <p>V&#225;rios estudos t&#234;m demonstrado a efic&#225;cia da clonidina como f&#225;rmaco sedativo<sup>22-24</sup>. Em alguns estudos, quando utilizada para seda&#231;&#227;o leve, a clonidina teve resultados compar&#225;veis ao fentanil, evitando doses extras de sedativos<sup>25</sup>. Sabe-se que os receptores alfa-2 adren&#233;rgicos t&#234;m parte de sua a&#231;&#227;o farmacol&#243;gica atrav&#233;s da ativa&#231;&#227;o dos mesmos canais de pot&#225;ssio que os receptores opioides<sup>26</sup>, o que poderia justificar o comportamento semelhante da clonidina em rela&#231;&#227;o aos opioides no que diz respeito a seda&#231;&#227;o. Neste estudo, a seda&#231;&#227;o obtida com a clonidina foi semelhante a do sufentanil. Deve-se ressaltar que a dose utilizada da clonidina foi de 0,5 &#181;g/kg, o que &#233; inferior ao preconizado na literatura para seda&#231;&#227;o profunda, que corresponde a valores entre 02 e 06 &#181;g/kg/dose<sup>27</sup>. </p>
    <p>&#201; importante observar que a seda&#231;&#227;o promovida pela clonidina &#233; dose-dependente e que o n&#237;vel de seda&#231;&#227;o desejado para a realiza&#231;&#227;o de cateterismo card&#237;aco &#233; leve, o que corresponde ao n&#237;vel 02 e 03 da escala de Ramsay, fato que justifica a administra&#231;&#227;o de menores doses deste f&#225;rmaco. </p>
    <p>O sufentanil, por sua vez, exerce efeito sedativo ao atuar sobre receptores opioides localizados no sistema nervoso central, sendo este efeito atribu&#237;do a sua liga&#231;&#227;o com receptores do tipo kapa<sup>28</sup>. A seda&#231;&#227;o decorrente do uso de sufentanil &#233; dose-dependente. Estudos que avaliaram as a&#231;&#245;es dos opioides sobre o sistema nervoso central demonstraram que, em doses relativamente baixas (0,35 &#181;g/kg), o sufentanil promove uma maior incid&#234;ncia de sono, quando comparado ao fentanil (3,5 &#181;g/kg).</p>
    <p>Os pacientes do Grupo S apresentaram uma incid&#234;ncia de n&#225;usea e v&#244;mito de 23,3% contra nenhum paciente do grupo clonidina. Isto demonstra que a incid&#234;ncia de n&#225;usea e v&#244;mito encontrada no grupo sufentanil foi semelhante &#224;quela descrita em literatura, que varia de 20 a 30%<sup>29-31</sup>, estando associados a desconforto para o paciente e a complica&#231;&#245;es, como desidrata&#231;&#227;o, eleva&#231;&#227;o da press&#227;o intracraniana e intraocular, pneumonite aspirativa, dist&#250;rbios eletrol&#237;ticos e at&#233; mesmo rotura esof&#225;gica<sup>32,33</sup>. A etiologia da NVPO &#233; multifatorial, sendo sua presen&#231;a justificada pelo comprometimento de diversos neurotransmissores em vias neurais espec&#237;ficas, como vias dopamin&#233;rgicas, serotonin&#233;rgicas, histamin&#233;rgicas e colin&#233;rgicas. Dentre os f&#225;rmacos capazes de desencadear NVPO, opioides como o sufentanil ganham destaque, sendo o uso destes considerado como fator de risco principal, juntamente com sexo feminino, abstin&#234;ncia ao tabagismo e hist&#243;ria pr&#233;via de n&#225;usea e v&#244;mito<sup>34,35</sup>. Neste trabalho, n&#227;o foi pesquisada a presen&#231;a desses fatores de risco, entretanto os grupos foram considerados homog&#234;neos segundo os outros par&#226;metros.</p>
    <p>&#201; importante observar que os opioides podem desencadear n&#225;usea e v&#244;mito ao estimular as vias aferentes serotonin&#233;rgicas relacionadas ao nervo vago, que conectam-se com a zona de gatilho quimiorreceptora, localizada na base do 4&#186; ventr&#237;culo no c&#233;rebro e ao atuar como agonistas parciais dos receptores dopamin&#233;rgicos, localizados nesta mesma zona quimiorreceptora<sup>36</sup>.</p>
    <p>Um paciente do Grupo S apresentou reten&#231;&#227;o urin&#225;ria enquanto que nenhum paciente do Grupo C evoluiu com queixas relacionadas ao aparelho urin&#225;rio. Apesar da pequena incid&#234;ncia desse evento, que foi de 3,3%, tal dado merece ser comentado, pois se sabe que a mesma encontra-se relacionada a retardo na alta hospitalar ap&#243;s a realiza&#231;&#227;o de procedimentos ambulatoriais. </p>
    <p>A reten&#231;&#227;o urin&#225;ria &#233; comum ap&#243;s anestesia e cirurgia, sendo relatada uma incid&#234;ncia de 5 a 70% deste evento adverso no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio imediato. Esse valor &#233; superior ao encontrado neste estudo, fato que pode ser justificado pela pequena dose de opioide administrada. Acredita-se que a presen&#231;a de reten&#231;&#227;o urin&#225;ria seja um efeito dose-dependente, j&#225; que trabalhos realizados em pacientes submetidos &#224; colecistectomia e &#224; apendicectomia, demonstram que a incid&#234;ncia de reten&#231;&#227;o urin&#225;ria p&#243;s-operat&#243;ria &#233; proporcional ao montante de opioide utilizado<sup>37</sup>. &#201; importante lembrar que os agonistas e os antagonistas alfa-2 adren&#233;rgicos alteram a fun&#231;&#227;o da bexiga ao atuarem em receptores alfa-2 presentes na musculatura lisa do trato urin&#225;rio inferior e superior<sup>38</sup>. </p>
    <p>Gentili e cols.<sup>39</sup> estudaram os efeitos da clonidina sobre a fun&#231;&#227;o da bexiga e, assim como neste estudo, encontraram que, quando comparada ao opioide, a clonidina est&#225; relacionada a menor incid&#234;ncia de reten&#231;&#227;o urin&#225;ria p&#243;s-operat&#243;ria<sup>39</sup>. Poss&#237;veis mecanismos envolvidos com a a&#231;&#227;o da clonidina s&#227;o: redu&#231;&#227;o do fluxo simp&#225;tico no cord&#227;o espinhal e efeito inibit&#243;rio supraespinhal, reduzindo o t&#244;nus do esf&#237;ncter uretral interno.</p>
    <p>A dor n&#227;o foi observada em nenhum paciente do Grupo S, por&#233;m a sua incid&#234;ncia no Grupo C foi de 3,3%. Sabe-se que o procedimento de cateterismo card&#237;aco em geral n&#227;o est&#225; associado &#224; grande est&#237;mulo &#225;lgico e que quando este est&#225; presente &#233; de pequena intensidade.</p>
    <p>Neste estudo, o objetivo prim&#225;rio da administra&#231;&#227;o do sufentanil n&#227;o foi o controle da dor, entretanto as suas propriedades analg&#233;sicas j&#225; s&#227;o bem estabelecidas. O mecanismo analg&#233;sico do sufentanil &#233; semelhante ao de qualquer outro opioide, ocorrendo ap&#243;s a sua liga&#231;&#227;o a receptores espec&#237;ficos localizados em n&#237;vel central e perif&#233;rico<sup>40</sup>.</p>
    <p>A clonidina, apesar de ser um f&#225;rmaco agonista alfa-2, apresenta propriedades analg&#233;sicas, estas est&#227;o associadas a estruturas presentes na medula espinhal e em s&#237;tios supraespinhais. Ambrose e cols.<sup>24</sup> descreveram a utiliza&#231;&#227;o de clonidina em UTI como substituta da morfina em pacientes que se tornaram tolerantes aos opioides ou que apresentaram dificuldade de seda&#231;&#227;o, observando uma boa resposta, com m&#237;nimos efeitos adversos<sup>24</sup>.</p>
    <p>Ao se avaliar a satisfa&#231;&#227;o do paciente, observa-se que 100% dos pacientes do Grupo C e 93,3% dos pacientes do Grupo S referiram estar satisfeitos com o procedimento anest&#233;sico. N&#227;o foi questionado ao paciente o porqu&#234; de sua insatisfa&#231;&#227;o, entretanto, quando comparados com os pacientes do grupo clonidina, os pacientes do grupo sufentanil apresentaram maior incid&#234;ncia de n&#225;usea e v&#244;mito. Estudos t&#234;m demonstrado que n&#225;usea e v&#244;mito representam causa frequente de insatisfa&#231;&#227;o e de retardo da alta hospitalar em pacientes submetidos a procedimentos ambulatoriais<sup>35</sup>. </p>
    <p>Todos os hemodinamicistas mostraram-se satisfeitos quanto ao procedimento anest&#233;sico realizado, o que pode ser justificado pela demonstra&#231;&#227;o de n&#237;vel de seda&#231;&#227;o adequado com m&#237;nimos efeitos adversos. </p>
    <p>Concluindo, o sufentanil e a clonidina nas doses utilizadas foram efetivos como f&#225;rmacos sedativos em pacientes submetidos a cateterismo card&#237;aco, estando o sufentanil associado &#224; maior incid&#234;ncia de n&#225;usea e v&#244;mito e &#224; menor insatisfa&#231;&#227;o dos pacientes quanto ao procedimento realizado. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de doutorado de Anita Perpetua Carvalho Rocha pela Universidade Estadual Paulista.</p>
    <p>
      <fn id="ntb" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Anita Perpetua Carvalho Rocha </p>
        <p> Rua Pac&#237;fico Pereira, 381/1303 - Garcia </p>
        <p> 40100-170 - Salvador, BA - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="anitaperpetuacrc@yahoo.com.br">anitaperpetuacrc@yahoo.com.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="anitaperpetua@bol.com.br">anitaperpetua@bol.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 09/04/10; revisado recebido em 21/09/10; aceito em 04/10/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. American Society of Anesthesiologists Task Force on Sedation and Analgesia by Non-Anesthesiologists. Practice guidelines for sedation and analgesia by non-anesthesiologists. Anesthesiology. 2002; 96 (4): 1004-17.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Practice guidelines for sedation and analgesia by non-anesthesiologists</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1004</fpage>
          <lpage>17</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>96</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Nascimento JS, M&#243;dolo NS, Carvalho HG, D&#243;rea EM, Santos KP. Clonidina na cineangiocoronariografia: efeitos sedativos sobre a press&#227;o art&#233;ria e a frequ&#234;ncia card&#237;aca. Arq Bras Cardiol. 2006; 87 (5): 603-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clonidina na cineangiocoronariografia: efeitos sedativos sobre a press&#227;o art&#233;ria e a frequ&#234;ncia card&#237;aca</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>603</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nascimento</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>M&#243;dolo</surname>
              <given-names>NS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D&#243;rea</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>KP.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Scott JC, Ponganis K, Stanski DR. EEG quantitation of narcotic effect: the comparative phamacodynamics of fentanyl and alfentanil. Anesthesiology. 1985; 62 (3): 234-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>EEG quantitation of narcotic effect: the comparative phamacodynamics of fentanyl and alfentanil</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>234</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>62</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Scott</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ponganis</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stanski</surname>
              <given-names>DR.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Scott JC, Cooke JE, Stanski DR. Electroencephalographic quantitation of opioid effect: comparative pharmacodynamics of fentanyl and sufentanil. Anesthesiology. 1991; 74 (1): 34-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Electroencephalographic quantitation of opioid effect: comparative pharmacodynamics of fentanyl and sufentanil</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>34</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Scott</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cooke</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stanski</surname>
              <given-names>DR.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Schulte-Tamburen AM, Scheier J, Briegel J, Schwender D, Peter K. Comparison of five sedation scoring systems by means of auditory evoked potentials. Intensive Care Med. 1999; 25 (4): 377-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of five sedation scoring systems by means of auditory evoked potentials</article-title>
          <source>Intensive Care Med</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>377</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schulte-Tamburen</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scheier</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Briegel</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwender</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peter</surname>
              <given-names>K.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Curi, PR. Metodologia e an&#225;lise da pesquisa em ci&#234;ncias biologicas. 2&#350; ed. Botucatu: Tipomic; 1998.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Metodologia e an&#225;lise da pesquisa em ci&#234;ncias biologicas</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Curi</surname>
              <given-names>PR.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Dorman BH, Zucker JR, Verrier ED, Gartman DM, Slachman FN. Clonidine improves perioperative myocardial ischemia, reduces anesthetic requirement, and alters hemodynamic parameters in patients undergoing coronary artery bypass surgery. J Cardiothorac Vasc Anesth. 1993; 7 (4): 386-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clonidine improves perioperative myocardial ischemia, reduces anesthetic requirement, and alters hemodynamic parameters in patients undergoing coronary artery bypass surgery</article-title>
          <source>J Cardiothorac Vasc Anesth</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>386</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dorman</surname>
              <given-names>BH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zucker</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verrier</surname>
              <given-names>ED</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gartman</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Slachman</surname>
              <given-names>FN.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Silva YP, Gomez RS, M&#225;ximo TA, Silva ACS. Seda&#231;&#227;o e analgesia em neonatologia. Rev Bras Anestesiol. 2007; 57 (5): 575-87.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Seda&#231;&#227;o e analgesia em neonatologia</article-title>
          <source>Rev Bras Anestesiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>575</fpage>
          <lpage>87</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>57</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>YP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomez</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>M&#225;ximo</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>ACS.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Wallace A, Layug B, Tateo I, Li J, Hollenberg M, Browner W, et al. Prophylatic atenolol reduces postoperative myocardial ischemia. McSPI Research Group. Anesthesiology. 1998; 88 (1): 7-17.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prophylatic atenolol reduces postoperative myocardial ischemia: McSPI Research Group</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>17</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wallace</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Layug</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tateo</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hollenberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Browner</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10.  Mantz J. Alpha2-adrenoceptor agonists: analgesia, sedation, anxiolysis, haemodinamics, respiratory function and weaning. Best Pract Res Clin Anesthesiol.. 2000; 14 (2): 433-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Alpha2-adrenoceptor agonists: analgesia, sedation, anxiolysis, haemodinamics, respiratory function and weaning</article-title>
          <source>Best Pract Res Clin Anesthesiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>433</fpage>
          <lpage>48</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mantz</surname>
              <given-names>J.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11.  Wallace AW, Galindez D, Salahieh A, Layug EL, Lazo EA, Haratonik KA, et al. Effect of clonidine on cardiovascular morbidity and mortality after noncardiac surgery. Anesthesiology. 2004; 101 (2): 284-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of clonidine on cardiovascular morbidity and mortality after noncardiac surgery</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>284</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wallace</surname>
              <given-names>AW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galindez</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salahieh</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Layug</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lazo</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haratonik</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Bailey PL, Egan TD: Fentanyl and congeners. In: White PF. Intravenous anesthesia. Baltimore: Williams &amp; Wilkins; 1997. p. 213-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Intravenous anesthesia</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>213</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bailey</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Egan</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>White</surname>
              <given-names>PF.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13.  Nociti JR, Serzedo PSM, Nunes AMM, Cagnolati CA, Zuccolotto EB, Angelo MAF, et al. Sufentanil em infus&#227;o venosa cont&#237;nua para cirurgias abdominais. Rev Bras Anestesiol. 1995; 45 (4): 235-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sufentanil em infus&#227;o venosa cont&#237;nua para cirurgias abdominais</article-title>
          <source>Rev Bras Anestesiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>235</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nociti</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Serzedo</surname>
              <given-names>PSM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nunes</surname>
              <given-names>AMM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cagnolati</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zuccolotto</surname>
              <given-names>EB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Angelo</surname>
              <given-names>MAF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14.  Aantaa R. Assessment of the sedative effects of dexmedetomidine, an alpha2-adrenoceptor agonist, with analysis of saccadic eye movements. Pharmacol Toxicol. 1991; 68 (5): 394-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment of the sedative effects of dexmedetomidine, an alpha2-adrenoceptor agonist, with analysis of saccadic eye movements</article-title>
          <source>Pharmacol Toxicol</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>394</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>68</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aantaa</surname>
              <given-names>R.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15.  Bloor BC, Ward DS, Belleville JP, Maze M. Effects of intravenous dexmedetomidine in humans. II. Hemodynamic changes. Anesthesiology. 1992; 77 (6): 1134-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of intravenous dexmedetomidine in humans: II. Hemodynamic changes</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1134</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bloor</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ward</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Belleville</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maze</surname>
              <given-names>M.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16.  Ribeiro S, Schmidt AP, Schmidt SRG. O uso de opi&#243;ides no tratamento da dor cr&#244;nica n&#227;o oncol&#243;gica: o papel da metadona. Rev Bras Anestesiol. 2002; 52 (5): 644-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>O uso de opi&#243;ides no tratamento da dor cr&#244;nica n&#227;o oncol&#243;gica: o papel da metadona</article-title>
          <source>Rev Bras Anestesiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>644</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schmidt</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schmidt</surname>
              <given-names>SRG.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17.  Gozzani JL. Opi&#243;ides e antagonistas. Rev Bras Anestesiol. 1994; 44 (1): 65-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Opi&#243;ides e antagonistas</article-title>
          <source>Rev Bras Anestesiol</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>65</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gozzani</surname>
              <given-names>JL.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18.  Belleville JP, Wards DS, Bloor BC, Maze M. Effects of intravenous dexmedetomidine in humans. I. Sedation, ventilation and metabolic rate. Anesthesiology. 1992; 77 (6): 1125-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of intravenous dexmedetomidine in humans: I. Sedation, ventilation and metabolic rate</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1125</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Belleville</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wards</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bloor</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maze</surname>
              <given-names>M.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19.  Hall JE, Uhrich TD, Ebert TJ. Sedative, analgesic and cognitive effects os clonidine infusion in humans. Br J Anaesth. 2001; 86 (1): 5-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sedative, analgesic and cognitive effects os clonidine infusion in humans</article-title>
          <source>Br J Anaesth</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>5</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uhrich</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ebert</surname>
              <given-names>TJ.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20.  Maze M, Tranquilli W. Alpha-2 adrenoreceptor agonists: defining the role in clinical anesthesia. Anesthesiology. 1991; 74 (3): 581-605.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Alpha-2 adrenoreceptor agonists: defining the role in clinical anesthesia</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>581</fpage>
          <lpage>605</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maze</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tranquilli</surname>
              <given-names>W.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Braz LG, Vianna PTG, Braz JRC. N&#237;veis de seda&#231;&#227;o determinados pela clonidina e midazolam na medica&#231;&#227;o pr&#233;-anest&#233;sica: avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica e eletroencef&#225;lica bispectral. Rev Bras Anestesiol. 2002; 52 (1): 9-18.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>N&#237;veis de seda&#231;&#227;o determinados pela clonidina e midazolam na medica&#231;&#227;o pr&#233;-anest&#233;sica: avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica e eletroencef&#225;lica bispectral</article-title>
          <source>Rev Bras Anestesiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>18</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Braz</surname>
              <given-names>LG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vianna</surname>
              <given-names>PTG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braz</surname>
              <given-names>JRC.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Knight G, Ramelet AS, Duncan A, Lago P, Piva JP, Garcia P, et al. Analgesia e seda&#231;&#227;o em UTIP. In: Piva JP, Garcia PCR.(eds) Medicina intensiva em pediatria. Rio de Janeiro: Revinter; 2005. p. 733-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Medicina intensiva em pediatria</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>733</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Knight</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramelet</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duncan</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lago</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Piva</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garcia</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Piva</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garcia</surname>
              <given-names>PCR.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Fujii Y, Saitoh Y, Tanaka H, Toyooka H. Pretreatment with oral clonidine attenuates cardiovascular responses to tracheal extubation in children. Paediatr Anaesth. 2000; 10 (1): 65-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pretreatment with oral clonidine attenuates cardiovascular responses to tracheal extubation in children</article-title>
          <source>Paediatr Anaesth</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>65</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fujii</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saitoh</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toyooka</surname>
              <given-names>H.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Ambrose C, Sale S, Howells R, Bevan C, Jenkins I, Weir P, et al: Intravenous clonidine infusion in critically ill children: dose-dependent sedative effects and cardiovascular stability. Br J Anaesth. 2000; 84 (6): 794-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intravenous clonidine infusion in critically ill children: dose-dependent sedative effects and cardiovascular stability</article-title>
          <source>Br J Anaesth</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>794</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ambrose</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sale</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Howells</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bevan</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jenkins</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weir</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Reimer EJ, Dunn GS, Montgomery CJ, Sanderson PM, Scheepers LD, Merrick PM. The effectiveness of clonidine as an analgesic in paediatric adenotonsillectomy. Can J Anaesth. 1998; 45 (12): 1162-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effectiveness of clonidine as an analgesic in paediatric adenotonsillectomy</article-title>
          <source>Can J Anaesth</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1162</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Reimer</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dunn</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montgomery</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanderson</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scheepers</surname>
              <given-names>LD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Merrick</surname>
              <given-names>PM.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26.  Jacobi J, Fraser GL, Coursin DB, Riker RR, Fontaine D, Wittbrodt ET, et al. Clinical practice guidelines for sustained use of sedatives and analgesics in the critically ill adult. Crit Care Med. 2002; 30 (1): 119-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical practice guidelines for sustained use of sedatives and analgesics in the critically ill adult</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>119</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jacobi</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fraser</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coursin</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riker</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fontaine</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wittbrodt</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Kress JP, Pohlman AS, O&#180;Connor MF, Hall JB. Daily Interruption of sedative infusions in critically ill patients undergoing mechanical ventilation. N Engl J Med. 2000; 342 (20): 1471-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Daily Interruption of sedative infusions in critically ill patients undergoing mechanical ventilation</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1471</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>342</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kress</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pohlman</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O&#180;Connor</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>JB.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Trescot AM, Datta S, Lee M, Hansen H. Opioid pharmacology. Pain Physician. 2008; 11 (2 Suppl.): S133-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Opioid pharmacology</article-title>
          <source>Pain Physician</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>133</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Trescot</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Datta</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hansen</surname>
              <given-names>H.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29.  Abreu MP. Controle de n&#225;useas e v&#244;mitos - antiem&#233;ticos. In: Posso I, Poterio GMB, Cangiani LM.(eds). Tratado de anestesiologia SAESP.. 6a ed. S&#227;o Paulo: Atheneu; 2006. p. 1361-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Tratado de anestesiologia SAESP</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1361</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Abreu</surname>
              <given-names>MP.</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Posso</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poterio</surname>
              <given-names>GMB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cangiani</surname>
              <given-names>LM.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Lages N, Fonseca C, Neves A, Landeiro N, Abelha FJ. N&#225;useas e v&#244;mitos no p&#243;s-operat&#243;rio: uma revis&#227;o do "pequeno-grande"problema. Rev Bras Anestesiol. 2005; 55 (5): 575-85.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>N&#225;useas e v&#244;mitos no p&#243;s-operat&#243;rio: uma revis&#227;o do "pequeno-grande"problema</article-title>
          <source>Rev Bras Anestesiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>575</fpage>
          <lpage>85</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lages</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonseca</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neves</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Landeiro</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abelha</surname>
              <given-names>FJ.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31.  Carvalho WA, Vianna PTG, Braz JRC. N&#225;useas e v&#244;mito em anestesia: fisiopatologia e tratamento. Rev Bras Anestesiol. 1999; 49 (1): 65-79.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>N&#225;useas e v&#244;mito em anestesia: fisiopatologia e tratamento</article-title>
          <source>Rev Bras Anestesiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>65</fpage>
          <lpage>79</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vianna</surname>
              <given-names>PTG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braz</surname>
              <given-names>JRC.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32.  Schmidt A, Bagatini A. N&#225;usea e v&#244;mito p&#243;s-operat&#243;rio: fisiopatologia, profilaxia e tratamento. Rev Bras Anestesiol. 1997; 47 (4): 326-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>N&#225;usea e v&#244;mito p&#243;s-operat&#243;rio: fisiopatologia, profilaxia e tratamento</article-title>
          <source>Rev Bras Anestesiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>326</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schmidt</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bagatini</surname>
              <given-names>A.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33.  Ku CM, Ong BC. Postoperative nausea and vomiting: a review of current literature. Singapore Med J. 2003; 44 (7): 366-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Postoperative nausea and vomiting: a review of current literature</article-title>
          <source>Singapore Med J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>366</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ku</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ong</surname>
              <given-names>BC.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34.  Thomas R, Jones NA, Strike P. The value of risk score for predicting postoperative nausea and vomiting when used to compare patient groups in a randomised controlled trial. Anaesthesia. 2002; 57 (11): 1119-28.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The value of risk score for predicting postoperative nausea and vomiting when used to compare patient groups in a randomised controlled trial</article-title>
          <source>Anaesthesia</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1119</fpage>
          <lpage>28</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>57</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Thomas</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jones</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Strike</surname>
              <given-names>P.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35.  Sinclair DR, Chung F, Mezei G. Can postoperative nausea and vomiting be predicted? Anesthesiology.1999; 91 (1): 109-18.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Can postoperative nausea and vomiting be predicted?</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>109</fpage>
          <lpage>18</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sinclair</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chung</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mezei</surname>
              <given-names>G.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36.  Malan TP. Opioid pharmacology: new insights and clinical relevance. ASA Refresher Courses in Anesthesiology. 2000; 28: 109-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Opioid pharmacology: new insights and clinical relevance</article-title>
          <source>ASA Refresher Courses in Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>109</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Malan</surname>
              <given-names>TP.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37.  Petros JG, Mallen JK, Howe K, Rimm EB, Robillard RJ. Patient-controlled analgesia and postoperative urinary retention after open appendectomy. Surg Gynecol Obstet. 1993; 177 (2): 172-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Patient-controlled analgesia and postoperative urinary retention after open appendectomy</article-title>
          <source>Surg Gynecol Obstet</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>172</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>177</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Petros</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mallen</surname>
              <given-names>JK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Howe</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rimm</surname>
              <given-names>EB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Robillard</surname>
              <given-names>RJ.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Durant PA, Yaksh TL. Drug effects on urinary bladder tone during spinal morphine-induced inhibition of the micturition reflex in unanesthetized rats. Anesthesiology. 1988; 68 (3): 325-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Drug effects on urinary bladder tone during spinal morphine-induced inhibition of the micturition reflex in unanesthetized rats</article-title>
          <source>Anesthesiology</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>325</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>68</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Durant</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yaksh</surname>
              <given-names>TL.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39.  Gentili M, Bonnet F. Spinal clonidine produces less urinary retention thanspinal morphine. Br J Anaesth. 1996; 76 (6): 872-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Spinal clonidine produces less urinary retention thanspinal morphine</article-title>
          <source>Br J Anaesth</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>872</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gentili</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonnet</surname>
              <given-names>F.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B40">
        <mixed-citation>40. Inturrisi CE. Clinical pharmacology of opioids for pain. Clin J Pain. 2002; 18 (Suppl 4): S3-S13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical pharmacology of opioids for pain</article-title>
          <source>Clin J Pain</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>S3</fpage>
          <lpage>S13</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Inturrisi</surname>
              <given-names>CE.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Sedation with sufentanil and clonidine in patients undergoing heart catheterization</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Sedation for heart catheterization has been a cause for concern. Benzodiazepines, alpha-2 adrenergic agonists and opioids are used for this purpose. However, each drug has advantages and disadvantages. OBJECTIVE: To evaluate the efficacy of sufentanil and clonidine as sedative in patients undergoing heart catheterization, observing their impact on hemodynamic and respiratory parameters, the presence of side effects and satisfaction of the patient and interventional cardiologist with the examination. METHODS: This is a prospective, double-blind, randomized and controlled clinical trial involving 60 patients who received 0.1 &#181;g/kg of sufentanil or 0.5 &#181;g/kg of clonidine before heart catheterization. The score of sedation according to the Ramsay scale, the need for use of midazolam, side effects and hemodynamic and respiratory parameters were recorded, with the data being analyzed at 06 different moments. RESULTS: The behavior of blood pressure, heart rate and respiratory rate was similar in both groups, but, at moment 2, the patients in the sufentanil group (Group S) had a lower sedation score on the Ramsay scale, and the peripheral oxyhemoglobin saturation was lower than in the clonidine group (Group C) at time 6. Patients in Group S had higher incidence of nausea and vomiting after surgery than patients in Group C. Patient satisfaction was higher in the clonidine group. The interventional cardiologists were satisfied in both groups. CONCLUSION: Sufentanil and clonidine were effective as sedative in patients undergoing heart catheterization.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart catheterization</kwd>
        <kwd>sufentanil</kwd>
        <kwd>clonidine</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="nta-body2">
          <label>
            <bold>Sedation with sufentanil and clonidine in patients undergoing heart catheterization</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Anita Perpetua Carvalho Rocha; Guilherme Antonio Moreira Barros; Jedson dos Santos Nascimento; Kleber Pimentel Santos; Lilian Mendes de Vasconcelos; Pedro Augusto Costa Rebou&#231;as de Castro</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia - Hospital Santa Izabel, Salvador, BA, Faculdade de Medicina de Botucatu, Universidade Estadual Paulista - UNESP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Sedation for heart catheterization has been a cause for concern. Benzodiazepines, alpha-2 adrenergic agonists and opioids are used for this purpose. However, each drug has advantages and disadvantages.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold>To evaluate the efficacy of sufentanil and clonidine as sedative in patients undergoing heart catheterization, observing their impact on hemodynamic and respiratory parameters, the presence of side effects and satisfaction of the patient and interventional cardiologist with the examination.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold>This is a prospective, double-blind, randomized and controlled clinical trial involving 60 patients who received 0.1 &#181;g/kg of sufentanil or 0.5 &#181;g/kg of clonidine before heart catheterization. The score of sedation according to the Ramsay scale, the need for use of midazolam, side effects and hemodynamic and respiratory parameters were recorded, with the data being analyzed at 06 different moments.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold>The behavior of blood pressure, heart rate and respiratory rate was similar in both groups, but, at moment 2, the patients in the sufentanil group (Group S) had a lower sedation score on the Ramsay scale, and the peripheral oxyhemoglobin saturation was lower than in the clonidine group (Group C) at time 6. Patients in Group S had higher incidence of nausea and vomiting after surgery than patients in Group C. Patient satisfaction was higher in the clonidine group. The interventional cardiologists were satisfied in both groups.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold>Sufentanil and clonidine were effective as sedative in patients undergoing heart catheterization. </p>
      <p><bold>Keywords: </bold>Heart catheterization; sufentanil; clonidine.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The number of diagnostic and therapeutic interventions performed outside the operating room has increased significantly over the past 10 years. This is especially true for procedures performed in the catheterization laboratory, where the most common intervention is heart catheterization, which must be accompanied by monitoring, with a possible need for sedation of the patient<sup>1</sup>.</p>
      <p>Intravenous medications are used for adequate sedation, with minimal impact on hemodynamic and respiratory parameters. However, each drug has advantages and disadvantages. Although benzodiazepines, midazolam and diazepam do not have an analgesic effect, they have anxiolytic activity and produce amnesia to a greater extent when compared to alpha-2 adrenergic agonists and opioids. The alpha-2 adrenergic agonists, especially clonidine, have proven to be effective for the control of hemodynamic parameters, while inducing mild sedation, which is desirable in the catheterization room<sup>2</sup>. However, these medicines should be used with caution in patients with hypotension, in patients with bradycardia and in users of beta blockers, because they have a synergistic effect with regard to the reduction in blood pressure and heart rate. </p>
      <p>On the other hand, opioids represent a class of drug commonly used by anesthesiologists in the operating room, in the catheterization laboratory and in the ward, with the purpose of inducing sedation and controlling acute and chronic pain. The most commonly administered opioids in clinical practice are morphine, fentanyl and meperidine. It is known that other options are available, represented mainly by alfentanil, remifentanil and sufentanil. In contrast to older opioids, such as morphine and meperidine, they have a rapid onset of action and their effects are more closely related to their serum concentration, especially when used in low doses<sup>3,4</sup>.</p>
      <p>The objective of this study is to evaluate the efficacy of sufentanil and clonidine as sedative in patients undergoing cardiac catheterization, observing their impact on hemodynamic and respiratory parameters, the presence of side effects and satisfaction of the patient and interventional cardiologist with the examination.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>The study analyzed sixty patients of both sexes, between 18 and 80 years of age, ASA III, who underwent cardiac catheterization under sedation. The study design was prospective, randomized and double-blind, previously approved by the Ethics Research Committee Professor Dr. Celso Figueir&#244;a.</p>
      <p>Upon admission to the catheterization laboratory, the patient was invited to participate in the study and asked to sign the consent form. Two groups were randomly formed with 30 participants each, who received sufentanil (0.1 &#181;g/kg [n = 30]) or clonidine (0.5 &#181;g/kg [n = 30]) intravenously. For the randomization, PEPE (computer programs for epidemiologists), version 4.04, 2001 was used. </p>
      <p>Sufentanil or clonidine was administered covertly to each patient, according to the group to which they were allocated. Monitoring was performed during the period in which the patient was hospitalized in the catheterization laboratory, at intervals of 05 minutes, by applying the Ramsay scale, by checking hemodynamic parameters (blood pressure and heart rate), by ascertaining whether the use other sedatives was necessary and by checking for the presence of complications and/or adverse effects.</p>
      <p>The inclusion criteria were: patients undergoing cardiac catheterization, in an elective way, based on a positive result for ischemia in a stress test or myocardial scintigraphy. The following people or cases did not take part in or were excluded from the study: individuals under the age of 18 and over the age of 80, patients that are pregnant or breast feeding, indication of insensitivity to the contrasts used in the exam, intolerance or allergy to the drugs studied in the protocol, cognitive impairment , medication dependence, chronic use of opioids or benzodiazepines, morbid obesity, history of sleep apnea, patients with difficult airways and hypotension (characterized by blood pressure below 100 X 60 mmHg). </p>
      <p>The drugs of the study were those used for the sedation required for the cardiac catheterization examination. After being admitted to the catheterization laboratory, the subjects were interviewed and selected according to the inclusion and exclusion criteria. Subsequently, such subjects were referred to the procedure room and, after conventional intravenous access, they were monitored with cardioscope in DII lead, with pulse oximetry and the noninvasive/invasive measurement of blood pressure every 05 minutes. The level of sedation was assessed by using the Ramsay scale<sup>5</sup> (<xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>After the beginning of the administration of 100% oxygen using a nasal catheter (2.0 l/min), sedation was performed with sufentanil (0.1 &#181;g/kg) or clonidine (0.5 &#181;g/kg) according to the randomization. When necessary, midazolam at a dose of 0.02 mg/kg was used for supplementing the sedation. The parameter for administration of this benzodiazepine was to have a score of 01 in the Ramsay scale and/or high blood pressure, characterized by the presence of blood pressure above 180 X 110 mmHg. The moment of the administration of midazolam was recorded. No pre-anesthetic medication was offered.</p>
      <p>After the procedure, the patient was referred to the anesthetic recovery room, where the following characteristics were checked and recorded: the complaint of pain, sedation level, presence of nausea or vomiting, bleeding, altered behavior, tremors, changes in blood pressure, arrhythmia, respiratory depression, allergic reactions, and others that were occasionally detected.</p>
      <p>Persistent hypertension, 15 minutes after the use of midazolam, was treated by administration of metoprolol (05 mg/dose). On the other hand, bradycardia, which is characterized by respiratory rate below 50 bpm, was reversed by the application of atropine, at a dose of 20 &#181;g/kg.</p>
      <p>Data relating to heart rate, blood pressure, hemoglobin saturation and sedation scores in the Ramsay scale were considered for statistical analysis at the following moments:</p>
      <disp-quote>
        <p>&#149; M1 - Control, before the beginning of the examination;</p>
        <p>&#149; M2 - Five minutes after the injection of drug;</p>
        <p>&#149; M3 - Beginning of the cardiac catheterization;</p>
        <p>&#149; M4 - End of the cardiac catheterization;</p>
        <p>&#149; M5 - Thirty minutes after the injection of drug; and</p>
        <p>&#149; M6 - The moment of discharge from the anesthesia recovery room.</p>
      </disp-quote>
      <p>The observation period proposed was 90 minutes, with some variations in it depending on the puncture site and comorbidities of the patients.</p>
      <p>The results were analyzed as mean and median &#177; standard deviation (SD). For comparison of continuous variables between the two groups, the <italic>student</italic> t test or the Mann-Whitney test was used, whereas for categorical variables, the chi-square statistic was applied with the calculation of <italic>X</italic><sup>2</sup> and p<sup>6</sup> or Fisher's exact test when the assumptions of the first one were not met. The data obtained were considered significant when the p value was less than 0.05.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The study was conducted over a period of two months, from July 1st to August 30th, 2009.</p>
      <p>The initial clinical evaluation and demographic characteristics of both groups are shown in <xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref>, where it is possible to see that there were no statistically significant differences between the two groups, with regard to age, gender, height, weight, BMI, SBP, DBP, heart rate, respiratory rate, SpO<sub>2</sub> and the Ramsay sedation scale.</p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The comparison between the two groups with respect to the hemodynamic characteristics and Ramsay sedation scale, for each moment in the procedure, demonstrates that there was no difference in the patients' behavior with regard to SBP, DBP, heart rate and respiratory rate. By looking at the Ramsay sedation scale and SpO<sub>2</sub>, it is possible to see that there was no statistically significant difference at two moments. At moment 02, the difference was related to the Ramsay sedation scale, indicating that the sedation of patients who used sufentanil was more intense than that of those who used clonidine. At moment 06, there was difference in SpO<sub>2</sub>, demonstrating that patients who used sufentanil had lower SpO<sub>2</sub> value than those that used clonidine. However, the SpO<sub>2</sub> value of group S was 97.1 % &#177; 2.2 against 98.4% &#177; 1.8 in group C, which is considered a normal value (<xref ref-type="table" rid="tab3-body2">Table 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>In a more detailed analysis of the Ramsay scores at each moment of groups S and C, it is possible to notice that both the patients that received sufentanil and those who received clonidine, in most cases, reached a satisfactory level of sedation, and sufentanil has an earlier onset of action than clonidine (<xref ref-type="fig" rid="en_aop00311fig01m-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop00311fig01m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>None of the patients in both groups developed respiratory depression or allergy during the procedure.</p>
      <p>Seven patients in group S and no patient in group C had nausea and vomiting during the observation period, indicating a 23.3% incidence of nausea and vomiting in the sufentanil group, with p value of 0.01 by the Fisher's exact test, when compared with the clonidine group.</p>
      <p>One patient in group S (3.3%) had urinary retention against none in group C, with p value of 1.0 by Fisher's exact test.</p>
      <p>With respect to the presence of pain, there was only one patient in group C (3.3%) that had low-intensity pain <italic>versus</italic> none in group S, with p-value of 01 by Fisher's exact test.</p>
      <p>The interventional cardiologist was satisfied with the technique used in all patients studied, without any difference between the two groups. However, not all patients sedated with sufentanil were satisfied with the procedure. After the application of the Fisher's exact test, 28 patients in the sufentanil group (93.3%) and 30 patients in the clonidine group (100.0%) were satisfied with the anesthetic procedure.</p>
      <p>With respect to the value of SpO<sub>2</sub>, it was possible to notice a reduction in it in 16 patients in group S (53.3%) and 06 patients in group C (20.0%), with p-value of 0.007 by the chi-square test (<xref ref-type="fig" rid="en_aop00311fig02m-body2">Figure 2</xref>), demonstrating a statistically significant difference in oxygen saturation in the sufentanil group compared to the clonidine group.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop00311fig02m-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Four patients in group S and three patients in group C had to use midazolam for supplementing the sedation, because they had a score of 01 in Ramsay scale, although there was no statistical difference between groups studied. Seven patients in group S used metoclopramide to treat nausea and vomiting and one patient in group C used dipyrone for pain control. The use of atropine was similar in both groups. As to other drugs, it was not necessary to use them.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>This study evaluated the efficacy of sufentanil <italic>versus</italic> clonidine as sedative in patients undergoing cardiac catheterization who had been tested positive for coronary ischemia, comparing their effects on hemodynamic parameters presented during the exam. The choice of these drugs was based on previous studies that demonstrated the benefit of clonidine as pre-anesthetic medication, and as an adjuvant in patients undergoing cardiac and non-cardiac surgical procedures, reducing the incidence of myocardial ischemia<sup>7</sup>. </p>
      <p>Nascimento et al<sup>2</sup> demonstrated the benefit of clonidine in patients undergoing cardiac catheterization, compared to a control group without sedation. Patients that were sedated with this drug had less variation in blood pressure and heart rate. Although there are no published studies addressing the use of sufentanil in the catheterization laboratory, it is known that this drug has been administered as an adjuvant in anesthetic and analgesic procedures, being also indicated for sedation in adult and pediatric patients<sup>8</sup>, both inside and outside the operating room.</p>
      <p>In this study, it was possible to notice a similar behavior of the hemodynamic parameters, in both groups, statistically confirmed by the observed values of SBP, DBP and heart rate. Considering the values of SBP, DBP and heart rate measured at M1 and M3, which represent respectively the periods prior to administration of sufentanil and clonidine and the onset of cardiac catheterization, it is possible to notice a similar behavior in both groups. Thus, it can be stated that, for this population studied, sufentanil exhibited characteristics that are similar to those of clonidine with regard to the blocking of hemodynamic changes, usually seen after the beginning of interventional procedures. This suggests that the drugs were effective in blocking the cardiovascular sympathetic response in patients undergoing cardiac catheterization. It is known that the control of hemodynamic parameters reduces the incidence of myocardial ischemia and postoperative mortality in patients who have risk factors for coronary disease<sup>9</sup>.</p>
      <p>The results obtained demonstrate that the efficacy of sufentanil and clonidine is similar with respect to the protection of the cardiovascular system, preventing the presence of hypertension, hypotension and tachycardia, which are considered risk factors for decompensation of preexisting heart disease<sup>10,11</sup>, which is something that is constantly seen in the catheterization laboratory.</p>
      <p>It is important to remember that sites that have opioid receptors, such as the regulatory centers of the cardiovascular system in the CNS, spinal cord, sympathetic nervous system, the adrenal medulla and vagal nuclei, help the opioids attenuate or eliminate significant hemodynamic responses to harmful stimuli. Thus, these agents used in anesthesia produce negligible cardiac depression, with minimal or no decrease in pre- and post-load, low depression of the great vessels and atrial baroreceptors and no effect on coronary motor functions<sup>12</sup>. Sufentanil, as a potent opioid, has been of great value as a drug that provides perioperative analgesia and sedation with minimal deleterious hemodynamic effect<sup>13</sup>.</p>
      <p>On the other hand, clonidine, as an alpha-2 adrenergic agonist, provides hemodynamic stability by reducing dose-dependent blood pressure and heart rate, thereby preventing the occurrence of tachycardia and hypertension during its use<sup>14</sup>. However, it must be slowly administered in order to avoid undesirable effects, such as the temporary increase in blood pressure due to stimulation of alpha-2 receptor agonists in the vascular smooth muscle and reflex bradycardia<sup>15</sup>.</p>
      <p>The respiratory parameters that were assessed were respiratory rate and SpO<sub>2</sub>. The respiratory rate was similar in both groups, but the patients behaved differently with respect to SpO<sub>2</sub>, because at M6 the p value was 0.02, demonstrating that, at the time of discharge from the RPA, sufentanil is associated with lower SpO<sub>2</sub> value when compared with clonidine. The SpO<sub>2</sub> value of Group S at M6 was 97.1% &#177; 2.2 against 98.4% &#177; 1.8, which is considered a normal value (<xref ref-type="table" rid="tab3-body2">Table 3</xref>). It should be noted that M6 is the end of the study, with the patient being subjected to less stimulation. This finding is consistent with literature data that demonstrate that respiratory depression is rare in patients undergoing surgical and diagnostic procedures<sup>16</sup>. </p>
      <p>Opioids affect the respiratory function in a dose-dependent manner, causing an increase in the partial pressure of carbon dioxide in arterial blood and the displacement of the CO<sub>2</sub> response curve. Opioid agonists act on the respiratory center in the medulla, which could increase the respiratory pause and reduce central sensitivity to increased carbon dioxide<sup>17</sup>. The respiratory depression resulting from the use of opioids is dose-dependent, and its incidence increases in proportion to the increase in the drug. In this study, sufentanil was administered at a dose of 0.1 &#181;g/kg/min, which is considered small and unlikely to cause respiratory depression. </p>
      <p>The respiratory effects of clonidine have been widely debated, but there is a consensus that alpha-2 adrenergic agonists are associated with minimal respiratory depression<sup>18</sup> and this study confirms this. Even though alpha-2 adrenergic agonists are present in the brain, they do not play a central role in the control of breathing<sup>19</sup>. </p>
      <p>The analysis of the values of the Ramsay scale reveals that, at M2, the patients that used sufentanil had a higher level of sedation when compared with those who received clonidine (<xref ref-type="table" rid="tab3-body2">Table 3</xref>). M2 represents 05 minutes after drug administration, which is compatible with the peak effect of sufentanil, which is known to be from three to 05 minutes. However, when we observe the Ramsay scale scores at each moment, in more detail in the two groups, it is possible to notice that most patients reached a satisfactory level of sedation, and sufentanil was associated with an earlier action onset when compared to clonidine, which can be explained by the fact that sufentanil starts its action almost immediately after its application. Clonidine has an onset of action of 05 minutes.</p>
      <p>The Ramsay scale was developed 25 years ago. Nevertheless, it continues to be the best way to evaluate, in a subjective manner, the levels of sedation<sup>5</sup>.</p>
      <p>The site for the sedative action of alpha-2 adrenergic agonists is located in the locus coeruleus of the brain stem, and the stimulation of the brain stem leads to inhibition of regulation of sleep and wakefulness<sup>20</sup>. The main ascending and descending noradrenergic pathways originate from this important area. The activation of alpha-2 receptors in locus coeruleus leads to the suppression of its activity, resulting in increased activity of inhibitory interneurons, such as the pathway of the g-aminobutyric acid (GABA), which determines the depression of the CNS<sup>21</sup>.</p>
      <p>Several studies have demonstrated the efficacy of clonidine as a sedative<sup>22-24</sup>. In some studies, when clonidine was used for mild sedation, its results were comparable to fentanyl, avoiding extra doses of sedatives<sup>25</sup>. It is known that part of the action of alpha-2 adrenergic receptors derives from the activation of the same potassium channels as the opioid receptors<sup>26</sup>, which may explain the behavior similar to that of clonidine in relation to opioids, with regard to sedation. In this study, the sedation obtained with clonidine was similar to that obtained with sufentanil. It should be noted that the dose of clonidine was 0.5 &#181;g/kg, which is lower than that recommended in the literature for deep sedation, which corresponds to values between 02 and 06 &#181;g/kg/dose<sup>27</sup>. </p>
      <p>It is important to note that the sedation induced by clonidine is dose-dependent and that the desired level of sedation for cardiac catheterization is light, which corresponds to level 02 and 03 of the Ramsay scale, which justifies the administration of lower doses of this drug. </p>
      <p>Sufentanil, in turn, exerts a sedative effect by acting on opioid receptors located in the central nervous system, with such effect being attributed to the connection between sufentanil and kappa receptors<sup>28</sup>. The sedation resulting from the use of fentanyl is dose-dependent. Studies evaluating the actions of opioids on the central nervous system showed that in relatively low doses (0.35 &#181;g/kg), sufentanil leads to a higher incidence of sleep, when compared with fentanyl (3.5 &#181;g/kg).</p>
      <p>Patients in Group S had an incidence of nausea and vomiting of 23.3%, <italic>versus</italic> no patients in the clonidine group. This shows that the incidence of nausea and vomiting found in the sufentanil group was similar to that described in the literature, which ranges from 20 to 30.0%<sup>29-31</sup>, being associated with patient discomfort and complications, such as dehydration, increased intracranial and intraocular pressure, aspiration pneumonitis, electrolyte disturbances and even esophageal rupture<sup>32,33</sup>. The etiology of PONV is multifactorial, and its presence is justified by the compromising of several neurotransmitters in specific neural pathways, such as dopaminergic, serotonergic, histaminergic and cholinergic pathways. Among the drugs capable of triggering PONV, opioids such as sufentanil gain prominence, with the use of such drugs being considered a major risk factor, together with female sex, abstinence from smoking and previous history of nausea and vomiting<sup>34,35</sup>. In this work, the presence of such risk factors was not investigated. However, the groups were considered homogeneous according to other parameters.</p>
      <p> It should be noted that opioids can cause nausea and vomiting by stimulating the afferent serotoninergic pathways related to the vagus nerve. These pathways are connected to the chemoreceptor trigger zone, located at the base of the 4th ventricle in the brain and act as partial agonists of dopamine receptors located in the same chemoreceptor zone<sup>36</sup>.</p>
      <p>One patient in Group S had urinary retention, whereas no patient in Group C patient had complaints related to the urinary tract. Despite the low incidence of this event, which was of 3.3%, it is important to comment on such data, because it is known that this low incidence is related to delayed hospital discharge after the performance of outpatient procedures. </p>
      <p>Urinary retention is common after anesthesia and surgery, with reports of an incidence of 5 to 70.0% of this adverse event in the period immediately after the surgery. This value is higher than that found in this study, which may be explained by the small dose of opioid administered. It is believed that the presence of urinary retention is a dose-dependent effect, because studies conducted with patients undergoing cholecystectomy and appendectomy show that the incidence of urinary retention after the operation is proportional to the amount of opioids used<sup>37</sup>. It is important to remember that agonists and alpha-2 adrenergic antagonists alter the bladder function, by acting on alpha-2 receptors present in smooth muscles of the lower and upper urinary tract<sup>38</sup>. </p>
      <p>Gentili et al<sup>39</sup> studied the effects of clonidine on bladder function and, like in this study, they discovered that, compared to opioid, clonidine is associated with lower incidence of postoperative urinary retention<sup>39</sup>. Possible mechanisms involved in the effects of clonidine are: reduction in sympathetic flow in the spinal cord and supraspinal inhibitory effect, reducing the internal urethral sphincter tone.</p>
      <p>Pain was not observed in any patient in Group S, but its incidence in group C was of 3.3%. It is known that the cardiac catheterization procedure is not usually associated with great pain stimulus, and when such stimulus is present, it is weak.</p>
      <p>In this study, the primary goal of the administration of sufentanil was not pain control, but its analgesic properties are well established. The analgesic mechanism of sufentanil is similar to any other opioid, occurring after its binding to specific receptors located at central and peripheral levels<sup>40</sup>.</p>
      <p>Despite being an alpha-2 agonist drug, clonidine has analgesic properties that are associated with structures found in the spinal cord and supraspinal sites. Ambrose et al<sup>24</sup> described the use of clonidine in the ICU as a substitute for morphine in patients who have become tolerant to opioids or whose sedation was difficult, reporting a good response, with minimal adverse effects<sup>24</sup>.</p>
      <p>When the patients' satisfaction was evaluated, it was possible to observe that 100% of patients in Group C and 93.3% of patients in group S reported being satisfied with the anesthetic procedure. No patient was asked why he or she was dissatisfied. However, patients in the sufentanil group had a higher incidence of nausea and vomiting, when compared with patients in the clonidine group. Studies have shown that nausea and vomiting are a frequent cause of dissatisfaction and delay in hospital discharge for patients undergoing outpatient procedures<sup>35</sup>.</p>
      <p>All interventional cardiologists were satisfied with the anesthetic procedure performed. This can be explained by the fact that the level of sedation was adequate and there were minimal adverse effects. </p>
      <p>In conclusion, sufentanil and clonidine in the doses used were effective as a sedative in patients undergoing cardiac catheterization, with sufentanil being associated with higher incidence of nausea and vomiting and lower patient dissatisfaction with the procedure performed.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by Anita Perpetua Carvalho Rocha, from <italic>Universidade Estadual Paulista</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Sedaci&#243;n con sufentanil y clonidina en pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La sedaci&#243;n para la realizaci&#243;n de cateterismo card&#237;aco ha sido blanco de preocupaci&#243;n. Benzodiazep&#237;nicos, agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos y opioides son utilizados para ese fin, entre tanto, cada uno de estos medicamentos posee ventajas y desventajas. OBJETIVO: Evaluar la eficacia del sufentanil y de la clonidina como sedativos en pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco, observando el impacto de los mismos sobre los par&#225;metros hemodin&#225;micos y respiratorios, la presencia de efectos colaterales, adem&#225;s de la satisfacci&#243;n del paciente y del hemodinamista con el examen. M&#201;TODOS: Se trata de un ensayo cl&#237;nico prospectivo, doble ciego, randomizado y controlado, que incluy&#243; 60 pacientes que recibieron 0,1 &#181;g/kg de sufentanil o 0,5 &#181;g/kg de clonidina antes de la realizaci&#243;n del cateterismo card&#237;aco. El escore de sedaci&#243;n seg&#250;n la escala de Ramsay, la necesidad de utilizaci&#243;n de midazolam, los efectos colaterales, los par&#225;metros hemodin&#225;micos y respiratorios fueron registrados, siendo los datos analizados en 6 diferentes momentos. RESULTADOS: El comportamiento de la presi&#243;n arterial, de la frecuencia card&#237;aca y de la frecuencia respiratoria fue semejante en los dos grupos, entre tanto, en el momento 2, los pacientes del grupo sufentanil (Grupo S) presentaron menor escore de sedaci&#243;n seg&#250;n la escala de Ramsay, y la saturaci&#243;n perif&#233;rica de la oxihemoglobina fue menor que el grupo clonidina (Grupo C) en el momento 6. Los pacientes del Grupo S presentaron mayor incidencia de n&#225;usea y vomito post operatorio que los pacientes del Grupo C. La satisfacci&#243;n de los pacientes fue mayor en el grupo clonidina. Los hemodinamistas se mostraron satisfechos en los dos grupos. CONCLUSI&#211;N: El sufentanil y la clonidina fueron efectivos como sedativos en pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Cateterismo card&#237;aco</kwd>
        <kwd>sufentanil</kwd>
        <kwd>clonidina</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body3">
          <label>
            <bold>Sedaci&#243;n con sufentanil y clonidina en pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Anita Perpetua Carvalho Rocha; Guilherme Antonio Moreira Barros; Jedson dos Santos Nascimento; Kleber Pimentel Santos; Lilian Mendes de Vasconcelos; Pedro Augusto Costa Rebou&#231;as de Castro</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Santa Casa de Miseric&#243;rdia da Bahia - Hospital Santa Izabel, Salvador, BA, Faculdade de Medicina de Botucatu, Universidade Estadual Paulista - UNESP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La sedaci&#243;n para la realizaci&#243;n de cateterismo card&#237;aco ha sido blanco de preocupaci&#243;n. Benzodiazep&#237;nicos, agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos y opioides son utilizados para ese fin, entre tanto, cada uno de estos medicamentos posee ventajas y desventajas. </p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar la eficacia del sufentanil y de la clonidina como sedativos en pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco, observando el impacto de los mismos sobre los par&#225;metros hemodin&#225;micos y respiratorios, la presencia de efectos colaterales, adem&#225;s de la satisfacci&#243;n del paciente y del hemodinamista con el examen. </p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se trata de un ensayo cl&#237;nico prospectivo, doble ciego, randomizado y controlado, que incluy&#243; 60 pacientes que recibieron 0,1 &#181;g/kg de sufentanil o 0,5 &#181;g/kg de clonidina antes de la realizaci&#243;n del cateterismo card&#237;aco. El escore de sedaci&#243;n seg&#250;n la escala de Ramsay, la necesidad de utilizaci&#243;n de midazolam, los efectos colaterales, los par&#225;metros hemodin&#225;micos y respiratorios fueron registrados, siendo los datos analizados en 6 diferentes momentos. </p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> El comportamiento de la presi&#243;n arterial, de la frecuencia card&#237;aca y de la frecuencia respiratoria fue semejante en los dos grupos, entre tanto, en el momento 2, los pacientes del grupo sufentanil (Grupo S) presentaron menor escore de sedaci&#243;n seg&#250;n la escala de Ramsay, y la saturaci&#243;n perif&#233;rica de la oxihemoglobina fue menor que el grupo clonidina (Grupo C) en el momento 6. Los pacientes del Grupo S presentaron mayor incidencia de n&#225;usea y vomito post operatorio que los pacientes del Grupo C. La satisfacci&#243;n de los pacientes fue mayor en el grupo clonidina. Los hemodinamistas se mostraron satisfechos en los dos grupos. </p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold>El sufentanil y la clonidina fueron efectivos como sedativos en pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco. </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Cateterismo card&#237;aco, sufentanil, clonidina.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El n&#250;mero de intervenciones terap&#233;uticas y diagn&#243;sticas realizadas fuera del centro quir&#250;rgico ha aumentado significativamente en los &#250;ltimos 10 a&#241;os. Esto es especialmente verdadero para los procedimientos realizados en el servicio de hemodinamia, en el cual la intervenci&#243;n m&#225;s com&#250;n es el cateterismo card&#237;aco, que debe ser acompa&#241;ado de monitoreo, pudiendo haber necesidad de sedaci&#243;n del paciente<sup>1</sup>. </p>
      <p>Medicaciones intravenosas son utilizadas con el prop&#243;sito de proporcionar sedaci&#243;n adecuada, con m&#237;nimo impacto sobre los par&#225;metros hemodin&#225;micos y respiratorios. Entre tanto, cada f&#225;rmaco posee ventajas y desventajas. Los benzodiazep&#237;nicos, midazolam y diazepam, a pesar de no presentar efecto analg&#233;sico, tienen actividad ansiol&#237;tica y producen amnesia en mayor extensi&#243;n cuando son comparados a los agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos y a los opioides. Los agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos, principalmente la clonidina, se han mostrado efectivos para el control de los par&#225;metros hemodin&#225;micos, en cuanto propicia una leve sedaci&#243;n, lo que es deseable en la sala de hemodin&#225;mica<sup>2</sup>. Sin embargo, tales medicamentos deben ser utilizados con cautela en los pacientes portadores de hipotensi&#243;n, en los pacientes portadores de bradicardia y en usuarios de betabloqueantes, pues poseen efecto sin&#233;rgico en lo que se refiere a la reducci&#243;n de la presi&#243;n arterial y de la frecuencia card&#237;aca. </p>
      <p>Por otro lado, los opioides representan una clase de f&#225;rmaco frecuentemente utilizada por los anestesistas en el quir&#243;fano, en la sala de hemodin&#225;mica y en la sala general, con el prop&#243;sito de obtener sedaci&#243;n y control del dolor agudo y cr&#243;nico. Los opioides m&#225;s com&#250;nmente administrados en la pr&#225;ctica cl&#237;nica son la morfina, la meperidina y el fentanil. Se sabe que otras opciones se encuentran disponibles, siendo representadas principalmente por el alfentanil, por el remifentanil y por el sufentanil. En contraste con los opioides m&#225;s antiguos, como la morfina y la meperidina, estos poseen un r&#225;pido inicio de acci&#243;n y sus efectos est&#225;n m&#225;s &#237;ntimamente relacionados a su concentraci&#243;n s&#233;rica, principalmente cuando son utilizados en bajas dosis<sup>3,4</sup>. </p>
      <p>El objetivo de este estudio es evaluar la eficacia del sufentanil y de la clonidina como sedativos en pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco, observando el impacto de los mismos sobre los par&#225;metros hemodin&#225;micos y respiratorios, la presencia de efectos colaterales, adem&#225;s de la satisfacci&#243;n del paciente y del hemodinamista con el examen. </p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Fueron estudiados 60 pacientes, de ambos sexos, con edad comprendida entre 18 y 80 a&#241;os, estado f&#237;sico ASA III, sometidos a cateterismo card&#237;aco bajo sedaci&#243;n. El dise&#241;o del estudio fue prospectivo, aleatorio y doble-encubierto, aprobado previamente por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n Prof. Dr. Celso Figueir&#244;a. </p>
      <p>Al dar entrada en el servicio de hemodin&#225;mica, el paciente fue invitado a participar del estudio y a firmar el t&#233;rmino de consentimiento libre y aclarado. De forma aleatoria, hubo la formaci&#243;n de dos grupos, con 30 participantes cada uno, los cuales recibieron sufentanil 0,1 &#181;g/kg (n = 30) o clonidina 0,5 &#181;g/kg (n = 30) por v&#237;a endovenosa. Para la randomizaci&#243;n se utiliz&#243; el PEPE (<italic>computer programs for epidemiologists</italic>), versi&#243;n 4.04, 2001. </p>
      <p>De modo encubierto, el sufentanil, o la clonidina, fue administrado a cada enfermo, de acuerdo con el grupo en que fueron colocados. Monitoreo fue realizado durante el per&#237;odo en que el paciente estuvo internado en el servicio de hemodin&#225;mica, en intervalos de 5 minutos, a trav&#233;s de la aplicaci&#243;n de la escala de Ramsay, de la verificaci&#243;n de los par&#225;metros hemodin&#225;micos (presi&#243;n arterial y frecuencia card&#237;aca), de la necesidad de utilizaci&#243;n de otras medicaciones sedativas y de la presencia de complicaciones y/o efectos adversos. </p>
      <p>Los criterios de inclusi&#243;n fueron: pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco, de manera electiva, en funci&#243;n de test de esfuerzo o c&#225;mara gamma mioc&#225;rdica positivos para isquemia. No participaron del estudio o fueron excluidos los individuos con edad inferior a 18 y superior a 80 a&#241;os, pacientes gr&#225;vidas o en per&#237;odo de amamantamiento, indicaci&#243;n de insensibilidad a los contrastes utilizados en la realizaci&#243;n del examen, intolerancia o alergia a los f&#225;rmacos estudiados en el protocolo, alteraci&#243;n cognitiva, f&#225;rmacodependencia, uso cr&#243;nico de opioides o benzodiazep&#237;nicos, obesidad m&#243;rbida, historia de apnea del sue&#241;o, portadores de v&#237;a a&#233;rea dif&#237;cil y hipotensi&#243;n (caracterizada por presi&#243;n arterial inferior a 100 X 60 mmHg). </p>
      <p>Los f&#225;rmacos del estudio fueron aquellos empleados para la conducci&#243;n de la sedaci&#243;n necesaria para la realizaci&#243;n del examen de cateterismo card&#237;aco. Despu&#233;s de ser admitidos en el servicio de hemodin&#225;mica, los sujetos fueron entrevistados y seleccionados seg&#250;n los criterios de inclusi&#243;n y exclusi&#243;n. Posteriormente, los mismos fueron encaminados a la sala de procedimiento y, despu&#233;s de acceso venoso convencional, fueron monitoreados con cardioscopio en la derivaci&#243;n DII, con ox&#237;metro de pulso y con la toma de medidas de presi&#243;n arterial no invasiva/invasiva cada 5 minutos. El nivel de sedaci&#243;n fue evaluado a trav&#233;s de la utilizaci&#243;n de la escala de Ramsay<sup>5</sup> (<xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Despu&#233;s del inicio de la administraci&#243;n de ox&#237;geno a 100% bajo cat&#233;ter nasal 2,0 l/min, la sedaci&#243;n fue realizada con sufentanil (0,1 &#181;g/kg) o clonidina (0,5 &#181;g/kg) seg&#250;n randomizaci&#243;n. Cuando fue necesario, fue utilizado midazolam en la dosis de 0,02 mg/kg para complementaci&#243;n de la sedaci&#243;n. El par&#225;metro para la administraci&#243;n de ese benzodiazep&#237;nico fue la clasificaci&#243;n por la escala de Ramsay igual a 1 y/o niveles pres&#243;ricos elevados, caracterizados por la presencia de presi&#243;n arterial superior a 180 X 110 mmHg. El momento de la administraci&#243;n de midazolam fue registrado. Ninguna medicaci&#243;n pre anest&#233;sica fue ofrecida. </p>
      <p>Despu&#233;s del procedimiento, el paciente fue encaminado a la sala de recuperaci&#243;n anest&#233;sica, lugar donde fueron observados y registrados la queja de dolor, el nivel de sedaci&#243;n, la presencia de n&#225;usea o v&#243;mito, sangrado, alteraci&#243;n del comportamiento, tremores, alteraci&#243;n de los niveles pres&#243;ricos, arritmia, depresi&#243;n respiratoria, reacciones al&#233;rgicas, entre otros que ocasionalmente fuesen detectados. </p>
      <p>Hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica persistente, 15 minutos despu&#233;s del uso de midazolam, fue tratada a trav&#233;s de la administraci&#243;n de metoprolol 5 mg/dosis. La bradicardia, caracterizada por FR inferior a 50 lpm, fue revertida mediante la aplicaci&#243;n de atropina, en dosis de 20 &#181;g/kg. </p>
      <p>Datos relativos a la frecuencia card&#237;aca, a la presi&#243;n arterial, a la saturaci&#243;n de la hemoglobina y a los escores de sedaci&#243;n por la escala de Ramsay fueron considerados para an&#225;lisis estad&#237;stico en los siguientes momentos:</p>
      <disp-quote>
        <p>&#149; M1 - Control, antes del comienzo del examen;</p>
        <p> &#149; M2 - Cinco minutos despu&#233;s de la inyecci&#243;n del f&#225;rmaco;</p>
        <p> &#149; M3 - Comienzo del cateterismo card&#237;aco; </p>
        <p>&#149; M4 - Final del cateterismo card&#237;aco; </p>
        <p>&#149; M5 - Treinta minutos despu&#233;s de la inyecci&#243;n del f&#225;rmaco; y</p>
        <p> &#149; M6 - EL momento del alta de la sala de recuperaci&#243;n anest&#233;sica. </p>
      </disp-quote>
      <p>El per&#237;odo m&#237;nimo de observaci&#243;n propuesto fue de 90 minutos, habiendo variaci&#243;n del mismo en funci&#243;n del lugar de punci&#243;n y de las comorbilidades presentadas por los pacientes. </p>
      <p>Los resultados fueron analizados como media y mediana &#177; desv&#237;o-est&#225;ndar (DE). Para comparaci&#243;n de variables continuas entre los dos grupos, fue usado el test T de <italic>student</italic> o el test de Mann-Whitney, mientras que para variables categ&#243;ricas fue empleada la estad&#237;stica chi-cuadrado con el c&#225;lculo del <italic>X</italic><sup>2</sup>e p<sup>6</sup> o exacto de Fisher cuando los presupuestos del primero no fuesen atendidos. Los datos obtenidos fueron considerados significativos cuando el valor de p fue inferior a 0,05. </p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>EL estudio fue realizado durante dos meses, de 01 de julio a 30 de agosto de 2009. </p>
      <p>Las caracter&#237;sticas demogr&#225;ficas y de evaluaci&#243;n cl&#237;nica inicial de los grupos estudiados constan en la <xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Tabla 2</xref>, en la que se puede observar que no hubo diferencias estad&#237;sticamente significativas en la comparaci&#243;n de los dos grupos, en lo que se refiere a la edad, g&#233;nero, altura, peso, IMC, PAS, PAD, frecuencia card&#237;aca, frecuencia respiratoria, SpO<sub>2</sub> y a la escala de sedaci&#243;n de Ramsay. </p>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La comparaci&#243;n entre los grupos de las caracter&#237;sticas hemodin&#225;micas y la escala de sedaci&#243;n de Ramsay para cada momento del procedimiento demuestra que no hubo diferencia de comportamiento de los pacientes, en lo que se refiere a la PAS, PAD, frecuencia card&#237;aca y a la frecuencia respiratoria. Observando la SpO<sub>2</sub> y la escala de sedaci&#243;n de Ramsay, se verifica que hubo variaci&#243;n estad&#237;sticamente significativa en dos momentos. En el momento 2, la diferencia fue en cuanto a la escala de sedaci&#243;n de Ramsay, indicando que los pacientes que utilizaron el sufentanil presentaron mayor sedaci&#243;n cuando fueron comparados a los que hicieron uso de clonidina. En el momento 6, hubo diferencia en cuanto a la SpO<sub>2</sub>, demostrando que los pacientes que utilizaron sufentanil exhibieron menor valor de SpO<sub>2</sub> que aquellos en los cuales se utiliz&#243; la clonidina. Entre tanto, el valor de SpO<sub>2</sub> del grupo S fue de 97,1 % &#177; 2,2 contra 98,4 % &#177; 1,8 en el grupo C, lo que es considerado como valor normal (<xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Tabla 3</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Evaluando de manera m&#225;s detallada, los escores de Ramsay en cada momento de los grupos S y C, se observa que tanto los pacientes que utilizaron sufentanil como los que utilizaron clonidina, en su mayor&#237;a, alcanzaron un nivel de sedaci&#243;n satisfactorio, siendo que el sufentanil tiene comienzo de acci&#243;n m&#225;s precoz que la clonidina (<xref ref-type="fig" rid="es_a08fig01m-body3">Figura 1</xref>). </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a08fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Ninguno de los pacientes de los dos grupos presento depresi&#243;n respiratoria o alergia durante el procedimiento. </p>
      <p>Siete pacientes del grupo S, y ninguno del grupo C, presentaron n&#225;usea y v&#243;mito durante el per&#237;odo de observaci&#243;n, indicando una incidencia de 23,3% de n&#225;usea y v&#243;mito en el grupo sufentanil con valor de p de 0,01 por el test Exacto de Fisher, cuando fue comparado con el grupo clonidina. </p>
      <p>Un paciente del grupo S (3,3%) present&#243; retenci&#243;n urinaria contra ninguno del grupo C, con valor de p de 1,0 por el test Exacto de Fisher. </p>
      <p>En cuanto a la presencia de dolor, se observa que apenas un paciente del C (3,3%) present&#243; dolor de peque&#241;a intensidad contra ninguno del grupo S, con valor de p de 1 por el test Exacto de Fisher. </p>
      <p>Hubo satisfacci&#243;n del hemodinamista en cuanto a la t&#233;cnica empleada en todos los pacientes estudiados, no habiendo diferencia entre los dos grupos. Entre tanto, no todos los pacientes sometidos a la sedaci&#243;n con sufentanil quedaron satisfechos con el procedimiento. Despu&#233;s de la aplicaci&#243;n del test Exacto de Fisher, 28 pacientes del grupo sufentanil (93,3%) y 30 pacientes del grupo clonidina (100,0%) se presentaron satisfechos en cuanto al procedimiento anest&#233;sico. </p>
      <p>En cuanto al valor de SpO<sub>2</sub>, se observa una reducci&#243;n del mismo en 16 pacientes del grupo S (53,3%) y en 6 pacientes del grupo C (20,0%), con valor de p de 0,007 por el test de chi-cuadrado (<xref ref-type="fig" rid="es_a08fig02m-body3">Figura 2</xref>), demostrando una diferencia estad&#237;sticamente significante de la saturaci&#243;n de ox&#237;geno no grupo sufentanil cuando fue comparado al grupo clonidina. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a08fig02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-03-00311-00012-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Cuatro pacientes en el grupo S y tres pacientes en el grupo C necesitaron hacer uso de midazolam para suplementaci&#243;n de la sedaci&#243;n por presentar clasificaci&#243;n por la escala de Hamsay igual a 1, entre tanto no hubo diferencia estad&#237;stica entre los grupos estudiados. Siete pacientes del grupo S utilizaron metoclopramida para tratamiento de n&#225;usea y v&#243;mito y un paciente del grupo C utiliz&#243; dipirona para control del dolor. La utilizaci&#243;n de atropina fue semejante en los dos grupos. En cuanto a los dem&#225;s f&#225;rmacos, no hubo necesidad de utilizaci&#243;n de los mismos. </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio evalu&#243; la eficacia del sufentanil <italic>versus</italic> clonidina como medicaci&#243;n sedativa en pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco con tests positivos para isquemia coronaria, comparando sus efectos sobre los par&#225;metros hemodin&#225;micos presentados durante el examen. La elecci&#243;n de esos f&#225;rmacos fue pautada en estudios previamente realizados en los que se demostr&#243; el beneficio de la clonidina como medicaci&#243;n preanest&#233;sica y como adyuvante en pacientes sometidos a los procedimientos quir&#250;rgicos cardiol&#243;gicos y no cardiol&#243;gicos, reduciendo la incidencia de isquemia mioc&#225;rdica<sup>7</sup>. </p>
      <p>Nascimento et al<sup>2</sup> demostraron el beneficio de la clonidina en pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco, cuando fue comparada a un grupo control sin sedaci&#243;n. Los pacientes que fueron sedados con ese f&#225;rmaco presentaron menor variaci&#243;n de la presi&#243;n arterial y de la frecuencia card&#237;aca. A pesar de no haber estudios publicados que aborden la utilizaci&#243;n del sufentanil en el laboratorio de hemodin&#225;mica, se sabe que este ha sido administrado como coadyuvante en procedimiento anest&#233;sicos y analg&#233;sicos, siendo tambi&#233;n indicado para sedaci&#243;n en pacientes adultos y pedi&#225;tricos<sup>8</sup>, dentro y fuera del quir&#243;fano. </p>
      <p>En el presente estudio, se observa un comportamiento semejante de los par&#225;metros hemodin&#225;micos, en ambos grupos, comprobado estad&#237;sticamente por los valores observados de la PAS, de la PAD y de la frecuencia card&#237;aca. Considerando los valores de PAS, de PAD y de la frecuencia card&#237;aca medidos en los M1 y M3, que representan respectivamente los per&#237;odos anteriores a la administraci&#243;n del sufentanil y de la clonidina y al comienzo del cateterismo card&#237;aco. Se observa una similitud de comportamiento en los dos grupos. De esta forma, se puede afirmar que, para esta populaci&#243;n estudiada, el sufentanil exhibi&#243; caracter&#237;sticas semejantes a las de la clonidina en bloquear las alteraciones hemodin&#225;micas usualmente observadas despu&#233;s del comienzo de los procedimientos intervencionistas. Esto sugiere que los f&#225;rmacos utilizados fueron efectivos en bloquear la respuesta simp&#225;tica cardiovascular en los pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco. Se sabe que el control de los par&#225;metros hemodin&#225;micos reduce la incidencia de isquemia mioc&#225;rdica y mortalidad post operatoria en pacientes que poseen factores de riesgo para enfermedad coronaria<sup>9</sup>. </p>
      <p>Los resultados obtenidos demuestran similar eficacia del sufentanil y de la clonidina en relaci&#243;n a la protecci&#243;n del sistema cardiovascular, evitando la presencia de hipertensi&#243;n, de hipotensi&#243;n y de taquicardia, elementos considerados como de riesgo para la descompensaci&#243;n de enfermedad card&#237;aca preexistente<sup>10,11</sup>, lo que es una constante en el laboratorio de hemodin&#225;mica. </p>
      <p>Es importante recordar que los lugares que poseen receptores opioides, como los centros reguladores del sistema cardiovascular en el SNC, la m&#233;dula espinal, el sistema nervioso simp&#225;tico, los n&#250;cleos vagales y la m&#233;dula adrenal, contribuyen a que los opioides aten&#250;en o eliminen significativas respuestas hemodin&#225;micas a los est&#237;mulos nocivos. De ese modo, esos agentes utilizados en anestesia producen depresi&#243;n card&#237;aca despreciable, con m&#237;nima o ninguna disminuci&#243;n en la pre y post-carga, poca depresi&#243;n de los grandes vasos y barorreceptores atriales y ning&#250;n efecto en la motricidad coronaria<sup>12</sup>. El sufentanil, como opioide potente, ha sido de gran valor como f&#225;rmaco que provee analgesia y sedaci&#243;n perioperatorias con m&#237;nimo efecto hemodin&#225;mica delet&#233;reo<sup>13</sup>. </p>
      <p>Por otro lado, la clonidina, por ser un agonista alfa-2 adren&#233;rgico, proporciona estabilidad hemodin&#225;mica por medio de la reducci&#243;n dosis-dependiente de la presi&#243;n arterial y frecuencia card&#237;aca, impidiendo la ocurrencia de taquicardia y de hipertensi&#243;n arterial durante su uso<sup>14</sup>. Entre tanto, su administraci&#243;n debe ser hecha de forma lenta, a fin de evitar la ocurrencia de efectos indeseables, tales como el aumento moment&#225;neo en la presi&#243;n arterial a consecuencia del est&#237;mulo de los receptores alfa-2 agonistas de la musculatura lisa vascular y bradicardia reflexa<sup>15</sup>. </p>
      <p>Los par&#225;metros respiratorios evaluados fueron frecuencia respiratoria y SpO<sub>2</sub>. La frecuencia respiratoria fue similar en los dos grupos, sin embargo, los pacientes se comportaron de manera diferente respecto a SpO<sub>2</sub>, ya que en el M6 el valor de p fue de 0,02, demostrando que, en el momento del alta del RPA, el sufentanil est&#225; asociado a menor valor de SpO<sub>2</sub> cuando es comparado con la clonidina. El valor de SpO<sub>2</sub> del Grupo S en el M6 fue de 97,1% &#177; 2,2 contra 98,4% &#177; 1,8, lo que es considerado como valor normal (<xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Tabla 3</xref>). Se debe observar que el M6 representa el final del estudio, estando el paciente sometido a la menor estimulaci&#243;n. Ese hallazgo es compatible con los datos de literatura que demuestran que la depresi&#243;n respiratoria es rara en pacientes sometidos a procedimientos quir&#250;rgicos y diagn&#243;sticos<sup>16</sup>. </p>
      <p>Los opioides interfieren en la funci&#243;n respiratoria de manera dosis-dependiente, proporcionando aumento de la presi&#243;n parcial de di&#243;xido de carbono en la sangre arterial y desplazamiento de la curva de respuesta al CO<sub>2</sub>. Los agonistas opioides act&#250;an en el centro respiratorio en el bulbo, pudiendo aumentar la pausa respiratoria y reducir la sensibilidad central al aumento de gas carb&#243;nico<sup>17</sup>. La depresi&#243;n respiratoria surgida del uso de opioides es dosis-dependiente, teniendo su incidencia aumentada proporcionalmente al aumento de este f&#225;rmaco. En este estudio, el sufentanil fue administrado en la dosis de 0,1 &#181;g/kg/min, la cual es considerada peque&#241;a e improbable de causar depresi&#243;n respiratoria. </p>
      <p>Los efectos respiratorios de la clonidina han sido bastante debatidos, mas el consenso es que los agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos est&#225;n asociados a la depresi&#243;n respiratoria m&#237;nima<sup>18</sup> y este estudio confirma esto. Los agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos, a pesar de estar presentes en el cerebro, no poseen un papel en el control central de la respiraci&#243;n<sup>19</sup>. </p>
      <p>Evaluando los valores de la escala de Ramsay, se verifica que, en el M2, los pacientes que utilizaron sufentanil presentaron mayor nivel de sedaci&#243;n cuando son comparados con aquellos que utilizaron clonidina (<xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Tabla 3</xref>). El M2 representa 5 minutos despu&#233;s de la administraci&#243;n del f&#225;rmaco, lo que es compatible con el pico de acci&#243;n del sufentanil, el cual es sabidamente de 3 a 5 minutos. Entre tanto, al observarse los escores de la escala de Ramsay en cada momento, de manera m&#225;s detallada en los dos grupos, se verifica que los pacientes en su mayor&#237;a alcanzaron nivel de sedaci&#243;n satisfactorio, siendo que el sufentanil estuvo asociado a un comienzo de acci&#243;n m&#225;s precoz cuando fue comparado con la clonidina, lo que puede ser justificado por el hecho de que el sufentanil tenga acci&#243;n pr&#225;cticamente inmediata despu&#233;s de su aplicaci&#243;n. La clonidina tiene comienzo de acci&#243;n con 5 minutos. </p>
      <p>La escala de Ramsay fue elaborada hace 25 a&#241;os. A pesar de esto, contin&#250;a siendo la mejor forma de evaluar de manera subjetiva los niveles de sedaci&#243;n<sup>5</sup>. </p>
      <p>El lugar para acci&#243;n sedativa de los agonistas alfa-2 adren&#233;rgicos se encuentra en el <italic>locus coeruleus </italic>del tronco cerebral y este, cuando es estimulado, lleva a la inhibici&#243;n de la regulaci&#243;n del sue&#241;o y de la vigilia<sup>20</sup>. Las principales v&#237;as noradren&#233;rgicas ascendentes y descendentes se originan de esa importante &#225;rea. La activaci&#243;n de los receptores alfa-2 en el <italic>locus coeruleus</italic> produce supresi&#243;n de su actividad, resultando en aumento de la actividad de interneuronas inhibitorias, como la v&#237;a del &#225;cido g-aminobut&#237;rico (GABA), lo que determina depresi&#243;n del SNC<sup>21</sup>. </p>
      <p>Varios estudios han demostrado la eficacia de la clonidina como f&#225;rmaco sedativo<sup>22-24</sup>. En algunos estudios, cuando fue utilizada para sedaci&#243;n leve, la clonidina tuvo resultados comparables al fentanil, evitando dosis extras de sedativos<sup>25</sup>. Se sabe que los receptores alfa-2 adren&#233;rgicos tienen parte de su acci&#243;n farmacol&#243;gica a trav&#233;s de la activaci&#243;n de los mismos canales de potasio que los receptores opioides<sup>26</sup>, lo que podr&#237;a justificar el comportamiento semejante de la clonidina en relaci&#243;n a los opioides respecto a la sedaci&#243;n. En este estudio, la sedaci&#243;n obtenida con la clonidina fue semejante la del sufentanil. Se debe resaltar que la dosis utilizada de la clonidina fue de 0,5 &#181;g/kg, lo que es inferior a lo preconizado en la literatura para sedaci&#243;n profunda, que corresponde a valores entre 2 y 6 &#181;g/kg/dose<sup>27</sup>. </p>
      <p>Es importante observar que la sedaci&#243;n promovida por la clonidina es dosis-dependiente y que el nivel de sedaci&#243;n deseado para la realizaci&#243;n de cateterismo card&#237;aco es leve, lo que corresponde al nivel 2 y 3 de la escala de Ramsay, hecho que justifica la administraci&#243;n de menores dosis de este f&#225;rmaco. </p>
      <p>El sufentanil, por su vez, ejerce efecto sedativo al actuar sobre receptores opioides localizados en el sistema nervioso central, siendo este efecto atribuido a su ligaci&#243;n con receptores del tipo kapa<sup>28</sup>. La sedaci&#243;n resultante del uso de sufentanil es dosis-dependiente. Estudios que evaluaron las acciones de los opioides sobre el sistema nervoso central demostraron que, en dosis relativamente bajas (0,35 &#181;g/kg), el sufentanil promueve una mayor incidencia de sue&#241;o, cuando es comparado al fentanil (3,5 &#181;g/kg). </p>
      <p>Los pacientes del Grupo S presentaron una incidencia de n&#225;usea y v&#243;mito de 23,3% contra ninguno paciente del grupo clonidina. Esto demuestra que la incidencia de n&#225;usea y v&#243;mito encontrada en el grupo sufentanil fue semejante a aquella descripta en la literatura, que varia de 20 a 30%<sup>29-</sup><sup>31</sup>, estando asociados a disconfort para el paciente y a complicaciones, como deshidrataci&#243;n, elevaci&#243;n de la presi&#243;n intracraneana e intraocular, pneumonitis aspirativa, disturbios electrol&#237;ticos y hasta aun rotura esof&#225;gica<sup>32,33</sup>. La etiolog&#237;a de la NVPO es multifactorial, siendo su presencia justificada por el compromiso de diversos neurotransmisores en v&#237;as neurales espec&#237;ficas, como v&#237;as dopamin&#233;rgicas, serotonin&#233;rgicas, histamin&#233;rgicas y colin&#233;rgicas. Entre los f&#225;rmacos capaces de desencadenar NVPO, opioides como el sufentanil se destacan, siendo el uso de &#233;stos considerado como factor de riesgo principal, juntamente con sexo femenino, abstinencia al tabaquismo e historia previa de n&#225;usea y v&#243;mito<sup>34,35</sup>. En este trabajo, no fue investigada la presencia de esos factores de riesgo, entre tanto los grupos fueron considerados homog&#233;neos seg&#250;n los otros par&#225;metros. </p>
      <p>Es importante observar que los opioides pueden desencadenar n&#225;usea y v&#243;mito al estimular las v&#237;as aferentes serotonin&#233;rgicas relacionadas al nervio vago, que se conectan con la zona de gatillo quimiorreceptora, localizada en la base del 4&#186; ventr&#237;culo en el cerebro y al actuar como agonistas parciales de los receptores dopamin&#233;rgicos, localizados en esta misma zona quimiorreceptora<sup>36</sup>. </p>
      <p>Un paciente del Grupo S present&#243; retenci&#243;n urinaria mientras que ninguno paciente del Grupo C evolucion&#243; quejas relacionadas al aparato urinario. A pesar de la peque&#241;a incidencia de ese evento, que fue de 3,3%, tal dato merece ser comentado, pues se sabe que la misma encu&#233;ntrase relacionada a retardo en el alta hospitalaria despu&#233;s de la realizaci&#243;n de procedimientos ambulatorios. </p>
      <p>La retenci&#243;n urinaria es com&#250;n despu&#233;s de anestesia y cirug&#237;a, siendo relatada una incidencia de 5 a 70% de este evento adverso en el per&#237;odo post-operatorio inmediato. Ese valor es superior al encontrado en este estudio, hecho que puede ser justificado por la peque&#241;a dosis de opioide administrada. Se cree que la presencia de retenci&#243;n urinaria sea un efecto dosis-dependiente, ya que trabajos realizados en pacientes sometidos a colecistectom&#237;a y a apendicetom&#237;a, demuestran que la incidencia de retenci&#243;n urinaria post-operatoria es proporcional a la cantidad de opioide utilizado<sup>37</sup>. Es importante recordar que los agonistas y los antagonistas alfa-2 adren&#233;rgicos alteran la funci&#243;n de la vejiga al actuar en receptores alfa-2 presentes en la musculatura lisa del trato urinario inferior y superior<sup>38</sup>. </p>
      <p>Gentili et al<sup>39</sup> estudiaron los efectos de la clonidina sobre la funci&#243;n de la vejiga y, as&#237; como en este estudio, encontraron que, cuando es comparada al opioide, la clonidina est&#225; relacionada a menor incidencia de retenci&#243;n urinaria post-operatoria<sup>39</sup>. Posibles mecanismos envueltos con la acci&#243;n de la clonidina son: reducci&#243;n del flujo simp&#225;tico en el cord&#243;n espinal y efecto inhibitorio supraespinal, reduciendo el tono del esf&#237;nter uretral interno. </p>
      <p> Dolor no fue observado en ning&#250;n paciente del Grupo S, sin embargo su incidencia en el Grupo C fue de 3,3%. Se sabe que el procedimiento de cateterismo card&#237;aco en general no est&#225; asociado al gran est&#237;mulo &#225;lgico y que cuando &#233;ste est&#225; presente es de peque&#241;a intensidad. </p>
      <p>En este estudio, el objetivo primario de la administraci&#243;n del sufentanil no fue el control del dolor, entre tanto sus propiedades analg&#233;sicas ya est&#225;n bien establecidas. El mecanismo analg&#233;sico del sufentanil es semejante al de cualquier otro opioide, ocurriendo despu&#233;s de su ligaci&#243;n a receptores espec&#237;ficos localizados a nivel central y perif&#233;rico<sup>40</sup>. </p>
      <p>La clonidina, a pesar de ser un f&#225;rmaco agonista alfa-2, presenta propiedades analg&#233;sicas, estas est&#225;n asociadas a estructuras presentes en la m&#233;dula espinal y en sitios supraespinales. Ambrose et al<sup>24</sup> describieron la utilizaci&#243;n de clonidina en UTI como substituta de la morfina en pacientes que se volvieron tolerantes a los opioides o que presentaron dificultad de sedaci&#243;n, observando una buena respuesta, con m&#237;nimos efectos adversos<sup>24</sup>. </p>
      <p>Al evaluarse la satisfacci&#243;n del paciente, se observa que 100% de los pacientes del Grupo C y 93,3% de los pacientes del Grupo S refirieron estar satisfechos con el procedimiento anest&#233;sico. No fue preguntado al paciente el porqu&#233; de su insatisfacci&#243;n, entre tanto, cuando fueron comparados con los pacientes del grupo clonidina, los pacientes del grupo sufentanil presentaron mayor incidencia de n&#225;usea y v&#243;mito. Estudios han demostrado que n&#225;usea y v&#243;mito representan causa frecuente de insatisfacci&#243;n y de retardo del alta hospitalaria en pacientes sometidos a procedimientos ambulatorios<sup>35</sup>. </p>
      <p>Todos los hemodinamistas se mostraron satisfechos en cuanto al procedimiento anest&#233;sico realizado, lo que puede ser justificado por la demostraci&#243;n de nivel de sedaci&#243;n adecuado con m&#237;nimos efectos adversos. </p>
      <p>Concluyendo, el sufentanil y la clonidina en las dosis utilizadas fueron efectivos como f&#225;rmacos sedativos en pacientes sometidos a cateterismo card&#237;aco, estando el sufentanil asociado a la mayor incidencia de n&#225;usea y v&#243;mito y a la menor insatisfacci&#243;n de los pacientes en cuanto al procedimiento realizado. </p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes. </p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas. </p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Anita Perpetua Carvalho Rocha, por la <italic>Universidade Estadual Paulista</italic>. </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
