<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">JLGbKB53J38vLD7LfDnXsDx</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000200015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600215</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2011000200015</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Implante de endopr&#243;tese para tratamento de &#250;lcera penetrante de aorta</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tumelero</surname>
            <given-names>Rog&#233;rio Tadeu</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Duda</surname>
            <given-names>Norberto Toazza</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tognon</surname>
            <given-names>Alexandre Pereira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Panata</surname>
            <given-names>Luciano</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Teixeira</surname>
            <given-names>J&#250;lio Cesar Canfield</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Giongo</surname>
            <given-names>Jo&#227;o Batista Machado</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">passo Fundo</named-content>
          <named-content content-type="state">RS</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de Passo Fundo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital S&#227;o Vicente de Paulo</institution>
        <country country="BR">Brasil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>02</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>2</issue>
      <fpage>e20</fpage>
      <lpage>e23</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>13</day>
          <month>03</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>28</day>
          <month>12</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>18</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>A &#250;lcera ateroscler&#243;tica penetrante de aorta &#233; uma patologia subdiagnosticada que apresenta altas taxas de morbimortalidade. Relatamos dois casos de pacientes com dor tor&#225;cica intensa sem caracter&#237;sticas isqu&#234;micas que foram submetidos a angiotomografia de t&#243;rax e apresentaram ulcera&#231;&#227;o na parede da aorta com penetra&#231;&#227;o de contraste na camada m&#233;dia. Em raz&#227;o da falha no tratamento cl&#237;nico, foram submetidos a implante percut&#226;neo de endopr&#243;tese a&#243;rtica com resolu&#231;&#227;o completa dos sintomas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Implante de pr&#243;tese</kwd>
        <kwd>pr&#243;teses valvulares card&#237;acas</kwd>
        <kwd>&#250;lcera</kwd>
        <kwd>aorta tor&#225;cica</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>25</day>
        <month>03</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Implante de endopr&#243;tese para tratamento de &#250;lcera penetrante de aorta</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Rog&#233;rio Tadeu Tumelero; Norberto Toazza Duda; Alexandre Pereira Tognon; Luciano Panata; J&#250;lio Cesar Canfield Teixeira; Jo&#227;o Batista Machado Giongo</bold>
    </p>
    <p>Hospital S&#227;o Vicente de Paulo, Faculdade de Medicina da Universidade de Passo Fundo, passo Fundo, RS - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="endb">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>A &#250;lcera ateroscler&#243;tica penetrante de aorta &#233; uma patologia subdiagnosticada que apresenta altas taxas de morbimortalidade. Relatamos dois casos de pacientes com dor tor&#225;cica intensa sem caracter&#237;sticas isqu&#234;micas que foram submetidos a angiotomografia de t&#243;rax e apresentaram ulcera&#231;&#227;o na parede da aorta com penetra&#231;&#227;o de contraste na camada m&#233;dia. Em raz&#227;o da falha no tratamento cl&#237;nico, foram submetidos a implante percut&#226;neo de endopr&#243;tese a&#243;rtica com resolu&#231;&#227;o completa dos sintomas. </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Implante de pr&#243;tese, pr&#243;teses valvulares card&#237;acas, &#250;lcera/terapia, aorta tor&#225;cica. </p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A &#250;lcera ateroscler&#243;tica penetrante da aorta foi primeiramente definida por Shennan em 1934<sup>1 </sup>e na literatura moderna em 1986, por Stanson<sup>2</sup>, como uma ulcera&#231;&#227;o de uma les&#227;o ateroscler&#243;tica da aorta que penetra a l&#226;mina el&#225;stica interna e permite a forma&#231;&#227;o de hematoma na parede da aorta<sup>2</sup>. Ulcera&#231;&#245;es profundas de placas ateroscler&#243;ticas na aorta podem levar a forma&#231;&#227;o de um hematoma intramural, dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica cl&#225;ssica ou perfura&#231;&#227;o<sup>3</sup>. Essa doen&#231;a ocorre em sua grande maioria em idosos entre a sexta e a oitava d&#233;cadas de vida, est&#225; associada a hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica (aproximadamente 94% dos casos) e tabagismo. A maioria dos pacientes apresenta outras manifesta&#231;&#245;es decorrentes da doen&#231;a ateroscler&#243;tica, e pelo menos metade desses tem hist&#243;ria de aneurisma de aorta tor&#225;cica ou abdominal. O quadro cl&#237;nico mimetiza a dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica cl&#225;ssica, com dor tor&#225;cica anterior nas &#250;lceras da aorta ascendente e dor interescapular ou no dorso nas les&#245;es da aorta descendente. Ao contr&#225;rio da dissec&#231;&#227;o cl&#225;ssica, as &#250;lceras de aorta n&#227;o produzem manifesta&#231;&#245;es isqu&#234;micas em membros ou &#243;rg&#227;os sist&#234;micos. O risco de ruptura e mortalidade em um ano &#233; maior nesses casos quando comparados &#224; dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica cl&#225;ssica<sup>3-5</sup></p>
    <p>
      <bold>Relato dos casos</bold>
    </p>
    <p>Paciente masculino de 58 anos, chegou &#224; emerg&#234;ncia referindo dor retroesternal em aperto e como uma "punhalada" de forte intensidade, irradiada para membro superior esquerdo, mand&#237;bula e regi&#227;o interescapular, que iniciara de modo s&#250;bito havia aproximadamente seis horas. A dor fora intensa e cont&#237;nua desde o seu in&#237;cio, sem fator de al&#237;vio ou agravo. Associado &#224; dor, o paciente apresentava n&#225;useas, tontura e diaforese profusa. </p>
    <p>O paciente tinha hist&#243;ria de hipertens&#227;o h&#225; dois anos, por&#233;m n&#227;o fazia uso de medica&#231;&#245;es. Negava outras comorbidades, etilismo ou tabagismo atual. Tinha hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o. Ao exame f&#237;sico, apresentava-se normocorado, l&#250;cido, orientado e coerente, por&#233;m ansioso. Press&#227;o arterial de 160/100 mmHg no MSD, 140/80 mmHg no MSE e frequ&#234;ncia card&#237;aca de 88 bpm. Ausculta card&#237;aca com sopro holossist&#243;lico ++/6 em foco mitral, irradiado para axila, extremidades aquecidas, pulsos cheios e sim&#233;tricos, ausculta pulmonar normal, abdome sem sopros, indolor e exame neurol&#243;gico normal. Realizou eletrocardiograma que n&#227;o apresentou altera&#231;&#245;es isqu&#234;micas. </p>
    <p>Em seguida, foi encaminhado &#224; angiotomografia computadorizada de t&#243;rax (<xref ref-type="fig" rid="a15fig01">fig. 1A</xref>), que revelou uma ulcera&#231;&#227;o com penetra&#231;&#227;o de contraste at&#233; a camada m&#233;dia na parede lateral esquerda da aorta ap&#243;s a emerg&#234;ncia da art&#233;ria subcl&#225;via esquerda. No ecocardiograma transesof&#225;gico constou imagem sugestiva de &#250;lcera de aorta. Inicialmente o paciente recebeu tratamento com I-ECA, betabloqueador e analg&#233;sicos n&#227;o opioides. </p>
    <p><fig id="a15fig01"/>&#13;
&#160;&#13;
</p>
    <p>
      <fig id="a15fig01a">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-02-0e20-00015-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>&#13;
  <fig id="a15fig01xfig1b"/><fig id="a15fig01b"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-02-0e20-00015-gf02.jpg"/></fig></p>
    <p>&#13;
  <fig id="a15fig01xfig1c"/><fig id="a15fig01c"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-02-0e20-00015-gf03.jpg"/></fig></p>
    <p>&#13;
  <fig id="a15fig01xfig1d"/><fig id="a15fig01d"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-02-0e20-00015-gf04.jpg"/></fig></p>
    <p>Apesar do controle press&#243;rico e da frequ&#234;ncia card&#237;aca, o paciente permaneceu com epis&#243;dios de dor. Ap&#243;s institu&#237;do tratamento medicamentoso houve piora importante da dor, necessitando uso de opioides sem al&#237;vio adequado dos sintomas. </p>
    <p>Foram realizadas cineangiocoronariografia, que n&#227;o demonstrou coronariopatia, e aortografia tor&#225;cica, com imagem irregular ap&#243;s origem da art&#233;ria subcl&#225;via esquerda. Foi indicado tratamento percut&#226;neo de urg&#234;ncia com implante de endopr&#243;tese a&#243;rtica. Sob anestesia geral, foi realizada dissec&#231;&#227;o da art&#233;ria femoral direita e introduzido guia amplatzer 0,35" x 260 cm na aorta ascendente, posicionado endopr&#243;tese reta APOLLO 34 mm x 125 mm ap&#243;s origem da art&#233;ria subcl&#225;via esquerda (<xref ref-type="fig" rid="a15fig01">fig. 1B</xref>). </p>
    <p>Em raz&#227;o da n&#227;o identifica&#231;&#227;o adequada da imagem por meio da aortografia, o posicionamento da endopr&#243;tese foi definido mediante imagens da angiotomografia anteriormente descrita. O tempo total do procedimento foi de 110 minutos. Ap&#243;s procedimento, ainda na sala de hemodin&#226;mica, revertido efeito anest&#233;sico, o paciente permaneceu assintom&#225;tico. Recebeu alta no nono dia p&#243;s implante da endopr&#243;tese. </p>
    <p>Dezesseis meses ap&#243;s a interven&#231;&#227;o, foi realizada aortografia demonstrando oclus&#227;o da art&#233;ria subcl&#225;via esquerda e seu enchimento atrav&#233;s do pol&#237;gono de Willis ap&#243;s inje&#231;&#227;o seletiva de contraste na art&#233;ria vertebral direita, adequado posicionamento da endopr&#243;tese (<xref ref-type="fig" rid="a15fig01">fig. 1C</xref> e <xref ref-type="fig" rid="a15fig01">1D</xref>) e tomografia da aorta tor&#225;cica que n&#227;o demonstrou imagem sugestiva de &#250;lcera (<xref ref-type="fig" rid="a15fig01">fig. 1E</xref>). No seguimento ambulatorial de 20 meses, permanecia livre de eventos. </p>
    <p>O segundo caso diz respeito a uma paciente do sexo feminino, de 85 anos, que chegou &#224; emerg&#234;ncia referindo dor tor&#225;cica interescapular de forte intensidade, sem irradia&#231;&#227;o, iniciada subitamente em repouso havia duas horas. Associado &#224; dor, a paciente apresentava n&#225;useas, v&#244;mito e palidez. </p>
    <p>Referia ser hipertensa e tabagista de longa data, fazendo uso de Nitrendipino 10 mg e ASS 100 mg uma vez ao dia. Negava outras comorbidades e antecedentes familiares ou pessoais. Ao exame f&#237;sico apresentava-se p&#225;lida, prostrada, por&#233;m orientada e coerente. Press&#227;o arterial de 180/110 mmHg em ambos os membros superiores e frequ&#234;ncia card&#237;aca de 68 bpm. Ausculta card&#237;aca com bulhas hipofon&#233;ticas e sopro ejetivo ++/6 no foco a&#243;rtico, irradiado para regi&#227;o cervical. Extremidades aquecidas, pulsos cheios +++/4 e sim&#233;tricos, ausculta pulmonar normal, abdome sem sopros, indolor e exame neurol&#243;gico normal. </p>
    <p>Ao eletrocardiograma realizado na emerg&#234;ncia apresentava bloqueio de ramo direito e altera&#231;&#245;es secund&#225;rias da repolariza&#231;&#227;o ventricular. Foi realizado ecocardiograma transtor&#225;cico que evidenciou hematoma transmural na aorta descendente, hipertrofia do VE e dupla les&#227;o a&#243;rtica de grau moderado. Foi ent&#227;o submetida a angiotomografia de t&#243;rax, que revelou &#250;lcera penetrante com extravasamento de contraste para a camada m&#233;dia, hematoma transmural logo ap&#243;s a emerg&#234;ncia da art&#233;ria subcl&#225;via esquerda e discreto derrame pleural &#224; esquerda (<xref ref-type="fig" rid="a15fig02">fig. 2A</xref>). </p>
    <p><fig id="a15fig02"/>&#13;
&#160;&#13;
</p>
    <p>
      <fig id="a15fig02a">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-02-0e20-00015-gf05.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>&#13;
  <fig id="a15fig02xfig2b"/><fig id="a15fig02b"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-02-0e20-00015-gf06.jpg"/></fig></p>
    <p>Tendo sido diagnosticada &#250;lcera da aorta descendente, a paciente foi tratada clinicamente com nitroprussiato de s&#243;dio endovenoso e betabloqueadores. Ap&#243;s 10 dias internada em tratamento cl&#237;nico, apresentou recorr&#234;ncia da dor com queda de 10 pontos no hemat&#243;crito. Realizou nova angiotomografia de t&#243;rax que evidenciou progress&#227;o do hematoma e extenso derrame pleural bilateral (<xref ref-type="fig" rid="a15fig02">fig. 2B</xref> e <xref ref-type="fig" rid="a15fig02">2C</xref>). </p>
    <p>Decidiu-se pela realiza&#231;&#227;o de cineangiocoronagrafia e aortografia, objetivando tratamento percut&#226;neo com implante de endopr&#243;tese a&#243;rtica. A coronariografia evidenciou les&#227;o obstrutiva grave (80%) no ter&#231;o distal da art&#233;ria descendente anterior, demais coron&#225;rias sem les&#245;es significativas e ventr&#237;culo esquerdo com fun&#231;&#227;o normal. Aortografia tor&#225;cica e abdominal com importante aterosclerose e tortuosidade significativa, n&#227;o sendo visualizado extravazamento de contraste. No dia seguinte, sob anestesia geral, foi realizada dissec&#231;&#227;o da art&#233;ria femoral direita, utilizando-se guia amplatzer 0,35" x 260 cm na aorta ascendente, posicionado endopr&#243;tese Tag/Gore 34 mm x 200 mm, ap&#243;s origem da art&#233;ria subcl&#225;via esquerda (o posicionamento da endopr&#243;tese foi baseado nas imagens tomogr&#225;ficas (3D). O tempo total do procedimento foi de 110 minutos. Ap&#243;s o procedimento a paciente teve resolu&#231;&#227;o completa dos sintomas e melhora do hemat&#243;crito. Permaneceu internada por 10 dias e teve alta assintom&#225;tica. </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nas &#250;ltimas d&#233;cadas temos observado crescente desenvolvimento e avan&#231;o nos m&#233;todos de aquisi&#231;&#227;o de imagem em cardiologia, marcado, especialmente, pelo surgimento e aperfei&#231;oamento da tomografia computadorizada e da resson&#226;ncia nuclear magn&#233;tica. Esses avan&#231;os nos proporcionaram, entre outros, o conhecimento das variantes da dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica cl&#225;ssica. Desse modo, passamos a diagnosticar o hematoma intramural e a &#250;lcera ateroscler&#243;tica penetrante de aorta descrita inicialmente por Shennan em 1934<sup>1</sup> e caracterizada modernamente por Stanson em 1986<sup>2,5</sup>. Hoje reconhecemos essas variantes como precursores da dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica cl&#225;ssica, e as &#250;lceras profundas de aorta podem evoluir com a forma&#231;&#227;o de hematoma e at&#233; mesmo ruptura de aorta<sup>6</sup>. O risco de ruptura e mortalidade em um ano tamb&#233;m &#233; maior nesses pacientes quando comparado &#224; dissec&#231;&#227;o cl&#225;ssica<sup>4</sup>. Al&#233;m disso, as &#250;lceras de aorta podem originar dor tor&#225;cica cr&#244;nica intrat&#225;vel, sendo esse um fator independente para progress&#227;o da doen&#231;a e indicativo de abordagem agressiva inicial<sup>3,6</sup>. </p>
    <p>Sendo assim, trata-se de uma situa&#231;&#227;o em que o tratamento deve ser institu&#237;do assim que o diagn&#243;stico for confirmado pelos exames de imagem, uma vez que h&#225; elevado risco de ruptura e mortalidade. </p>
    <p>Entre as op&#231;&#245;es terap&#234;uticas, o tratamento percut&#226;neo com implante de endopr&#243;tese por via femoral tem sido escolhido em detrimento da cirurgia cl&#225;ssica, por apresentar maior seguran&#231;a e menores taxas de complica&#231;&#245;es, sobretudo considerando que a maioria dos pacientes apresenta alto risco operat&#243;rio por serem idosos e pelas comorbidades associadas<sup>4-8</sup>. Sugere-se, ent&#227;o, que a abordagem percut&#226;nea deva ser a abordagem de escolha em centros com experi&#234;ncia em tratamento de doen&#231;as da aorta. </p>
    <p>Nos casos relatados, observamos os extremos da faixa et&#225;ria usual para manifesta&#231;&#227;o da doen&#231;a e pacientes de ambos os sexos, inicialmente com hip&#243;tese diagn&#243;stica de cardiopatia isqu&#234;mica, refor&#231;ando a todos os profissionais a necessidade de constante suspei&#231;&#227;o cl&#237;nica quanto &#224; doen&#231;as agudas da aorta. </p>
    <p>Nesses casos, a abordagem inicial, com controle da press&#227;o arterial e tratamento da dor com analg&#233;sicos comuns e opioides, n&#227;o foi efetiva para resolu&#231;&#227;o dos sintomas apresentados pelos pacientes. Assim, optou-se pelo implante percut&#226;neo de endopr&#243;tese a&#243;rtica com resolu&#231;&#227;o sintom&#225;tica do quadro cl&#237;nico e manuten&#231;&#227;o do resultado durante os 20 meses de seguimento no primeiro caso e 30 dias no segundo. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes. </p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas. </p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o. </p>
    <p>
      <fn id="endb" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Rog&#233;rio Tadeu Tumelero </p>
        <p> Rua Teixeira Soares, 777/705 - Centro </p>
        <p> 99010-080 - Passo Fundo, RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="rttumelero@cardiol.br">rttumelero@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="rttumelero@terra.com.br">rttumelero@terra.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 13/03/09; revisado recebido em 28/12/09; aceito em 18/03/10. </p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <label>1</label>
        <mixed-citation>1. Shennan T. Dissecting aneurysms. London: HM Stationery Office; 1934. (M.R.C.Special Report Series, n.193).</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Dissecting aneurysms</source>
          <date>
            <year>1934</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shennan</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <label>2</label>
        <mixed-citation>2. Stanson AW, Kazmier FJ, Hollier LH, Edwards WD, Pairolero PC, Sheedy PF, et al. Penetrating atherosclerotic ulcers of the thoracic aorta: natural history and clinicopathologic correlations. Ann Vasc Surg. 1986; 1 (1): 15-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Penetrating atherosclerotic ulcers of the thoracic aorta: natural history and clinicopathologic correlations</article-title>
          <source>Ann Vasc Surg</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>15</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stanson</surname>
              <given-names>AW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kazmier</surname>
              <given-names>FJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hollier</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>WD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pairolero</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheedy</surname>
              <given-names>PF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <label>3</label>
        <mixed-citation>3. Ganaha F, Miller DC, Sugimoto K, Do YS, Minamiguchi H, Saito H, et al. Prognosis of aortic intramural hematoma with and without penetrating atherosclerotic ulcer: a clinical and radiological analysis. Circulation. 2002; 106 (3): 342-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognosis of aortic intramural hematoma with and without penetrating atherosclerotic ulcer: a clinical and radiological analysis</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>342</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ganaha</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sugimoto</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Do</surname>
              <given-names>YS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Minamiguchi</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saito</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <label>4</label>
        <mixed-citation>4. Coady MA, Rizzo JA, Hammond GL, Pierce JG, Kopf GS, Elefteriades JA. Penetrating ulcer of the thoracic aorta: what is it?. How do we recognize it? How do we manage it? J Vasc Surg. 1998; 27 (6): 1006-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Penetrating ulcer of the thoracic aorta: what is it?. How do we recognize it? How do we manage it?</article-title>
          <source>J Vasc Surg</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>1006</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Coady</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rizzo</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hammond</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pierce</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kopf</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elefteriades</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <label>5</label>
        <mixed-citation>5. Buffolo E, Pessa CJN. Variantes da dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica: &#250;lcera penetrante de aorta e hematoma intramural de aorta - uma an&#225;lise contempor&#226;nea. Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo. 2001; 11 (6): 1053-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Variantes da dissec&#231;&#227;o a&#243;rtica: &#250;lcera penetrante de aorta e hematoma intramural de aorta - uma an&#225;lise contempor&#226;nea</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1053</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Buffolo</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pessa</surname>
              <given-names>CJN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <label>6</label>
        <mixed-citation>6. Tsai TT, Nienaber CA, Eagle KA. Acute aortic syndromes. Circulation. 2005; 112 (24): 3802-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute aortic syndromes</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>3802</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>24</issue>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tsai</surname>
              <given-names>TT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nienaber</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eagle</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <label>7</label>
        <mixed-citation>7. Brinster DR, Wheatley GH 3rd, Williams J, Ramaiah VG, Diethrich EB, Rodriguez-Lopez JA. Are penetrating aortic ulcers best treated using an endovascular approach? Ann Thorac Surg. 2006; 82 (5): 1688-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Are penetrating aortic ulcers best treated using an endovascular approach</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1688</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brinster</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wheatley 3rd</surname>
              <given-names>GH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Williams</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramaiah</surname>
              <given-names>VG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Diethrich</surname>
              <given-names>EB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodriguez-Lopez</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <label>8</label>
        <mixed-citation>8. Botta L, Buttazzi K, Russo V, Parlapiano M, Gostoli V, Bartolomeo RD, et al. Endovascular repair for penetrating atherosclerotic ulcers of the descending thoracic aorta: early and mid-term results. Ann Thorac Surg. 2008; 85 (3): 987-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Endovascular repair for penetrating atherosclerotic ulcers of the descending thoracic aorta: early and mid-term results</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>987</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Botta</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buttazzi</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Russo</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parlapiano</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gostoli</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bartolomeo</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Implante de endopr&#243;tesis para tratamiento de &#250;lcera penetrante de aorta</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>La &#250;lcera ateroscler&#243;tica penetrante de aorta es una patolog&#237;a subdiagnosticada que presenta altas tasas de morbimortalidad. Referimos dos casos de pacientes con dolor tor&#225;cico intenso sin caracter&#237;sticas isqu&#233;micas que se sometieron a una angiotomograf&#237;a de t&#243;rax y presentaron ulceraci&#243;n en la pared de la aorta con penetraci&#243;n de contraste en la capa media. En raz&#243;n de la falta en el tratamiento cl&#237;nico, se sometieron a implantaci&#243;n percut&#225;nea de endopr&#243;tesis a&#243;rtica con resoluci&#243;n completa de los s&#237;ntomas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Implantaci&#243;n de pr&#243;tesis</kwd>
        <kwd>pr&#243;tesis valvulares cardiacas</kwd>
        <kwd>&#250;lcera</kwd>
        <kwd>aorta tor&#225;cica</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body2">
          <label>
            <bold>Implante de endopr&#243;tesis para tratamiento de &#250;lcera penetrante de aorta</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Rog&#233;rio Tadeu Tumelero; Norberto Toazza Duda; Alexandre Pereira Tognon; Luciano Panata; J&#250;lio Cesar Canfield Teixeira; Jo&#227;o Batista Machado Giongo</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p> Hospital S&#227;o Vicente de Paulo, Faculdade de Medicina da Universidade de Passo Fundo, passo Fundo, RS - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold> RESUMEN </bold>
      </p>
      <p>La &#250;lcera ateroscler&#243;tica penetrante de aorta es una patolog&#237;a subdiagnosticada que presenta altas tasas de morbimortalidad. Referimos dos casos de pacientes con dolor tor&#225;cico intenso sin caracter&#237;sticas isqu&#233;micas que se sometieron a una angiotomograf&#237;a de t&#243;rax y presentaron ulceraci&#243;n en la pared de la aorta con penetraci&#243;n de contraste en la capa media. En raz&#243;n de la falta en el tratamiento cl&#237;nico, se sometieron a implantaci&#243;n percut&#225;nea de endopr&#243;tesis a&#243;rtica con resoluci&#243;n completa de los s&#237;ntomas.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Implantaci&#243;n de pr&#243;tesis, pr&#243;tesis valvulares cardiacas, &#250;lcera / terapia, aorta tor&#225;cica.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n </bold>
      </p>
      <p>La &#250;lcera ateroscler&#243;tica penetrante de la aorta fue primeramente definida por Shennan en 1934<sup>1 </sup> y en la literatura moderna en 1986, por Stanson<sup>2</sup>, como una ulceraci&#243;n de una lesi&#243;n ateroscler&#243;tica de la aorta que penetra la l&#225;mina el&#225;stica interna y permite la formaci&#243;n de hematoma en la pared de la aorta<sup>2</sup>. Ulceraciones profundas de placas ateroscler&#243;ticas en la aorta pueden llevar la formaci&#243;n de un hematoma intramural, disecci&#243;n a&#243;rtica cl&#225;sica o perforaci&#243;n<sup>3</sup>. Esta enfermedad se produce en su gran mayor&#237;a en adultos mayores entre la sexta y la octava d&#233;cadas de vida, est&#225; asociada a la hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica (aproximadamente el 94% de los casos) y tabaquismo. La mayor&#237;a de los pacientes tiene otras manifestaciones derivadas de la enfermedad ateroscler&#243;tica, y por lo menos la mitad de ellos tiene una historia de aneurisma de aorta tor&#225;cica o abdominal. El cuadro cl&#237;nico imita la disecci&#243;n a&#243;rtica cl&#225;sica con dolor tor&#225;cico anterior en las &#250;lceras de la aorta ascendente y dolor interescapular o en el dorso en las lesiones de la aorta descendente. Al contrario de la disecci&#243;n cl&#225;sica, las &#250;lceras a&#243;rticas no producen manifestaciones isqu&#233;micas en miembros u &#243;rganos sist&#233;micos. El riesgo de ruptura y la mortalidad en un a&#241;o es mayor en estos casos en comparaci&#243;n con la disecci&#243;n a&#243;rtica cl&#225;sica<sup>3-5</sup></p>
      <p>
        <bold>Casos cl&#237;nicos </bold>
      </p>
      <p>Paciente masculino de 58 a&#241;os, ingres&#243; en el servicio de emergencia refiriendo dolor retroesternal en aprieto y como una "pu&#241;alada" de fuerte intensidad, que se irradiaba hacia el miembro superior izquierdo, la mand&#237;bula y la regi&#243;n interescapular, que hab&#237;a comenzado de repente, desde hab&#237;a aproximadamente seis horas. El dolor era intenso y continuo desde su principio, sin factor de alivio o empeoramiento. Asociado con el dolor, el paciente presentaba n&#225;useas, mareos y diaforesis profusa. </p>
      <p>El paciente ten&#237;a antecedentes de hipertensi&#243;n desde hace dos a&#241;os, pero no utilizaba los medicamentos. Negaba otras comorbilidades, el consumo de alcohol o tabaquismo a la &#233;poca. Ten&#237;a historia familiar de hipertensi&#243;n. Al examen f&#237;sico, se hallaba normal de color, l&#250;cido, orientado y coherente, pero ansioso. La presi&#243;n arterial de 160/100 mmHg en el MSD, 140/80 mmHg en el MSE y la frecuencia card&#237;aca de 88 lpm. La auscultaci&#243;n card&#237;aca con soplo holosist&#243;lico ++/6 en foco mitral, irradiado a la axila, las extremidades calentadas, pulsos llenos y sim&#233;tricos, auscultaci&#243;n pulmonar normal, abdomen sin soplos, sin dolor y examen neurol&#243;gico normal. Llev&#243; a cabo electrocardiograma que no evidenci&#243; alteraciones isqu&#233;micas. </p>
      <p>Acto seguido, se remiti&#243; a la angiotomograf&#237;a computarizada de t&#243;rax (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig01-body2">fig. 1A</xref>), que revel&#243; una &#250;lceraci&#243;n, con una penetraci&#243;n de contraste hasta la capa media de la pared lateral izquierda de la aorta despu&#233;s de la emergencia de la arteria subclavia izquierda. En la ecocardiograf&#237;a transesof&#225;gica consisti&#243; imagen sugestiva de la &#250;lcera de la aorta. Inicialmente, el paciente recibi&#243; tratamiento con I-ECA, betabloqueantes y los analg&#233;sicos no opioides. </p>
      <p content-type="html"><fig id="es_a15fig01-body2"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/JLGbKB53J38vLD7LfDnXsDx/f74cb5ee16646d6c13ce5bd7a2bb3f0003306c8f.jpg"/><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/JLGbKB53J38vLD7LfDnXsDx/a8de5251e2497004199a8fd7c036e440e4b0801a.jpg"/><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/JLGbKB53J38vLD7LfDnXsDx/9d46e97910367f0403a1de1342afbc7085aa2ae7.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-02-0e20-00015-gf01-es.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p>
      <p>A pesar del control de la presi&#243;n y del ritmo de la frecuencia card&#237;aco, el paciente continu&#243; con episodios de dolor. Tras instituido el tratamiento medicamentoso hubo empeoramiento importante del dolor, lo que requiri&#243; el uso de los opioides sin alivio adecuado de los s&#237;ntomas. </p>
      <p>La cineangiograf&#237;a coronaria se realiz&#243;, que no evidenci&#243; coronariopat&#237;a, y aortograf&#237;a tor&#225;cica, con imagen irregular despu&#233;s de origen de la arteria subclavia izquierda. Se indic&#243; tratamiento percut&#225;neo de urgencia con la implantaci&#243;n de endopr&#243;tesis a&#243;rtica. Bajo anestesia general, se realiz&#243; la disecci&#243;n de la arteria femoral derecha y se introdujo una gu&#237;a amplatzer 0,35 "x 260 cm en la aorta ascendente, posicionando endopr&#243;tesis recta APOLLO 34 mm x 125 mm despu&#233;s origen de la arteria subclavia izquierda (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig01-body2">fig. 1B</xref>). </p>
      <p>Debido a la no identificaci&#243;n adecuada de la imagen por medio de la aortograf&#237;a, el posicionamiento de la endopr&#243;tesis se defini&#243; mediante las im&#225;genes de la angiograf&#237;a descrita anteriormente. El tiempo total del procedimiento fue de 110 minutos. Despu&#233;s del procedimiento, a&#250;n en el aula de hemodin&#225;mica, tras revertido el efecto anest&#233;sico, el paciente permaneci&#243; asintom&#225;tico. Fue dada de alta en el noveno d&#237;a despu&#233;s de la implantaci&#243;n de la endopr&#243;tesis. </p>
      <p>Diecis&#233;is meses despu&#233;s de la intervenci&#243;n, se realiz&#243; la aortograf&#237;a que evidenci&#243; oclusi&#243;n de la arteria subclavia izquierda y su llenado a trav&#233;s del pol&#237;gono de Willis despu&#233;s de la inyecci&#243;n selectiva de contraste en la arteria vertebral derecha, adecuado el posicionamiento de la endopr&#243;tesis. (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig01-body2">Fig. 1C</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_a15fig01-body2">1D</xref>) y la tomograf&#237;a de la aorta tor&#225;cica que no demostr&#243; una imagen sugestiva de la &#250;lcera (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig01-body2">Fig. 1E</xref>). En el seguimiento ambulatorio de 20 meses se mantuvo libre de eventos. </p>
      <p>El segundo caso se refiere a una paciente del sexo femenino, de 85 a&#241;os, quien ingres&#243; a la emergencia refiriendo dolor tor&#225;cico interescapular de fuerte intensidad, sin irradiaci&#243;n, que se inici&#243; s&#250;bitamente en el reposo hab&#237;a dos horas. Asociado con el dolor, la paciente ten&#237;a n&#225;useas, v&#243;mitos y palidez. </p>
      <p>Refer&#237;a ser hipertensa y tabaquista de larga fecha, hac&#237;a el uso de Nitrendipino 10 mg y ASS 100 mg una vez al d&#237;a. No refer&#237;a otras comorbilidades y antecedentes personales o familiares. Al examen f&#237;sico se hallaba p&#225;lida, postrada, pero centrada y coherente. La presi&#243;n arterial de 180/110 mmHg en ambos miembros superiores y frecuencia cardiaca de 68 lpm. Auscultaci&#243;n cardiaca con ruidos hipofon&#233;ticas y soplo eyectivo ++/6 en el enfoque a&#243;rtico, irradiado para la regi&#243;n cervical. Extremidades calentadas, pulsos completos +++/4 y sim&#233;tricos, la auscultaci&#243;n pulmonar normal, abdomen sin soplos, sin dolor y examen neurol&#243;gico normal. </p>
      <p>Al electrocardiograma realizado en la sala de emergencia presentaba bloqueo de rama derecha y alteraciones secundarias de la repolarizaci&#243;n ventricular. Se llev&#243; a cabo ecocardiograf&#237;a transtor&#225;cica que evidenci&#243; hematoma transmural en la aorta descendente, hipertrofia del VI y doble lesi&#243;n a&#243;rtica de grado moderado. As&#237; que se someti&#243; la angiotomograf&#237;a de t&#243;rax que revel&#243; una &#250;lcera penetrante con extravasaci&#243;n de contraste para la capa media, hematoma transmural despu&#233;s de la aparici&#243;n de la arteria subclavia izquierda y leve derrame pleural a la izquierda (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig02-body2">fig. 2A</xref>). </p>
      <p content-type="html"><fig id="es_a15fig02-body2"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/JLGbKB53J38vLD7LfDnXsDx/fe82001615edafeba31023ad5358f4a45b8c428c.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-02-0e20-00015-gf02-es.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p>
      <p>Despu&#233;s de haber sido diagnosticada &#250;lcera de la aorta descendente, el paciente fue tratado cl&#237;nicamente con nitroprusiato de sodio endovenoso y bloqueantes. Despu&#233;s de 10 d&#237;as de hospitalizaci&#243;n en tratamiento cl&#237;nico, present&#243; recurrencia del dolor con una ca&#237;da de 10 puntos en el hematocrito. Llev&#243; a cabo una nueva angiotomograf&#237;a de t&#243;rax que evidenci&#243; progresi&#243;n del hematoma y extenso derrame pleural bilateral (<xref ref-type="fig" rid="es_a15fig02-body2">fig. 2B</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_a15fig02-body2">2C</xref>). </p>
      <p>Se decidi&#243; por la realizaci&#243;n de cineangiocoronagraf&#237;a y aortograf&#237;a, objetivando tratamiento percut&#225;neo con implante de endopr&#243;tesis a&#243;rtica. La coronariograf&#237;a evidenci&#243; lesi&#243;n obstructiva severa (80%) en el tercio distal de la arteria coronaria descendente anterior, dem&#225;s coronarias sin lesiones significativas y ventr&#237;culo izquierdo con funci&#243;n normal. Aortograf&#237;a tor&#225;cica y abdominal con importante aterosclerosis y tortuosidad significativa, sin visualizarse extravasaci&#243;n de contraste. Al d&#237;a siguiente, bajo anestesia general se realiz&#243; la disecci&#243;n de la arteria femoral derecha, con una gu&#237;a amplatzer 0,35 mm x 260 cm en la aorta ascendente, posicionado endopr&#243;tesis Tag/Gore 34 mm x 200 mm, tras origen de la arteria subclavia izquierda (el posicionamiento de la endopr&#243;tesis se bas&#243; en las im&#225;genes tomogr&#225;ficas (3D). El tiempo total del procedimiento fue de 110 minutos. Despu&#233;s del procedimiento la paciente tuvo resoluci&#243;n completa de los s&#237;ntomas y mejora en el hematocrito. Permaneci&#243; internada por 10 d&#237;as y fue dada de alta asintom&#225;tica. </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n </bold>
      </p>
      <p>Las &#250;ltimas d&#233;cadas hemos observado un creciente desarrollo y avance en los m&#233;todos de adquisici&#243;n de imagen en cardiolog&#237;a, que se caracteriza especialmente por la aparici&#243;n y el perfeccionamiento de la tomograf&#237;a computarizada y la resonancia nuclear magn&#233;tica. Estos avances nos han proporcionado, entre otros, el conocimiento de las variantes de la disecci&#243;n a&#243;rtica cl&#225;sica. As&#237;, pasamos a diagnosticar el hematoma intramural y la &#250;lcera ateroscler&#243;tica penetrante de aorta descrita inicialmente por Shennan en 1934<sup>1</sup> y caracterizada modernamente por Stanson en 1986<sup>2,5</sup>. Hoy reconocemos estas variantes como precursores de la disecci&#243;n a&#243;rtica cl&#225;sica, y las &#250;lceras profundas de aorta pueden evolucionar con la formaci&#243;n de hematoma y incluso ruptura de aorta<sup>6</sup>. El riesgo de ruptura y mortalidad en un a&#241;o tambi&#233;n es mayor en estos pacientes cuando comparado a la disecci&#243;n cl&#225;sica<sup>4</sup>. Adem&#225;s de esto, las &#250;lceras de aorta pueden originar dolor tor&#225;cica cr&#243;nica intratable, siendo este un factor independiente para progresi&#243;n de la enfermedad y indicativo de abordaje agresivo inicial<sup>3,6</sup>. </p>
      <p>Por lo tanto, se trata de una situaci&#243;n en la que se debe establecer un tratamiento tan pronto como el diagn&#243;stico se confirma mediante estudios de imagen, ya que es de alto riesgo de ruptura y mortalidad. </p>
      <p>Entre las opciones terap&#233;uticas, el tratamiento percut&#225;neo con implantaci&#243;n de endopr&#243;tesis a trav&#233;s de la arteria femoral se ha elegido sobre la cirug&#237;a tradicional, debido a su mayor seguridad y menores tasas de complicaciones, sobre todo teniendo en cuenta que la mayor&#237;a de los pacientes presenta alto riesgo operatorio por ser mayores y por las comorbilidades asociadas<sup>-8</sup>. As&#237; que se sugiere que el abordaje percut&#225;neo debe ser el abordaje de elecci&#243;n en centros con experiencia en tratamiento de enfermedades de la aorta. </p>
      <p>En los casos referidos, observamos los extremos del grupo de edad para la manifestaci&#243;n de la enfermedad y los pacientes de ambos sexos, en un principio con una hip&#243;tesis diagn&#243;stica de cardiopat&#237;a isqu&#233;mica, reforzando a todos los profesionales la necesidad de una sospecha cl&#237;nica m&#225;s constante a las enfermedades a&#243;rticas agudas. </p>
      <p>En tales casos, el enfoque inicial, con el control de la presi&#243;n arterial y el tratamiento del dolor con analg&#233;sicos opioides y comunes, no dio lugar a la resoluci&#243;n de los s&#237;ntomas experimentados por los pacientes. As&#237; que optamos por la implantaci&#243;n percut&#225;nea de endopr&#243;tesis a&#243;rtica con una resoluci&#243;n sintom&#225;tica del cuadro cl&#237;nico y mantenimiento del resultado durante los 20 meses de seguimiento en el primer caso y 30 d&#237;as en el segundo. </p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>No hay conflicto de intereses pertinentes. </p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas. </p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este estudio no est&#225; asociado con ning&#250;n programa de posgrado. </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Endovascular stent-graft treatment of penetrating aortic ulcer</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Penet rat ing aor t ic atherosclerot ic ulcer i s an underdiagnosed condition that presents high rates of morbidity and mortality. We report two cases of patients with severe chest pain, with no ischemic features, who underwent chest angiotomography and showed an ulceration of the aortic wall, with contrast penetration into the middle layer. Due to the failure of the medical treatment, the patients underwent percutaneous aortic stent implantation with complete resolution of symptoms.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Prosthesis implantation</kwd>
        <kwd>heart valve prosthesis</kwd>
        <kwd>ulcer</kwd>
        <kwd>thoracic</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="enda-body3">
          <label>
            <bold>Endovascular stent-graft treatment of penetrating aortic ulcer</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Rog&#233;rio Tadeu Tumelero; Norberto Toazza Duda; Alexandre Pereira Tognon; Luciano Panata; J&#250;lio Cesar Canfield Teixeira; Jo&#227;o Batista Machado Giongo</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital S&#227;o Vicente de Paulo, Faculdade de Medicina da Universidade de Passo Fundo, passo Fundo, RS - Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT </bold>
      </p>
      <p>Penet rat ing aor t ic atherosclerot ic ulcer i s an underdiagnosed condition that presents high rates of morbidity and mortality. We report two cases of patients with severe chest pain, with no ischemic features, who underwent chest angiotomography and showed an ulceration of the aortic wall, with contrast penetration into the middle layer. Due to the failure of the medical treatment, the patients underwent percutaneous aortic stent implantation with complete resolution of symptoms.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Prosthesis implantation; heart valve prosthesis; ulcer/ therapy aorta, thoracic.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Penetrating atherosclerotic ulcer of the aorta was first defined in modern literature by Shennan in 1934<sup>1 </sup>and in modern literature by Stanson<sup>2</sup>, in 1986 as an ulceration of an aortic atherosclerotic lesion that penetrates the internal elastic lamina and allows for hematoma formation in the aortic wall<sup>2</sup>. Deep ulceration of atherosclerotic plaques in the aorta can lead to the formation of an intramural hematoma, a classic aortic dissection, or a perforation<sup>3</sup>. This disease occurs mostly in elderly patients between the sixth and the eighth decades of life, and is associated with hypertension (approximately 94% of cases) and smoking habit. Most patients have other atherosclerotic disease manifestations, and half of these have a history of thoracic or abdominal aortic aneurysm. The clinical picture mimics the classic aortic dissection, with anterior chest pain in ulcers of the ascending aorta, and interscapular or back pain in lesions of the descending aorta. Unlike classical dissection, aortic ulcers produce no ischemic events in limbs or organ systems. These cases have greater risk of rupture and mortality in one year when compared with classic aortic dissection<sup>3-5</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Case reports</bold>
      </p>
      <p>A 58-year-old male patient was admitted to the emergency room referring retrosternal pain, described as squeezing, and a high-intensity "stab" radiating to his left arm, jaw, and interscapular region, with sudden onset six hours before admission. The pain was intense and sustained from the beginning, with no relieving or aggravating factor. Associated with the pain, the patient had nausea, dizziness, and profuse diaphoresis. </p>
      <p>The patient had had a history of hypertension two years before admission, but did not use medication. He denied other comorbidities, alcohol consumption, or current smoking habit. He had a family history of hypertension. On physical examination, the patient had good coloring and was alert, oriented, and coherent, but anxious. The blood pressure was 160/100 mmHg in the right upper limb, and 140/80 mmHg in the left upper limb, with a heart rate of 88 bpm. Heart auscultation revealed a 2/6 holosystolic murmur in the mitral valve area that radiated to the armpit. The patient had warm extremities, full and symmetric pulses, normal chest auscultation, nontender abdomen without murmurs, and normal findings on neurological examination. His electrocardiogram showed no ischemic changes. </p>
      <p>He then underwent chest computed tomography angiography (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig01-body3">Fig. 1A</xref>), which revealed an ulcer of the left lateral wall of the aorta, after the origin of the left subclavian artery, with contrast penetration into the middle layer. The transesophageal echocardiography showed an image suggestive of ulcer of the aorta. Initially the patient was treated with angiotensin I-converting enzyme inhibitors, beta-blockers, and non-opioid analgesics. </p>
      <p content-type="html"><fig id="en_a15fig01-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/JLGbKB53J38vLD7LfDnXsDx/b45610c09cf8f65bf1a4b6642f9b40cdd73bfa5d.jpg"/><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/JLGbKB53J38vLD7LfDnXsDx/0201761149c21a402194fa5c205bbe1b4c5d39ac.jpg"/><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/JLGbKB53J38vLD7LfDnXsDx/3e8d2f659b928c083b6f12d2a54e3d7b4b8ef774.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-02-0e20-00015-gf01-en.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p>
      <p>Despite blood pressure and heart rate control, the patient continued to present pain episodes. After the drug treatment, there was significant worsening of the pain, requiring the use of opioids, without adequate relief of the symptoms. </p>
      <p>A coronary angiography was performed, which revealed no coronary artery disease, and the chest aortography showed an irregular image after the left subclavian artery origin. An urgent percutaneous treatment was indicated with an aortic endoprosthesis implantation. Under general anesthesia, the right femoral artery was dissected: an Amplatzer 0.35" x 260 cm guide was introduced in the ascending aorta, and an APOLLO 34 mm x 125 mm stent was placed after the origin of the left subclavian artery (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig01-body3">Fig. 1B</xref>). </p>
      <p>Since no proper identification of the image was achieved by aortography, the stent positioning was defined by the previously described angiotomographic images. The total procedure time was 110 minutes. After the procedure, still in the catheterization laboratory, the anesthesia was reversed, and the patient remained asymptomatic. He was discharged on the ninth day after the stent implantation. </p>
      <p>Sixteen months after the intervention, an aortography was performed showing occlusion of the left subclavian artery, which filled through the circle of Willis after selective contrast injection in the right vertebral artery. The aortography also showed proper positioning of the stent (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig01-body3">Fig. 1C</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_a15fig01-body3">1D</xref>), and the CT scan of the thoracic aorta showed no image suggestive of ulcer (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig01-body3">Fig. 1E</xref>). In the 20-month outpatient follow-up period, the subject remained event free. </p>
      <p>The second case is that of an 85 year old female patient, who was admitted to the emergency room referring high intensity interscapular chest pain without radiation, which had begun suddenly at home two hours before admission. Associated with the pain, the patient had nausea, vomiting, and pallor. </p>
      <p>The patient reported having had hypertension and smoking habit for a long time, and she used 10 mg nitrendipine and 100 mg ASS once a day. She reported no other comorbidities or personal and family history. On physical examination she was pale, prostrate, but oriented and coherent. The blood pressure was 180/110 mmHg in both upper limbs, and the heart rate was 68 bpm. The heart auscultation revealed diminished heart sounds and a 2/6 ejection murmur in the aortic area that radiated to the cervical region. The patient had warm extremities, 3/4 full and symmetrical pulses, normal pulmonary auscultation, nontender abdomen without murmurs, and normal findings on neurological examination. </p>
      <p>The electrocardiogram performed in the emergency room showed right bundle branch block and secondary alterations of ventricular repolarization. A transthoracic echocardiogram was performed, revealing a transmural hematoma in the descending aorta, LV hypertrophy, and a moderate double aortic lesion. She then underwent a chest angiotomography, which revealed a penetrating ulcer with contrast extravasation into the middle layer, a transmural hematoma immediately after the origin of the left subclavian artery, and a mild left pleural effusion (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig02-body3">Fig. 2A</xref>). </p>
      <p content-type="html"><fig id="en_a15fig02-body3"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/JLGbKB53J38vLD7LfDnXsDx/3e1e60fd836d99216360e31a4542db6a14d06acb.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-02-0e20-00015-gf02-en.jpg"/></fig>&#13;
&#160;&#13;
</p>
      <p>After the diagnosis of ulcer of the descending aorta was established, the patient was treated medically with intravenous sodium nitroprusside and beta blockers. After a 10-day hospitalization period in medical treatment, she had a recurrence of the pain with a 10-point drop in hematocrit. A new angiotomography of the chest showed progression of the hematoma and extensive bilateral pleural effusion (<xref ref-type="fig" rid="en_a15fig02-body3">Fig. 2B</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_a15fig02-body3">2C</xref>). </p>
      <p>A cineangiocoronariography and an aortography were performed, aiming at a percutaneous aortic endoprosthesis implantation. The coronary angiography showed severe stenosis (80%) in the distal third of the anterior descending coronary artery with no other significant injuries in other coronary arteries, and left ventricle with normal function. The thoracic and abdominal aortography showed significant atherosclerosis and tortuosity, with no visible contrast extravasation. In the following day, under general anesthesia, the right femoral artery was dissected, and an Amplatzer 0.35" x 260 cm guide was introduced in the ascending aorta, and a Tag/Gore 34 mm x 200 mm stent was positioned after the origin of the left subclavian artery (the endoprosthesis placement was based on 3D tomographic images). The total procedure time was 110 minutes. After the procedure the patient had complete resolution of symptoms and improvement in hematocrit. She remained hospitalized for 10 days and was discharged asymptomatic. </p>
      <p>
        <bold>Discussion </bold>
      </p>
      <p>In recent decades there have been increasing development and advancement in cardiac imaging methods, especially marked by the emergence and refinement of the computed tomography and the magnetic resonance imaging. These advances have given us, among other things, knowledge of classic aortic dissection variations. Therefore, this allowed for the diagnosis of intramural hematoma and penetrating atherosclerotic aortic ulcer, which were described by Shennan, in 1934<sup>1</sup>, and more recently characterized by Stanson, in 1986<sup>2,5</sup>. Today we recognize these variants as precursors of classic aortic dissection; moreover, deep ulcers of the aorta can lead to hematoma formation and even rupture of the aorta<sup>6</sup>. The risk of rupture and mortality in one year is higher for these patients when compared to that of classic dissection<sup>4</sup>. In addition, ulcers of the aorta can cause intractable chronic chest pain, which is an independent factor for disease progression and an indication for an aggressive initial approach<sup>3,6</sup>. </p>
      <p>Therefore, this is a situation in which the treatment should be instituted as soon as the diagnosis is confirmed by imaging studies, because there is high risk of rupture and mortality. </p>
      <p>Among the therapeutic options, percutaneous treatment with stent implantation via the femoral artery is preferred over traditional surgery, due to its higher safety and lower rates of complications, especially considering the high risk for surgery in most patients, due to their advanced age, and the associated comorbidities<sup>4-8</sup>. It is suggested, then, that the percutaneous approach should be the preferred approach in centers with experience in treating diseases of the aorta. </p>
      <p>In the reported cases, we observed the usual extremes of age for the manifestation of the disease in patients of both genders presenting with an initial diagnosis of ischemic heart disease, which reinforced the need for constant clinical suspicion of acute aortic diseases. </p>
      <p>In these cases, the initial approach, with blood pressure control and treatment of pain with opioid painkillers, was not effective for the resolution of the symptoms presented by the patients. So we opted for a percutaneous aortic stent implantation and achieved symptomatic resolution and maintenance of the clinical outcome for a 20-month follow-up period, in the first case, and a 30-day follow-up period, in the second case. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported. </p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study. </p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program. </p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
