<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">XBcqdWv64pDTgBXyRPKytdr</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001600014</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500614</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010001600014</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigo de Revis&#227;o</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca e seus planos anat&#244;micos: como eu fa&#231;o?</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nacif</surname>
            <given-names>Marcelo Souto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira Junior</surname>
            <given-names>Amarino Carvalho de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Carvalho</surname>
            <given-names>Antonio Carlos Pires</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rochitte</surname>
            <given-names>Carlos Eduardo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff05"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Rio de Janeiro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff05">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Teres&#243;polis</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Centro Universit&#225;rio Serra dos Org&#227;os</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Niter&#243;i</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>756</fpage>
      <lpage>763</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>20</day>
          <month>03</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>24</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>20</day>
          <month>03</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Devido &#224; crescente utiliza&#231;&#227;o do m&#233;todo de resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC) e sua frequente implanta&#231;&#227;o em novos servi&#231;os, apresentaremos neste trabalho, em um formato passo a passo, as t&#233;cnicas de aquisi&#231;&#227;o, necess&#225;rias para uma completa abordagem card&#237;aca, dos principais planos anat&#244;micos do cora&#231;&#227;o utilizados pela RMC.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Imagem por resson&#226;ncia magn&#233;tica</kwd>
        <kwd>cora&#231;&#227;o</kwd>
        <kwd>educa&#231;&#227;o m&#233;dica</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>26</day>
        <month>01</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body><p><bold>ARTIGO DE REVIS&#195;O</bold></p><p><bold>Resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca e seus planos anat&#244;micos - como eu fa&#231;o?</bold></p><p><bold>Marcelo Souto Nacif<sup>I ,II, III, IV</sup>; Amarino Carvalho de Oliveira Junior<sup>IV</sup>; Antonio Carlos Pires Carvalho<sup>III</sup>; Carlos Eduardo Rochitte<sup>IV, V</sup></bold></p><p><sup>I</sup>Centro Universit&#225;rio Serra dos &#211;rg&#227;os (UNIFESO) Teres&#243;polis, RJ </p><p><sup>II</sup>Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i (HCN) Niter&#243;i, RJ </p><p><sup>III</sup>Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ), Rio de Janeiro, RJ </p><p><sup>IV</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ </p><p><sup>V</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) - Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p><p><xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref></p><p><bold>RESUMO</bold></p><p>Devido &#224; crescente utiliza&#231;&#227;o do m&#233;todo de resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC) e sua frequente implanta&#231;&#227;o em novos servi&#231;os, apresentaremos neste trabalho, em um formato passo a passo, as t&#233;cnicas de aquisi&#231;&#227;o, necess&#225;rias para uma completa abordagem card&#237;aca, dos principais planos anat&#244;micos do cora&#231;&#227;o utilizados pela RMC.</p><p><bold>Palavras-chave:</bold> Imagem por resson&#226;ncia magn&#233;tica, cora&#231;&#227;o, educa&#231;&#227;o m&#233;dica.</p><p><bold>Introdu&#231;&#227;o</bold></p><p>A resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC) conquistou espa&#231;o como m&#233;todo padr&#227;o no estudo da fun&#231;&#227;o ventricular, pelo m&#233;todo de Simpson, e na pesquisa de viabilidade mioc&#225;rdica, pela t&#233;cnica do realce tardio<sup>1,2</sup>.</p><p>Estudos recentes revelam a import&#226;ncia da RMC na pesquisa de isquemia mioc&#225;rdica, com a t&#233;cnica de perfus&#227;o sob estresse farmacol&#243;gico, fazendo com que se estabele&#231;a definitivamente como m&#233;todo multimodal no estudo do cora&#231;&#227;o na doen&#231;a arterial coronariana<sup>2-5</sup>.</p><p>Segundo Bezerra e cols.<sup>6</sup>, em publica&#231;&#227;o datada de 2006, a RMC vem ganhando cada vez mais o seu espa&#231;o e import&#226;ncia nos servi&#231;os de radiologia e diagn&#243;stico por imagem, principalmente com a redu&#231;&#227;o no tempo de realiza&#231;&#227;o do exame e a possibilidade de aquisi&#231;&#227;o de imagem em pacientes com arritmias ou que n&#227;o conseguem realizar uma boa apneia<sup>6,7</sup>.</p><p>Um fato ainda n&#227;o definido e pouco comentado em publica&#231;&#245;es cient&#237;ficas &#233; a rela&#231;&#227;o custo-benef&#237;cio da realiza&#231;&#227;o do exame em nosso pa&#237;s, o que constitui um importante limitador &#224; inser&#231;&#227;o do m&#233;todo, que &#233; realizado apenas em grandes centros. As sequ&#234;ncias em tempo real est&#227;o acelerando a execu&#231;&#227;o do exame, fortalecendo sua implanta&#231;&#227;o no dia a dia, j&#225; que h&#225; ganho no tempo sem preju&#237;zo na realiza&#231;&#227;o das medidas relacionadas aos volumes, &#237;ndices e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o, necess&#225;rias para a an&#225;lise card&#237;aca completa<sup>8,9</sup>.</p><p>A precis&#227;o diagn&#243;stica na elucida&#231;&#227;o das etiologias das cardiomiopatias n&#227;o isqu&#234;micas, em especial nos casos de miocardite, fez com que a RMC adquirisse um novo papel na pr&#225;tica cardiol&#243;gica e radiol&#243;gica di&#225;ria<sup>7,10</sup>. Com o aumento do n&#250;mero de publica&#231;&#245;es relacionadas ao tema<sup>10-16</sup> no Brasil, temos a certeza de que a RMC influenciar&#225; e muito no progn&#243;stico dos pacientes com cardiopatia, tornando o m&#233;todo indiscutivelmente indispens&#225;vel &#224; pr&#225;tica cardiol&#243;gica e radiol&#243;gica.</p><p>A crescente aplica&#231;&#227;o da resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca na rotina terap&#234;utica faz com que o m&#233;dico solicitante necessite de uma maior familiariza&#231;&#227;o com os planos anat&#244;micos utilizados habitualmente. Assim, nosso principal objetivo foi o de didaticamente descrever os principais planos realizados pela RMC.</p><p><bold>Planos anat&#244;micos</bold></p><p><bold>Orienta&#231;&#227;o do eixo card&#237;aco</bold></p><p>Quando se inicia o estudo pela resson&#226;ncia sempre temos, primeiramente, tr&#234;s planos anat&#244;micos: o coronal, o sagital e o axial (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figuras 1A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="f01">1B</xref> e <xref ref-type="fig" rid="f01">1C</xref>, respectivamente), que s&#227;o eixos ortogonais ao t&#243;rax e que n&#227;o respeitam a orienta&#231;&#227;o card&#237;aca. Prescrevemos no eixo axial do t&#243;rax um plano que abrange o ventr&#237;culo esquerdo (VE) e o &#225;trio esquerdo (AE) mediano &#224; cavidade ventricular (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1C</xref>). Essa aquisi&#231;&#227;o nos fornecer&#225; um plano conhecido como eixo longo vertical (duas c&#226;maras localizador <xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1D</xref>), no qual poderemos identificar a obliquidade do eixo card&#237;aco no plano s&#250;pero-inferior. Na imagem podemos planejar a aquisi&#231;&#227;o do plano conhecido como eixo longo horizontal (quatro c&#226;maras localizador - <xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1E</xref>) que, como o nome diz, ir&#225; identificar o VE, o AE, o ventr&#237;culo direito (VD) e o &#225;trio direito (AD). Nesse momento do exame, temos o eixo card&#237;aco orientado e poderemos prescrever o eixo curto (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1E</xref> ou <xref ref-type="fig" rid="f01">1F</xref>), sempre de forma ortogonal ao VE, e da base at&#233; o &#225;pex (<xref ref-type="fig" rid="f01">Figura 1G</xref>), podendo em alguns casos ser estendido aos &#225;trios.</p><p content-type="asset"><fig id="f01"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf01.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="f01aad"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e01.jpg"/></p></fn><fn id="f01xe"/><fn id="f01eag"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e02.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Marca&#231;&#227;o dos planos eixo longo radiais</bold></p> <p>Partindo dos planos basais do eixo curto pr&#243;ximos &#224; via de sa&#237;da do VE (VSVE) e do primeiro plano basal em que n&#227;o a identificamos, fazemos a marca&#231;&#227;o dos eixos longos radiais (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2A</xref>). Essa marca&#231;&#227;o &#233; importante para a completa an&#225;lise territorial, segmentar e funcional do VE. Partindo desse princ&#237;pio, consideramos importante a realiza&#231;&#227;o de quatro planos, sendo eles o quatro c&#226;maras (<xref ref-type="fig" rid="f2b">Figura 2B</xref>), o via de sa&#237;da do VE (tr&#234;s c&#226;maras - <xref ref-type="fig" rid="f2b">Figura 2C</xref>) e os eixos longos de duas c&#226;maras (<xref ref-type="fig" rid="f2d">Figura 2D</xref> e <xref ref-type="fig" rid="f2d">2E</xref>). O plano em quatro c&#226;maras ir&#225; cobrir os segmentos relacionados &#224; parede &#237;nfero-septal e &#226;ntero-lateral da base at&#233; o &#225;pice do VE. O plano em via de sa&#237;da ir&#225; cobrir os segmentos relacionados &#224; parede &#226;ntero-septal e &#237;nfero-lateral da base at&#233; o &#225;pice do VE. Os eixos longos de duas c&#226;maras ir&#227;o cobrir, principalmente, as paredes anteriores e inferiores da base ao &#225;pice do VE, mas ser&#227;o tamb&#233;m os respons&#225;veis por ajudar nos planos de transi&#231;&#227;o segmentar, como o &#226;ntero-septal e o anterior ou o anterior e o &#226;ntero-lateral, o que facilitar&#225; a an&#225;lise segmentar da contratilidade mioc&#225;rdica e o estudo dos 17 segmentos do VE. Fato importante &#233; aprender a identificar os planos, j&#225; que um dos eixos longos duas c&#226;maras ter&#225; o f&#237;gado abaixo e o pulm&#227;o acima (<xref ref-type="fig" rid="f2d">Figura 2D</xref>) e o outro ter&#225; a art&#233;ria pulmonar acima e o est&#244;mago abaixo (<xref ref-type="fig" rid="f2d">Figura 2E</xref>).</p> <fig id="f2"/>   <p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e03.jpg"/></p><p><fig id="f2b"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf02.jpg"/></fig></p><p><fig id="f2d"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf03.jpg"/></fig></p><p>Na literatura, alguns grupos preferem realizar apenas tr&#234;s eixos longos (duas c&#226;maras, tr&#234;s c&#226;maras e o quatro c&#226;maras), mas pelo que se descreve acima e por observa&#231;&#245;es na pr&#225;tica di&#225;ria sabemos que o planejamento com quatro planos traz maior acur&#225;cia diagn&#243;stica.</p> <p><bold>Estudo do ventr&#237;culo direito</bold></p> <p>Com o eixo curto basal, pode-se fazer dois tipos de planejamento: um quatro c&#226;maras varredura (<xref ref-type="fig" rid="f03">Figura 3A</xref>), que respeita o eixo quatro c&#226;maras radial, mas que cobre todo o VD at&#233; a via de sa&#237;da (VSVD); e outro que pode ser realizado de forma obl&#237;qua no pr&#243;prio VD para o completo estudo da VSVD (<xref ref-type="fig" rid="f03">Figura 3B</xref>). Uma outra forma de abordagem &#233; a utiliza&#231;&#227;o do pr&#243;prio quatro c&#226;maras para a cobertura do VD e do AD, visibilizando assim o plano eixo longo duas c&#226;maras &#224; direita (<xref ref-type="fig" rid="f03">Figura 3C</xref>). Essa &#250;ltima aquisi&#231;&#227;o nos fornecer&#225; um plano conhecido como eixo longo do VD, em que poderemos estudar o plano tric&#250;spide e a VSVD (<xref ref-type="fig" rid="f03">Figura 3D</xref>). Com esses planos, podemos fazer estudos espec&#237;ficos para a VSVD e a art&#233;ria pulmonar (<xref ref-type="fig" rid="f03">Figura 3E</xref> - VSVD no plano sagital; <xref ref-type="fig" rid="f03">Figura 3F</xref> - plano a&#243;rtico-pulmonar).</p><p content-type="asset"><fig id="f03"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf04.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="f03aac"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e04.jpg"/></p></fn><fn id="f03xd"/><fn id="f03daf"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e05.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Plano da valva a&#243;rtica</bold></p> <p>A RMC, apesar de ter uma resolu&#231;&#227;o espacial maior do que a do ecocardiograma (ECO) - m&#233;todo que apresenta uma melhor resolu&#231;&#227;o temporal -, possui imagens com maior limita&#231;&#227;o na abordagem funcional valvar, o que pode, em in&#250;meros casos, auxiliar no estudo completo e n&#227;o invasivo das valvas e dos grandes vasos.</p> <p>Iniciamos com o eixo curto basal (<xref ref-type="fig" rid="f04">Figura 4A</xref>), ap&#243;s identifica&#231;&#227;o da VSVE, na qual prescrevemos um plano ao longo deste segmento. A imagem adquirida &#233; dita como tr&#234;s c&#226;maras ou plano da VSVE (<xref ref-type="fig" rid="f04">Figura 4B</xref>), na qual iremos estudar o AE, a valva mitral, o VE, a valva a&#243;rtica, a raiz da aorta e um segmento do VD. Nesse plano, podemos prescrever um eixo que cubra a VSVE e a aorta (<xref ref-type="fig" rid="f04">Figura 4B</xref>), o que nos mostrar&#225; um plano coronal obl&#237;quo sob a valva a&#243;rtica (<xref ref-type="fig" rid="f04">Figura 4C</xref>). Ap&#243;s a realiza&#231;&#227;o desses planos com a completa cobertura da valva a&#243;rtica, torna-se necess&#225;rio um plano perpendicular verdadeiro sobre a valva, que pode ser realizado em Cine-RM ou em PC (t&#233;cnica de contraste de fase - <xref ref-type="fig" rid="f04">Figuras 4B a 4D</xref> mostram os planos de prescri&#231;&#227;o para o corte transversal da valva a&#243;rtica em Cine-RM). Imagens de gradiente eco permitem o estudo da coapta&#231;&#227;o e morfologia valvar, al&#233;m do estudo do fluxo pela valva (<xref ref-type="fig" rid="f04">Figura 4E</xref> - s&#237;stole e <xref ref-type="fig" rid="f04">Figura 4F</xref> - di&#225;stole, em eixo curto da valva a&#243;rtica: n&#227;o s&#227;o mostradas imagens de contraste de fase).</p><p content-type="asset"><fig id="f04"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf05.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="f04aac"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e06.jpg"/></p></fn><fn id="f04xd"/><fn id="f04daf"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e07.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Plano da valva mitral</bold></p> <p>Da mesma forma que para a valva a&#243;rtica, o estudo da valva mitral &#233; importante, principalmente na mensura&#231;&#227;o do volume regurgitante. Iniciando pelo eixo curto basal (<xref ref-type="fig" rid="f05">Figura 5B</xref>), sempre cuidando para n&#227;o envolver a raiz da aorta (<xref ref-type="fig" rid="f05">Figura 5A</xref> - plano azul pontilhado), prescreve-se o quatro c&#226;maras (<xref ref-type="fig" rid="f05">Figura 5C</xref>). Nessa etapa, &#233; importante a identifica&#231;&#227;o da raiz da aorta para que o quatro c&#226;maras n&#227;o possua, por erro de prescri&#231;&#227;o, a imagem da raiz da aorta, prejudicando a an&#225;lise do septo basal. Com o plano quatro c&#226;maras verdadeiro (<xref ref-type="fig" rid="f05">Figura 5C</xref>) e tr&#234;s c&#226;maras (<xref ref-type="fig" rid="f05">Figura 5D</xref>), podemos tra&#231;ar planos tangenciais &#224; valva mitral, facilitando o estudo de toda a sua circunfer&#234;ncia durante o fechamento valvar (<xref ref-type="fig" rid="f05">Figura 5E</xref>) e a sua abertura (<xref ref-type="fig" rid="f05">Figura 5F</xref>).</p><p content-type="asset"><fig id="f05"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf06.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="f05aac"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e08.jpg"/></p></fn><fn id="f05xd"/><fn id="f05daf"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e09.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Planos das valvas tric&#250;spide e pulmonar</bold></p> <p>Pelo eixo longo que abrange o VD e o AD (<xref ref-type="fig" rid="f06">Figura 6A</xref>) ou pelo quatro c&#226;maras (<xref ref-type="fig" rid="f06">Figura 6B</xref>), podemos tra&#231;ar planos tangenciais &#224; valva tric&#250;spide, os quais ir&#227;o facilitar o estudo, no plano axial e tangencial, na abertura (<xref ref-type="fig" rid="f06">Figura 6C</xref>) e no fechamento (<xref ref-type="fig" rid="f06">Figura 6D</xref>) valvar. Utilizando os planos da VSVD, sejam eles o obl&#237;quo sagital (<xref ref-type="fig" rid="f06">Figura 6E</xref>) ou o obl&#237;quo coronal (<xref ref-type="fig" rid="f06">Figura 6F</xref>), prescrevem-se os planos tangenciais na valva pulmonar, facilitando o estudo circunferencial da valva na di&#225;stole (<xref ref-type="fig" rid="f06">Figura 6G</xref>) e na s&#237;stole (<xref ref-type="fig" rid="f06">Figura 6H</xref>). O estudo por PC, logo acima da valva a&#243;rtica e logo acima da valva pulmonar, nos fornece informa&#231;&#245;es acerca da velocidade do fluxo e do fluxo por meio das valvas pulmonares e do fluxo sist&#234;mico, valva a&#243;rtica, o que pode nos revelar o quociente entre o d&#233;bito sist&#243;lico pulmonar e o d&#233;bito sist&#243;lico sist&#234;mico (Qp/Qs). O valor normal &#233; pr&#243;ximo de 1. Quando h&#225; um <italic>shunt</italic> de esquerda para direita, o d&#233;bito sist&#243;lico pulmonar aumenta, assim como o Qp/Qs.</p><p content-type="asset"><fig id="f06"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf07.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="f06aad"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e10.jpg"/></p></fn><fn id="f06xe"/><fn id="f06eah"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e11.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Planos coronarianos</bold></p> <p>Este &#233; um objetivo espec&#237;fico de desenvolvimento da RMC, mas que ainda requer maiores estudos e aplica&#231;&#227;o de alta tecnologia, o que impossibilita parcialmente sua inser&#231;&#227;o na pr&#225;tica cl&#237;nica atual. Com o desenvolvimento de novas t&#233;cnicas e da entrada de novos aparelhos no mercado, centros especializados j&#225; podem empregar tal m&#233;todo no estudo da doen&#231;a arterial coronariana (DAC).</p> <p>Estamos vivenciando uma importante revolu&#231;&#227;o nos aparelhos de tomografia computadorizada multidetectores, os quais, no entanto, ainda apresentam grandes doses de radia&#231;&#227;o, gerando grande preocupa&#231;&#227;o sobre a necessidade de sistemas de redu&#231;&#227;o que mantenham a qualidade da imagem angiogr&#225;fica. Devemos lembrar que a angiotomografia de coron&#225;rias j&#225; est&#225; estabelecida como grande m&#233;todo de exclus&#227;o de DAC na pr&#225;tica cl&#237;nica.</p> <p>Com o foco em um estudo n&#227;o invasivo e com potencial de realiza&#231;&#227;o do exame sem contraste venoso, podemos caracterizar o potencial real da resson&#226;ncia magn&#233;tica.</p> <p>Devemos ressaltar que &#233; nossa opini&#227;o e a de outros autores<sup>17</sup> que a t&#233;cnica ainda n&#227;o suporta seu uso como rotina na pr&#225;tica di&#225;ria, embora haja consenso de que em futuro muito pr&#243;ximo a resson&#226;ncia magn&#233;tica superar&#225; suas limita&#231;&#245;es e atingir&#225; maturidade t&#233;cnica, al&#233;m de uma curva de aprendizado suficiente para justificar seu emprego de rotina.</p> <p>Habitualmente, realizamos estudo com o paciente respirando e sem contraste venoso, mas existem t&#233;cnicas com apneia e com infus&#227;o de gadol&#237;nio. Com o paciente respirando, &#233; necess&#225;ria a utiliza&#231;&#227;o do navegador colocado no &#225;pice da c&#250;pula diafragm&#225;tica direita para eliminar os artefatos respirat&#243;rios.</p> <p>Sempre necessitaremos da utiliza&#231;&#227;o do ECG e da programa&#231;&#227;o do tempo de retardo ap&#243;s a onda R (<italic>time delay</italic>), que dever&#225; ser ajustada para a mesodi&#225;stole, fase em que a coron&#225;ria est&#225; cheia e com menor movimenta&#231;&#227;o.</p> <p>Estamos demonstrando, no presente trabalho, uma sequ&#234;ncia 3D volume de todo o cora&#231;&#227;o (<italic>whole heart</italic>), adquirida pela t&#233;cnica de navega&#231;&#227;o com respira&#231;&#227;o livre, realizada no Hospital Universit&#225;rio Clementino Fraga Filho, da Universidade Federal do Rio de Janeiro (HUCFF-UFRJ), e suas reconstru&#231;&#245;es curvas das coron&#225;rias (tronco da coron&#225;ria, descendente anterior e coron&#225;ria direita - <xref ref-type="fig" rid="f7">Figura 7</xref>).</p> <fig id="f7"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf08.jpg"/></fig>   <p><bold>Segmenta&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo e territ&#243;rios coronarianos</bold></p> <p>Por recomenda&#231;&#227;o das sociedades de imagem e de cardiologia, foi realizada uma padroniza&#231;&#227;o do estudo da segmenta&#231;&#227;o mioc&#225;rdica entre os v&#225;rios m&#233;todos de imagem do cora&#231;&#227;o, como visto na publica&#231;&#227;o de Cerqueira e cols.<sup>18</sup>.</p> <p>O ventr&#237;culo esquerdo &#233; subdividido em 17 segmentos e pode ser representado pelo gr&#225;fico do tipo <italic>bull&#180;s eye</italic> ou mapa polar (<xref ref-type="fig" rid="f8">Figura 8A</xref>). Nessa representa&#231;&#227;o, encontramos tr&#234;s planos de corte: o basal, medial e apical. O basal estar&#225; representando os segmentos de 1 a 6, sendo estes, respectivamente, o anterior basal, &#226;ntero-septal basal, &#237;nfero-septal basal, inferior basal, &#237;nfero-lateral basal e o &#226;ntero-lateral basal. O medial estar&#225; representando os segmentos de 7 a 12, sendo estes, respectivamente, o anterior medial, &#226;ntero-septal medial, &#237;nfero-septal medial, inferior medial, &#237;nfero-lateral medial e o &#226;ntero-lateral medial. O apical estar&#225; representando por apenas quatro segmentos de 13 a 16, sendo estes, respectivamente, o anterior apical, septal apical, o inferior apical e o lateral apical. O segmento 17 &#233; o &#225;pex, segmento estudado apenas nos eixos longos do VE.</p> <fig id="f8"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf09.jpg"/></fig>   <p>Os aparelhos modernos podem estudar de forma n&#227;o invasiva as coron&#225;rias, o que transforma a RMC no &#250;nico m&#233;todo completo e sem radia&#231;&#227;o ionizante que permite an&#225;lise card&#237;aca em tr&#234;s dimens&#245;es, possibilitando o estudo funcional, muscular e coronariano individualizado.</p> <p>Al&#233;m disso, foi estabelecida uma rela&#231;&#227;o entre os territ&#243;rios coronarianos e os segmentos do VE. Podemos verificar na <xref ref-type="fig" rid="f8">Figura 8B</xref> que os segmentos 1, 2, 7, 8, 13, 14 e 17 est&#227;o relacionados &#224; coron&#225;ria descendente anterior (DA). Os segmentos 3, 4 e 10 est&#227;o relacionados &#224; coron&#225;ria direita (CD). Os segmentos 9 e 15 podem estar sendo irrigados pela CD ou pela DA. Os segmentos 5 e 11 podem estar sendo irrigados pela coron&#225;ria circunflexa (Cx) ou pela CD. J&#225; os segmentos 6, 12 e 16 estar&#227;o sendo irrigados pela Cx ou pela DA (<xref ref-type="fig" rid="f8">Figura 8B</xref>). Tal segmenta&#231;&#227;o obedece os padr&#245;es de domin&#226;ncia mais frequentes, sendo apenas um guia para a real distribui&#231;&#227;o coronariana que pode ser individualizada, caso se obtenha a informa&#231;&#227;o da anatomia da &#225;rvore coronariana, o que, como demonstramos, &#233; poss&#237;vel se utilizarmos equipamentos espec&#237;ficos.</p>   <p><bold>Como &#233; realizado o exame?</bold></p> <p>Como o estudo com estresse farmacol&#243;gico &#233; o protocolo de estudo mais complexo e completo e que envolve a maioria das etapas dos exames mais simples, iremos discuti-lo de forma pormenorizada.</p> <p>O exame possui 8 etapas propriamente ditas. Com o treinamento correto e um melhor entrosamento da equipe de apoio (marca&#231;&#227;o, recep&#231;&#227;o, enfermagem, t&#233;cnicos e equipe m&#233;dica), seus tempos de dura&#231;&#227;o podem ser reduzidos. Atualmente, a execu&#231;&#227;o do exame pode durar de 30 a 50 minutos, dependendo das etapas que ser&#227;o descritas a seguir.</p> <p>A primeira etapa se inicia no dia da marca&#231;&#227;o do exame e ir&#225; influenciar por completo sua realiza&#231;&#227;o. Por se tratar de um estudo do cora&#231;&#227;o, existe um car&#225;ter emocional diferente, presente nos pacientes que ir&#227;o se submeter ao exame. Assim, quando &#233; realizada uma correta orienta&#231;&#227;o e um preparo adequado, o paciente entende melhor o procedimento, permanecendo menos ansioso e cooperando melhor no dia do exame. A orienta&#231;&#227;o fundamental &#233; quanto &#224; dieta, principalmente pela n&#227;o ingest&#227;o de cafe&#237;na pelo menos 24 horas antes do exame. Devemos ressaltar que n&#227;o s&#227;o contraindicados pacientes com <italic>stents</italic> coronarianos, pr&#243;teses valvares met&#225;licas ou biol&#243;gicas, endopr&#243;teses a&#243;rticas e esternorrafia.</p> <p>A segunda etapa &#233; o pr&#233;-exame e acontece no pr&#243;prio dia do exame. Essa etapa pode demorar cerca de 10 a 15 minutos, e &#233; nela que ser&#225; colhida uma hist&#243;ria objetiva sobre a indica&#231;&#227;o do exame, al&#233;m de serem realizados um eletrocardiograma (ECG) basal e medidas de press&#227;o arterial, altura, peso e frequ&#234;ncia card&#237;aca. Exerc&#237;cios com orienta&#231;&#227;o e treinamento para uma correta apneia devem ser feitos nesse momento. O paciente deve entrar no aparelho com uma pun&#231;&#227;o venosa, preferencialmente na veia antecubital direita com jelco calibroso, para a realiza&#231;&#227;o da infus&#227;o do meio de contraste paramagn&#233;tico (gadol&#237;nio). Esse &#233; um momento que n&#227;o influencia no tempo de realiza&#231;&#227;o do exame, pois pode ser realizado fora do aparelho de resson&#226;ncia magn&#233;tica.</p> <p>A terceira etapa pode demorar em torno de 10 minutos e se restringe ao correto posicionamento do paciente no aparelho, com acoplamento da monitoriza&#231;&#227;o card&#237;aca e respirat&#243;ria. Ser&#227;o realizadas as imagens localizadoras dos eixos do cora&#231;&#227;o e a Cine-RM do eixo curto no repouso.</p> <p>A quarta etapa pode demorar em torno de 6 minutos e &#233; completada ap&#243;s a inje&#231;&#227;o de dipiridamol (0,56 mg/kg) durante 4 minutos. No seu pico de a&#231;&#227;o, obt&#234;m-se as imagens de perfus&#227;o em estresse com o gadol&#237;nio (0,05 - 0,1 mmol/kg na velocidade de infus&#227;o 4 a 5 ml/seg).</p> <p>A quinta etapa pode demorar algo em torno de 5 minutos e &#233; espec&#237;fica para o estudo da contra&#231;&#227;o mioc&#225;rdica e Cine-RM durante o estresse farmacol&#243;gico.</p> <p>A sexta etapa pode demorar cerca de 5 minutos e &#233; realizada com a infus&#227;o de aminofilina durante dois minutos para reverter o efeito vasodilatador (dipiridamol). Nesse momento s&#227;o feitos os estudos em Cine-RM nos planos de eixo longo.</p> <p>A s&#233;tima etapa pode demorar por volta de 5 minutos e se restringe ao estudo da perfus&#227;o em repouso com nova inje&#231;&#227;o de gadol&#237;nio (0,05 - 0,1 mmol/kg na velocidade de infus&#227;o 4 a 5 ml/seg).</p> <p>A oitava etapa pode ser realizada em 10 minutos - de 5 a 15 minutos ap&#243;s a &#250;ltima infus&#227;o do gadol&#237;nio -, quando s&#227;o adquiridos os eixos curtos e longos do VE com a t&#233;cnica de realce mioc&#225;rdico tardio (Figura 9) para avalia&#231;&#227;o de fibrose ou infartos (Figura 10).</p> <p>Ao se cumprirem todas as etapas, o tempo de utiliza&#231;&#227;o do aparelho ser&#225; de cerca de 30 a 50 minutos, mas &#233; importante que todo o processo seja organizado desde o dia da marca&#231;&#227;o at&#233; a entrada do paciente no aparelho.</p> <p>O tempo de an&#225;lise quantitativa do exame pode ser de 30 a 40 minutos, utilizando os <italic>softwares</italic> adequados e uma esta&#231;&#227;o de trabalho completa para que todas as medidas e an&#225;lises sejam corretamente realizadas. A an&#225;lise qualitativa de isquemia mioc&#225;rdica e a viabilidade levam apenas alguns minutos, permitindo um precoce manejo do paciente.</p>   <p><bold>Considera&#231;&#245;es finais</bold></p> <p>Demonstramos que o exame de resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca acrescenta um grande diferencial em qualidade para o servi&#231;o e fornece informa&#231;&#245;es cl&#237;nicas fundamentais para o paciente e seus m&#233;dicos assistentes. &#201; importante ressaltar que o foco da RMC &#233; o de qualidade e diferencial tecnol&#243;gico, trazendo benef&#237;cio cl&#237;nico direto ao paciente por meio de diagn&#243;sticos precisos e bem estruturados.</p> <p>Para o profissional que realiza a resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca, o profundo conhecimento da anatomia, fisiologia, fisiopatologia e das diferentes ferramentas de estudo que a RMC oferece &#233; imperativo para a execu&#231;&#227;o do exame, pois o desconhecimento de uma dessas etapas pode reduzir, e muito, a capacidade diagn&#243;stica do m&#233;todo.</p> <p>Finalmente, este artigo demonstrou de forma simples e objetiva os planos de corte utilizados pela RMC na rotina, projetando para os cl&#237;nicos a reprodutibilidade de cada uma delas e como devem ser adquiridas. Buscamos tamb&#233;m familiarizar os profissionais envolvidos com as cl&#225;ssicas imagens da resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca.</p> <p><bold>Potencial Conflito de Interesses</bold></p> <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p> <p><bold>Fontes de Financiamento</bold></p> <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p> <p><bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold></p> <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>                          <p><fn id="back" fn-type="corresp"><p>Correspond&#234;ncia:</p><p> Marcelo Souto Nacif </p><p> Rua Tavares de Macedo 136/1503 Bl A - Icara&#237; </p><p> 24220-211 - Niter&#243;i, RJ - Brasil </p><p> E-mail: </p><p><email xlink:href="msnacif@yahoo.com.br">msnacif@yahoo.com.br</email>, </p><p><email xlink:href="msnacif@gmail.com">msnacif@gmail.com</email></p></fn></p> <p>Artigo recebido em 20/03/09; revisado recebido em 20/03/09; aceito em 24/06/09.</p></body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Kim RJ, Fieno    DS, Parrish TB, Harris K, Chen EL, Simonetti O, et al. Relationship of MRI delayed    contrast enhancement to irreversible injury, infarct age, and contractile function.    Circulation. 1999; 100: 1992-2002.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relationship of MRI delayed contrast enhancement to irreversible injury, infarct age, and contractile function</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1992</fpage>
          <lpage>2002</lpage>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fieno</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parrish</surname>
              <given-names>TB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harris</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simonetti</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Sociedade Brasileira    de Cardiolgia. I Diretriz de resson&#226;ncia e tomografia cardiovascular.    Arq Bras Cardiol. 2006; 87: e48-e59.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>I Diretriz de resson&#226;ncia e tomografia cardiovascular</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>e48</fpage>
          <lpage>e59</lpage>
          <volume>87</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Mahrholdt H,    Goedecke C, Wagner A, Meinhardt G, Athanasiadis A, Vogelsberg H, et al. Cardiovascular    magnetic resonance assessment of human myocarditis: a comparison to histology    and molecular pathology. Circulation. 2004; 109: 1250-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular magnetic resonance assessment of human myocarditis: a comparison to histology and molecular pathology</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1250</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>109</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mahrholdt</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goedecke</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wagner</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meinhardt</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Athanasiadis</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vogelsberg</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Cury RC, Cattani    CAM, Gabure LAG, Racy DJ, de Gois JM, Siebert U, et al. Diagnostic performance    of stress perfusion and delayed-enhancement MR imaging in patients with coronary    artery disease. Radiology. 2006; 240: 39-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnostic performance of stress perfusion and delayed-enhancement MR imaging in patients with coronary artery disease</article-title>
          <source>Radiology</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>39</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <volume>240</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cury</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cattani</surname>
              <given-names>CAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gabure</surname>
              <given-names>LAG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Racy</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Gois</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siebert</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Schwitter J,    Wacker CM, van Rossum AC, Lombardi M, Al-Saadi N, Ahlstrom H, et al. MR-IMPACT:    comparison of perfusion-cardiac magnetic resonance with single-photon emission    computed tomography for the detection of coronary artery disease in a multicentre,    multivendor, randomized trial. Eur Heart J. 2008; 29: 480-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>MR-IMPACT: comparison of perfusion-cardiac magnetic resonance with single-photon emission computed tomography for the detection of coronary artery disease in a multicentre, multivendor, randomized trial</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>480</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schwitter</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wacker</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Rossum</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lombardi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Al-Saadi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ahlstrom</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Bezerra LB,    Marchiori E, Pontes PV. Avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o card&#237;aca    por resson&#226;ncia magn&#233;tica com sequ&#234;ncias em equil&#237;brio    est&#225;vel: segmentadas x tempo real. Radiol Bras. 2006; 39 (5): 333-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o card&#237;aca por resson&#226;ncia magn&#233;tica com sequ&#234;ncias em equil&#237;brio est&#225;vel: segmentadas x tempo real</article-title>
          <source>Radiol Bras</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>333</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bezerra</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marchiori</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pontes</surname>
              <given-names>PV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Barkhausen J,    Ruehm SG, Goyen M, Buck T, Laub G, Debatin JF. MR evaluation of ventricular    function: true fast imaging with steady-state precession versus fast low-angle    shot cine MR imaging - feasibility study. Radiology. 2001; 219: 264-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>MR evaluation of ventricular function: true fast imaging with steady-state precession versus fast low-angle shot cine MR imaging - feasibility study</article-title>
          <source>Radiology</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>264</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>219</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barkhausen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruehm</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goyen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buck</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laub</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Debatin</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Barkhausen J,    Goyen M, Ruhm SG, Eggebrecht H, Debatin JF, Ladd ME. Assessment of ventricular    function with single breath-hold real-time steady-state free precession cine    MR imaging. AJR Am J Roentgenol. 2001; 178: 731-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment of ventricular function with single breath-hold real-time steady-state free precession cine MR imaging</article-title>
          <source>AJR Am J Roentgenol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>731</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>178</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barkhausen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goyen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruhm</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eggebrecht</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Debatin</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ladd</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Miller S, Simonetti    OP, Carr J, Kramer U, Finn JP. MR imaging of the heart with cine true fast imaging    with steady-state precession: influence of spatial and temporal resolutions    on left ventricular functional parameters. Radiology. 2002; 223: 263-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>MR imaging of the heart with cine true fast imaging with steady-state precession: influence of spatial and temporal resolutions on left ventricular functional parameters</article-title>
          <source>Radiology</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>263</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>223</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simonetti</surname>
              <given-names>OP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carr</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kramer</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Finn</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Nacif MS, Oliveira    Junior AC, Moreira DM, Nagano MR, Luz JHM, Martins MS, et al. Qual o seu diagn&#243;stico?.    Radiol Bras. 2007; 40 (4): 11-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Qual o seu diagn&#243;stico?</article-title>
          <source>Radiol Bras</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>11</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nacif</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira Junior</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nagano</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luz</surname>
              <given-names>JHM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martins</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Nacif MS, Saad    ED, Camanho LEM, Ferreira FAC, Costa IP, Oliveira Jr AC. Qual o seu diagn&#243;stico?.    Radiol Bras. 2007; 40: (6): 9-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Qual o seu diagn&#243;stico?</article-title>
          <source>Radiol Bras</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nacif</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saad</surname>
              <given-names>ED</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Camanho</surname>
              <given-names>LEM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>FAC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costa</surname>
              <given-names>IP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira Jr</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Nacif MS, Santos    AASMD, Barros Filho CM, Sales LC, Souza VP, Carvalho ACP. Qual o seu diagn&#243;stico?.    Radiol Bras. 2007; 40 (5): 9-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Qual o seu diagn&#243;stico?</article-title>
          <source>Radiol Bras</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nacif</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>AASMD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barros Filho</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sales</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souza</surname>
              <given-names>VP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>ACP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Nacif MS, Oliveira    Jr AC, Moreira DM, Nagano MR, Luz JHM, Dutra da Silva PR, et al. Qual o seu    diagn&#243;stico?. Radiol Bras. 2007; 40 (2): 7-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Qual o seu diagn&#243;stico?</article-title>
          <source>Radiol Bras</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nacif</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira Jr</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nagano</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luz</surname>
              <given-names>JHM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dutra da Silva</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Nacif MS, Oliveira    Jr AC, Moreira DM, Nagano MR, Luz JHM, Dutra da Silva PR, et al. Qual o seu    diagn&#243;stico?. Radiol Bras. 2007; 40 (1): 7-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Qual o seu diagn&#243;stico?</article-title>
          <source>Radiol Bras</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nacif</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira Jr</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nagano</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luz</surname>
              <given-names>JHM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dutra da Silva</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Nacif MS, Oliveira    Jr AC, Moreira DM, Nagano MR, Luz JHM, Dutra da Silva PR, et al. Qual o seu    diagn&#243;stico?. Radiol Bras. 2006; 39 (5): 5-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Qual o seu diagn&#243;stico?</article-title>
          <source>Radiol Bras</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>5</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nacif</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira Jr</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nagano</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luz</surname>
              <given-names>JHM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dutra da Silva</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Nacif MS, Oliveira    Jr AC, Moreira DM, Nagano MR, Luz JHM, Dutra da Silva PR, et al. Qual o seu    diagn&#243;stico?. Radiol Bras. 2006; 39 (6): 9-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Qual o seu diagn&#243;stico?</article-title>
          <source>Radiol Bras</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nacif</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira Jr</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nagano</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luz</surname>
              <given-names>JHM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dutra da Silva</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Loureiro R,    Favaro D, Baptista L. ABC da resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca    - Parte 2: perfus&#227;o, viabilidade e anatomia coronariana. Rev Imagem.    2003; 25 (1): 75-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ABC da resson&#226;ncia magn&#233;tica card&#237;aca - Parte 2: perfus&#227;o, viabilidade e anatomia coronariana</article-title>
          <source>Rev Imagem</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>75</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Loureiro</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Favaro</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baptista</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Cerqueira MD,    Weissman NJ, Dilsizian V, Jacobs AK, Kaul S, Laskey WK, et al. Standardized    myocardial segmentation and nomenclature for tomographic imaging of the heart:    a statement for healthcare professionals from the Cardiac Imaging Committee    of the Council on Clinical Cardiology of the American Heart Association. Circulation.    2002; 105: 539-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Standardized myocardial segmentation and nomenclature for tomographic imaging of the heart: a statement for healthcare professionals from the Cardiac Imaging Committee of the Council on Clinical Cardiology of the American Heart Association</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>539</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cerqueira</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weissman</surname>
              <given-names>NJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dilsizian</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobs</surname>
              <given-names>AK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaul</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laskey</surname>
              <given-names>WK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culo de Revisi&#243;n</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Resonancia magn&#233;tica card&#237;aca y sus planos anat&#243;micos: &#191;Como hago?</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Debido a la creciente utilizaci&#243;n del m&#233;todo de resonancia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC) y su frecuente implantaci&#243;n en nuevos servicios, presentaremos en este trabajo, en un formato paso la paso, las t&#233;cnicas de adquisici&#243;n, necesarias para un completo abordaje card&#237;aca, de los principales planos anat&#243;micos del coraz&#243;n utilizados por la RMC.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Imagen por resonancia magn&#233;tica</kwd>
        <kwd>coraz&#243;n</kwd>
        <kwd>educaci&#243;n m&#233;dica</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body><p><bold>ART&#205;CULO DE REVISI&#211;N</bold></p><p><fn id="top-body2"><label><bold>Resonancia magn&#233;tica card&#237;aca y sus planos anat&#243;micos</bold></label><p> - </p><p><bold>&#191;Como hago?</bold></p></fn></p><p><bold>Marcelo Souto Nacif<sup>I, II, III,IV</sup>; Amarino Carvalho de Oliveira Junior<sup>IV</sup>; Antonio Carlos Pires Carvalho<sup>III</sup>; Carlos Eduardo Rochitte<sup>IV, V</sup></bold></p><p><sup>I</sup>Centro Universit&#225;rio Serra dos &#211;rg&#227;os (UNIFESO), Teres&#243;polis, RJ</p><p><sup>II</sup>Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i (HCN), Niter&#243;i, RJ</p><p><sup>III</sup>Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ), Rio de Janeiro, RJ</p><p><sup>IV</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ</p><p><sup>V</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) - Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p><p>Correspondencia</p><p><bold>RESUMEN</bold></p><p>Debido a la creciente utilizaci&#243;n del m&#233;todo de resonancia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC) y su frecuente implantaci&#243;n en nuevos servicios, presentaremos en este trabajo, en un formato paso la paso, las t&#233;cnicas de adquisici&#243;n, necesarias para un completo abordaje card&#237;aca, de los principales planos anat&#243;micos del coraz&#243;n utilizados por la RMC.</p><p><bold>Palabras clave: </bold> Imagen por resonancia magn&#233;tica, coraz&#243;n, educaci&#243;n m&#233;dica.</p><p><bold>Introducci&#243;n</bold></p><p>La resonancia magn&#233;tica card&#237;aca (RMC) conquist&#243; espacio como m&#233;todo est&#225;ndar en el estudio de la funci&#243;n ventricular, por el m&#233;todo de Simpson, y en la investigaci&#243;n de viabilidad mioc&#225;rdica, por la t&#233;cnica del realce tard&#237;o<sup>1,2</sup>.</p><p>Estudios recientes revelan la importancia de la RMC en la investigaci&#243;n de isquemia mioc&#225;rdica, con la t&#233;cnica de perfusi&#243;n bajo stress farmacol&#243;gico, haciendo que se establezca definitivamente como m&#233;todo multimodal en el estudio del coraz&#243;n en la enfermedad arterial coron&#225;ria<sup>2-5</sup>.</p><p>Seg&#250;n Bezerra et al<sup>6</sup>, en publicaci&#243;n fechada en 2006, la RMC viene ganando cada vez m&#225;s su espacio e importancia en los servicios de radiolog&#237;a y diagn&#243;stico por imagen, principalmente con la reducci&#243;n en el tiempo de realizaci&#243;n del examen y la posibilidad de adquisici&#243;n de imagen en pacientes con arritmias o que no consiguen realizar una buena apnea<sup>6,7</sup>.</p><p>Un hecho a&#250;n no definido y poco comentado en publicaciones cient&#237;ficas es la relaci&#243;n costo-beneficio de la realizaci&#243;n del examen en nuestro pa&#237;s, el que constituye un importante limitador a la inserci&#243;n del m&#233;todo, que es realizado apenas en grandes centros. Las secuencias en tiempo real est&#225;n acelerando la ejecuci&#243;n del examen, fortaleciendo su implantaci&#243;n en el d&#237;a a d&#237;a, ya que hay ganancia en el tiempo sin perjuicio en la realizaci&#243;n de las medidas relacionadas a los vol&#250;menes, &#237;ndices y fracci&#243;n de eyecci&#243;n, necesarias para el an&#225;lisis card&#237;aca completo<sup>8,9</sup>.</p><p>La precisi&#243;n diagn&#243;stica en la elucidaci&#243;n de las etiolog&#237;as de las cardiomiopat&#237;as no isqu&#233;micas, en especial en los casos de miocarditis, hizo que la RMC adquiriese un nuevo papel en la pr&#225;ctica cardiol&#243;gica y radiol&#243;gica diaria<sup>7,10</sup>. Con el aumento del n&#250;mero de publicaciones relacionadas al tema<sup>10-16</sup> en el Brasil, tenemos la seguridad de que la RMC influenciar&#225; y mucho en el pron&#243;stico de los pacientes con cardiopat&#237;a, volviendo el m&#233;todo indiscutiblemente indispensable a la pr&#225;ctica cardiol&#243;gica y radiol&#243;gica.</p><p>La creciente aplicaci&#243;n de la resonancia magn&#233;tica card&#237;aca en la rutina terap&#233;utica hace que el m&#233;dico solicitante necesite una mayor familiarizaci&#243;n con los planos anat&#243;micos utilizados habitualmente. As&#237;, nuestro principal objetivo fue el de did&#225;cticamente describir los principales planos realizados por la RMC.</p><p><bold>Planos anat&#243;micos</bold></p><p><bold>Orientaci&#243;n del eje card&#237;aco</bold></p><p>Cuando se inicia el estudio por resonancia siempre tenemos, en primer lugar, tres planos anat&#243;micos: el coronal, el sagital y el axial (<xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body2">Figuras 1A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body2">1B</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body2">1C</xref>, respectivamente), que son ejes ortogonales al t&#243;rax y que no respetan la orientaci&#243;n card&#237;aca. Prescribimos en el eje axial del t&#243;rax un plano que abarca el ventr&#237;culo izquierdo (VI) y el atrio izquierdo (AI) mediano a la cavidad ventricular (<xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body2">Figura 1C</xref>). Esa adquisici&#243;n nos proveer&#225; un plano conocido como eje largo vertical (dos c&#225;maras localizador <xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body2">Figura 1D</xref>), en el cual podremos identificar la oblicuidad del eje card&#237;aco en el plano s&#250;pero-inferior. En la imagen podemos planear la adquisici&#243;n del plano conocido como eje largo horizontal (cuatro c&#225;maras localizador - <xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body2">Figura 1E</xref>) que, como su nombre dice, ir&#225; a identificar el VI, el AI, el ventr&#237;culo derecho (VD) y el atrio derecho (AD). En ese momento del examen, tenemos el eje card&#237;aco orientado y podremos prescribir el eje corto (<xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body2">Figura 1E</xref> o <xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body2">1F</xref>), siempre de forma ortogonal al VI, y de la base hasta el &#225;pex (<xref ref-type="fig" rid="es_14f01-body2">Figura 1G</xref>), pudiendo en algunos casos ser extendido a los atrios.</p><p content-type="html"><fig id="es_14f01-body2"><graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/XBcqdWv64pDTgBXyRPKytdr/8eef8e76d574febdc5173e5245fa34de4bcf8d1d.jpg"/><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf01-es.jpg"/></fig>&#13;
</p><p><bold>Marcaci&#243;n de los planos eje largo radiales</bold></p><p>Partiendo de los planos basales del eje corto pr&#243;ximos a la v&#237;a de salida del VI (VSVI) y del primer plano basal en que no la identificamos, hacemos la marcaci&#243;n de los ejes largos radiales (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figura 2A</xref>). Esa marcaci&#243;n es importante para el completo an&#225;lisis territorial, segmentar y funcional del VI. Partiendo de ese principio, consideramos importante la realizaci&#243;n de cuatro planos, siendo ellos el cuatro c&#225;maras (<xref ref-type="fig" rid="f2b-body2">Figura 2B</xref>), el v&#237;a de salida del VI (tres c&#225;maras - <xref ref-type="fig" rid="f2b-body2">Figura 2C</xref>) y los ejes largos de dos c&#225;maras (<xref ref-type="fig" rid="f2d-body2">Figura 2D</xref> y <xref ref-type="fig" rid="f2d-body2">2E</xref>). EL plano en cuatro c&#225;maras ir&#225; a cubrir los segmentos relacionados a la pared &#237;nferoseptal y &#225;nterolateral de la base hasta el &#225;pice del VI. EL plano en v&#237;a de salida ir&#225; a cubrir los segmentos relacionados a la pared &#225;nteroseptal e &#237;nfero-lateral de la base hasta el &#225;pice del VI. Los ejes largos de dos c&#225;maras ir&#225;n a cubrir, principalmente, las paredes anteriores y inferiores de la base al &#225;pice del VI, pero ser&#225;n tambi&#233;n los responsables por ayudar en los planos de transici&#243;n segmentar, como el &#225;nteroseptal y el anterior o el anterior y el &#225;ntero-lateral, lo que facilitar&#225; el an&#225;lisis segmentar de la contractibilidad mioc&#225;rdica y el estudio de los 17 segmentos del VI. Algo importante es aprender a identificar los planos, ya que uno de los ejes largos dos c&#225;maras tendr&#225; el h&#237;gado abajo y el pulm&#243;n encima (<xref ref-type="fig" rid="f2d-body2">Figura 2D</xref>) y el otro tendr&#225; la arteria pulmonar encima y el est&#243;mago abajo (<xref ref-type="fig" rid="f2d-body2">Figura 2E</xref>).</p><fig id="f2-body2"/><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e01-es.jpg"/></p><p><fig id="f2b-body2"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf02-es.jpg"/></fig></p><p><fig id="f2d-body2"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf03-es.jpg"/></fig></p><p>En la literatura, algunos grupos prefieren realizar apenas tres ejes largos (dos c&#225;maras, tres c&#225;maras y el cuatro c&#225;maras), pero por lo que se describe encima y por observaciones en la pr&#225;ctica diaria sabemos que el corte con cuatro planos trae mayor precisi&#243;n diagn&#243;stica.</p><p><bold>Estudio del VD</bold></p><p>Con el eje corto basal, se puede hacer dos tipos de corte: un cuatro c&#225;maras barredura (<xref ref-type="fig" rid="es_14f03-body2">Figura 3A</xref>), que respeta el eje cuatro c&#225;maras radial, pero que cubre todo el VD hasta la v&#237;a de salida (VSVD); y otro que puede ser realizado de forma oblicua en el propio VD para el completo estudio de la VSVD (<xref ref-type="fig" rid="es_14f03-body2">Figura 3B</xref>). Otra forma de abordaje es la utilizaci&#243;n del propio cuatro c&#225;maras para la cobertura del VD y del AD, visualizando as&#237; el plano eje largo dos c&#225;maras a la derecha (<xref ref-type="fig" rid="es_14f03-body2">Figura 3C</xref>). Esa &#250;ltima adquisici&#243;n nos proveer&#225; un plano conocido como eje largo del VD, en que podremos estudiar el plano tric&#250;spide y la VSVD (<xref ref-type="fig" rid="es_14f03-body2">Figura 3D</xref>). Con esos planos, podemos hacer estudios espec&#237;ficos para la VSVD y la arteria pulmonar (<xref ref-type="fig" rid="es_14f03-body2">Figura 3E</xref> - VSVD en el plano sagital; <xref ref-type="fig" rid="es_14f03-body2">Figura 3F</xref> - plano a&#243;rtico-pulmonar).</p><p content-type="asset"><fig id="es_14f03-body2"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf04-es.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="es_14f03aac-body2"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e02-es.jpg"/></p></fn><fn id="es_14f03xd-body2"/><fn id="es_14f03daf-body2"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e03-es.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Plano de la valva a&#243;rtica</bold></p> <p>LA RMC, a pesar de tener una resoluci&#243;n espacial mayor que la del ecocardiograma (ECG) - m&#233;todo que presenta una mejor resoluci&#243;n temporal -, posee im&#225;genes con mayor limitaci&#243;n en el abordaje funcional valvar, lo que puede, en inn&#250;meros casos, auxiliar en el estudio completo y no invasivo de las valvas y de los grandes vasos.</p> <p>Iniciamos con el eje corto basal (<xref ref-type="fig" rid="es_14f04-body2">Figura 4A</xref>), despu&#233;s de identificaci&#243;n de la VSVE, en la cual prescribimos un plano a lo largo de este segmento. La imagen adquirida es llamada tres c&#225;maras o plano de la VSVE (<xref ref-type="fig" rid="es_14f04-body2">Figura 4B</xref>), en la cual iremos a estudiar el AI, la valva mitral, el VI, la valva a&#243;rtica, la ra&#237;z de la aorta y un segmento del VD. En ese plano, podemos prescribir un eje que cubra la VSVE y la aorta (<xref ref-type="fig" rid="es_14f04-body2">Figura 4B</xref>), el que nos mostrar&#225; un plano coronal oblicuo bajo la valva a&#243;rtica (<xref ref-type="fig" rid="es_14f04-body2">Figura 4C</xref>). Despu&#233;s de la realizaci&#243;n de esos planos con la completa cobertura de la valva a&#243;rtica, se hace necesario un plano perpendicular verdadero sobre la valva, que puede ser realizado en Cine-RM o en PC (t&#233;cnica de contraste de fase - <xref ref-type="fig" rid="es_14f04-body2">Figuras 4B a 4D</xref> muestran los planos de prescripci&#243;n para el corte transversal de la valva a&#243;rtica en Cine-RM). Im&#225;genes de gradiente eco permiten el estudio de la coaptaci&#243;n y morfolog&#237;a valvar, adem&#225;s del estudio del flujo por la valva (<xref ref-type="fig" rid="es_14f04-body2">Figura 4E</xref> - s&#237;stole y <xref ref-type="fig" rid="es_14f04-body2">Figura 4F</xref> - di&#225;stole, en eje corto de la valva a&#243;rtica: no son mostradas im&#225;genes de contraste de fase).</p><p content-type="asset"><fig id="es_14f04-body2"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf05-es.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="es_14f04aac-body2"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e04-es.jpg"/></p></fn><fn id="es_14f04xd-body2"/><fn id="es_14f04daf-body2"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e05-es.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Plano de la valva mitral</bold></p> <p>De la misma forma que para la valva a&#243;rtica, el estudio de la valva mitral es importante, principalmente en la medici&#243;n del volumen regurgitante. Iniciando por el eje corto basal (<xref ref-type="fig" rid="es_14f05-body2">Figura 5B</xref>), siempre cuidando para no envolver la ra&#237;z de la aorta (<xref ref-type="fig" rid="es_14f05-body2">Figura 5A</xref> - plano azul de puntos, se prescribe el cuatro c&#225;maras (<xref ref-type="fig" rid="es_14f05-body2">Figura 5C</xref>). En esa etapa, es importante la identificaci&#243;n de la ra&#237;z de la aorta para que el cuatro c&#225;maras no posea, por error de prescripci&#243;n, la imagen de la ra&#237;z de la aorta, perjudicando el an&#225;lisis del septo basal. Con el plano cuatro c&#225;maras verdadero (<xref ref-type="fig" rid="es_14f05-body2">Figura 5C</xref>) y tres c&#225;maras (<xref ref-type="fig" rid="es_14f05-body2">Figura 5D</xref>), podemos trazar planos tangenciales a la valva mitral, facilitando el estudio de toda la su circunferencia durante el cierre valvar (<xref ref-type="fig" rid="es_14f05-body2">Figura 5E</xref>) y su apertura (<xref ref-type="fig" rid="es_14f05-body2">Figura 5F</xref>).</p><p content-type="asset"><fig id="es_14f05-body2"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf06-es.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="es_14f05aac-body2"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e06-es.jpg"/></p></fn><fn id="es_14f05xd-body2"/><fn id="es_14f05daf-body2"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e07-es.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Planos de las valvas tric&#250;spide y pulmonar</bold></p> <p>Por el eje largo que abarca el VD y el AD (<xref ref-type="fig" rid="es_14f06-body2">Figura 6A</xref>) o por el cuatro c&#225;maras (<xref ref-type="fig" rid="es_14f06-body2">Figura 6B</xref>), podemos trazar planos tangenciales a la valva tric&#250;spide, los cuales ir&#225;n a facilitar el estudio, en el plano axial y tangencial, en la apertura (<xref ref-type="fig" rid="es_14f06-body2">Figura 6C</xref>) y en el cierre (<xref ref-type="fig" rid="es_14f06-body2">Figura 6D</xref>) valvar. Utilizando los planos de la VSVD, sean ellos el oblicuo sagital (<xref ref-type="fig" rid="es_14f06-body2">Figura 6E</xref>) o el oblicuo coronal (<xref ref-type="fig" rid="es_14f06-body2">Figura 6F</xref>), se prescriben los planos tangenciales en la valva pulmonar, facilitando el estudio circunferencial de la valva en la di&#225;stole (<xref ref-type="fig" rid="es_14f06-body2">Figura 6G</xref>) y en la s&#237;stole (<xref ref-type="fig" rid="es_14f06-body2">Figura 6H</xref>). El estudio por PC, luego encima de la valva a&#243;rtica y luego encima de la valva pulmonar, nos provee informaciones acerca de la velocidad del flujo y del flujo por medio de las valvas pulmonares y del flujo sist&#233;mico, valva a&#243;rtica, el que puede nos revelar el cociente entre el d&#233;bito sist&#243;lico pulmonar y el d&#233;bito sist&#243;lico sist&#233;mico (Qp/Qs). EL valor normal es pr&#243;ximo de 1. Cuando hay un <italic>shunt</italic> de izquierda para derecha, el d&#233;bito sist&#243;lico pulmonar aumenta, as&#237; como el Qp/Qs.</p><p content-type="asset"><fig id="es_14f06-body2"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf07-es.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="es_14f06aad-body2"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e08-es.jpg"/></p></fn><fn id="es_14f06xe-body2"/><fn id="es_14f06eah-body2"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e09-es.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Planos coronarios</bold></p> <p>Este es un objetivo espec&#237;fico de desarrollo de la RMC, pero que a&#250;n requiere mayores estudios y aplicaci&#243;n de alta tecnolog&#237;a, lo que imposibilita parcialmente su inserci&#243;n en la pr&#225;ctica cl&#237;nica actual. Con el desarrollo de novas t&#233;cnicas y de la entrada de nuevos aparatos en el mercado, centros especializados ya pueden emplear tal m&#233;todo en el estudio de la enfermedad arterial coronaria (EAC).</p> <p>Estamos vivenciando una importante revoluci&#243;n en los aparatos de tomograf&#237;a computadorizada multidetectores, los cuales, mientras tanto, a&#250;n presentan grandes dosis de radiaci&#243;n, generando gran preocupaci&#243;n sobre la necesidad de sistemas de reducci&#243;n que mantengan la calidad de la imagen angiogr&#225;fica. Debemos recordar que la angiotomograf&#237;a de coronarias ya est&#225; establecida como gran m&#233;todo de exclusi&#243;n de EAC en la pr&#225;ctica cl&#237;nica.</p> <p>Con el foco en un estudio no invasivo y con potencial de realizaci&#243;n del examen sin contraste venoso, podemos caracterizar el potencial real de la resonancia magn&#233;tica.</p> <p>Debemos destacar que es nuestra opini&#243;n y la de otros autores<sup>17</sup> que la t&#233;cnica a&#250;n no soporta su uso como rutina en la pr&#225;ctica diaria, aunque haya consenso de que en un futuro muy pr&#243;ximo la resonancia magn&#233;tica superar&#225; sus limitaciones y alcanzar&#225; madurez t&#233;cnica, adem&#225;s de una curva de aprendizaje suficiente para justificar su empleo de rutina.</p> <p>Habitualmente, realizamos el estudio con el paciente respirando y sin contraste venoso, pero existen t&#233;cnicas con apnea y con infusi&#243;n de gadolinio. Con el paciente respirando, es necesaria la utilizaci&#243;n del navegador colocado en el &#225;pice de la c&#250;pula diafragm&#225;tica derecha para eliminar los artefactos respiratorios.</p> <p>Siempre necesitaremos la utilizaci&#243;n del ECG y de la programaci&#243;n del tiempo de retardo despu&#233;s de la onda R (<italic>time delay</italic>), que deber&#225; ser ajustada para la mesodi&#225;stole, fase en que la coronaria est&#225; llena y con menor movimiento.</p> <p>Estamos demostrando, en el presente trabajo, una secuencia 3D volumen de todo el coraz&#243;n (<italic>whole heart</italic>), adquirida por la t&#233;cnica de navegaci&#243;n con respiraci&#243;n libre, realizada en el Hospital Universit&#225;rio Clementino Fraga Filho, de la Universidad Federal de Rio de Janeiro (HUCFF-UFRJ), y sus reconstrucciones curvas de las coronarias (tronco de la coronaria, descendente anterior y coronaria derecha &#151; <xref ref-type="fig" rid="f7-body2">Figura 7</xref>).</p> <fig id="f7-body2"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf08-es.jpg"/></fig>   <p><bold>Segmentaci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo y territorios coronarios</bold></p> <p>Por recomendaci&#243;n de las sociedades de imagen y de cardiolog&#237;a, fue realizada una estandarizaci&#243;n del estudio de la segmentaci&#243;n mioc&#225;rdica entre los varios m&#233;todos de imagen del coraz&#243;n, como visto en la publicaci&#243;n de Cerqueira et al<sup>18</sup>.</p> <p>EL ventr&#237;culo izquierdo es subdividido en 17 segmentos y puede ser representado por el gr&#225;fico del tipo <italic>bull&#180;s eye</italic> o mapa polar (<xref ref-type="fig" rid="f8-body2">Figura 8A</xref>). En esa representaci&#243;n, encontramos tres planos de corte: el basal, medial y apical. EL basal estar&#225; representando los segmentos de 1 la 6, siendo estos, respectivamente, el anterior basal, &#225;nteroseptal basal, &#237;nferoseptal basal, inferior basal, &#237;nfero-lateral basal y el &#225;ntero-lateral basal. EL medial estar&#225; representando los segmentos de 7 la 12, siendo estos, respectivamente, el anterior medial, &#225;nteroseptal medial, &#237;nferoseptal medial, inferior medial, &#237;nfero-lateral medial y el &#225;ntero-lateral medial. EL apical estar&#225; representando por apenas cuatro segmentos de 13 la 16, siendo estos, respectivamente, el anterior apical, septal apical, el inferior apical y el lateral apical. EL segmento 17 es el &#225;pex, segmento estudiado apenas en los ejes largos del VI.</p> <fig id="f8-body2"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf09-es.jpg"/></fig>   <p>Los aparatos modernos pueden estudiar de forma no invasiva las coronarias, el que transforma la RMC en el &#250;nico m&#233;todo completo y sin radiaci&#243;n ionizante que permite an&#225;lisis card&#237;aca en tres dimensiones, posibilitando el estudio funcional, muscular y coronario individualizado.</p> <p>Adem&#225;s de eso, fue establecida una relaci&#243;n entre los territorios coronarios y los segmentos del VI. Podemos verificar en la <xref ref-type="fig" rid="f8-body2">Figura 8B</xref> que los segmentos 1, 2, 7, 8, 13, 14 y 17 est&#225;n relacionados a la coronaria descendente anterior (DE LA). Los segmentos 3, 4 y 10 est&#225;n relacionados a la coronaria derecha (CD). Los segmentos 9 y 15 pueden estar siendo irrigados por la CD o por la DE LA. Los segmentos 5 y 11 pueden estar siendo irrigados por la coronaria circunfleja (Cx) o por la CD. Ya los segmentos 6, 12 y 16 estar&#225;n siendo irrigados por la Cx o por la DE LA (<xref ref-type="fig" rid="f8-body2">Figura 8B</xref>). Tal segmentaci&#243;n obedece los est&#225;ndares de dominancia m&#225;s frecuentes, siendo apenas un gu&#237;a para la real distribuci&#243;n coronaria que puede ser individualizada, en caso de se obtenga la informaci&#243;n de la anatom&#237;a del &#225;rbol coronaria, el que, como demostramos, es posible se utilizamos equipamientos espec&#237;ficos.</p> <p><bold>Como es realizado el examen?</bold></p> <p>Como el estudio con stress farmacol&#243;gico es el protocolo de estudio m&#225;s complejo y completo y que envuelve la mayor&#237;a de las etapas de los ex&#225;menes m&#225;s simples, iremos discutirlo de forma pormenorizada.</p> <p>El examen posee 8 etapas propiamente dichas. Con el entrenamiento correcto y una mejor integraci&#243;n del equipo de apoyo (marcaci&#243;n, recepci&#243;n, enfermer&#237;a, t&#233;cnicos y equipo m&#233;dica), sus tiempos de duraci&#243;n pueden ser reducidos. Actualmente, la ejecuci&#243;n del examen puede durar de 30 a 50 minutos, dependiendo de las etapas que ser&#225;n descriptas la seguir.</p> <p>La primera etapa se inicia en el d&#237;a de la marcaci&#243;n del examen y ir&#225; a influir por completo su realizaci&#243;n. Por tratarse de un estudio del coraz&#243;n, existe un car&#225;cter emocional diferente, presente en los pacientes que ir&#225;n a someterse al examen. As&#237;, cuando es realizada una correcta orientaci&#243;n y una preparaci&#243;n adecuada, el paciente entiende mejor el procedimiento, permaneciendo menos ansioso y cooperando mejor en el d&#237;a del examen. La orientaci&#243;n fundamental es en cuanto a la dieta, principalmente por la no ingesti&#243;n de cafe&#237;na por al menos 24 horas antes del examen. Debemos resaltar que no son contraindicados pacientes con <italic>stents</italic> coronarios, pr&#243;tesis valvares met&#225;licas o biol&#243;gicas, endopr&#243;tesis a&#243;rticas y esternorrafia.</p> <p>La segunda etapa es el preexamen y sucede el propio d&#237;a del examen. Esa etapa puede demorar cerca de 10 a 15 minutos, y es en ella que ser&#225; recogida una historia objetiva sobre la indicaci&#243;n del examen, adem&#225;s de ser realizados un electrocardiograma (ECG) basal y medidas de presi&#243;n arterial, altura, peso y frecuencia card&#237;aca. Ejercicios con orientaci&#243;n y entrenamiento para una correcta apnea deben ser hechos en ese momento. El paciente debe entrar en el aparato con una punci&#243;n venosa, preferentemente en la vena antecubital derecha con gelco calibroso, para la realizaci&#243;n de la infusi&#243;n del medio de contraste paramagn&#233;tico (gadolinio). Ese es un momento que no influye en el tiempo de realizaci&#243;n del examen, pues puede ser realizado fuera del aparato de resonancia magn&#233;tica.</p> <p>La tercera etapa puede demorar alrededor de 10 minutos y se restringe al correcto posicionamiento del paciente en el aparato, con acoplamiento del monitoreo card&#237;aco y respiratorio. Ser&#225;n realizadas las im&#225;genes localizadoras de los ejes del coraz&#243;n y la Cine-RM del eje corto en el reposo.</p> <p>La cuarta etapa puede demorar en torno de 6 minutos y es completada despu&#233;s de la inyecci&#243;n de dipiridamol (0,56 mg/Kg) durante 4 minutos. En su pico de acci&#243;n, se obtienen las im&#225;genes de perfusi&#243;n en stress con el gadolinio (0,05 - 0,1 mmol/Kg a la velocidad de infusi&#243;n 4 la 5 ml/seg).</p> <p>La quinta etapa puede demorar alrededor de 5 minutos y es espec&#237;fica para el estudio de la contracci&#243;n mioc&#225;rdica y Cine-RM durante el stress farmacol&#243;gico.</p> <p>La sexta etapa puede demorar cerca de 5 minutos y es realizada con la infusi&#243;n de aminofilina durante dos minutos para reverter el efecto vasodilatador (dipiridamol). En ese momento son hechos los estudios en Cine-RM en los planos de eje largo.</p> <p>La s&#233;tima etapa puede demorar por volta de 5 minutos y se restringe al estudio de la perfusi&#243;n en reposo con nueva inyecci&#243;n de gadolinio (0,05 - 0,1 mmol/Kg a la velocidad de infusi&#243;n 4 la 5 ml/seg).</p> <p>La octava etapa puede ser realizada en 10 minutos - de 5 a 15 minutos despu&#233;s de la &#250;ltima infusi&#243;n del gadolinio -, cuando son adquiridos los ejes cortos y largos del VI con la t&#233;cnica de realce mioc&#225;rdico tard&#237;o (Figura 9) para evaluaci&#243;n de fibrosis o infartos (Figura 10).</p> <p>Al cumplirse todas las etapas, el tiempo de utilizaci&#243;n del aparato ser&#225; de cerca de 30 la 50 minutos, pero es importante que todo el proceso sea organizado desde el d&#237;a de la marcaci&#243;n hasta la entrada del paciente en el aparato.</p> <p>EL tiempo de an&#225;lisis cuantitativo del examen puede ser de 30 a 40 minutos, utilizando los <italic>softwares</italic> adecuados y una estaci&#243;n de trabajo completa para que todas las medidas y an&#225;lisis sean correctamente realizados. El an&#225;lisis cualitativo de isquemia mioc&#225;rdica y la viabilidad llevan apenas algunos minutos, permitiendo un precoz manejo del paciente.</p>   <p><bold>Consideraciones Finales</bold></p> <p>Demostramos que el examen de resonancia magn&#233;tica card&#237;aca acrecienta una gran diferencia en calidad para el servicio y provee informaciones cl&#237;nicas fundamentales para el paciente y sus m&#233;dicos asistentes. Es importante resaltar que el foco de la RMC es el de calidad y diferencial tecnol&#243;gico, trayendo beneficio cl&#237;nico directo al paciente por medio de diagn&#243;sticos precisos y bien estructurados.</p> <p>Para el profesional que realiza la resonancia magn&#233;tica card&#237;aca, el profundo conocimiento de anatom&#237;a, fisiolog&#237;a, fisiopatolog&#237;a y de las diferentes herramientas de estudio que la RMC ofrece es imperativo para la ejecuci&#243;n del examen, pues el desconocimiento de una de esas etapas puede reducir, y mucho, la capacidad diagn&#243;stica del m&#233;todo.</p> <p>Finalmente, este art&#237;culo demostr&#243; de forma simple y objetiva los planos de corte utilizados por la RMC en la rutina, proyectando para los cl&#237;nicos la reproductibilidad de cada una de ellas y como deben ser adquiridas. Buscamos tambi&#233;n familiarizar a los profesionales envueltos con las cl&#225;sicas im&#225;genes de la resonancia magn&#233;tica card&#237;aca.</p> <p><bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold></p> <p>No hay conflicto de intereses pertinentes.</p> <p><bold>Fuentes de Financiamiento</bold></p> <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p> <p><bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold></p> <p>Este estudio no est&#225; asociado a programa de posgrados.</p>   <p><bold>Referencias</bold></p>                  </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Review Article</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Cardiac magnetic resonance and its anatomical planes: How do i do it?</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>Due to the increasing use of the cardiac magnetic resonance (CMR) method and the frequent implementation of such method in new services, we describe herein, in a step-by-step format, the acquisition techniques that are necessary for a complete cardiac approach, of the main anatomical planes of the heart used by CMR.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Magnetic resonance imaging</kwd>
        <kwd>heart</kwd>
        <kwd>education, medical</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body><p><bold>REVIEW ARTICLE</bold></p><p><fn id="top-body3"><label><bold>Cardiac magnetic resonance and its anatomical planes - how do I do it?</bold></label><p><bold>Marcelo Souto Nacif<sup>I, II, III, IV</sup>; Amarino Carvalho de Oliveira Junior<sup>IV</sup>; Antonio Carlos Pires Carvalho<sup>III</sup>; Carlos Eduardo Rochitte<sup>IV, V</sup></bold></p></fn></p><p><sup>I</sup>Centro Universit&#225;rio Serra dos &#211;rg&#227;os (UNIFESO), Teres&#243;polis, RJ</p><p><sup>II</sup>Hospital de Cl&#237;nicas de Niter&#243;i (HCN), Niter&#243;i, RJ</p><p><sup>III</sup>Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ), Rio de Janeiro, RJ</p><p><sup>IV</sup>Hospital Pr&#243;-Card&#237;aco, Rio de Janeiro, RJ</p><p><sup>V</sup>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) - Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p><p>Mailing address</p><p><bold>ABSTRACT</bold></p><p>Due to the increasing use of the cardiac magnetic resonance (CMR) method and the frequent implementation of such method in new services, we describe herein, in a step-by-step format, the acquisition techniques that are necessary for a complete cardiac approach, of the main anatomical planes of the heart used by CMR.</p><p><bold>Keywords:</bold> Magnetic resonance imaging; heart; education, medical.</p><p><bold>Introduction</bold></p><p>The cardiac magnetic resonance (CMR) gained prominence as a standard method in the study of the ventricular function, by the Simpson method, and in the myocardial viability research, by the late enhancement technique<sup>1,2</sup>.</p><p>Recent studies have revealed the CMR importance in the research on myocardial ischemia, in which the technique of perfusion under pharmacological stress is used. That is why now it is considered a well-established multimodal method in the study of the heart in the coronary artery disease<sup>2-5</sup>.</p><p>According to Bezerra et al<sup>6</sup>, in a 2006 article, CMR has gained more and more and prominence and importance in radiology and image diagnosis services, mainly because there is a reduction in test time and because it allows one to obtain images in patients with arrhythmia or in those whose performance level in breath-holding tests is below the standard<sup>6,7</sup>.</p><p>A fact that has been neither defined nor sufficiently addressed in scientific articles is the cost-effectiveness ratio of the test in our country. This is an important issue, because it may limit the adoption of such method, which is currently used in large centers only. Real-time sequences are accelerating the test, causing its implementation on daily basis to be more advantageous, as there is a time gain with no detriment to measures associated with volumes, indexes and ejection fraction, which are necessary for a full heart analysis<sup>8,9</sup>.</p><p>The diagnosis accuracy in the elucidation of etiologies of non-ischemia cardiomyopathies, especially in myocarditis cases, has established a new role for CMR in the daily cardiologic and radiological practice<sup>7,10</sup>. With the increase in the number of articles referring to the theme<sup>10-16</sup> in Brazil, we are certain that CMR will have a lot of influence on the prognosis of patients with cardiopathy, causing the method to be indisputably indispensable to the cardiologic and radiologic practice.</p><p>The increasing application of magnetic resonance in therapeutic routine requires that requesting doctors be more familiarized with anatomical planes normally used. Therefore, our main purpose was to describe, in an educational way, CMR's major planes.</p><p><bold>Anatomical planes</bold></p><p><bold>Cardiac axis orientation</bold></p><p>In the beginning of the resonance study, there are always three anatomical planes: coronal, sagittal and axial (<xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body3">Figures 1A</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body3">1B</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body3">1C</xref>, respectively), which are axes that are orthogonal to the thorax and do not follow the cardiac orientation. We prescribe, in the axial axis of the thorax, a plane that covers the left ventricle (LV) and the left atrium (LA) extending towards the median plane of the ventricular cavity (<xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body3">Figure 1C</xref>). This acquisition will provide us with a plane known as the vertical long axis (two-chamber localizer - <xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body3">Figure 1D</xref>), in which we will be able to identify the obliquity of the cardiac axis in the superoinferior plane. In the image, we will be able to plan the acquisition of the horizontal long axis (four-chamber localizer - <xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body3">Figure 1E</xref>) that, as the name says, will allow the identification of the LV, the LA, the right ventricle (RV) and the right atrium (RA). At this point in the exam, we have the oriented cardiac axis and we can prescribe the short axis (<xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body3">Figure 1E</xref> or <xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body3">1F</xref>), always orthogonal to the LV, and from the base to the apex (<xref ref-type="fig" rid="en_14f01-body3">Figure 1G</xref>), and in some cases, it may even be extended to the atriums.</p><p content-type="asset"><fig id="en_14f01-body3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf01-en.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="en_14f01aad-body3"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e01-en.jpg"/></p></fn><fn id="en_14f01xe-body3"/><fn id="en_14f01eag-body3"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e02-en.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Marking of radial long-axis planes</bold></p> <p>Starting at the basal planes of the short axis near the left ventricular outflow tract (LVOT) and at the first basal plane in which we do not identify it, we mark the radial long axes (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figure 2A</xref>). The marking is important for the complete territorial, segmental and functional analysis of the LV. Based on this principle, we consider that it is important to have four planes, that is, the four-chamber plane (<xref ref-type="fig" rid="f2b-body3">Figure 2B</xref>), the LVOT plane (three chambers - <xref ref-type="fig" rid="f2b-body3">Figure 2C</xref>) and the two-chamber long-axis planes (<xref ref-type="fig" rid="f2d-body3">Figure 2D</xref> and <xref ref-type="fig" rid="f2d-body3">2E</xref>). The four-chamber plane will cover the segments associated with the anterolateral and inferoseptal wall from the base to the apex of the LV. The outflow tract plane will cover the segments associated with the anteroseptal and inferolateral wall from the base to the apex of the LV. The two-chamber long axes will mainly cover the anterior and inferior walls from the base to the apex of the LV, but they will also help in the segmental transition planes, as the anteroseptal and anterior planes or the anterior and the anterolateral planes, which will facilitate the segmental analysis of the myocardial contractility and the study of the 17 segments of the LV. It is important to learn how to identify the planes, because one of the two-chamber long axes will have the liver below it and the lung above it (<xref ref-type="fig" rid="f2d-body3">Figure 2D</xref>) and the other one will have the pulmonary artery above it and the stomach below it (<xref ref-type="fig" rid="f2d-body3">Figure 2E</xref>).</p> <fig id="f2-body3"/>   <p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e03-en.jpg"/></p><p><fig id="f2b-body3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf02-en.jpg"/></fig></p><p><fig id="f2d-body3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf03-en.jpg"/></fig></p><p>In the literature, some groups prefer to have only three long axes (two chambers, three chambers an four chambers), but according to what was described above and due to observation in daily practice, we know that the four-plane planning yields greater diagnostic accuracy.</p> <p><bold>RV study</bold></p> <p>With the short basal axis, two types of planning are possible: a four-chamber scan (<xref ref-type="fig" rid="en_14f03-body3">Figure 3A</xref>), which follows the radial four-chamber axis, but which covers the entire RV all the way to the outflow tract (RVOT); and another one that may be performed in an oblique way in the RV itself for the complete RVOT study (<xref ref-type="fig" rid="en_14f03-body3">Figure 3B</xref>). Another possible approach is the use of the four-chamber type itself for covering the RV and the RA, allowing us to view of the two-chamber long-axis plan to the right (<xref ref-type="fig" rid="en_14f03-body3">Figure 3C</xref>). This last acquisition will provide us with a plane known as long-axis of the RV, in which we will be able to study the tricuspid plane and the RVOT (<xref ref-type="fig" rid="en_14f03-body3">Figure 3D</xref>). With these planes, we will be able to prepare specific studies for the RVOT and the pulmonary artery (<xref ref-type="fig" rid="en_14f03-body3">Figure 3E</xref> - RVOT in the sagittal plane; <xref ref-type="fig" rid="en_14f03-body3">Figure 3F</xref> - aortopulmonary plane).</p><p content-type="asset"><fig id="en_14f03-body3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf04-en.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="en_14f03aac-body3"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e04-en.jpg"/></p></fn><fn id="en_14f03xd-body3"/><fn id="en_14f03daf-body3"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e05-en.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Aortic valve plane</bold></p> <p>Although the CMR has a better spatial resolution than the echocardiogram (ECHO) - a method that has a better temporal resolution -, it has images with greater limitation in the functional valve approach, which may, in many cases, help in the complete non-invasive study of the valves and large vessels.</p> <p>We start with the basal short axis (<xref ref-type="fig" rid="en_14f04-body3">Figure 4A</xref>), after identification of the LVOT, in which we prescribe a plane along this segment. The image acquired is considered to be the three-chamber view or plane of the LVOT (<xref ref-type="fig" rid="en_14f04-body3">Figure 4B</xref>), in which we will study the LA, the mitral valve, the LV, the aortic valve, the aortic root and a segment of the RV. In this plane, we can prescribe an axis that covers the LVOT and the aorta (<xref ref-type="fig" rid="en_14f04-body3">Figure 4B</xref>), which will show an oblique coronal plane under the aortic valve (<xref ref-type="fig" rid="en_14f04-body3">Figure 4C</xref>). After preparing these planes with the complete coverage of the aortic valve, there is the need for a true perpendicular plane over the valve, which may be accomplished in Cine-MRI or in PC (phase contrast technique - <xref ref-type="fig" rid="en_14f04-body3">Figures 4B to 4D</xref> show the prescription planes for the cross-sectional slice of the aortic valve in Cine-MRI). Echo gradient images allow studying the valve morphology and coaptation study, in addition to the study of the flow through the valve (<xref ref-type="fig" rid="en_14f04-body3">Figure 4E</xref> - systole and <xref ref-type="fig" rid="en_14f04-body3">Figure 4F</xref> - diastole, in a short axis of the aortic valve: phase contrast images are not shown).</p><p content-type="asset"><fig id="en_14f04-body3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf05-en.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="en_14f04aac-body3"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e06-en.jpg"/></p></fn><fn id="en_14f04xd-body3"/><fn id="en_14f04daf-body3"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e07-en.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Mitral valve plane</bold></p> <p>Like in the case of the aortic valve, the study of the mitral valve is important, mainly to measure the regurgitation volume. Starting at the basal short axis (<xref ref-type="fig" rid="en_14f05-body3">Figure 5B</xref>), always being careful not to involve the aorta root (<xref ref-type="fig" rid="en_14f05-body3">Figure 5A</xref> - dotted blue plane), we prescribe the four-chamber plane (<xref ref-type="fig" rid="en_14f05-body3">Figure 5C</xref>). In this step, it is important to identify the aorta root so that the four-chamber plane will not include, due to a prescription error, the aorta root image, as this would impair the analysis of the basal septum. With the true four-chamber plane (<xref ref-type="fig" rid="en_14f05-body3">Figure 5C</xref>) and the three-chamber plane (<xref ref-type="fig" rid="en_14f05-body3">Figure 5D</xref>), we can draw up planes that are tangential to the mitral valve, making it easy to study its entire circumference during the closing (<xref ref-type="fig" rid="en_14f05-body3">Figure 5E</xref>) and opening (<xref ref-type="fig" rid="en_14f05-body3">Figure 5F</xref>) of the valve.</p><p content-type="asset"><fig id="en_14f05-body3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf06-en.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="en_14f05aac-body3"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e08-en.jpg"/></p></fn><fn id="en_14f05xd-body3"/><fn id="en_14f05daf-body3"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e09-en.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Planes of tricuspid and pulmonary valves</bold></p> <p>Through the long axis that covers the RV and the RA (<xref ref-type="fig" rid="en_14f06-body3">Figure 6A</xref>) or through the four-chamber plane (<xref ref-type="fig" rid="en_14f06-body3">Figure 6B</xref>), we can draw planes that are tangential to the tricuspid valve, which will facilitate the study, in the axial and tangential plane, in the opening (<xref ref-type="fig" rid="en_14f06-body3">Figure 6C</xref>) and closing (<xref ref-type="fig" rid="en_14f06-body3">Figure 6D</xref>) of the valve. By using the RVOT planes, which may be the sagittal oblique plane (<xref ref-type="fig" rid="en_14f06-body3">Figure 6E</xref>) or the coronal oblique plane (<xref ref-type="fig" rid="en_14f06-body3">Figure 6F</xref>), it is possible to prescribe the tangential planes in the pulmonary valve, making it easier to study the valve circumference during the diastole (<xref ref-type="fig" rid="en_14f06-body3">Figure 6G</xref>) and during the systole (<xref ref-type="fig" rid="en_14f06-body3">Figure 6H</xref>). The PC study, right above the aortic valve and right above the pulmonary valve, provides us with information about the speed of the flow, of the flow through the pulmonary valves, and through the systemic flow, aortic valve. This can reveal the ratio of pulmonary systolic volume to systemic systolic volume (Qp/Qs). The normal value is close to 1. When there is a left-to-right shunt, the pulmonary systolic volume increases, as well as the Qp/Qs ratio.</p><p content-type="asset"><fig id="en_14f06-body3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf07-en.jpg"/></fig></p>&#13;
<p><fn id="en_14f06aad-body3"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e10-en.jpg"/></p></fn><fn id="en_14f06xe-body3"/><fn id="en_14f06eah-body3"><p><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-e11-en.jpg"/></p></fn></p>&#13;
&#13;
 <p><bold>Coronary planes</bold></p> <p>This is a specific purpose concerning the CMR development, but it still requires other studies and application of advanced technology. Therefore, it is partially impossible to adopt it in the current clinical practice. With the development of new techniques and the arrival of new devices in the market, specialized centers can already employ such method to study the coronary artery disease (CAD).</p> <p>There has been an important revolution in multi-detector computed tomography devices, but they still have large doses of radiation. That is why there is still a lot of concern about the need to use reduction systems that will keep the quality of the angiographic image. It is important to remember that the coronary angiotomography is already well established as a major CAD exclusion method in clinical practice.</p> <p>With the focus on a non-invasive study, in which it may be possible to do the exam without venous contrast, we can characterize the real potential of magnetic resonance.</p> <p>We must say that we and other authors<sup>17</sup> are of the opinion that it is not possible to use the technique on a daily basis as a routine practice, although there is consensus that, in the very near future, the magnetic resonance will overcome its limitations and will reach technical maturity, and there will be a learning curve that is enough to justify its use on a routine basis.</p> <p>We usually conduct the study with a patient breathing and without venous contrast, but there are breath-holding and gadolinium infusion techniques. With the patient breathing, it is necessary to use the navigator placed on the apex of the right diaphragm dome so as to remove the respiratory artifacts.</p> <p>We will always need to use the ECHO and the fixed time delay after the R wave, which must be set to mid-diastole, the phase in which the coronary artery is full and there is less flow.</p> <p>In the present work, we show a 3D volume of the whole heart, acquired by the navigation technique with free breathing, conducted at <bold><italic>Hospital Universit&#225;rio Clementino Fraga Filho</italic></bold>, of Federal University of Rio de Janeiro (HUCFF-UFRJ), and its coronary curve reconstructions (branch of the anterior descending artery and right coronary artery - <xref ref-type="fig" rid="f7-body3">Figure 7</xref>).</p> <fig id="f7-body3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf08-en.jpg"/></fig>   <p><bold>Segmentation of left ventricle and coronary territories</bold></p> <p>Due to a recommendation from image and cardiology societies, we standardized the myocardial segmentation study among the various heart imaging methods, as seen in the article of Cerqueira et al<sup>18</sup>.</p> <p>The left ventricle is subdivided into 17 segments and it may be represented by the bulls-eye chart or polar map (<xref ref-type="fig" rid="f8-body3">Figure 8A</xref>). In this representation, we find three slice planes: basal, medial and apical. The basal one will represent the segments from 1 to 6, which are, respectively, the basal anterior, basal anteroseptal, basal inferoseptal, basal inferior, basal inferolateral and basal anterolateral. The medial one will represent the segments from 7 to 12, which are, respectively, the mid anterior, mid anteroseptal, mid inferoseptal, mid inferior, mid inferolateral and mid anterolateral. The apical plane will be represented by four segments only, from 13 to 16, which are, respectively, the apical anterior, the apical septal, the apical inferior and the apical lateral. Segment 17 is the apex, which is studied only in the long axes of the LV.</p> <fig id="f8-body3"><graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0756-00014-gf09-en.jpg"/></fig>   <p>Modern devices allow studying the coronary arteries in a non-invasive way. This makes the CMR the only complete method and without ionizing radiation that permits you to analyze the heart in three dimensions, allowing the individualized study of coronary arteries, muscles and functions.</p> <p>In addition, we established a relationship between the coronary territories and the LV segments. We can see in <xref ref-type="fig" rid="f8-body3">Figure 8B</xref> that segments 1, 2, 7, 8, 13, 14 and 17 are associated with the anterior descending coronary artery (ADA). Segments 3, 4 and 10 are associated with the right coronary artery (RCA). Segments 9 and 15 may be irrigated by RCA or ADA. Segments 5 and 11 may be irrigated by the circumflex coronary artery (Cx) or by the RCA. And segments 6, 12 and 16 will be irrigated by Cx or by ADA (<xref ref-type="fig" rid="f8-body3">Figure 8B</xref>). Such segment is in accordance with the most frequent dominance standards and it is only a guide for the real coronary distribution, which may be individualized, in case we can obtain the information about the coronary tree anatomy, which is possible if we use specific equipment, as we have shown.</p>   <p><bold>How is the exam done?</bold></p> <p>As the study with pharmacological stress is the most complex and most complete study protocol, and the one that involves most steps of the simplest exams, we will discuss it in detail.</p> <p>Strictly speaking, the exam has 8 steps. With the correct training and better integration of the support team (technicians, scheduling, reception, nursing and medical staff), their length of time may be reduced. Nowadays, it may take from 30 to 50 minutes to do the exam, depending on the steps that will be described below.</p> <p>The first step starts on the day the exam is scheduled and it will have great influence on the exam. As it is a heart study, there is a different emotional characteristic, present in patients that will have the exam. So, with the proper guidance and preparation, patients understand the procedure better, feel less anxious and cooperate more on the day of the exam. The most important recommendation has to do with the patients' diet, mainly to have them refrain from ingesting caffeine at least 24 hours before the exam. It is important to highlight that the exam is not contraindicated for patients with coronary stents, biological or metallic valve prostheses, aortic endoprostheses and sternum sutures.</p> <p>The second step is the pre-exam and it happens on the same day as the exam. This step may take from 10 to 15 minutes, and it includes collecting information about the reasons why that person is taking that exam. It also includes a basal electrocardiogram (ECG) basal and the person's blood pressure, height, weight and heart rate are measured. At this point, the patient must be trained and guided to follow the correct breath-holding procedure. The patient must enter the equipment with a venous puncture, preferably in the right antecubital vein with a large-gauged Jelco, for the infusion of the paramagnetic contrast agent (gadolinium). The time for accomplishing this step does not influence the test time, because the procedure can be done outside of the magnetic resonance device.</p> <p>The third step may take around 10 minutes and it is restricted to the making sure that the patient's position is correct, and fastening the cardiac and respiratory monitoring apparatuses. There will be the processing of images to locate the heart axis and the Cine-MRI of short axis at rest.</p> <p>The fourth step may take around 6 minutes and it is completed after the patient is injected with Dipyridamole (0.56 mg/kg) for 4 minutes. At peak, it is possible to obtain the images of perfusion under stress with gadolinium (0.05 - 0.1 mmol/kg at the infusion speed of 4 to 5 ml/sec).</p> <p>The fifth step may last around 5 minutes and it refers specifically to the study of the myocardial contraction and Cine-MRI during the pharmacological stress.</p> <p>The sixth step may last about 5 minutes and it is performed with the infusion of Aminophylline for two minutes to reverse the vasodilator effect (Dipyridamole). At this point, the studies in Cine-MRI in long-axis planes are conducted.</p> <p>The seventh step may take about 5 minutes and it is restricted to the study of perfusion at rest with a new injection of gadolinium (0.05 - 0.1 mmol/kg at the infusion speed of 4 to 5 ml/sec).</p> <p>The eighth step can be completed in 10 minutes - from 5 to 15 minutes after the last infusion of gadolinium -, when the long and short-axes of the LV are acquired with the late myocardial enhancement technique (Figure 9) for assessing cases of fibrosis or heart attacks (Figure 10).</p> <p>When all steps are completed, the device use time will be around 30 to 50 minutes, but the entire process needs to be organized from the date on which the appointment is scheduled until when the patient enters the device.</p> <p>The time for the quantitative analysis of the exam may be from 30 to 40 minutes, with the use of the appropriate software and a full workstation, in order for all measures and analyses to be correctly used. The quantitative analysis of myocardial ischemia and the feasibility analysis take only a few seconds, allowing the early handling of the patient's case.</p>   <p><bold>Final considerations</bold></p> <p>We have demonstrated that the cardiac magnetic resonance exam represents a great increase in the service quality and provides essential clinical information to patients and their assistant doctors. It is important to emphasize that the CMR's main advantage are the quality and the technological improvement, with a direct clinical benefit to patients due to accurate and well-structured diagnoses.</p> <p>Professionals in charge of cardiac magnetic resonance exams must have extensive knowledge of anatomy, physiology, physiopathology and the different study tools offered by the CMR to run the tests, because not knowing one of such steps may significantly reduce the method's diagnostic capacity.</p> <p>Finally, this article has demonstrated, in a simple and objective way, the slice planes used by CMR in the routine, explaining to clinicians whether or not (and how) each one of them can be reproduced and how they must be acquired. We also tried to show professionals involved with the method the classic images of the cardiac magnetic resonance.</p> <p><bold>Potential Conflict of Interest</bold></p> <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p> <p><bold>Sources of Funding</bold></p> <p>There were no external funding sources for this study.</p> <p><bold>Study Association</bold></p> <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>   <p><bold>References</bold></p>                  </body>
  </sub-article>
</article>
