<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">jDNFBTYwJRLQGGxkKV5KYsJ</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2011000100005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(11)09600105</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000142</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Implementando diretrizes cl&#237;nicas na aten&#231;&#227;o ao infarto agudo do mioc&#225;rdio em uma emerg&#234;ncia p&#250;blica</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Escosteguy</surname>
            <given-names>Claudia Caminha</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Teixeira</surname>
            <given-names>Alfredo Brasil</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Portela</surname>
            <given-names>Margareth Crisostomo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guimar&#227;es</surname>
            <given-names>Artur Eduardo Cotrim</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lima</surname>
            <given-names>Sheyla Maria Lemos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira</surname>
            <given-names>Vanja Maria Bessa</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Brito</surname>
            <given-names>Claudia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital dos Servidores do Estado do Rio de Janeiro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Funda&#231;&#227;o Oswaldo Cruz</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Fiocruz </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Geral de Bonsucesso</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>01</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
      <volume>96</volume>
      <issue>1</issue>
      <fpage>18</fpage>
      <lpage>25</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>28</day>
          <month>06</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>27</day>
          <month>05</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>25</day>
          <month>01</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A implementa&#231;&#227;o de diretrizes cl&#237;nicas na aten&#231;&#227;o ao infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM) produz melhores resultados. OBJETIVO: Apresentar um programa multidisciplinar de implementa&#231;&#227;o dessas diretrizes em uma grande emerg&#234;ncia p&#250;blica e verificar seu impacto. M&#201;TODOS: Estudo de avalia&#231;&#227;o de servi&#231;os de sa&#250;de, com desenho do tipo "antes e ap&#243;s", para avaliar os indicadores da qualidade da aten&#231;&#227;o ao IAM antes e ap&#243;s a implementa&#231;&#227;o de estrat&#233;gias de treinamento e de facilita&#231;&#227;o da ades&#227;o das equipes da emerg&#234;ncia a diretrizes cl&#237;nicas. Isso inclui a elabora&#231;&#227;o de material did&#225;tico e de sensibiliza&#231;&#227;o e a supervis&#227;o continuada. Estimativa de risco relativo (RR) e intervalos de confian&#231;a (IC95%). RESULTADOS: Grupo pr&#233;-programa de diretrizes cl&#237;nicas, 78 casos de IAM; grupo p&#243;s-programa, 66 casos de IAM. A maioria dos casos foi tratada apenas na emerg&#234;ncia, por limita&#231;&#227;o de vagas na unidade coronariana. Observou-se aumento significativo (p&lt;0,05) no uso de diversas interven&#231;&#245;es avaliadas (indicadores de processo): betabloqueadores, 83%; inibidores da enzima conversora do angiotensinog&#234;nio, 22%; hipolipemiantes, 69%; nitrato intravenoso, 55%; reperfus&#227;o coronariana em IAM com supradesnivelamento de segmento ST, 98%. O uso de &#225;cido acetilsalic&#237;lico desde o primeiro dia do IAM alcan&#231;ou 95,5% dos casos. A perda de oportunidade de reperfus&#227;o coronariana, nos casos com essa indica&#231;&#227;o, reduziu de 71,4% para 17,6% p&#243;s-treinamento. CONCLUS&#195;O: O programa obteve um impacto expressivo e a sua multiplica&#231;&#227;o para outras unidades pode contribuir para melhorar a assist&#234;ncia ao IAM no SUS.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Guias de pr&#225;tica cl&#237;nica</kwd>
        <kwd>diretrizes</kwd>
        <kwd>infarto do mioc&#225;rdio</kwd>
        <kwd>urg&#234;ncias</kwd>
        <kwd>qualidade da assist&#234;ncia &#224; sa&#250;de</kwd>
        <kwd>gest&#227;o em sa&#250;de</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>12</day>
        <month>11</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Implementando diretrizes cl&#237;nicas na aten&#231;&#227;o ao infarto agudo do mioc&#225;rdio em uma emerg&#234;ncia p&#250;blica</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Claudia Caminha Escosteguy<sup>I</sup>; Alfredo Brasil Teixeira<sup>II</sup>; Margareth Crisostomo Portela<sup>III</sup>; Artur Eduardo Cotrim Guimar&#227;es<sup>II</sup>; Sheyla Maria Lemos Lima<sup>III</sup>; Vanja Maria Bessa Ferreira<sup>III</sup>; Claudia Brito<sup>III</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital dos Servidores do Estado/Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Rio de janeiro, RJ - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Hospital Geral de Bonsucesso/Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Rio de janeiro, RJ - Brasil </p>
    <p><sup>III</sup>Escola Nacional de Sa&#250;de P&#250;blica/Fiocruz, Rio de janeiro, RJ - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> A implementa&#231;&#227;o de diretrizes cl&#237;nicas na aten&#231;&#227;o ao infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM) produz melhores resultados. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Apresentar um programa multidisciplinar de implementa&#231;&#227;o dessas diretrizes em uma grande emerg&#234;ncia p&#250;blica e verificar seu impacto. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudo de avalia&#231;&#227;o de servi&#231;os de sa&#250;de, com desenho do tipo "antes e ap&#243;s", para avaliar os indicadores da qualidade da aten&#231;&#227;o ao IAM antes e ap&#243;s a implementa&#231;&#227;o de estrat&#233;gias de treinamento e de facilita&#231;&#227;o da ades&#227;o das equipes da emerg&#234;ncia a diretrizes cl&#237;nicas. Isso inclui a elabora&#231;&#227;o de material did&#225;tico e de sensibiliza&#231;&#227;o e a supervis&#227;o continuada. Estimativa de risco relativo (RR) e intervalos de confian&#231;a (IC95%). </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Grupo pr&#233;-programa de diretrizes cl&#237;nicas, 78 casos de IAM; grupo p&#243;s-programa, 66 casos de IAM. A maioria dos casos foi tratada apenas na emerg&#234;ncia, por limita&#231;&#227;o de vagas na unidade coronariana. Observou-se aumento significativo (p&lt;0,05) no uso de diversas interven&#231;&#245;es avaliadas (indicadores de processo): betabloqueadores, 83%; inibidores da enzima conversora do angiotensinog&#234;nio, 22%; hipolipemiantes, 69%; nitrato intravenoso, 55%; reperfus&#227;o coronariana em IAM com supradesnivelamento de segmento ST, 98%. O uso de &#225;cido acetilsalic&#237;lico desde o primeiro dia do IAM alcan&#231;ou 95,5% dos casos. A perda de oportunidade de reperfus&#227;o coronariana, nos casos com essa indica&#231;&#227;o, reduziu de 71,4% para 17,6% p&#243;s-treinamento. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O programa obteve um impacto expressivo e a sua multiplica&#231;&#227;o para outras unidades pode contribuir para melhorar a assist&#234;ncia ao IAM no SUS.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Guias de pr&#225;tica cl&#237;nica, diretrizes, infarto do mioc&#225;rdio, urg&#234;ncias, qualidade da assist&#234;ncia &#224; sa&#250;de, gest&#227;o em sa&#250;de.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Apesar da observa&#231;&#227;o de uma tend&#234;ncia &#224; redu&#231;&#227;o da mortalidade por doen&#231;as cardiovasculares (DCV) no Brasil, esse grupo de doen&#231;as permanece a primeira causa de mortalidade proporcional no pa&#237;s, respons&#225;vel por aproximadamente 32% dos &#243;bitos. Apresentam um elevado impacto sobre os custos da assist&#234;ncia m&#233;dica e sobre a qualidade de vida. A doen&#231;a isqu&#234;mica do cora&#231;&#227;o (DIC), que inclui o infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM), &#233; o componente principal da mortalidade cardiovascular em v&#225;rias cidades das Regi&#245;es Sul e Sudeste, inclusive no munic&#237;pio do Rio de Janeiro<sup>1,2</sup>.</p>
    <p>Embora estudos recentes mostrem que a taxa de letalidade hospitalar do IAM tenha ca&#237;do para, aproximadamente, 6%, diversos pa&#237;ses relatam taxas que variam de 16,7% a 21%, bem acima daquelas observadas nos ensaios cl&#237;nicos<sup>3-8</sup>. Poss&#237;veis explica&#231;&#245;es para essa varia&#231;&#227;o incluem os crit&#233;rios de sele&#231;&#227;o adotados nos ensaios cl&#237;nicos, a n&#227;o aplica&#231;&#227;o de tratamento otimizado na pr&#225;tica cl&#237;nica, treinamento das equipes de sa&#250;de, recursos existentes, gravidade e condi&#231;&#245;es sociais dos pacientes.</p>
    <p>Para a aten&#231;&#227;o ao IAM, h&#225; in&#250;meras op&#231;&#245;es terap&#234;uticas eficazes, divulgadas atrav&#233;s de diretrizes cl&#237;nicas (DC) por sociedades internacionais, bem como pela Sociedade Brasileira de Cardiologia (SBC)<sup>9-11</sup>. Entretanto, &#233; grande a varia&#231;&#227;o do uso dessas terap&#234;uticas, o que pode evidenciar, in&#250;meras vezes, a n&#227;o ades&#227;o a protocolos bem estabelecidos<sup>12-17</sup>.</p>
    <p>Hoje &#233; internacionalmente aceita a pressuposi&#231;&#227;o de que a implementa&#231;&#227;o de DC definidas a partir da evid&#234;ncia cient&#237;fica dispon&#237;vel acerca da efic&#225;cia e efetividade de interven&#231;&#245;es, produz melhores resultados na popula&#231;&#227;o assistida<sup>16-20</sup>. Coloca-se ainda o desafio da incorpora&#231;&#227;o da gest&#227;o da cl&#237;nica como dimens&#227;o da gest&#227;o nas organiza&#231;&#245;es de sa&#250;de e o entendimento de que as iniciativas voltadas para a melhoria da qualidade assistencial precisam ser integradas e conduzidas no n&#237;vel organizacional<sup>21-27</sup>. Nesse sentido, este artigo tem como objetivo apresentar uma experi&#234;ncia de implementa&#231;&#227;o de DC para a aten&#231;&#227;o ao IAM em um hospital geral p&#250;blico no munic&#237;pio do Rio de Janeiro, focalizando as estrat&#233;gias empregadas e os resultados assistenciais obtidos.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>O estudo envolve desenho de avalia&#231;&#227;o "antes e ap&#243;s", contemplando indicadores da qualidade da aten&#231;&#227;o ao IAM, em per&#237;odo anterior e posterior &#224; implanta&#231;&#227;o de um programa de implementa&#231;&#227;o de DC na emerg&#234;ncia do Hospital Geral de Bonsucesso (HGB), no munic&#237;pio do Rio de Janeiro. O programa incluiu estrat&#233;gias de capacita&#231;&#227;o e de facilita&#231;&#227;o da ades&#227;o das equipes a condutas baseadas em evid&#234;ncia cient&#237;fica, definidas, em formato sint&#233;tico, a partir da III Diretriz sobre Tratamento do Infarto Agudo do Mioc&#225;rdio da SBC<sup>11</sup>. A equipe do estudo promoveu inicialmente uma oficina de trabalho com representantes da Associa&#231;&#227;o M&#233;dica Brasileira (AMB), cardiologistas da SBC e da Sociedade de Cardiologia do Estado do Rio de Janeiro, para pactuar uma agenda de trabalho com rela&#231;&#227;o &#224; necessidade e &#224; viabilidade de atualiza&#231;&#227;o das diretrizes. As dificuldades para implementa&#231;&#227;o dessa agenda foram incompat&#237;veis com o cronograma do estudo. Portanto optou-se pela Diretriz publicada pela SBC, que, na sua maior parte, continha conte&#250;do atual com recomenda&#231;&#245;es para o tratamento do IAM baseadas em evid&#234;ncia cient&#237;fica.</p>
    <p>Com vistas &#224; r&#225;pida identifica&#231;&#227;o e interven&#231;&#227;o sobre pacientes com diagn&#243;stico potencial de IAM, a capacita&#231;&#227;o e a produ&#231;&#227;o de materiais educativos espec&#237;ficos tiveram como alvo n&#227;o somente profissionais de sa&#250;de (m&#233;dicos, enfermeiros, t&#233;cnicos de enfermagem e t&#233;cnicos de eletrocardiograma), mas tamb&#233;m, recepcionistas, maqueiros e vigilantes envolvidos no atendimento aos pacientes. Os materiais produzidos e utilizados como facilitadores da ades&#227;o &#224;s DC inclu&#237;ram: livreto contendo a s&#237;ntese das diretrizes, distribu&#237;do entre os profissionais de sa&#250;de de n&#237;vel superior, particularmente m&#233;dicos; folder de bolso contendo resumo do livreto, com as recomenda&#231;&#245;es terap&#234;uticas consideradas mais relevantes e um fluxograma de atendimento ao IAM, direcionado aos m&#233;dicos; e crach&#225;s espec&#237;ficos com conte&#250;do adaptado &#224;s diversas categorias profissionais. Os crach&#225;s continham informa&#231;&#227;o t&#233;cnica compat&#237;vel com o n&#237;vel da fun&#231;&#227;o de cada categoria profissional envolvida na recep&#231;&#227;o e atendimento ao paciente com dor tor&#225;cica na emerg&#234;ncia. Confeccionou-se ainda um b&#243;ton alusivo ao programa. Tanto os crach&#225;s como o b&#243;ton foram fator de motiva&#231;&#227;o e integra&#231;&#227;o da equipe. Incorporou-se, tamb&#233;m, material de treinamento previamente desenvolvido pela equipe de cardiologistas do HGB sobre diagn&#243;stico diferencial das s&#237;ndromes coronarianas agudas, voltado para m&#233;dicos e enfermeiros.</p>
    <p>Para monitorar a ades&#227;o &#224;s diretrizes e os resultados assistenciais decorrentes, o estudo utilizou a supervis&#227;o das equipes pelos cardiologistas l&#237;deres e a avalia&#231;&#227;o de indicadores pr&#233; e p&#243;s-implementa&#231;&#227;o de DC. A avalia&#231;&#227;o do efeito do programa de implementa&#231;&#227;o das DC foi realizada a partir da coleta de dados em prontu&#225;rios, atrav&#233;s de question&#225;rio pr&#243;prio para constru&#231;&#227;o de indicadores da qualidade do processo da aten&#231;&#227;o ao IAM, selecionados e adaptados a partir dos estudos do projeto GAP (<italic>Guidelines Applied in Practice</italic>)<sup>20,25-27</sup> e da III Diretriz da SBC<sup>11</sup>. Os indicadores selecionados levaram em considera&#231;&#227;o a efic&#225;cia documentada por evid&#234;ncias cient&#237;ficas e a disponibilidade no local do estudo. Foram estimados os riscos relativos (RR) de uso das interven&#231;&#245;es selecionadas no per&#237;odo p&#243;s-implementa&#231;&#227;o das DC em rela&#231;&#227;o ao per&#237;odo pr&#233;, e seus intervalos de confian&#231;a (IC 95%).</p>
    <p>O crit&#233;rio de inclus&#227;o no estudo foi o registro do diagn&#243;stico de IAM. Os crit&#233;rios de exclus&#227;o foram os registros de dor tor&#225;cica n&#227;o configurando IAM e caso afastado durante a evolu&#231;&#227;o. A defini&#231;&#227;o do diagn&#243;stico de IAM obedeceu &#224; III Diretriz da SBC<sup>8</sup>, contemplava o aumento caracter&#237;stico e a diminui&#231;&#227;o gradual da troponina, ou o aumento e a diminui&#231;&#227;o mais r&#225;pidos para CK fra&#231;&#227;o MB (CK-MB), com, pelo menos, um dos seguintes crit&#233;rios: sintomas isqu&#234;micos; desenvolvimento de ondas Q patol&#243;gicas no eletrocardiograma; ou altera&#231;&#245;es eletrocardiogr&#225;ficas indicativas de isquemia (eleva&#231;&#227;o ou depress&#227;o do segmento ST).</p>
    <p>A amostra foi n&#227;o probabil&#237;stica, com per&#237;odo de coleta operacionalmente limitado de agosto/2005 a junho/2006, pr&#233;-implementa&#231;&#227;o das diretrizes cl&#237;nicas (pr&#233;-DC), de agosto/2006 a dezembro/2006, p&#243;s-implementa&#231;&#227;o das diretrizes cl&#237;nicas (p&#243;s-DC). Compreendeu 78 casos de IAM no grupo pr&#233;-DC, para os quais havia informa&#231;&#227;o dispon&#237;vel quanto ao atendimento na emerg&#234;ncia, coletada retrospectivamente; e 66 casos no grupo p&#243;s-DC, coletados prospectivamente.</p>
    <p>Os dados foram digitados em base eletr&#244;nica constru&#237;da em Access e analisados atrav&#233;s dos programas EpiInfo 3.2.2. e SAS<sup>&#174;</sup>. O estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica da ENSP/FIOCRUZ e do HGB.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref> apresenta a distribui&#231;&#227;o dos casos segundo vari&#225;veis demogr&#225;ficas e cl&#237;nicas nos dois grupos estudados. Houve uma melhora no preenchimento dos dados para hipertens&#227;o arterial, diabete, tabagismo e classe Killip &#224; admiss&#227;o, refletida no menor percentual de ignorados. O tempo m&#233;dio de perman&#234;ncia no setor de emerg&#234;ncia foi 6,7 dias no grupo pr&#233;-DC e 8,3 dias no p&#243;s-DC, diferen&#231;a n&#227;o significativa.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="aop13810t02">Tabela 2</xref> apresenta o uso de interven&#231;&#245;es terap&#234;uticas preconizadas pelas DC, e indica, de modo geral, melhora significativa na ades&#227;o p&#243;s-DC. Para o uso do &#225;cido acetilsalic&#237;lico (AAS), desde o primeiro dia, observou-se uma melhora n&#227;o significativa. Entre os casos sem registro de uso de AAS, apenas um (p&#243;s-DC) apresentava hist&#243;ria de alergia explicitada no prontu&#225;rio.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop13810t02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>O uso de betabloqueador aumentou significativamente p&#243;s-DC, n&#227;o sendo prescrito em apenas quatro dos 66 casos deste grupo, todos com contraindica&#231;&#227;o explicitada. Parte desse aumento pode estar relacionada &#224; maior propor&#231;&#227;o de casos em classe Killip I &#224; admiss&#227;o nesse grupo (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>). O uso foi via oral em todos os casos, exceto em um caso de via intravenosa pr&#233;-DC.</p>
    <p>A utiliza&#231;&#227;o de inibidores da enzima conversora do angiotensinog&#234;nio (ECA) aumentou significativamente no grupo p&#243;s-DC, assim como de nitrato intravenoso e de hipolipemiantes.</p>
    <p>A utiliza&#231;&#227;o de reperfus&#227;o coronariana aumentou significativamente no grupo p&#243;s-DC. A <xref ref-type="table" rid="aop13810t02">Tabela 2</xref> analisa o indicador primeiramente para o conjunto de todos os casos de IAM com supradesn&#237;vel de segmento ST, ou bloqueio de ramo esquerdo (IAM com supra/BRE). Em seguida, considera apenas o "paciente ideal" para tromb&#243;lise farmacol&#243;gica, ou seja, o referente da interven&#231;&#227;o (IAM com supra/BRE, dentro da janela de tempo de at&#233; 12 horas do in&#237;cio dos sintomas e sem contraindica&#231;&#245;es)<sup>9-11</sup>. A n&#227;o realiza&#231;&#227;o neste caso &#233; referida como "perda de oportunidade".</p>
    <p>No grupo pr&#233;-DC, em oito dos 53 casos de IAM com supra/BRE n&#227;o havia informa&#231;&#227;o quanto &#224; presen&#231;a de contraindica&#231;&#227;o para reperfus&#227;o farmacol&#243;gica, e desses, tr&#234;s receberam trombol&#237;tico. Do grupo p&#243;s-DC, em todos os 34 casos de IAM com supra/BRE foi poss&#237;vel identificar se constitu&#237;am ou n&#227;o referente para tromb&#243;lise farmacol&#243;gica. Inclu&#237;ram-se na an&#225;lise dois casos de angioplastia prim&#225;ria (um pr&#233;-DC e outro p&#243;s-DC), pois essa modalidade de reperfus&#227;o foi decis&#227;o da equipe, e n&#227;o configurava perda de oportunidade. Foi realizada uma angioplastia prim&#225;ria fora do referente inicial de supradesn&#237;vel ST ou BRE pr&#233;-DC. No grupo p&#243;s-DC, n&#227;o houve caso sem indica&#231;&#227;o que recebeu qualquer modalidade de terap&#234;utica de reperfus&#227;o.</p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="aop13810t03">Tabela 3</xref> apresenta os intervalos m&#233;dios de tempo transcorrido entre o in&#237;cio dos sintomas de IAM, admiss&#227;o na emerg&#234;ncia e a reperfus&#227;o coron&#225;ria, em que foi analisado o retardo hospitalar at&#233; a reperfus&#227;o. Essa tabela incluiu um caso adicional de angioplastia coron&#225;ria realizada fora do referente no grupo pr&#233;-DC, pois a finalidade &#233; analisar a log&#237;stica intra-hospitalar de utiliza&#231;&#227;o de recursos para reperfus&#227;o coron&#225;ria. Este caso foi exclu&#237;do da <xref ref-type="table" rid="aop13810t02">Tabela 2</xref>, que s&#243; analisou a reperfus&#227;o nos candidatos em que havia indica&#231;&#227;o. Embora o n&#250;mero de casos seja pequeno, observou-se uma redu&#231;&#227;o do retardo m&#233;dio intra-hospitalar at&#233; o in&#237;cio da reperfus&#227;o p&#243;s-DC de 112 minutos (IC 95%=27,9; 196,0). O uso de reperfus&#227;o mec&#226;nica foi excepcional, e com retardo maior do que o observado para estreptoquinase.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop13810t03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Outras interven&#231;&#245;es observadas, apesar de n&#227;o integrarem o grupo de indicadores selecionados foram: aumento significativo no uso de clopidogrel de 14,1% pr&#233;-DC para 78,8% p&#243;s-DC (RR=5,59; IC95%=3,19;9,80); aumento significativo no uso de cateterismo card&#237;aco durante a interna&#231;&#227;o do IAM, de 19,2% pr&#233;-DC para 92,4% p&#243;s-DC (RR=4,81; IC95%=3,03;7,61); e aumento n&#227;o significativo no uso de unidade coronariana de 17,9% pr&#233;-DC para 25,6% p&#243;s-DC (RR=1,41; IC95%=0,77;2,69).</p>
    <p>O <xref ref-type="fig" rid="aop13810g01">Gr&#225;fico 1</xref> sintetiza o impacto do programa de implementa&#231;&#227;o de DC sobre os indicadores de processo selecionados, e configura uma melhora substantiva e estatisticamente significativa.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop13810g01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este estudo apresentou os resultados de um programa multidisciplinar de implementa&#231;&#227;o de DC na aten&#231;&#227;o ao IAM em uma grande emerg&#234;ncia p&#250;blica do Rio de Janeiro. De forma geral, os indicadores de processo selecionados documentaram uma melhora de desempenho expressiva e estatisticamente significativa no HGB.</p>
    <p>Para a sele&#231;&#227;o dos indicadores de qualidade, levou-se em considera&#231;&#227;o a realidade do HGB. Os indicadores abrangeram basicamente a assist&#234;ncia na unidade de emerg&#234;ncia, e n&#227;o estava dispon&#237;vel a informa&#231;&#227;o sobre a prescri&#231;&#227;o da alta. Recomenda&#231;&#245;es recentemente publicadas para a padroniza&#231;&#227;o de indicadores de qualidade no contexto da aten&#231;&#227;o ao IAM enfatizam o uso da aspirina na admiss&#227;o e na prescri&#231;&#227;o da alta, de terapia de reperfus&#227;o no IAM com supra/BRE at&#233; 12 horas de in&#237;cio dos sintomas, e do retardo at&#233; a fibrin&#243;lise ou angioplastia prim&#225;ria<sup>28</sup>. Em rela&#231;&#227;o ao uso de betabloqueadores, estatinas e inibidores da ECA, a recomenda&#231;&#227;o &#233; monitorar o indicador atrav&#233;s da prescri&#231;&#227;o da alta<sup>29</sup>. A compara&#231;&#227;o de estudos de avalia&#231;&#227;o de qualidade pressup&#245;e a necessidade de padronizar os indicadores, inclusive quanto &#224; correta especifica&#231;&#227;o do denominador, que pode envolver todos os casos ou um subgrupo particular.</p>
    <p>Os alvos de qualidade a serem atingidos no projeto GAP foram definidos por grupos de <italic>experts</italic> e constam de: AAS nas primeiras 24 horas e na alta (95%); betabloqueador nas primeiras 24 horas (78%) e na alta; retardo mediano at&#233; tromb&#243;lise (30 minutos); retardo mediano at&#233; angioplastia (80 a 120 minutos); inibidor da ECA na alta (78%); aconselhamento antitab&#225;gico (78%)<sup>25-27</sup>.</p>
    <p>Nosso estudo alcan&#231;ou o alvo do GAP para uso de AAS nas primeiras 24 horas, mas os demais indicadores de utiliza&#231;&#227;o de interven&#231;&#245;es n&#227;o podem ser diretamente comparados, pois os momentos de mensura&#231;&#227;o diferem. A m&#233;dia do retardo hospitalar at&#233; reperfus&#227;o com estreptoquinase foi 80 minutos, e a mediana, 66 minutos, acima do dobro do alvo do GAP.</p>
    <p>No grupo pr&#233;-DC, houve grande subutiliza&#231;&#227;o da reperfus&#227;o coronariana, configurando perda de oportunidade igual a 71,4%. Ap&#243;s a implementa&#231;&#227;o das diretrizes, a realiza&#231;&#227;o de reperfus&#227;o no referente aumentou quase tr&#234;s vezes e a perda de oportunidade foi reduzida para 17,6% (<xref ref-type="table" rid="aop13810t02">Tabela 2</xref>), perda essa menor do que os 25,8% relatados no estudo multic&#234;ntrico Grace expandido. Nesse estudo, 74,4% dos casos de IAM com supra ST/BRE foram admitidos at&#233; 12 horas do in&#237;cio dos sintomas, em que 74,2% receberam alguma terap&#234;utica de reperfus&#227;o<sup>17</sup>.</p>
    <p>A mediana do retardo intra-hospitalar at&#233; o in&#237;cio da reperfus&#227;o farmacol&#243;gica informada no estudo Grace foi de 32 minutos, menor do que o retardo para angioplastia prim&#225;ria (mediana=110 minutos)<sup>17</sup>. Os retardos no HGB foram maiores, mas se reduziram p&#243;s-DC; observou-se tamb&#233;m um retardo intra-hospitalar maior com a angioplastia prim&#225;ria.</p>
    <p>Outro estudo nacional<sup>30</sup> relatou o impacto da ado&#231;&#227;o de protocolos institucionais de aten&#231;&#227;o ao IAM em hospital terci&#225;rio universit&#225;rio, e apontava uma melhor ades&#227;o m&#233;dica a condutas baseadas em evid&#234;ncia cient&#237;fica e redu&#231;&#227;o de letalidade hospitalar. Os autores compararam duas s&#233;ries de casos admitidos na unidade de terapia intensiva, e a segunda foi no per&#237;odo em que houve incorpora&#231;&#227;o de protocolos cl&#237;nicos para a aten&#231;&#227;o ao IAM. As estrat&#233;gias n&#227;o foram especificadas, mas para a formula&#231;&#227;o do protocolo foram necess&#225;rias reuni&#245;es semanais com as equipes das unidades de emerg&#234;ncia e terapia intensiva, al&#233;m de uma reestrutura&#231;&#227;o da emerg&#234;ncia para agilizar o atendimento aos pacientes com dor tor&#225;cica. Houve aumento na utiliza&#231;&#227;o de trombol&#237;ticos de 39% para 61,5%; AAS de 70,9% para 96,5%; betabloqueador de 34,9% a 67,8%; IECA de 45,9% para 74,8%; nitratos de 61% para 85%. A compara&#231;&#227;o direta desses percentuais com os do HGB &#233; limitada, pois o artigo n&#227;o descreve a propor&#231;&#227;o de casos no referente.</p>
    <p>Para alguns indicadores, o HGB alcan&#231;ou percentuais pr&#243;ximos ou maiores do que os relatados por v&#225;rios estudos recentes. Os percentuais de utiliza&#231;&#227;o de interven&#231;&#245;es eficazes no grupo p&#243;s-DC est&#227;o bem acima dos relatados em um estudo norte-americano que comparou estados implementadores de pol&#237;ticas de educa&#231;&#227;o m&#233;dica continuada ou n&#227;o<sup>31</sup>. O uso de AAS foi de 79,4% e 79,9% respectivamente em estados com e sem programa oficial de educa&#231;&#227;o m&#233;dica continuada; betabloqueador - 63,3% e 61,6%; uso de trombol&#237;tico no paciente ideal - 42,6% e 47,2%; uso de trombol&#237;tico ou angioplastia prim&#225;ria (qualquer estrat&#233;gia) - 52,8% e 58,2%.</p>
    <p>Entre o per&#237;odo de 2001 a 2007, o estudo Grace expandido documentou, para os pacientes com IAM com supra ST/BRE, um aumento modesto nos usos de AAS nas primeiras 24 horas, de betabloqueadores e de inibidores da ECA; no ano de 2007, o uso de AAS na admiss&#227;o atingiu 90,0%, de betabloqueador 75% e de IECA, 60%. De 2001 a 2007, a utiliza&#231;&#227;o de qualquer estrat&#233;gia de reperfus&#227;o nos casos admitidos at&#233; 12 horas do in&#237;cio dos sintomas foi igual a 74,2%<sup>17</sup>.</p>
    <p>Relato recente de uma institui&#231;&#227;o norte-americana que, al&#233;m de aderir ao GAP, implementou um sistema continuado de monitoramento de qualidade e documentou uma utiliza&#231;&#227;o hospitalar na s&#237;ndrome coronariana aguda de: inibidores da ECA - 72,7%; betabloqueadores - 93,0%; AAS - 96,2% e estatinas - 81,2%<sup>16</sup>.</p>
    <p>A dosagem do colesterol LDL nas primeiras 24 horas da admiss&#227;o do IAM &#233; proposta por alguns estudos como um indicador de processo<sup>25,26</sup>. A partir da considera&#231;&#227;o de que a dosagem n&#227;o estava dispon&#237;vel na emerg&#234;ncia do HGB e que estudos recentes t&#234;m recomendado o uso de estatinas em todos os pacientes<sup>28,10</sup>, a equipe m&#233;dica respons&#225;vel pela implementa&#231;&#227;o das DC decidiu recomendar o uso em todos os casos de IAM.</p>
    <p>Quanto ao cateterismo card&#237;aco, o aumento de sua utiliza&#231;&#227;o no grupo p&#243;s-DC pode ter sido excessivo. Uma explica&#231;&#227;o seria a pouca disponibilidade de testes de estratifica&#231;&#227;o de risco no HGB, o que levou a equipe a optar pelo cateterismo para tal finalidade. O estudo Grace tamb&#233;m relatou um aumento do uso de cateterismo de 2001 a 2007, atingindo 60% nesse &#250;ltimo ano para IAM com supra ST ou BRE<sup>17</sup>. A utiliza&#231;&#227;o de unidade coronariana foi reduzida, refletindo provavelmente limita&#231;&#227;o de vagas.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224;s estrat&#233;gias utilizadas, algumas foram adaptadas da experi&#234;ncia do projeto GAP<sup>16,21</sup>, que foi lan&#231;ado com o objetivo de incorporar diretrizes nacionais ao processo assistencial. Esse projeto focalizava profissionais de sa&#250;de e pacientes, atrav&#233;s de ferramentas capazes de sistematicamente promover a ades&#227;o a interven&#231;&#245;es baseadas em evid&#234;ncias cient&#237;ficas consideradas estrat&#233;gicas. O GAP foi desenhado como uma interven&#231;&#227;o multifacetada, e inclu&#237;a a capacita&#231;&#227;o de profissionais; a identifica&#231;&#227;o de l&#237;deres locais m&#233;dicos e de enfermagem; visitas amplas e gerais &#224;s unidades hospitalares; e medida de indicadores antes e ap&#243;s a interven&#231;&#227;o. A identifica&#231;&#227;o de l&#237;deres e o programa de capacita&#231;&#227;o foram fatores importantes<sup>15,21-23</sup>. Tamb&#233;m no HGB, a exist&#234;ncia de cardiologistas l&#237;deres no hospital foi fundamental, que eram respons&#225;veis diretamente pela capacita&#231;&#227;o e supervis&#227;o das diversas equipes m&#233;dicas, al&#233;m da sensibiliza&#231;&#227;o dos demais profissionais de sa&#250;de.</p>
    <p>A proposta de utiliza&#231;&#227;o das DC baseadas em evid&#234;ncia cient&#237;fica veio ao encontro da percep&#231;&#227;o da equipe de cardiologistas da emerg&#234;ncia do HGB quanto &#224; necessidade de capacita&#231;&#227;o dos profissionais para o diagn&#243;stico diferencial da dor tor&#225;cica aguda. A proposta local do HGB era mais abrangente no sentido de incorporar todo o espectro da s&#237;ndrome coronariana aguda, mas n&#227;o contemplava sensibiliza&#231;&#227;o para a utiliza&#231;&#227;o de DC. Assim, esse estudo contribuiu para ampliar e viabilizar a proposta local do hospital participante. A utiliza&#231;&#227;o dessa metodologia em outras emerg&#234;ncias do SUS necessita de adapta&#231;&#227;o frente &#224;s especificidades de cada unidade.</p>
    <p>As limita&#231;&#245;es do estudo est&#227;o relacionadas ao desenho antes e ap&#243;s, &#224; parcela retrospectiva da coleta de dados e ao tamanho da amostra. O estudo n&#227;o contemplou estrat&#233;gias voltadas &#224; ades&#227;o do paciente. Al&#233;m disso, a discuss&#227;o sobre a necessidade de atualiza&#231;&#227;o das diretrizes &#233; relevante e deve ser objeto de estudos espec&#237;ficos.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Em conclus&#227;o, o programa de implementa&#231;&#227;o de diretrizes cl&#237;nicas para a aten&#231;&#227;o ao IAM na emerg&#234;ncia do HGB apresentou impacto positivo no sentido de melhorar a ades&#227;o em curto prazo a condutas baseadas em evid&#234;ncias. Fatores relevantes para esse resultado inclu&#237;ram o trabalho em equipe multidisciplinar, o sentimento de pertencimento de profissionais e de gestores ao processo de melhoria da qualidade da assist&#234;ncia e o envolvimento de lideran&#231;as locais.</p>
    <p>A manuten&#231;&#227;o da ades&#227;o alcan&#231;ada deve ser avaliada, atrav&#233;s do monitoramento dos indicadores de processo e estrat&#233;gias de supervis&#227;o. Metodologias de supervis&#227;o e de monitoramento que garantam a preserva&#231;&#227;o dos resultados satisfat&#243;rios necessitam ser desenvolvidas e testadas.</p>
    <p>A multiplica&#231;&#227;o dessas estrat&#233;gias para outras unidades de emerg&#234;ncia, ainda que com adapta&#231;&#245;es locais, pode contribuir para melhorar a assist&#234;ncia ao IAM em nosso meio.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>&#192; L&#250;cia Regina Pantojo de Brito, pela concep&#231;&#227;o gr&#225;fica do material (livreto, folder, crach&#225;s, b&#243;ton) empregado no estudo.</p>
    <p>&#192; Ana Paula Lucas Caetano, pelo apoio gerencial provido ao estudo.</p>
    <p>Ao CNPq - Conselho Nacional de Desenvolvimento Cient&#237;fico e Tecnol&#243;gico pelo financiamento do projeto "Construindo Estrat&#233;gias e Avaliando a Implementa&#231;&#227;o de Diretrizes Cl&#237;nicas no SUS", edital 37/2004, no qual este estudo se inclui.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi parcialmente financiado pelo CNPq.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Claudia Caminha Escosteguy </p>
        <p> Servi&#231;o de Epidemiologia </p>
        <p> Rua Sacadura Cabral, 178 - Sa&#250;de </p>
        <p> 20221-903 - Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="c.escosteguy@cardiol.br">c.escosteguy@cardiol.br</email>
        </p>
        <p>
          <email xlink:href="cescosteguy@hse.rj.saude.gov.br">cescosteguy@hse.rj.saude.gov.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 25/01/10; revisado recebido em 27/05/10; aceito em 28/06/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Oliveira GMM,    Klein CH, Souza e Silva NA. Mortalidade por doen&#231;as cardiovasculares    em tr&#234;s estados do Brasil de 1980 a 2002. Rev Panam Salud Publica. 2006;    19 (2): 85-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mortalidade por doen&#231;as cardiovasculares em tr&#234;s estados do Brasil de 1980 a 2002</article-title>
          <source>Rev Panam Salud Publica</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>85</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>GMM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souza e Silva</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Mansur AP, Lopes    AIA, Favarato D, Avakian SD, C&#233;sar LAM, Ramires JAF. Transi&#231;&#227;o    epidemiol&#243;gica da mortalidade por doen&#231;as circulat&#243;rias    no Brasil. Arq Bras Cardiol. 2009; 93 (5): 506-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Transi&#231;&#227;o epidemiol&#243;gica da mortalidade por doen&#231;as circulat&#243;rias no Brasil</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>506</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mansur</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>AIA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Favarato</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avakian</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>C&#233;sar</surname>
              <given-names>LAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramires</surname>
              <given-names>JAF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Fox KAA, Steg    PG, Eagle KA, Goodman SG, Anderson Jr FA, Granger CB, et al for the GRACE Investigators.    Decline in rates of death and heart failure in acute coronary syndromes, 1999-2006.    JAMA. 2007; 297 (17): 1892-900.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Decline in rates of death and heart failure in acute coronary syndromes, 1999-2006</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1892</fpage>
          <lpage>900</lpage>
          <issue>17</issue>
          <volume>297</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fox</surname>
              <given-names>KAA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steg</surname>
              <given-names>PG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eagle</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goodman</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson Jr</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Granger</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Bourquin MG,    Wietlisbach C, Rickenbach M, Perret F, Paccaud F. Time trends in the treatment    of acute myocadial infarction in Switzerland from 1986 to 1993: do they reflect    the advances in scientific evidence from clinical trials? J Clin Epidemiol.    1998; 51 (9): 723-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Time trends in the treatment of acute myocadial infarction in Switzerland from 1986 to 1993: do they reflect the advances in scientific evidence from clinical trials?</article-title>
          <source>J Clin Epidemiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>723</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bourquin</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wietlisbach</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rickenbach</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perret</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paccaud</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Escosteguy CC,    Portela MC, Vasconcellos MTL, Medronho RA. Pharmacological management of acute    myocardial infarction in the municipal district of Rio de Janeiro. Rev Paul    Med. 2001; 119 (6): 193-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pharmacological management of acute myocardial infarction in the municipal district of Rio de Janeiro</article-title>
          <source>Rev Paul Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>193</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>119</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Escosteguy</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Portela</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vasconcellos</surname>
              <given-names>MTL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Medronho</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. O'Connor GT,    Quinton HB, Traven ND, Ramunno LD, Dodds TA, Marciniak TA, et al. Geographic    variation in the treatment of acute myocardial infarction: the Cooperative Cardiovascular    Project. JAMA. 1999; 281 (7): 627-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Geographic variation in the treatment of acute myocardial infarction: the Cooperative Cardiovascular Project</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>627</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>281</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Connor</surname>
              <given-names>GT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quinton</surname>
              <given-names>HB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Traven</surname>
              <given-names>ND</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramunno</surname>
              <given-names>LD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dodds</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marciniak</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Oliveira GMM,    Klein CH, Souza e Silva NA, Godoy PH, Fonseca TMP. Letalidade por doen&#231;as    isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o no estado do Rio de Janeiro no per&#237;odo    de 1999 a 2003. Arq Bras Cardiol. 2006; 86 (2): 131-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Letalidade por doen&#231;as isqu&#234;micas do cora&#231;&#227;o no estado do Rio de Janeiro no per&#237;odo de 1999 a 2003</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>131</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>GMM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klein</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souza e Silva</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Godoy</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonseca</surname>
              <given-names>TMP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Heidenreich    PA, Lewis WR, LaBresh KA, Schwamm LH, Fonarow GC. Hospital performance recognition    with the Get With The Guidelines Program and mortality for acute myocardial    infarction and heart failure. Am Heart J. 2009; 158 (4): 543-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hospital performance recognition with the Get With The Guidelines Program and mortality for acute myocardial infarction and heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>543</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>158</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Heidenreich</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lewis</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>LaBresh</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwamm</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonarow</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. ACC/AHA (American    College of Cardiology/American Heart Association) Task Force Report on Practice    Guidelines. Guidelines for the Management of Patients with ST-Elevation Myocardial    Infarction - Executive Summary. A Report of the ACC/AHA Task Force on Practice    Guidelines (Writing Committee to Revise the 1999 Guidelines for the Management    of Patients With Acute Myocardial Infarction). Circulation. 2004; 110 (5): 588-636.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines for the Management of Patients with ST-Elevation Myocardial Infarction - Executive Summary: A Report of the ACC/AHA Task Force on Practice Guidelines (Writing Committee to Revise the 1999 Guidelines for the Management of Patients With Acute Myocardial Infarction)</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>588</fpage>
          <lpage>636</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>110</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Antman EM,    Hand M, Armstrong PW, Bates ER, Green LA, Halasyamani LK, et al. 2007 focused    update of the ACC/AHA 2004 Guidelines for the Management of Patients With ST-Elevation    Myocardial Infarction: a report of the American College of Cardiology/American    Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Writing Group toReview    New Evidence and Update the ACC/AHA 2004 Guidelines for the Management of Patients    With ST-Elevation Myocardial Infarction). J Am Coll Cardiol. 2008; 51 (2): 210-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>2007 focused update of the ACC/AHA 2004 Guidelines for the Management of Patients With ST-Elevation Myocardial Infarction: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Writing Group toReview New Evidence and Update the ACC/AHA 2004 Guidelines for the Management of Patients With ST-Elevation Myocardial Infarction)</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>210</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Antman</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hand</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bates</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Green</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Halasyamani</surname>
              <given-names>LK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Piegas LS,    Timerman A, Nicolau JC, Mattos LA, Rossi Neto JM, Feitosa G, et al/Sociedade    Brasileira de Cardiologia. III Diretriz sobre tratamento do infarto agudo do    mioc&#225;rdio. Arq Bras Cardiol. 2004; 83 (supl. 4): 9-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>III Diretriz sobre tratamento do infarto agudo do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Piegas</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Timerman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nicolau</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mattos</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rossi Neto</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feitosa</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Becker RC,    Burns M, Gore JM, Lambrew C, French W, Rogers WJ. Early and predischarge aspirin    administration among patients with acute myocardial infarction: current clinical    practice and trends in the United States. J Thromb Thrombolysis. 2000; 9 (3):    207-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Early and predischarge aspirin administration among patients with acute myocardial infarction: current clinical practice and trends in the United States</article-title>
          <source>J Thromb Thrombolysis</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>207</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Becker</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burns</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gore</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lambrew</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>French</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Scott IA, Eyeson-Annan    ML, Huxley SL, West MJ. Optimising care of acute myocardial infarction: results    of a regional quality improvement project. J Qual Clin Pract. 2000; 20 (1):    12-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Optimising care of acute myocardial infarction: results of a regional quality improvement project</article-title>
          <source>J Qual Clin Pract</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>12</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Scott</surname>
              <given-names>IA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eyeson-Annan</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huxley</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>West</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Venturini F,    Romero M, Tognoni G. Patterns of practice for acute myocardial infarction in    a population from ten countries. Eur J Clinical Pharmacol. 1999; 54 (11): 877-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Patterns of practice for acute myocardial infarction in a population from ten countries</article-title>
          <source>Eur J Clinical Pharmacol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>877</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Venturini</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Romero</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tognoni</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Zornoff LAM,    Paiva SAR, Assalin VM, Pola PMS, Becker LE, Okoshi MP, et al. Perfil cl&#237;nico,    preditores de mortalidade e tratamento de pacientes ap&#243;s infarto agudo    do mioc&#225;rdio, em hospital terci&#225;rio universit&#225;rio. Arq    Bras Cardiol. 2002; 78 (4): 396-405.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Perfil cl&#237;nico, preditores de mortalidade e tratamento de pacientes ap&#243;s infarto agudo do mioc&#225;rdio, em hospital terci&#225;rio universit&#225;rio</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>396</fpage>
          <lpage>405</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zornoff</surname>
              <given-names>LAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paiva</surname>
              <given-names>SAR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Assalin</surname>
              <given-names>VM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pola</surname>
              <given-names>PMS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Becker</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Okoshi</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Vasaiwala S,    Nolan E, Ramanath VS, Fanga J, Kearly G, Van Riper S, et al. A quality guarantee    in acute coronary syndromes: the American College of Cardiology's Guidelines    Applied in Practice program taken real-time. Am Heart J. 2007; 153 (1): 16-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A quality guarantee in acute coronary syndromes: the American College of Cardiology's Guidelines Applied in Practice program taken real-time</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>16</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>153</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vasaiwala</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nolan</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramanath</surname>
              <given-names>VS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fanga</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearly</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Riper</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Goodman SG,    Huang Wei, Yan AT, Budaj A, Kennelly BM, Gore JM, et al for the Expanded Global    Registry of Acute Coronary Events (GRACE2) Investigators. The expanded global    registry of acute coronary events: baseline characteristics, management practices,    and hospital outcomes of patients with acute coronary syndromes. Am Heart J.    2009; 158 (2): 193-201.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The expanded global registry of acute coronary events: baseline characteristics, management practices, and hospital outcomes of patients with acute coronary syndromes</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>193</fpage>
          <lpage>201</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>158</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goodman</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huang Wei</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Yan</surname>
              <given-names>AT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Budaj</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kennelly</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gore</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Bodenheimer    T, Wagner EH, Grumbach K. Improving primary care for patients with chronic illness.    JAMA. 2002; 288 (14): 1775-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Improving primary care for patients with chronic illness</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1775</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>288</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bodenheimer</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wagner</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grumbach</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Halligan A,    Donaldson L. Implementing clinical governance: turning vision into reality.    BMJ. 2001; 322 (7299): 1413-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Implementing clinical governance: turning vision into reality</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1413</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>7299</issue>
          <volume>322</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Halligan</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Donaldson</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Mehta RH, Montoye    CK, Gallogly M, Baker P, Blount A, Faul J, et al. Improving quality of care    for acute myocardial infarction. The guidelines applied in practice (GAP) initiative.    JAMA. 2002; 287 (10): 1269-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Improving quality of care for acute myocardial infarction: The guidelines applied in practice (GAP) initiative</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1269</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>287</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montoye</surname>
              <given-names>CK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gallogly</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baker</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blount</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faul</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Dijkstra R,    Wensing M, Thomas R, Akkermans R, Braspenning J, Grimshaw J, et al. The relationship    between organizational characteristics and the effects of clinical guidelines    on medical performance in hospitals: a meta-analysis. BMC Health Serv Res. 2006;    6: 53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The relationship between organizational characteristics and the effects of clinical guidelines on medical performance in hospitals: a meta-analysis</article-title>
          <source>BMC Health Serv Res</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>53</fpage>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dijkstra</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wensing</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thomas</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akkermans</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braspenning</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grimshaw</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Field MJ, Lohr    KN (editors). Guidelines for Clinical Practice: From Development to Use. Washington,    DC: Institute of Medicine; Committee on Clinical Practice Guidelines; 1992.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Guidelines for Clinical Practice: From Development to Use</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Field</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lohr</surname>
              <given-names>KN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Mason A, Ingham    J, Parnham J. Making clinical governance work. Clin Med. 2005; 5 (2): 122-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Making clinical governance work</article-title>
          <source>Clin Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>122</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mason</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ingham</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parnham</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Nicholls S,    Cullen R, O'Neill S, Halligan A. Clinical governance: its origin and its foundations.    Clin Perform Qual Health Care. 2000; 8 (3): 172-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical governance: its origin and its foundations</article-title>
          <source>Clin Perform Qual Health Care</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>172</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nicholls</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cullen</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Neill</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Halligan</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Montoye CK,    Mehta RH, Baker PL, Orza M, Elma MS, Parrish R, et al pelo GAP Steering Committee    and Investigators. A rapid-cycle collaborative model to promote guidelines for    acute myocardial infarction. Jt Comm J Qual Patient Saf. 2003; 29 (9): 468-78.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A rapid-cycle collaborative model to promote guidelines for acute myocardial infarction</article-title>
          <source>Jt Comm J Qual Patient Saf</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>468</fpage>
          <lpage>78</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Montoye</surname>
              <given-names>CK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baker</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Orza</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elma</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parrish</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Mehta RH, Montoye    CK, Faul J, Nagle DJ, Kure J, Raj E, et al. Enhancing quality of care for acute    myocardial infarction: shifting the focus of improvement from key indicators    to process of care and tool use the American College of Cardiology Acute Myocardial    Infarction Guidelines Applied in Practice Project in Michigan: Flint and Saginaw    Expansion. J Am Coll Cardiol. 2004; 43 (12): 2166-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Enhancing quality of care for acute myocardial infarction: shifting the focus of improvement from key indicators to process of care and tool use the American College of Cardiology Acute Myocardial Infarction Guidelines Applied in Practice Project in Michigan: Flint and Saginaw Expansion</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2166</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montoye</surname>
              <given-names>CK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faul</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nagle</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kure</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Raj</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Eagle K, Gallogly    M, Mehta RH, Baker PL, Blount A, Freundl M, et al. Taking the National Guideline    for care of acute myocardial infarction to the bedside: developing the Guideline    Applied in Practice (GAP) Initiative in Southeast Michigan. Jt Comm J Qual Improv.    2002; 28 (1): 5-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Taking the National Guideline for care of acute myocardial infarction to the bedside: developing the Guideline Applied in Practice (GAP) Initiative in Southeast Michigan</article-title>
          <source>Jt Comm J Qual Improv</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>5</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Eagle</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gallogly</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baker</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blount</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freundl</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Morrissey RP,    Diamond GA, Kaul S. Statins in acute coronary syndromes: do the guideline recommendations    match the evidence? J Am Coll Cardiol. 2009; 54 (15): 1425-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Statins in acute coronary syndromes: do the guideline recommendations match the evidence?</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1425</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Morrissey</surname>
              <given-names>RP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Diamond</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaul</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Krumholz HM,    Anderson JL, Bachelder BL, Fesmire FM, Fihn SD, Foody JM, et al. ACC/AHA 2008    performance measures for adults with ST-elevation and non-ST-elevation myocardial    infarction: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association    Task Force on Performance Measures (Writing Committee to Develop Performance    Measures for ST-Elevation and Non-ST-Elevation Myocardial Infarction). J Am    Coll Cardiol. 2008; 52 (24): 2046-99.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ACC/AHA 2008 performance measures for adults with ST-elevation and non-ST-elevation myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Performance Measures (Writing Committee to Develop Performance Measures for ST-Elevation and Non-ST-Elevation Myocardial Infarction)</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>2046</fpage>
          <lpage>99</lpage>
          <issue>24</issue>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Krumholz</surname>
              <given-names>HM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bachelder</surname>
              <given-names>BL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fesmire</surname>
              <given-names>FM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fihn</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Foody</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Bordon JG,    Paiva SAR, Matsubara LS, Inoue RMT, Matsui M, Gut AL, et al. Redu&#231;&#227;o    da mortalidade ap&#243;s implementa&#231;&#227;o de condutas consensuais    em IAM (Botucatu, SP). Arq Bras Cardiol. 2004; 82 (4): 370-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Redu&#231;&#227;o da mortalidade ap&#243;s implementa&#231;&#227;o de condutas consensuais em IAM (Botucatu, SP)</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>370</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bordon</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paiva</surname>
              <given-names>SAR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsubara</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Inoue</surname>
              <given-names>RMT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsui</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gut</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Patel MR, Meine    TJ, Radeva J, Curtis L, Rao SV, Schulman KA, et al. State-mandated continuing    medical education and the use of proven therapies in patients with acute myocardial    infarction. J Am Coll Cardiol. 2004; 44 (1): 192-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>State-mandated continuing medical education and the use of proven therapies in patients with acute myocardial infarction</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>192</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meine</surname>
              <given-names>TJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Radeva</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Curtis</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rao</surname>
              <given-names>SV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schulman</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Implementing clinical guidelines on acute myocardial infarction care in an emergency service</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The implementation of clinical guidelines on acute myocardial infarction (AMI) care produces better results. OBJECTIVE: To present a multidisciplinary program to implement these guidelines in a large public emergency center and check its impact. METHODS: Evaluation study on health services, with "before and after" type design, to assess the indicators of quality of AMI care before and after implementation of training strategies and to facilitate emergency teams' acceptance of clinical guidelines. This includes the development of educational and awareness-raising materials and continued supervision. Relative risk estimate (RR) and confidence intervals (95%). RESULTS: Pre-program group, 78 cases of AMI; post-program group, 66 cases of AMI. Most cases were treated only in the emergency room, due to small number of vacancies in the coronary care unit. We observed a significant increase (p&lt;0.05) in the use of various interventions evaluated (process indicators): beta-blockers, 83%; angiotensin-converting enzyme inhibitors, 22%; lipid-lowering agents, 69%; intravenous nitrate, 55%; coronary reperfusion in acute myocardial infarction with ST-segment elevation, 98%. The use of aspirin from the first day of the IAM reached 95.5% of cases. The loss of opportunity of coronary reperfusion in patients with this indication, reduced from 71.4% to 17.6% post-training. CONCLUSION: The program achieved a significant impact and its propagation to other units may contribute to better assist IAM in the public health system.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Practice guidelines</kwd>
        <kwd>guidelines</kwd>
        <kwd>myocardial infarction</kwd>
        <kwd>emergencies</kwd>
        <kwd>quality of health care</kwd>
        <kwd>health management</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Implementing clinical guidelines on acute myocardial infarction care in an emergency service</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Claudia Caminha Escosteguy<sup>I</sup>; Alfredo Brasil Teixeira<sup>II</sup>; Margareth Crisostomo Portela<sup>III</sup>; Artur Eduardo Cotrim Guimar&#227;es<sup>II</sup>; Sheyla Maria Lemos Lima<sup>III</sup>; Vanja Maria Bessa Ferreira<sup>III</sup>; Claudia Brito<sup>III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital dos Servidores do Estado/Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Rio de janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Geral de Bonsucesso/Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Rio de janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p><sup>III</sup>Escola Nacional de Sa&#250;de P&#250;blica/Fiocruz, Rio de janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold> The implementation of clinical guidelines on acute myocardial infarction (AMI) care produces better results.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE: </bold> To present a multidisciplinary program to implement these guidelines in a large public emergency center and check its impact.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold> Evaluation study on health services, with "before and after" type design, to assess the indicators of quality of AMI care before and after implementation of training strategies and to facilitate emergency teams' acceptance of clinical guidelines. This includes the development of educational and awareness-raising materials and continued supervision. Relative risk estimate (RR) and confidence intervals (95%).</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Pre-program group, 78 cases of AMI; post-program group, 66 cases of AMI. Most cases were treated only in the emergency room, due to small number of vacancies in the coronary care unit. We observed a significant increase (p&lt;0.05) in the use of various interventions evaluated (process indicators): beta-blockers, 83%; angiotensin-converting enzyme inhibitors, 22%; lipid-lowering agents, 69%; intravenous nitrate, 55%; coronary reperfusion in acute myocardial infarction with ST-segment elevation, 98%. The use of aspirin from the first day of the IAM reached 95.5% of cases. The loss of opportunity of coronary reperfusion in patients with this indication, reduced from 71.4% to 17.6% post-training.</p>
      <p><bold>CONCLUSION: </bold> The program achieved a significant impact and its propagation to other units may contribute to better assist IAM in the public health system.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Practice guidelines; guidelines; myocardial infarction; emergencies; quality of health care; health management.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Despite the observation of a trend to reduced mortality from cardiovascular diseases (CVD) in Brazil, this group of diseases remains the leading cause of proportional mortality in the country, accounting for approximately 32% of deaths. They have a high impact on health care costs and quality of life. Ischemic heart disease (IHD), which includes acute myocardial infarction (AMI), is the major component of cardiovascular mortality in several cities in the South and Southeast, including the city of Rio de Janeiro<sup>1,2</sup>.</p>
      <p>Although recent studies reveal that the rate of hospital death has fallen to about 6%, several countries have reported rates ranging from 16.7% to 21%, well above those observed in clinical trials<sup>3-8</sup>. Possible explanations for this variation include the selection criteria adopted in clinical trials, failure to apply optimized treatment in clinical practice, training of health staff, resources, severity and social conditions of patients.</p>
      <p>For AMI care, there is a number of effective treatment options, available through clinical guidelines (CG) by international societies, as well as by the Brazilian Society of Cardiology (SBC)<sup>9-11</sup>. However, there is a great variation in the use of these therapies, which may often serve as evidence to failure to adopt well-establish protocols<sup>12-17</sup>.</p>
      <p>Today the assumption that the implementation of CG set from the scientific evidence available on the effectiveness of interventions produces better results in the assisted population is internationally accepted<sup>16-20</sup>. There is also the challenge of incorporating the clinical management as a dimension of management in health organizations and the understanding that the initiatives aimed at improving the quality of care need to be integrated and conducted at the organizational level<sup>21-27</sup>. Therefore, this article aims to present an experience of implementing CG for AMI care in a public hospital in Rio de Janeiro, focusing on the strategies employed and the assistance-related results produced.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>The study involves a "before and after" evaluation design, comprising indicators of quality of AMI care before and after the implementation of a program to implement CG in the emergency room of the <italic>Hospital Geral de Bonsucesso</italic> (HGB) in Rio de Janeiro. The program included training strategies and other strategies to facilitate teams' acceptance to adopt conducts based on scientific evidence, synthetically defined from the III Guidelines on Acute Myocardial Infarction Treatment, issued by SBC<sup>11</sup>. The study team initially promoted a workshop with representatives from the Brazilian Medical Association (AMA), cardiologists from SBC and from the Society of Cardiology of Rio de Janeiro State, to agree on an work agenda concerning the need and feasibility of updating the guidelines. The difficulties in implementing this agenda were incompatible with the schedule of the study. Therefore, we opted for the Guideline published by SBC, which mostly contained current content with recommendations for AMI treatment based on scientific evidence.</p>
      <p>With a view to early identify and assist patients with potential diagnosis of AMI, the training and the production of specific educational materials were targeted not only at health professionals (doctors, nurses, nursing technicians, electrocardiogram operators), but also receptionists, stretcher-bearers and guards involved in patient care. The materials produced and used as facilitators of adherence to CG included: a brochure containing a summary of the guidelines distributed to university-level health professionals, particularly doctors; a pocket folder containing a summary of the brochure, with the most relevant therapeutic recommendations and an AMI care flowchart, targeted to physicians; and special badges with content tailored to various professional categories. The badges contained technical information compatible with the level of the function of each professional involved in reception and care of patients with chest pain in the emergency room. We also produced a program pin. Both badges and the pin were tools to encourage and integrate the team. We also incorporated training materials previously developed by the team of cardiologists from the HGB on differential diagnosis of acute coronary syndromes for doctors and nurses.</p>
      <p>To monitor adherence to guidelines and assistance-related results from the study, we used the supervision of staffs by leading cardiologists and evaluation of indicators before and after implementation of CG. The evaluation of the effects of the CG implementation program was performed by collecting data from medical records, through questionnaires to set up indicators of AMI care process quality selected and adapted from the studies of the GAP project (Guidelines Applied in Practice)<sup>20,25-27</sup> and the III Guideline of SBC.<sup>11</sup> The indicators selected took into account the effectiveness documented by scientific evidence and the availability of the study onsite. The relative risks (RR) of using the interventions selected post-implementation of CG comparing to the period before it, and their confidence intervals (95%) were estimated.</p>
      <p>The criterion for inclusion in the study was documented diagnosis of AMI. Exclusion criteria were records of chest pain not characterizing AMI and AMI case ruled out during follow-up. The definition of AMI diagnosis followed the III Guideline of SBC<sup>8</sup>, and contemplated the characteristic increase and gradual decrease in troponin, or faster rise and fall for CK MB fraction (CK-MB) with at least one of the following criteria: ischemic symptoms; development of pathological Q waves on electrocardiogram; or ECG changes indicating ischemia (ST elevation or depression).</p>
      <p>The sample was not probabilistic, with operationally limited collection period from August, 2005 to June, 2006, pre-implementation of clinical guidelines (pre-CG), from August 2006 to December 2006, after implementation of clinical guidelines (post-CG). It comprised 78 cases of AMI in the pre-CG group, for which there was information available regarding emergency care, collected retrospectively; and 66 cases in the post-CG group collected prospectively.</p>
      <p>Data were entered into an electronic database built in Access and analyzed using the programs EpiInfo 3.2.2. and SAS<sup>TM</sup>. The study was approved by the Ethics Committee of ENSP/FIOCRUZ and HGB.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref> shows the distribution of cases according to demographic and clinical variables in both groups. There was an improvement in filling the data for hypertension, diabetes, smoking and the Killip class upon admission, reflected in a lower percentage of unknown cases. The average length of stay in the emergency room was 6.7 days in the pre-CG group and 8.3 days post-Cg, which is a non-significant difference.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_aop13810t02-body2">Table 2</xref> presents the use of therapeutic interventions recommended by the CG, and indicates, in general, significant improvement in post-CG adhesion. For the use of acetylsalicylic acid (ASA) since the first day, there was no significant improvement. Among the cases with no recorded use of ASA, only one (post-CG) had a history of allergy outlined in the medical record.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop13810t02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The use of beta-blockers increased significantly post-CG, and it wasn't prescribed in only four of 66 cases of this group, all with explicit contraindication. Some of this increase may be related to the higher proportion of patients in Killip class I upon admission in this group (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>). The use was oral in all cases except in one case of intravenous use pre-CG.</p>
      <p>The use of angiotensin-converting enzyme inhibitors (ACE) significantly increased in the post-CG group, as well as intravenous nitrate and lipid lowering drugs.</p>
      <p>The use of coronary reperfusion significantly increased in the post-CG group. <xref ref-type="table" rid="en_aop13810t02-body2">Table 2</xref> examines the indicator firstly for all cases of AMI with ST segment elevation or left bundle branch block (AMI with ST segment elevation/LBBB). Then, it just considers the "ideal patient" for pharmacological thrombolysis, i.e., the referent of the intervention (AMI with ST segment elevation/LBBB, within the time interval of up to 12 hours from the symptom onset and without contraindications)<sup>9-11</sup>. Failure to undergo intervention in this case is referred to as "loss of opportunity."</p>
      <p>In the pre-CG group, in eight out of 53 cases of AMI with ST segment elevation/LBBB there was no information about contraindications for pharmacological reperfusion, and out of these, three received thrombolytics. From the post-CG group, in all 34 cases of AMI with ST segment elevation/LBBB, it was possible to identify whether or not they were referents for pharmacological thrombolysis. The analysis included two cases of primary angioplasty (one pre-CG and another post-CG), because this form of reperfusion was the team's decision, not characterized as loss of opportunity. Primary angioplasty was performed outside the initial referent of ST elevation or LBBB pre-CG. In the post-CG group, there was no case with no indication receiving any form of reperfusion therapy.</p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_aop13810t03-body2">Table 3</xref> shows the average intervals of time between the onset of AMI symptoms, admission to the emergency and coronary reperfusion, where hospital delay was analyzed until reperfusion. This table included an additional case of coronary angioplasty performed outside the referent in the pre-CG group, because the purpose is to analyze the in-hospital logistics of using resources for coronary reperfusion. This case was excluded from <xref ref-type="table" rid="en_aop13810t02-body2">Table 2</xref>, which only examined reperfusion in candidates with indication for that. Although the number of cases is small, there was a reduction in the average in-hospital delay until the beginning of reperfusion post-CG after 112 minutes (95% CI=27.9; 196.0). The use of mechanical reperfusion was exceptional, and with a delay greater than that observed for streptokinase.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop13810t03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Other interventions observed, despite not being part of the group of indicators selected were: significant increase in the use of 14.1% clopidogrel pre-CG to 78.8% post-CG (RR=5.59; 95%CI=3.19;9.80), significant increase in the use of cardiac catheterization during hospitalization of AMI, from 19.2% pre-CG to 92.4% post-CG (RR=4.81; 95%CI=3.03;7.61); and nonsignificant increase in the use of coronary care unit from 17.9% pre-CG to 25.6% post-CG (RR=1.41; 95%CI=0.77;2.69).</p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="en_aop13810g01-body2">Chart 1</xref> summarizes the impact of the CG implementation program on the process indicators selected, and shows a substantive and statistically significant improvement.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop13810g01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>This study presented the results of a multidisciplinary program for implementing CG in AMI care in a major public emergency center in Rio de Janeiro. In general, the process indicators selected documented an expressive and statistically significant performance improvement at the HGB.</p>
      <p>For the selection of quality indicators, we took into consideration the reality of the HGB. The indicators basically covered assistance in the emergency department, and there was no information about the prescription of discharge. Recently published recommendations for the standardization of quality indicators in the context of AMI care emphasize the use of aspirin upon admission and in the prescription of discharge, reperfusion therapy in AMI with ST segment elevation/LBBB up to 12 hours of symptom onset, and delay until fibrinolysis or primary angioplasty<sup>28</sup>. Regarding the use of beta-blockers, statins and ACE inhibitors, the recommendation is to monitor the indicator by prescribing discharge<sup>29</sup>. A comparison of studies evaluating quality involves the need to standardize the indicators, including as to the correct specification of the denominator, which may involve all cases or a particular subgroup.</p>
      <p>The quality targets to be achieved in the GAP project were defined by groups of experts and consist of: ASA in the first 24 hours and at discharge (95%); beta-blocker in the first 24 hours (78%) and upon discharge; median delay until thrombolysis (30 minutes); median delay until angioplasty (80 to 120 minutes); ACE inhibitor upon discharge (78%); smoking cessation counseling (78%)<sup>25-27</sup>.</p>
      <p>Our study reached the target of the GAP project for the use of ASA within 24 hours, but other indicators of use of interventions cannot be directly compared, because the moments of measurement differ. Average hospital delay until reperfusion with streptokinase was 80 minutes, and median, 66 minutes, more than twice the GAP target.</p>
      <p>In the pre-CG group, there was significant underutilization of coronary reperfusion, characterizing a 71.4% loss of opportunity. After the implementation of the guidelines, reperfusion in the referent increased almost threefold and the loss of opportunity was reduced to 17.6% (<xref ref-type="table" rid="en_aop13810t02-body2">Table 2</xref>), which is smaller than the 25.8% reported in the expanded Grace multi-center study. In this study, 74.4% of cases of AMI with ST-segment elevation/LBBB were admitted within 12 hours from symptom onset, in which 74.2% received some reperfusion therapy<sup>17</sup>.</p>
      <p>Median in-hospital delay until the start of pharmacological reperfusion reported in the Grace study was 32 minutes, which is shorter than the delay for primary angioplasty (median=110 minutes)<sup>17</sup>. Delays in HGB were higher, but declined post-CG; there was also a higher in-hospital delay with primary angioplasty.</p>
      <p>Another national<sup>30</sup> study reported the impact of adopting institutional protocols of AMI care at a tertiary university hospital, and pointed out to improved doctors' adhesion to scientific evidence-based conducts and reduced hospital mortality. The authors compared two series of cases admitted to the intensive care unit, and the second one was in the period in which there was incorporation of clinical protocols for AMI care. The strategies were not specified, but for the wording of the protocol weekly meetings were held with staff from the emergency and intensive care units, and a restructuring of the emergency rooms to speed up emergency care for patients with chest pain. There was an increase in the use of thrombolytic agents from 39% to 61.5%; ASA from 70.9% to 96.5%; beta-blockers from 34.9% to 67.8%; ACE inhibitors from 45.9% to 74.8%; nitrates from 61% to 85%. Direct comparison of these percentages with the HGB is limited because the article does not describe the proportion of cases in the referent.</p>
      <p>For some indicators, the HGB reached percentages close to or higher than those reported by several recent studies. The percentage of use of effective interventions in the post-CG group are well above those reported in a U.S. study that compared states that implement continuing medical education policies or not<sup>31</sup>. The use of ASA was 79.4% and 79.9% respectively in states with and without an official program of continuing medical education; beta-blockers - 63.3% and 61.6%; use of thrombolytic therapy in the ideal patient - 42.6% and 47.2%; use of thrombolytic therapy or primary angioplasty (any strategy) - 52.8% and 58.2%.</p>
      <p>From 2001 to 2007, the expanded Grace study documented, for patients with AMI with ST-segment elevation/LBBB, a small increase in the uses of ASA within the first 24 hours, of beta-blockers and ACE inhibitors; in 2007, the use of ASA upon admission reached 90.0%, beta-blockers 75% and ACE inhibitors, 60%. From 2001 to 2007, the use of any reperfusion strategy in cases admitted up to 12 hours from symptom onset was equal to 74.2%<sup>17</sup>.</p>
      <p>A recent report from a U.S. institution that, in addition to adopting the GAP, has implemented a system of ongoing monitoring of quality and documented hospital use in acute coronary syndrome of: ACE inhibitors - 72.7%; beta-blockers - 93.0%; ASA - 96.2% and statins 81.2%<sup>16</sup>.</p>
      <p>The determination of LDL cholesterol in the first 24 hours of admission of AMI is proposed by some studies as a process indicator<sup>25,26</sup>. From the consideration that this determination not available in the emergence room of HGB and that recent studies have recommended the use of statins in all patients<sup>28,10</sup>, the medical team responsible for implementing the CG decided to recommend use in all cases of AMI.</p>
      <p>As for cardiac catheterization, the increase in its use in the post-CG group may have been excessive. One explanation is the limited availability of testing for risk stratification in HGB, which led the team to opt for catheterization for this purpose. The Grace study also reported an increased use of catheterization from 2001 to 2007, reaching 60% this year for AMI with ST-segment elevation or LBBB<sup>17</sup>. The use of coronary care unit was reduced, probably reflecting limited vacancies.</p>
      <p>Regarding the strategies used, some were adapted from the experience of the GAP project<sup>16,21</sup>, which was launched to incorporate national guidelines for the assistance process. This project focused on health professionals and patients through tools that systematically promote adhesion to evidence-based interventions that are considered strategic. The GAP was designed like a multifaceted intervention, and included the training of professionals; identification of local medical and nursing leaders; broad and general visits to hospital units; and measurement of indicators before and after the intervention. The identification of leaders and the training program were important factors<sup>15,21-23</sup>. Also in the HGB, the existence of leading cardiologists at the hospital was fundamental. These were directly responsible for training and supervising various medical teams, and raising the awareness of other health professionals.</p>
      <p>The proposed use of CG based on scientific evidence coincided with the perception of the team of cardiologists of the emergency room of HGB regarding the need for training professionals for the differential diagnosis of acute chest pain. The choice of HGB as a venue for this study was more comprehensive as it incorporated the entire spectrum of acute coronary syndrome, but did not include raising awareness for the use of CG. Thus, this study helped to expand and facilitate the proposed location of the participating hospital. Using this methodology in other public emergency rooms requires adaptation to specific characteristics of each unit.</p>
      <p>The limitations of this study relate to the before and after design, to the retrospective portion of data collection and sample size. The study did not cover strategies focused on patient adhesion. In addition, discussion about the need for updating the guidelines is relevant and should be object of specific studies.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>In conclusion, the program of implementation of clinical guidelines for AMI care in the emergency room of HGB had a positive impact on improving short-term adhesion to evidence-based conducts. Relevant factors to this result included works performed by a multidisciplinary team, the commitment of professionals and managers to the process of improving the quality of care and involvement of local leaders.</p>
      <p>Maintaining the adhesion reached must be evaluated by monitoring process indicators and supervision strategies. Supervision and monitoring methodologies to ensure the preservation of satisfactory results need to be developed and tested.</p>
      <p>The propagation of these strategies for other emergency units, albeit with local adaptations, may help improve AMI care in our fields.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgments</bold>
      </p>
      <p>To L&#250;cia Regina Pantojo de Brito, for the graphic design of the material (brochure, folder, badges and pins) employed in the study.</p>
      <p>To Ana Paula Lucas Caetano, for the managerial support provided to the study.</p>
      <p>To CNPq - National Council for Scientific and Technological Development, for funding the project "Building Strategies and Evaluating the Implementation of Clinical Guidelines in the Brazilian Public Health System", call for papers no. 37/2004, in which this study is included.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was partially funded by CNPq.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Implementando directrices cl&#237;nicas en la atenci&#243;n al infarto agudo de miocardio en un emergencia p&#250;blica</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La implementaci&#243;n de directrices cl&#237;nicas en la atenci&#243;n al infarto agudo de miocardio (IAM) produce mejores resultados. OBJETIVO: Presentar un programa multidisciplinario de implementaci&#243;n de estas directrices en una grande emergencia p&#250;blica y verificar su impacto. M&#201;TODOS: Estudio de evaluaci&#243;n de servicios de salud, con dise&#241;o del tipo "antes y despu&#233;s", para evaluar los indicadores de la calidad de la atenci&#243;n al IAM antes y despu&#233;s de la implementaci&#243;n de estrategias de entrenamiento y para facilitar la adhesi&#243;n de los equipos de la emergencia a directrices cl&#237;nicas. Esto incluye la elaboraci&#243;n de material did&#225;ctico y de sensibilizaci&#243;n y la supervisi&#243;n continuada. Estimaci&#243;n de riesgo relativo (RR) e intervalos de confianza (IC95%). RESULTADOS: Grupo pre programa de directrices cl&#237;nicas, 78 casos de IAM; grupo pos programa, 66 casos de IAM. La mayor&#237;a de los casos se trat&#243; solamente en la emergencia, por limitaci&#243;n de vagas en la unidad coronaria. Se observ&#243; aumento significativo (p&lt;0,05) en el uso de diversas intervenciones evaluadas (indicadores de proceso): betabloqueantes, el 83%; inhibidores de la enzima convertidora del angiotensin&#243;geno, el 22%; hipolipemiantes, el 69%; nitrato intravenoso, el 55%; reperfusi&#243;n coronaria en IAM con supradesnivelaci&#243;n de segmento ST, el 98%. El uso de &#225;cido acetilsalic&#237;lico desde el primer d&#237;a del IAM alcanz&#243; un 95,5% de los casos. La p&#233;rdida de oportunidad de reperfusi&#243;n coronaria, en los casos con esa indicaci&#243;n, redujo de un 71,4% para un 17,6% pos entrenamiento. CONCLUSI&#211;N: El programa obtuvo un impacto expresivo y su multiplicaci&#243;n para otras unidades puede contribuir a la mejora de la asistencia al IAM en el Sistema &#218;nico de Salud (SUS).</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Gu&#237;as de pr&#225;ctica cl&#237;nica</kwd>
        <kwd>directrices</kwd>
        <kwd>infarto de miocardio</kwd>
        <kwd>urgencias</kwd>
        <kwd>calidad de la atenci&#243;n a la salud</kwd>
        <kwd>gesti&#243;n en salud</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>ART&#205;CULO ORIGINAL</p>
      <p> CORONARIOPATIA AGUDA</p>
      <p>
        <fn id="nota_1-body3">
          <label>
            <bold>Implementando directrices cl&#237;nicas en la atenci&#243;n al infarto agudo de miocardio en un emergencia p&#250;blica</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Claudia Caminha Escosteguy<sup>I</sup>; Alfredo Brasil Teixeira<sup>II</sup>; Margareth Crisostomo Portela<sup>III</sup>; Artur Eduardo Cotrim Guimar&#227;es<sup>II</sup>; Sheyla Maria Lemos Lima<sup>III</sup>; Vanja Maria Bessa Ferreira<sup>III</sup>; Claudia Brito<sup>III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital dos Servidores do Estado/Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Rio de janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital Geral de Bonsucesso/Minist&#233;rio da Sa&#250;de, Rio de janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Escola Nacional de Sa&#250;de P&#250;blica/Fiocruz, Rio de janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La implementaci&#243;n de directrices cl&#237;nicas en la atenci&#243;n al infarto agudo de miocardio (IAM) produce mejores resultados.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Presentar un programa multidisciplinario de implementaci&#243;n de estas directrices en una grande emergencia p&#250;blica y verificar su impacto.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudio de evaluaci&#243;n de servicios de salud, con dise&#241;o del tipo "antes y despu&#233;s", para evaluar los indicadores de la calidad de la atenci&#243;n al IAM antes y despu&#233;s de la implementaci&#243;n de estrategias de entrenamiento y para facilitar la adhesi&#243;n de los equipos de la emergencia a directrices cl&#237;nicas. Esto incluye la elaboraci&#243;n de material did&#225;ctico y de sensibilizaci&#243;n y la supervisi&#243;n continuada. Estimaci&#243;n de riesgo relativo (RR) e intervalos de confianza (IC95%).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Grupo pre programa de directrices cl&#237;nicas, 78 casos de IAM; grupo pos programa, 66 casos de IAM. La mayor&#237;a de los casos se trat&#243; solamente en la emergencia, por limitaci&#243;n de vagas en la unidad coronaria. Se observ&#243; aumento significativo (p&lt;0,05) en el uso de diversas intervenciones evaluadas (indicadores de proceso): betabloqueantes, el 83%; inhibidores de la enzima convertidora del angiotensin&#243;geno, el 22%; hipolipemiantes, el 69%; nitrato intravenoso, el 55%; reperfusi&#243;n coronaria en IAM con supradesnivelaci&#243;n de segmento ST, el 98%. El uso de &#225;cido acetilsalic&#237;lico desde el primer d&#237;a del IAM alcanz&#243; un 95,5% de los casos. La p&#233;rdida de oportunidad de reperfusi&#243;n coronaria, en los casos con esa indicaci&#243;n, redujo de un 71,4% para un 17,6% pos entrenamiento.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> El programa obtuvo un impacto expresivo y su multiplicaci&#243;n para otras unidades puede contribuir a la mejora de la asistencia al IAM en el Sistema &#218;nico de Salud (SUS).</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Gu&#237;as de pr&#225;ctica cl&#237;nica, directrices, infarto de miocardio, urgencias, calidad de la atenci&#243;n a la salud, gesti&#243;n en salud.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Pese a la observaci&#243;n de una tendencia a la reducci&#243;n de la mortalidad por enfermedades cardiovasculares (ECV) en Brasil, este grupo de enfermedades permanece la primera causa de mortalidad proporcional en el pa&#237;s, responsable de aproximadamente el 32% de los &#243;bitos. Presentan un elevado impacto sobre los costos de la asistencia m&#233;dica y de la calidad de vida. La enfermedad isqu&#233;mica del coraz&#243;n (EIC), que incluye el infarto agudo de miocardio (IAM), es el componente principal de la mortalidad cardiovascular en diversas ciudades de las Regiones Sur y Sureste, inclusive en el municipio del Rio de Janeiro<sup>1,2</sup>. </p>
      <p>Si bien los estudios recientes muestren que la tasa de letalidad hospitalaria del IAM ha ca&#237;do para, aproximadamente, un 6%, diversos pa&#237;ses refieren tasas que var&#237;an de un 16,7% al 21%, muy arriba de aquellas observadas en los ensayos cl&#237;nicos<sup>3-8</sup>. Posibles explicaciones para esta variaci&#243;n incluyen los criterios de selecci&#243;n adoptados en los ensayos cl&#237;nicos, la no aplicaci&#243;n de tratamiento optimizado en la pr&#225;ctica cl&#237;nica, entrenamiento de los equipos de salud, recursos existentes, severidad y condiciones sociales de los pacientes. </p>
      <p>Para la atenci&#243;n al IAM, hay in&#250;meras opciones terap&#233;uticas eficaces, divulgadas a trav&#233;s de directrices cl&#237;nicas (DC) por sociedades internacionales, as&#237; como por la Sociedad Brasile&#241;a de Cardiolog&#237;a (SBC)<sup>9-11</sup>. Sin embargo, es grande la variaci&#243;n del uso de estas terap&#233;uticas, lo que puede evidenciar, inn&#250;meras veces, la no adhesi&#243;n a protocolos bien establecidos<sup>12-17</sup>.</p>
      <p>Hoy se acepta internacionalmente la presuposici&#243;n de que la implementaci&#243;n de DC definidas a partir de la evidencia cient&#237;fica disponible acerca de la eficacia y efectividad de intervenciones, produce mejores resultados en la poblaci&#243;n asistida<sup>16-20</sup>. Se plantea a&#250;n el reto de la incorporaci&#243;n de la gesti&#243;n de la cl&#237;nica como dimensi&#243;n de la gesti&#243;n en las organizaciones de salud y el entendimiento de que las iniciativas volcadas a la mejora de la calidad asistencial necesitan ser integradas y conducidas en el nivel organizacional<sup>21-27</sup>. En este sentido, este art&#237;culo tiene como objetivo presentar una experiencia de implementaci&#243;n de DC para la atenci&#243;n al IAM en un hospital general p&#250;blico en el municipio del R&#237;o de Janeiro, enfocando las estrategias empleadas y los resultados asistenciales obtenidos. </p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>El estudio implica dise&#241;o de evaluaci&#243;n "antes y despu&#233;s", contemplando indicadores de la calidad de atenci&#243;n al IAM, en per&#237;odo anterior y posterior a la implantaci&#243;n de un programa de implementaci&#243;n de DC en la emergencia del Hospital General de Bonsucesso (HGB), en el municipio del Rio de Janeiro. El programa incluy&#243; estrategias de capacitaci&#243;n y de facilitaci&#243;n de la adhesi&#243;n de los equipos a conductas basadas en evidencia cient&#237;fica, definidas, en formato sint&#233;tico, a partir de la III Directriz sobre Tratamiento del Infarto Agudo de Miocardio de SBC<sup>11</sup>. El equipo del estudio promovi&#243; inicialmente una oficina de trabajo con representantes de la Asociaci&#243;n M&#233;dica Brasile&#241;a (AMB), cardi&#243;logos de SBC y de la Sociedad de Cardiolog&#237;a del Estado del R&#237;o de Janeiro, para pactar una agenda de trabajo con relaci&#243;n a la necesidad y a la viabilidad de actualizaci&#243;n de las directrices. Las dificultades para la implementaci&#243;n de esta agenda fueron incompatibles con el cronograma del estudio. Por tanto se opt&#243; por la Directriz publicada por la SBC, que, en su mayor parte, ten&#237;a un contenido actual con recomendaciones para el tratamiento del IAM basadas en evidencia cient&#237;fica.</p>
      <p>Con vistas a la r&#225;pida identificaci&#243;n e intervenci&#243;n sobre pacientes con diagn&#243;stico potencial de IAM, la capacitaci&#243;n y la producci&#243;n de materiales educativos espec&#237;ficos tuvieron como blanco no solamente profesionales de salud (m&#233;dicos, enfermeros, t&#233;cnicos de enfermer&#237;a y t&#233;cnicos de electrocardiograma), pero tambi&#233;n, recepcionistas, maqueros y vigilantes implicados en la atenci&#243;n a los pacientes. Los materiales producidos y utilizados como facilitadores de la adhesi&#243;n a las DC incluyeron: libreto conteniendo la s&#237;ntesis de las directrices, distribuido entre los profesionales de salud de nivel superior, particularmente m&#233;dicos; folder de bolso conteniendo resumen del libreto, con las recomendaciones terap&#233;uticas consideradas m&#225;s relevantes y un flujograma de atenci&#243;n al IAM, direccionado a los m&#233;dicos; y tarjetas de identificaci&#243;n espec&#237;ficas con contenido adaptado a las diversas categor&#237;as profesionales. Las tarjetas de identificaci&#243;n conten&#237;an informaci&#243;n t&#233;cnica compatible con el nivel de la funci&#243;n de cada categor&#237;a profesional implicada en la recepci&#243;n y atenci&#243;n al paciente con dolor tor&#225;cica en la emergencia. Se confeccion&#243; a&#250;n un pin alusivo al programa. Tanto las tarjetas de identificaci&#243;n como el pin fueron el factor de motivaci&#243;n e integraci&#243;n del equipo. Se incorpor&#243; asimismo material de entrenamiento previamente desarrollado por el equipo de cardi&#243;logos del HGB sobre diagn&#243;stico diferencial de los s&#237;ndromes coronarios agudos, volcado para m&#233;dicos y enfermeros.</p>
      <p>Para monitorear la adhesi&#243;n a las directrices y los resultados asistenciales resultantes, el estudio utiliz&#243; la supervisi&#243;n de los equipos por los cardi&#243;logos l&#237;deres y la evaluaci&#243;n de indicadores pre y posimplementaci&#243;n de DC. La evaluaci&#243;n del efecto del programa de implementaci&#243;n de las DC se llev&#243; a cabo a partir de la recolecci&#243;n de datos en prontuarios, a trav&#233;s de cuestionario propio para la construcci&#243;n de indicadores de la calidad del proceso de la atenci&#243;n al IAM, seleccionados y adaptados a partir de los estudios del proyecto GAP (<italic>Guidelines Applied in Practice</italic>)<sup>20,25-27 </sup>y de la III Directriz de la SBC<sup>11</sup>. Los indicadores seleccionados tomaron en consideraci&#243;n la eficacia documentada por evidencias cient&#237;ficas y la disponibilidad en el local del estudio. Se estimaron los riesgos relativos (RR) de uso de las intervenciones seleccionadas en el per&#237;odo posimplementaci&#243;n de las DC con relaci&#243;n al per&#237;odo pre, y sus intervalos de confianza (IC 95%). </p>
      <p>El criterio de inclusi&#243;n en el estudio fue el registro del diagn&#243;stico de IAM. Los criterios de exclusi&#243;n fueron los registros de dolor tor&#225;cico no configurando IAM y caso alejado durante la evoluci&#243;n. La definici&#243;n del diagn&#243;stico de IAM obedeci&#243; a la III Directriz de la SBC<sup>8</sup>, y contemplaba el aumento caracter&#237;stico y la disminuci&#243;n gradual de la troponina, o el aumento y la disminuci&#243;n m&#225;s r&#225;pidos para CK fracci&#243;n MB (CK-MB), con, al menos, uno de los siguientes criterios: s&#237;ntomas isqu&#233;micos; desarrollo de ondas Q patol&#243;gicas en el electrocardiograma; o alteraciones electrocardiogr&#225;ficas indicativas de isquemia (elevaci&#243;n o depresi&#243;n del segmento ST).</p>
      <p>La muestra fue no probabil&#237;stica, con per&#237;odo de recolecci&#243;n operacionalmente limitado de agosto/2005 a junio/2006, pre implementaci&#243;n de las directrices cl&#237;nicas] (pre DC), de agosto/2006 a diciembre/2006, posimplementaci&#243;n de las directrices cl&#237;nicas (pos DC). Comprendi&#243; 78 casos de IAM en el grupo pre DC, para los que hab&#237;a informaci&#243;n disponible en cuanto a la atenci&#243;n en la emergencia, recolectada retrospectivamente; y 66 casos en el grupo pos DC, recolectados prospectivamente. </p>
      <p>Los datos se digitaron en base electr&#243;nica construida en <italic>Access</italic> y analizados a trav&#233;s de los programas EpiInfo 3.2.2. y SAS<sup>&#174;</sup>. El estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica de la ENSP/FIOCRUZ y del HGB.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref> presenta la distribuci&#243;n de los casos seg&#250;n variables demogr&#225;ficas y cl&#237;nicas en los dos grupos estudiados. Hubo una mejora en el llenado de los datos para hipertensi&#243;n arterial, diabetes, tabaquismo y clase Killip al ingreso, reflejada en el menor porcentual de ignorados. El tiempo promedio de permanencia en el sector de emergencia fue 6,7 d&#237;as en el grupo pre DC y 8,3 d&#237;as en el pos DC, diferencia no significativa.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_a05tab02-body3">Tabla 2</xref> presenta el uso de intervenciones terap&#233;uticas preconizadas por las DC, e indica, de modo general, mejora significativa en la adhesi&#243;n pos DC. Para el uso del &#225;cido acetilsalic&#237;lico (AAS), desde el primer d&#237;a, se observ&#243; una mejora no significativa. Entre los casos sin registro de uso de AAS, solamente un (pos DC) presentaba historia de alergia explicitada en el prontuario. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a05tab02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>El uso de betabloqueante aument&#243; significativamente pos DC, no se prescribi&#243; en solamente cuatro de los 66 casos de este grupo, todos con contraindicaci&#243;n explicitada. Parte de ese aumento puede estar relacionada con una mayor proporci&#243;n de casos en clase Killip I al ingreso en ese grupo (<xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>). El uso fue por v&#237;a oral en todos los casos, a excepci&#243;n en un caso que fue por v&#237;a intravenosa pre DC. </p>
      <p>La utilizaci&#243;n de inhibidores de la enzima convertidora del angiotensin&#243;geno (ECA) aument&#243; significativamente en el grupo pos DC, as&#237; como de nitrato intravenoso y de hipolipemiantes. </p>
      <p>La utilizaci&#243;n de reperfusi&#243;n coronaria aument&#243; significativamente en el grupo pos DC. La <xref ref-type="table" rid="es_a05tab02-body3">Tabla 2</xref> analiza el indicador primeramente para el conjunto de todos los casos de IAM con supradesnivel de segmento ST, o bloqueo de rama izquierda (IAM con supra/BRE). Acto seguido, considera solamente al "paciente ideal" para tromb&#243;lisis farmacol&#243;gica, es decir, el referente de la intervenci&#243;n (IAM con supra/BRE, dentro de la ventana de tiempo de hasta 12 horas del inicio de los s&#237;ntomas y sin contraindicaciones)<sup>9-11</sup>. La no realizaci&#243;n en este caso es referida como "p&#233;rdida de oportunidad".</p>
      <p>En el grupo pre DC, en ocho de los 53 casos de IAM con supra/BRE no hab&#237;a informaci&#243;n en cuanto a la presencia de contraindicaci&#243;n para reperfusi&#243;n farmacol&#243;gica, y de esos, tres recibieron trombol&#237;tico. Del grupo pos DC, en todos los 34 casos de IAM con supra/BRE fue posible identificar se constitu&#237;an o no referente para tromb&#243;lisis farmacol&#243;gica. Se incluyeron en el an&#225;lisis dos casos de angioplastia primaria (un pre DC y otro pos DC), ya que esa modalidad de reperfusi&#243;n fue una decisi&#243;n del equipo, y no configuraba p&#233;rdida de oportunidad. Se llev&#243; a cabo una angioplastia primaria fuera del referente inicial de supradesnivel ST o BRE pre DC. En el grupo pos DC, no hubo caso sin indicaci&#243;n que recibi&#243; cualquier modalidad de terap&#233;utica de reperfusi&#243;n.</p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_a05tab03-body3">Tabla 3</xref> presenta los intervalos promedios de tiempo transcurrido entre el inicio de los s&#237;ntomas de IAM, ingreso en la emergencia y la reperfusi&#243;n coronaria, en que se analiz&#243; el retraso hospitalario hasta la reperfusi&#243;n. Esta tabla incluy&#243; un caso adicional de angioplastia coronaria realizada fuera del referente en el grupo pre DC, ya que la finalidad es analizar la log&#237;stica intrahospitalaria de utilizaci&#243;n de recursos para reperfusi&#243;n coronaria. Este caso se excluy&#243; de la <xref ref-type="table" rid="es_a05tab02-body3">Tabla 2</xref>, que s&#243;lo analiz&#243; la reperfusi&#243;n en los candidatos en que hab&#237;a indicaci&#243;n. Aunque el n&#250;mero de casos sea peque&#241;o, se observ&#243; una reducci&#243;n del retraso medio intrahospitalario hasta el inicio de la reperfusi&#243;n pos DC de 112 minutos (IC 95%=27,9; 196,0). El uso de reperfusi&#243;n mec&#225;nica fue excepcional, y con retraso mayor que el observado para estreptocinasa. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a05tab03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Otras intervenciones observadas, a pesar de no integrar el grupo de indicadores seleccionados fueron: aumento significativo en el uso de clopidogrel de un 14,1% pre DC para un 78,8% pos DC (RR=5,59; IC95%=3,19;9,80); aumento significativo en el uso de cateterismo card&#237;aco durante la internaci&#243;n del IAM, de un 19,2% pre DC para un 92,4% pos DC (RR=4,81; IC95%=3,03;7,61); y aumento no significativo en el uso de unidad coronaria de un 17,9% pre DC para un 25,6% pos DC (RR=1,41; IC95%=0,77;2,69).</p>
      <p>El <xref ref-type="fig" rid="es_a05gra01-body3">Gr&#225;fico 1</xref> sintetiza el impacto del programa de implementaci&#243;n de DC sobre los indicadores de proceso seleccionados, y configura una mejora sustantiva y estad&#237;sticamente significativa. </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05gra01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-96-01-0018-00142-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio present&#243; los resultados de un programa multidisciplinar de implementaci&#243;n de DC en la atenci&#243;n al IAM en una gran emergencia p&#250;blica del Rio de Janeiro. De manera general, los indicadores de proceso seleccionados documentaron una mejora de desempe&#241;o expresiva y estad&#237;sticamente significativa en el HGB.</p>
      <p>Para la selecci&#243;n de los indicadores de calidad, se tom&#243; en consideraci&#243;n la realidad del HGB. Los indicadores abarcaron b&#225;sicamente la atenci&#243;n en la unidad de emergencia, y no estaba disponible la informaci&#243;n sobre la prescripci&#243;n del alta. Recomendaciones recientemente publicadas para la estandarizaci&#243;n de indicadores de calidad en el marco de la atenci&#243;n al IAM enfatizan el uso de la aspirina en el ingreso y en la prescripci&#243;n del alta, de terapia de reperfusi&#243;n en el IAM con supra/BRE hasta 12 horas de inicio de los s&#237;ntomas, y del retardo hasta la fibrin&#243;lisis o angioplastia primaria<sup>28</sup>. Con relaci&#243;n a la utilizaci&#243;n de betabloqueantes, estatinas e inhibidores de la ECA, la recomendaci&#243;n es monitorear el indicador a trav&#233;s de la prescripci&#243;n del alta<sup>29</sup>. La comparaci&#243;n de estudios de evaluaci&#243;n de calidad presupone la necesidad de estandarizar los indicadores, inclusive en cuanto a la correcta especificaci&#243;n del denominador, que puede implicar todos los casos o un subgrupo particular.</p>
      <p>Los blancos de calidad a alcanzar en el proyecto GAP fueron definidos por grupos de <italic>expertos</italic> y constan de: AAS en las primeras 24 horas y en el alta (95%); betabloqueante en las primeras 24 horas (78%) y en el alta; retraso mediano hasta tromb&#243;lisis (30 minutos); retraso mediano hasta angioplastia (80 a 120 minutos); inhibidor de la ECA en el alta (78%); aconsejamiento antitab&#225;quico (78%)<sup>25-27</sup>.</p>
      <p>Nuestro estudio alcanz&#243; el blanco del GAP para uso de AAS en las primeras 24 horas, pero los dem&#225;s indicadores de utilizaci&#243;n de intervenciones no pueden ser directamente comparados, ya que los momentos de medici&#243;n difieren. El promedio del retraso hospitalario hasta reperfusi&#243;n con estreptocinasa fue 80 minutos, y la mediana, 66 minutos, superior del doble del blanco del GAP. </p>
      <p>En el grupo pre DC, hubo grande subutilizaci&#243;n de la reperfusi&#243;n coronaria, configurando una p&#233;rdida de oportunidad igual a 71,4%. Tras la implementaci&#243;n de las directrices, la realizaci&#243;n de reperfusi&#243;n en el referente aument&#243; casi tres veces y la p&#233;rdida de oportunidad se reduzco para un 17,6% (<xref ref-type="table" rid="es_a05tab02-body3">Tabla 2</xref>), p&#233;rdida esa menor que un 25,8% relatados en el estudio multic&#233;ntrico Grace expandido. En ese estudio, un 74,4% de los casos de IAM con supra ST/BRE se admiti&#243; hasta 12 horas del inicio de los s&#237;ntomas, en que un 74,2% recibi&#243; alguna terap&#233;utica de reperfusi&#243;n<sup>17</sup>.</p>
      <p>La mediana del retraso intrahospitalario hasta el inicio de la reperfusi&#243;n farmacol&#243;gica informada en el estudio Grace fue de 32 minutos, menor que el retraso para angioplastia primaria (mediana=110 minutos)<sup>17</sup>. Los retrasos en el HGB fueron mayores, pero se redujeron pos DC; se observ&#243; tambi&#233;n un retraso intrahospitalario mayor con la angioplastia primaria.</p>
      <p>Otro estudio nacional<sup>30</sup> refiri&#243; el impacto de la adopci&#243;n de protocolos institucionales de atenci&#243;n al IAM en hospital terciario universitario, y se&#241;alaba una mejor adhesi&#243;n m&#233;dica y conductas basadas en evidencia cient&#237;fica y reducci&#243;n de letalidad hospitalaria. Los autores compararon dos series de casos admitidos en la unidad de cuidados intensivos, y la segunda fue en el per&#237;odo en que hubo incorporaci&#243;n de protocolos cl&#237;nicos para la atenci&#243;n al IAM. Las estrategias no se especificaron, sin embargo para la formulaci&#243;n del protocolo fueron necesarias reuniones semanales con los equipos de las unidades de emergencia y terapia intensiva, adem&#225;s de una reestructuraci&#243;n de la emergencia para agilizar la atenci&#243;n a los pacientes con dolor tor&#225;cico. La utilizaci&#243;n de trombol&#237;ticos pas&#243; del 39% al 61,5%; AAS del 70,9% al 96,5%; betabloqueante del 34,9% al 67,8%; IECA del 45,9% al 74,8%; nitratos del 61% al 85%. La comparaci&#243;n directa de estos porcentuales con los del HGB es limitada, ya que el art&#237;culo no describe la proporci&#243;n de casos en el referente.</p>
      <p>Para algunos indicadores, el HGB alcanz&#243; porcentuales cercanos o mayores que aquellos relatados por varios estudios recientes. Los porcentuales de utilizaci&#243;n de intervenciones eficaces en el grupo pos-DC est&#225;n bien superiores de los referidos en un estudio estadounidense que compar&#243; los estados implementadores de pol&#237;ticas de educaci&#243;n m&#233;dica continuada o no<sup>31</sup>. El uso de AAS fue de un 79,4% y un 79,9% respectivamente en estados con y sin programa oficial de educaci&#243;n m&#233;dica continuada; betabloqueante: un 63,3% y un 61,6%; uso de trombol&#237;tico en el paciente ideal: un 42,6% y un 47,2%; uso de trombol&#237;tico o angioplastia primaria (cualquier estrategia): 52,8% y 58,2%. </p>
      <p>Entre el per&#237;odo de 2001 a 2007, el estudio Grace expandido document&#243;, para los pacientes con IAM con supra ST/BRE, un aumento modesto en los usos de AAS en las primeras 24 horas, de betabloqueantes y de inhibidores de la ECA; en el a&#241;o de 2007, el uso de AAS en la admisi&#243;n alcanz&#243; el 90%, de betabloqueante el 75% y de IECA, el 60%. De 2001 a 2007, la utilizaci&#243;n de cualquier estrategia de reperfusi&#243;n en los casos admitidos hasta 12 horas desde el inicio de los s&#237;ntomas fue igual a un 74,2%<sup>17</sup>.</p>
      <p>Un relato reciente de una instituci&#243;n estadounidense que, adem&#225;s de adherir al GAP, ha implementado un sistema continuado de monitoreo de calidad y documentado una utilizaci&#243;n hospitalaria en el s&#237;ndrome coronario agudo de: inhibidores de la ECA, el 72,7%; betabloqueantes, el 93,0%; AAS, el 96,2% y estatinas, el 81,2%<sup>16</sup>.</p>
      <p>La dosificaci&#243;n del colesterol LDL en las primeras 24 horas del ingreso del IAM es propuesta por algunos estudios como un indicador de proceso<sup>25,26</sup>. A partir de la consideraci&#243;n de que la dosificaci&#243;n no estaba disponible en la emergencia del HGB y que estudios recientes vienen recomendando el uso de estatinas en todos los pacientes<sup>28,10</sup>, el equipo m&#233;dico responsable de la implementaci&#243;n de las DC decidi&#243; recomendar el uso en todos los casos de IAM.</p>
      <p>En cuanto al cateterismo card&#237;aco, el aumento de su utilizaci&#243;n en el grupo pos DC puede haber sido excesivo. Una explicaci&#243;n seria la poca disponibilidad de pruebas de estratificaci&#243;n de riesgo en el HGB, lo que llev&#243; el equipo a optar por el cateterismo para dicha finalidad. El estudio Grace tambi&#233;n relat&#243; un aumento del uso de cateterismo de 2001 a 2007, y ha alcanzado el 60% en este &#250;ltimo a&#241;o para IAM con supra ST o BRE<sup>17</sup>. La utilizaci&#243;n de unidad coronaria se redujo, reflejando probablemente limitaci&#243;n de vacantes.</p>
      <p>Respecto a las estrategias utilizadas, algunas se adaptaron de la experiencia del proyecto GAP<sup>16,21</sup>, que se lanz&#243; con el objetivo de incorporar directrices nacionales al proceso asistencial. Este proyecto enfocaba a profesionales de salud y a pacientes, a trav&#233;s de herramientas capaces de sistem&#225;ticamente promover la adhesi&#243;n a intervenciones basadas en evidencias cient&#237;ficas consideradas estrat&#233;gicas. El GAP se viene dise&#241;ando como una intervenci&#243;n multifacetada, y inclu&#237;a la capacitaci&#243;n de profesionales; la identificaci&#243;n de l&#237;deres locales m&#233;dicos y de enfermer&#237;a; visitas amplias y generales a las unidades hospitalarias; y medici&#243;n de indicadores antes y tras la intervenci&#243;n. La identificaci&#243;n de l&#237;deres y el programa de capacitaci&#243;n fueron factores importantes<sup>15,21-23</sup>. Tambi&#233;n en el HGB, la existencia de cardi&#243;logos l&#237;deres en el hospital fue fundamental, que eran responsables directamente de la capacitaci&#243;n y supervisi&#243;n de los diversas equipos m&#233;dicos, adem&#225;s de la sensibilizaci&#243;n de los dem&#225;s profesionales de salud. </p>
      <p>La propuesta de utilizaci&#243;n de las DC basadas en evidencia cient&#237;fica estaba a favor de la percepci&#243;n del equipo de cardi&#243;logos de la emergencia del HGB en cuanto a la necesidad de capacitaci&#243;n de los profesionales para el diagn&#243;stico diferencial del dolor tor&#225;cico agudo. La propuesta local del HGB era m&#225;s abarcante en el sentido de incorporar todo el espectro del s&#237;ndrome coronario agudo, sin embargo no contemplaba sensibilizaci&#243;n para la utilizaci&#243;n de DC. As&#237;, este estudio ha contribuido para que se ampliara y viabilizara la propuesta local del hospital participante. La utilizaci&#243;n de esta metodolog&#237;a en otras emergencias del SUS necesita adaptaci&#243;n frente a las especificidades de cada unidad. </p>
      <p>Las limitaciones del estudio est&#225;n relacionadas al dibujo antes y tras, a la parcela retrospectiva de la recolecci&#243;n de datos y al tama&#241;o de la muestra. El estudio no contempl&#243; estrategias volcadas a la adhesi&#243;n del paciente. Adem&#225;s de esto, la discusi&#243;n sobre la necesidad de actualizaci&#243;n de las directrices es relevante y debe ser objeto de estudios espec&#237;ficos.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En conclusi&#243;n, el programa de implementaci&#243;n de directrices cl&#237;nicas para la atenci&#243;n al IAM en la emergencia del HGB present&#243; impacto positivo en el sentido de mejorar la adhesi&#243;n en corto plazo a conductas basadas en evidencias. Factores relevantes para este resultado incluyeron el trabajo en equipo multidisciplinario, el sentimiento de los profesionales y de gestores de que formaban parte del proceso de mejora de la calidad de la atenci&#243;n y la implicaci&#243;n de liderazgos locales.</p>
      <p>El mantenimiento de la adhesi&#243;n alcanzada se debe evaluar, a trav&#233;s del monitoreo de los indicadores de proceso y estrategias de supervisi&#243;n. Metodolog&#237;as de supervisi&#243;n y de monitoreo que garantizan la preservaci&#243;n de los resultados satisfactorios necesitan desarrollarse y probarse. </p>
      <p>La multiplicaci&#243;n de esas estrategias para otras unidades de emergencia, aunque con adaptaciones locales, puede contribuir a la mejora a la atenci&#243;n al IAM en nuestro medio. </p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Le agradecemos a Lucia Regina Pantojo de Brito, por la concepci&#243;n gr&#225;fica del material (libreto, folder, tarjetas de identificaci&#243;n, pin) empleado en el estudio.</p>
      <p>A Ana Paula Lucas Caetano, por el apoyo gerencial prove&#237;do al estudio.</p>
      <p>Al CNPq - Consejo Nacional de Desarrollo Cient&#237;fico y Tecnol&#243;gico por la financiaci&#243;n del proyecto "Construyendo Estrategias y Evaluando la Implementaci&#243;n de Directrices Cl&#237;nicas en el SUS", edital 37/2004, en el que este estudio se incluye.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Cnpq financi&#243; el presente estudio</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
