<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">VKfnbLj8Sbg9m9QdwvJrYLr</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00013</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001600013</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500613</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000140</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Varfarina ou Aspirina na preven&#231;&#227;o de fen&#244;menos emb&#243;licos na valvopatia mitral com fibrila&#231;&#227;o atrial</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lavitola</surname>
            <given-names>Paulo de Lara</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sampaio</surname>
            <given-names>Roney Orismar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira</surname>
            <given-names>Walter Amorim de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>B&#244;er</surname>
            <given-names>Berta Napchan</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tarasoutchi</surname>
            <given-names>Flavio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Spina</surname>
            <given-names>Guilherme Sobreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Grinberg</surname>
            <given-names>Max</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto do Cora&#231;&#227;o </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>749</fpage>
      <lpage>755</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>04</day>
          <month>11</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>30</day>
          <month>04</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>22</day>
          <month>04</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) associada &#224; doen&#231;a valvar mitral reumatismal (DVMR) aumenta a incid&#234;ncia de tromboembolismo (TE), sendo a Varfarina a medica&#231;&#227;o padr&#227;o, apesar das dificuldades na ades&#227;o e no controle terap&#234;utico. OBJETIVO: Comparar a efic&#225;cia da Aspirina contra a Varfarina na preven&#231;&#227;o do TE em pacientes com FA e DVMR. M&#201;TODOS: Acompanhamos 229 pacientes (pts), portadores de FA e DVMR, em estudo prospectivo e randomizado. 110 pts receberam Aspirina 200 mg/dia, compondo o Grupo A (GA), e 119, a Varfarina, em doses ajust&#225;veis individualmente, compondo o Grupo V (GV). RESULTADOS: Ocorreram 15 eventos emb&#243;licos no GA e 24 no GV (p = 0,187), dos quais 21 com o INR menor que 2,0. Assim, excluindo os pacientes com INR inadequado, houve maior n&#250;mero de eventos emb&#243;licos no GA (15 vs 3) (p &lt; 0,0061). Houve menor ades&#227;o ao tratamento no GV (p = 0,001). N&#227;o houve sangramentos maiores em ambos os grupos. Pequenos sangramentos foram mais frequentes no GV (p &lt; 0,01). O n&#237;vel s&#233;rico de colesterol e triglic&#233;rides aumentados constituiu fator de risco para maior n&#250;mero de eventos tromboemb&#243;licos na popula&#231;&#227;o estudada, n&#227;o havendo diferen&#231;a entre os grupos. CONCLUS&#195;O: Na DVMR com FA h&#225; menos de um ano e sem embolia pr&#233;via, a Aspirina &#233; uma op&#231;&#227;o pouco eficaz na preven&#231;&#227;o do TE. Nos portadores de valvopatia mitral com menor risco (insufici&#234;ncia mitral e pr&#243;tese biol&#243;gica mitral), sobretudo se houver contraindica&#231;&#227;o ou baixa ader&#234;ncia &#224; Varfarina, a Aspirina pode ter algum benef&#237;cio na preven&#231;&#227;o do TE.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Tromboembolia</kwd>
        <kwd>varfarina</kwd>
        <kwd>valva mitral</kwd>
        <kwd>fibrila&#231;&#227;o atrial</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>22</day>
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO ORIGINAL</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Varfarina ou Aspirina na preven&#231;&#227;o de fen&#244;menos emb&#243;licos na valvopatia mitral com fibrila&#231;&#227;o atrial</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Paulo de Lara Lavitola; Roney Orismar Sampaio; Walter Amorim de Oliveira; Berta Napchan B&#244;er; Flavio Tarasoutchi; Guilherme Sobreira Spina; Max Grinberg</bold>
    </p>
    <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o - HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A fibrila&#231;&#227;o atrial (FA) associada &#224; doen&#231;a valvar mitral reumatismal (DVMR) aumenta a incid&#234;ncia de tromboembolismo (TE), sendo a Varfarina a medica&#231;&#227;o padr&#227;o, apesar das dificuldades na ades&#227;o e no controle terap&#234;utico. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Comparar a efic&#225;cia da Aspirina contra a Varfarina na preven&#231;&#227;o do TE em pacientes com FA e DVMR. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Acompanhamos 229 pacientes (pts), portadores de FA e DVMR, em estudo prospectivo e randomizado. 110 pts receberam Aspirina 200 mg/dia, compondo o Grupo A (GA), e 119, a Varfarina, em doses ajust&#225;veis individualmente, compondo o Grupo V (GV). </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Ocorreram 15 eventos emb&#243;licos no GA e 24 no GV (p = 0,187), dos quais 21 com o INR menor que 2,0. Assim, excluindo os pacientes com INR inadequado, houve maior n&#250;mero de eventos emb&#243;licos no GA (15 <italic>vs</italic> 3) (p &lt; 0,0061). Houve menor ades&#227;o ao tratamento no GV (p = 0,001). N&#227;o houve sangramentos maiores em ambos os grupos. Pequenos sangramentos foram mais frequentes no GV (p &lt; 0,01). O n&#237;vel s&#233;rico de colesterol e triglic&#233;rides aumentados constituiu fator de risco para maior n&#250;mero de eventos tromboemb&#243;licos na popula&#231;&#227;o estudada, n&#227;o havendo diferen&#231;a entre os grupos. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Na DVMR com FA h&#225; menos de um ano e sem embolia pr&#233;via, a Aspirina &#233; uma op&#231;&#227;o pouco eficaz na preven&#231;&#227;o do TE. Nos portadores de valvopatia mitral com menor risco (insufici&#234;ncia mitral e pr&#243;tese biol&#243;gica mitral), sobretudo se houver contraindica&#231;&#227;o ou baixa ader&#234;ncia &#224; Varfarina, a Aspirina pode ter algum benef&#237;cio na preven&#231;&#227;o do TE.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Tromboembolia, varfarina, valva mitral/fisiopatologia, fibrila&#231;&#227;o atrial.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>H&#225; maior incid&#234;ncia de eventos tromboemb&#243;licos nos portadores de doen&#231;a valvar mitral reumatismal (DVMR), associada &#224; fibrila&#231;&#227;o atrial (FA), quando comparado &#224;queles que mant&#234;m o ritmo sinusal<sup>1,2</sup>.</p>
    <p>A hist&#243;ria natural da DVMR pode ser modificada de forma expressiva ap&#243;s a ocorr&#234;ncia do tromboembolismo (TE), o que torna inquestion&#225;vel a necessidade de sua preven&#231;&#227;o. A Varfarina tornou-se o f&#225;rmaco de elei&#231;&#227;o na preven&#231;&#227;o do TE<sup>3,4</sup>. Para que a droga "antivitamina K" seja eficaz, &#233; necess&#225;rio que exista, por parte do paciente, uma atitude comportamental obediente a normas complexas. Na pr&#225;tica di&#225;ria, nem sempre &#233; poss&#237;vel manter por tempo prolongado a ader&#234;ncia exigida ao tratamento, resultando em perdas dos valores-alvo do INR. Para os pacientes cujo controle do INR &#233; dif&#237;cil, a Aspirina tem sido utilizada como droga alternativa, sobretudo pelo mais f&#225;cil manuseio na preven&#231;&#227;o do TE<sup>5,6</sup>.</p>
    <p>Entretanto, apesar da mais f&#225;cil aplicabilidade da Aspirina como antitromb&#243;tico em pacientes com DVMR com valva nativa ou pr&#243;tese de natureza biol&#243;gica associada &#224; FA, essa alternativa &#233; pouco explorada, tornando-se um desafio<sup>7</sup>. O objetivo deste estudo foi avaliar se a terapia com Aspirina pode ser utilizada em pacientes com DVMR e FA, como alternativa eficaz ao uso da Varfarina, na popula&#231;&#227;o de risco para eventos tromboemb&#243;licos que tenha dificuldade em cumprir as normas do tratamento com a Varfarina.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Foram inclu&#237;dos pacientes com diagn&#243;stico de fibrila&#231;&#227;o atrial com in&#237;cio at&#233; 12 meses e hist&#243;ria de doen&#231;a reum&#225;tica ou diagn&#243;stico ecocardiogr&#225;fico de afec&#231;&#227;o reum&#225;tica pr&#233;via associados a: 1) estenose valvar mitral, discreta a importante, de acordo com a classifica&#231;&#227;o preconizada pela <italic>American Society of Echocardiography</italic> (&#225;rea valvar <underline>&gt;</underline> 1,5 cm<sup>2</sup> = discreta, &#225;rea valvar &lt; 1,5 cm<sup>2</sup> = moderada/importante); 2) insufici&#234;ncia valvar mitral ou biopr&#243;tese mitral (implantada h&#225; mais de seis meses) com regurgita&#231;&#227;o, ambos quantificados, no in&#237;cio do estudo, como de grau discreto ou discreto/moderado, tamb&#233;m de acordo com os crit&#233;rios estabelecidos pela <italic>American Society of Echocardiography</italic><sup>8</sup>. O estudo foi aprovado pela Comiss&#227;o Cient&#237;fica e de &#201;tica em Pesquisa da nossa institui&#231;&#227;o. Todos os pacientes concordaram com o estudo e assinaram o Termo de Consentimento Livre e Esclarecido. Os pacientes foram acompanhados no Ambulat&#243;rio da Unidade Cl&#237;nica de nosso servi&#231;o.</p>
    <p>Constitu&#237;ram-se crit&#233;rios de exclus&#227;o: idade inferior a 18 anos, estar em uso de algum antitromb&#243;tico, epis&#243;dios de embolia ou doen&#231;a hemorr&#225;gica pr&#233;via, doen&#231;a coronariana, hipertens&#227;o arterial (definida como press&#227;o superior a 140 x 90 mmHg), classe funcional III ou IV segundo a <italic>New York Heart Association</italic> ou presen&#231;a de disfun&#231;&#227;o ventricular esquerda, definida como fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o menor que 60%, pelo m&#233;todo de Teicholz, ou menor que 55%, pelo m&#233;todo de Simpson<sup>8</sup>. Pacientes que ficassem mais de oito dias sem tomar a medica&#231;&#227;o (abandono volunt&#225;rio da medica&#231;&#227;o), que abandonassem o tratamento no ambulat&#243;rio, cujo controle laboratorial n&#227;o fosse poss&#237;vel ou ainda com que n&#227;o houvesse comunica&#231;&#227;o telef&#244;nica foram tamb&#233;m exclu&#237;dos do estudo.</p>
    <p>Inicialmente, foram selecionados aleatoriamente 339 pacientes com doen&#231;a valvar mitral reumatismal (DVMR) para o estudo a partir de lista de randomiza&#231;&#227;o especialmente preparada para esse fim. Os pacientes que abandonaram o tratamento em at&#233; 18 meses do estudo foram exclu&#237;dos da avalia&#231;&#227;o. Os demais 229 pacientes compuseram a amostra do estudo. O t&#233;rmino do protocolo foi considerado quando: 1) houvesse evento emb&#243;lico, 2) evento hemorr&#225;gico, 3) t&#233;rmino do per&#237;odo do estudo (al&#233;m de 18 meses at&#233; o m&#225;ximo de sete anos).</p>
    <p>Os 229 pacientes restantes formaram, ent&#227;o, dois grupos, a saber: 110 medicados com a Aspirina 200 mg/d, compondo o Grupo A (GA), e 119 pacientes, com a Varfarina, com dose vari&#225;vel, mas suficiente para manter o INR na m&#233;dia de 2,5 (oscilando entre 2,0-3,0), compondo o Grupo V (GV). Todos tiveram igual oportunidade de receber a droga, n&#227;o sendo permitida a escolha individual do medicamento. O per&#237;odo m&#225;ximo de seguimento foi 84 meses (m&#233;dia de 57 &#177; 18 meses).</p>
    <p>O diagn&#243;stico da les&#227;o foi poss&#237;vel por meio do exame f&#237;sico completo, al&#233;m do ecocardiograma transtor&#225;cico realizado no momento da inclus&#227;o do estudo, que deu maior embasamento &#224; impress&#227;o cl&#237;nica da patologia valvar. O ecocardiograma transesof&#225;gico (ETE) foi realizado em 203 pacientes, nos primeiros seis meses de admiss&#227;o ao estudo, a fim de permitir a identifica&#231;&#227;o de eventual trombo em &#225;trio esquerdo, n&#227;o tendo ocorrido evento TE nesse per&#237;odo. Os demais 26 pacientes realizaram o ecocardiograma transesof&#225;gico, ap&#243;s os seis meses de admiss&#227;o, em fun&#231;&#227;o de problemas t&#233;cnicos. Como em nenhum desses 26 pacientes que realizaram pouco mais tardiamente o exame (ETE) foi detectado trombo em &#225;trio esquerdo e em auriculeta, a an&#225;lise estat&#237;stica considerou o total de 229 pacientes. O eletrocardiograma de 12 deriva&#231;&#245;es permitiu selecionar aqueles que apresentavam fibrila&#231;&#227;o atrial.</p>
    <p>Em ambos os grupos, a avalia&#231;&#227;o da ades&#227;o ao tratamento foi conseguida por meio de question&#225;rio aplicado e repetido a cada 30 dias, em m&#233;dia, procurando conhecer a obedi&#234;ncia &#224; prescri&#231;&#227;o sugerida e o aparecimento de algum efeito colateral.</p>
    <p>Para os pacientes do GV, cobravam-se o controle do INR, que era avaliado por um &#250;nico pesquisador em intervalo de tempo n&#227;o superior a 30 dias, e o cumprimento &#224; dieta, quando se insistia em card&#225;pio pouco variado, com ingest&#227;o de verduras em quantidade constante (tr&#234;s colheres de sopa de verdura cozida), evitando-se a flutua&#231;&#227;o dos n&#237;veis plasm&#225;ticos da vitamina K, o ant&#237;doto do anticoagulante oral, al&#233;m da tomada das doses fracionadas do f&#225;rmaco. Ainda nesse grupo, os contatos seriam antecipados se houvesse necessidade de informar sobre a inclus&#227;o de novo medicamento aos preexistentes. Dessa forma, foram considerados n&#227;o ader&#234;ncia ao tratamento: a) falta ao dia marcado para o controle do INR; b) card&#225;pios modificados; c) falhas acidentais ou involunt&#225;rias ou a n&#227;o obedi&#234;ncia &#224; dose prescrita; d) falta de informa&#231;&#227;o da inclus&#227;o de novo medicamento aos anteriormente conhecidos.</p>
    <p>As informa&#231;&#245;es prestadas pelos pacientes eram catalogadas em banco de dados espec&#237;fico para esse fim e obtidas periodicamente via telefone ou durante o retorno ambulatorial com o pesquisador.</p>
    <p>O conhecimento da concentra&#231;&#227;o plasm&#225;tica do f&#225;rmaco (ACo) por meio dos &#237;ndices do INR mostrou, de forma objetiva, se a dose prescrita estava eficaz. Para os pacientes do GA, cobrava-se a correta ingest&#227;o de dois comprimidos di&#225;rios de &#225;cido acetilsalic&#237;lico.</p>
    <p>Todos foram orientados a se comunicar com o centro de pesquisa diante do surgimento de eventos emb&#243;licos ou hemorr&#225;gicos.</p>
    <p>Foram avaliados outros fatores de risco para eventos TE. Presen&#231;a de Diabete melito<sup>9</sup> (definida como valores da glicemia de jejum superior a 126 mg/dl), tabagismo<sup>10</sup> (definido como consumo de mais de dez cigarros/dia) e dislipidemia<sup>11</sup> (definida como valores plasm&#225;ticos do colesterol da lipoprote&#237;na de baixa densidade superior a 130 mmol/dl ou valores inferiores a 35 mg/dl do colesterol da lipoprote&#237;na de alta densidade). Definiram-se como hipertrigliceridemia valores plasm&#225;ticos superiores a 150 mg/dl. Todos esses valores foram considerados na aus&#234;ncia de medica&#231;&#227;o espec&#237;fica.</p>
    <p>Na an&#225;lise estat&#237;stica, empregou-se o m&#233;todo do teste do qui-quadrado, para comparar os grupos GA e GV quanto &#224; homogeneidade de propor&#231;&#245;es, ou o teste exato de Fisher, quando n&#227;o era poss&#237;vel a aplica&#231;&#227;o do qui-quadrado. O teste t-Student foi utilizado para a compara&#231;&#227;o quantitativa entre os dois grupos. O m&#233;todo de Wilcoxon foi escolhido para comparar os grupos desde o in&#237;cio do tratamento at&#233; o surgimento do evento emb&#243;lico ou hemorr&#225;gico. A an&#225;lise uni e multivariada foi tamb&#233;m realizada pelo m&#233;todo de vari&#226;ncia de medidas repetidas, regress&#227;o log&#237;stica e coeficiente de correla&#231;&#227;o de Pearson.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Eventos tromboemb&#243;licos e fatores de risco</bold>
    </p>
    <p>Na popula&#231;&#227;o estudada, n&#227;o houve diferen&#231;a na distribui&#231;&#227;o dos pacientes entre os grupos GA e GV em rela&#231;&#227;o a sexo, natureza da les&#227;o valvar, Diabete melito, tabagismo, dislipidemia ou classe funcional (CF). O grupo de maior idade (&gt; 65 anos) foi mais numeroso entre os que receberam Aspirina (p = 0,0319) (<xref ref-type="table" rid="tab1">Tabela 1</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Os eventos TE, considerando-se os dois grupos, ocorreram em 39 pacientes (17,03%) &#150; 3,70% paciente/ano. Analisando-se os grupos separadamente, n&#227;o houve diferen&#231;a na incid&#234;ncia de eventos emb&#243;licos no grupo GV (24) em rela&#231;&#227;o ao GA (15), p = 0,189) (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>). Entretanto, &#233; fundamental ressaltar que, entre os 24 pacientes em uso de Varfarina (GV), em 21 deles, o INR era menor que 2,0 e que somente em tr&#234;s havia INR entre 2,0 e 2,2 no momento do evento TE. Assim sendo, caso consider&#225;ssemos a exclus&#227;o dos pacientes com INR fora da faixa terap&#234;utica haveria tr&#234;s epis&#243;dios emb&#243;licos no GV contra 15 no GA (p &lt; 0,0061) (<xref ref-type="fig" rid="grf1">Gr&#225;fico 1</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <fig id="grf1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Ainda em an&#225;lise separada dos grupos, os eventos tromboemb&#243;licos cerebrais foram observados em dez (66,7%) pacientes do GA, com alguma sequela em 50% deles, e em 19 (79,2%) do GV, com sequela em 42,1% deles (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>). Os eventos tromboemb&#243;licos perif&#233;ricos ocorreram em cinco pacientes no GA e no GV, sem sequelas. N&#227;o houve diferen&#231;a estat&#237;stica entre eles (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>).</p>
    <p>Na popula&#231;&#227;o estudada, os 39 pacientes que apresentaram TE estavam assim distribu&#237;dos em rela&#231;&#227;o aos grupos e &#224; patologia valvar. No GA, 11 (16,6%) dos 66 pts com Estenose Mitral (EM) e quatro (9,0%) dos 44 pts com insufici&#234;ncia leve/moderada de valva nativa ou biopr&#243;tese. No GV, 17 (22,9%) dos 74 pts com EM e sete (15,5%) dos 45 pts com IM leve/moderada em valva nativa ou da pr&#243;tese biol&#243;gica (<xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>). A presen&#231;a de contraste espont&#226;neo foi observada em todos os ecocardiogramas transesof&#225;gicos realizados nos 229 pacientes, e em 39 (17,0%) desses havia trombo em ap&#234;ndice atrial esquerdo (<xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>A presen&#231;a de trombo em &#225;trio esquerdo ou em auriculeta n&#227;o foi determinante para o evento emb&#243;lico (<xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>) no grupo em uso de Varfarina. Entretanto, houve maior n&#250;mero de tromboembolismo no grupo que recebeu Aspirina, em que foi observado trombo intracavit&#225;rio (p = 0,007) - <xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>.</p>
    <p>As comorbidades dislipidemia e tabagismo, quando consideradas em toda a popula&#231;&#227;o estudada, constituem-se em fator de risco a mais para eventos tromboemb&#243;licos (<xref ref-type="table" rid="tab4">Tabela 4</xref>). Entretanto, em an&#225;lise univariada, considerando-se apenas os pacientes com colesterol e triglic&#233;rides aumentados e os tabagistas, notou-se que a incid&#234;ncia de TE n&#227;o apresentou significado estat&#237;stico (p = 1,000 - 0,431 e 0,322 respectivamente).</p>
    <table-wrap id="tab4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>Na an&#225;lise univariada, considerando-se apenas os pacientes com colesterol aumentado no grupo GA (10 pts), quatro tiveram TE (40,0%). No grupo GV, dos 14 pts com colesterol aumentado, seis (42,9%) pts tiveram TE (p = 1,000). Da mesma forma, tamb&#233;m pela an&#225;lise univariada, e considerando-se os nove pts com triglic&#233;rides aumentado no grupo GA, dois (22,0%) pts apresentaram TE. No grupo GV, de 20 pts com hipertrigliceridemia, oito (40,0%) pts apresentaram TE (p = 0,431).</p>
    <p>
      <bold>Ader&#234;ncia ao tratamento</bold>
    </p>
    <p>Observou-se que 72,7% dos pacientes do GA e 42% do GV aderiram ao tratamento (p = 0,001). Houve redu&#231;&#227;o da ades&#227;o no GV em rela&#231;&#227;o ao GA no decorrer dos tr&#234;s per&#237;odos de estudo, com diferen&#231;a significante no terceiro per&#237;odo (<xref ref-type="table" rid="tab5">Tabela 5</xref>). A diferen&#231;a de comportamento &#224;s normas de tratamento no GV resultou em maior percentagem de exames de INR inferior a 2,0 durante o estudo e maior incid&#234;ncia de eventos TE nesse grupo (<xref ref-type="fig" rid="grf1">Gr&#225;fico 1</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt05.jpg"/></table-wrap>
    <p>Durante o per&#237;odo de estudo para o GV, observou-se que 37,54% dos exames de INR eram inferiores a 2,0, 51,28% entre 2,0 e 3,0 e 11,18% acima de 3,0 (<xref ref-type="fig" rid="grf2">Gr&#225;fico 2</xref>).</p>
    <fig id="grf2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Por meio de an&#225;lise multivariada, demonstrou-se que, a cada 1% dos &#237;ndices de INR inferiores a 2,0, a probabilidade de ocorrer evento TE aumenta em 8,4%.</p>
    <p>
      <bold>Eventos hemorr&#225;gicos</bold>
    </p>
    <p>As complica&#231;&#245;es hemorr&#225;gicas foram mais frequentes no GV &#150; 7,9% paciente/ano - em rela&#231;&#227;o ao GA - 4,09% paciente/ano (p = 0,007). Em ambos os grupos, n&#227;o houve hemorragia cerebral.</p>
    <p>No GV, houve 44 eventos hemorr&#225;gicos (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>). Identificou-se doen&#231;a subcl&#237;nica em todos os 40 pacientes que apresentaram hemorragia com valores do INR-alvo (2,0-3,0) ou ligeiramente superior. No GA, dos 21 eventos hemorr&#225;gicos, em apenas dois (9,5%) n&#227;o foi identificada doen&#231;a associada predisponente ao sangramento. A diferen&#231;a de sangramento entre os grupos foi estatisticamente significante (p = 0,0007) (<xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>).</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nos grandes estudos sobre as consequ&#234;ncias da FA, os pacientes com DVMR s&#227;o sistematicamente exclu&#237;dos<sup>12,13</sup>. Nosso estudo enfoca pacientes com FA e DVMR. Todos foram randomizados para receber Aspirina ou Varfarina como droga preventiva ao evento TE.</p>
    <p>A Varfarina &#233; a droga apontada em todos os grandes estudos como a mais eficaz na preven&#231;&#227;o do TE, por suas propriedades farmacol&#243;gicas favor&#225;veis<sup>14</sup>. Entretanto, essa atua&#231;&#227;o prende-se &#224; obedi&#234;ncia a normas r&#237;gidas, tais como card&#225;pios pouco variados; visitas peri&#243;dicas ao laborat&#243;rio e ao m&#233;dico para adequa&#231;&#227;o do INR; obedi&#234;ncia &#224;s doses fracionadas e frequentemente modificadas da Varfarina; controle das condi&#231;&#245;es da din&#226;mica card&#237;aca, sobretudo em portadores de insufici&#234;ncia card&#237;aca; e comunica&#231;&#227;o obrigat&#243;ria sempre que houver a necessidade de inclus&#227;o de medica&#231;&#227;o &#224;s preexistentes. Essas condi&#231;&#245;es s&#227;o desgastantes a longo prazo, pouco pr&#225;ticas e, muitas vezes, motivo de descumprimento das normas de tratamento sugeridas, resultando redu&#231;&#227;o da efic&#225;cia esperada - e desejada - da Varfarina. O tratamento antitromb&#243;tico com a Aspirina &#233; mais simples, facilitando a obedi&#234;ncia ao que lhe &#233; prescrito. A diferen&#231;a na ades&#227;o aos tratamentos, talvez pela comodidade e simplicidade citadas, ajuda na explica&#231;&#227;o para os resultados encontrados<sup>15</sup>.</p>
    <p>Em nosso estudo, a incid&#234;ncia de eventos emb&#243;licos entre os 110 pacientes que receberam 200 mg/dia de Aspirina (GA) foi de 2,9% paciente/ano em rela&#231;&#227;o aos 4,3% paciente/ano dos que receberam a Varfarina (GV) (p = 0,189). Entretanto, se excluirmos os pacientes cujo INR estava abaixo do valor terap&#234;utico no momento do TE, observamos maior incid&#234;ncia de epis&#243;dios emb&#243;licos nos pacientes que receberam Aspirina, como, ali&#225;s, &#233; esperado<sup>16</sup>.</p>
    <p>A ader&#234;ncia adequada ao tratamento, independentemente da droga escolhida, atrelou-se ao menor n&#250;mero de eventos tromboemb&#243;licos. Em nosso estudo, foi not&#243;ria a melhor ader&#234;ncia ao tratamento no grupo GA em rela&#231;&#227;o ao grupo GV (<xref ref-type="table" rid="tab5">Tabela 5</xref>). &#192; medida que nos afastamos do in&#237;cio do tratamento, observamos redu&#231;&#227;o na ades&#227;o no grupo GV e aumento de embolias. Os reduzidos &#237;ndices de INR com valores desejados &#233; consequ&#234;ncia direta da dificuldade na adequa&#231;&#227;o ao tratamento com a droga antivitamina K. Houve correla&#231;&#227;o entre os &#237;ndices de INR inadequados, a menor ades&#227;o ao tratamento e a incid&#234;ncia do TE (<xref ref-type="fig" rid="grf1">Gr&#225;fico 1</xref> e <xref ref-type="table" rid="tab4">Tabela 4</xref>), como, ali&#225;s, j&#225; havia sido identificado previamente<sup>17</sup>. Demonstrou-se, ainda, que. a cada 1% dos valores de INR inferiores a 2,0, houve aumento em 8,4% de eventos TE.</p>
    <p>Novas drogas, como os inibidores do fator X ativado utilizados por via oral ou antitromb&#237;nicos diretos, parecem ser promissores como substitutos aos tradicionais dicumar&#237;nicos. Recente publica&#231;&#227;o sobre um grande estudo multic&#234;ntrico em portadores de fibrila&#231;&#227;o atrial demonstrou efic&#225;cia do Dabigatran, um inbidor de trombina direto, em compara&#231;&#227;o com a Varfarina<sup>18</sup>. Dabigatran na dose de 110 mg esteve associado a igual quantidade de TE cerebral e sist&#234;mico e a menor n&#250;mero de complica&#231;&#245;es hemorr&#225;gicas<sup>18</sup>. Outros antitromb&#237;nicos, como Edoxaban, Apixaban, Rivaroxaban, est&#227;o em desenvolvimento, podendo ser igualmente promissoras<sup>19</sup>.</p>
    <p>A hipercolesterolemia e a hipertrigliceridemia contribu&#237;ram para a maior incid&#234;ncia de eventos TE. Tais achados mostram que essa popula&#231;&#227;o de pacientes com FA e DVMR deve incluir o adequado controle da dislipidemia na preven&#231;&#227;o do TE.</p>
    <p>Houve maior incid&#234;ncia num&#233;rica de eventos emb&#243;licos entre os pacientes com estenose mitral, em rela&#231;&#227;o aos que apresentaram refluxo, embora sem signific&#226;ncia estat&#237;stica. A estenose mitral &#233; doen&#231;a de maior risco para TE do que a insufici&#234;ncia mitral. Al&#233;m disso, Yamamoto e cols.<sup>20</sup> demonstraram que os n&#237;veis plasm&#225;ticos dos marcadores da ativa&#231;&#227;o do sistema de coagula&#231;&#227;o, tais como D-d&#237;mero, complexo trombina-antitrombina III e os fragmentos da protrombina (F1 + 2), eram mais reduzidos na FA associada &#224; insufici&#234;ncia da valva mitral, quando comparado com a FA isolada, o que pode auxiliar nesses achados.</p>
    <p>Observamos maior n&#250;mero de eventos hemorr&#225;gicos no GV em rela&#231;&#227;o ao GA. Interessante notar que a maioria dos pacientes que sangraram com INR dentro da faixa terap&#234;utica apresentava alguma patologia predisponente - como havia sido anteriormente observado<sup>21</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A preven&#231;&#227;o de TE em portadores de valvopatia mitral &#233;, sem d&#250;vida, melhor com Varfarina do que com Aspirina. Os pacientes com insufici&#234;ncia mitral e pr&#243;tese biol&#243;gica mitral, por haver risco de TE menor, podem ter algum benef&#237;cio do uso preventivo de Aspirina, sobretudo se a administra&#231;&#227;o de Varfarina for contraindicada ou se a ader&#234;ncia for baixa.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p> Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p> O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p> Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Paulo de Lara Lavitola pela Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p>Paulo de Lara Lav&#237;tola </p>
        <p>Rua Pamplona, 191/142 - Bela Vista - </p>
        <p> 01405-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="m.lavitola@yahoo.com.br">m.lavitola@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 04/11/09; revisado recebido em 22/04/10; aceito em 30/04/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Coulshed N, Epstein EJ, Mckendrick CS, Gallaway RW, Walter E. Systemic embolism in mitral valve disease. Br Heart J. 1970; 32 (1): 26-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Systemic embolism in mitral valve disease</article-title>
          <source>Br Heart J</source>
          <date>
            <year>1970</year>
          </date>
          <fpage>26</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Coulshed</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Epstein</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mckendrick</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gallaway</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walter</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Wolf PA, Dawber TR, Thomas HE Jr, Kannel WB. Epidemiologic assessment of chronic atrial fibrillation and risk of stroke: the Framingham study. Neurology. 1978; 28 (10): 973-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Epidemiologic assessment of chronic atrial fibrillation and risk of stroke: the Framingham study</article-title>
          <source>Neurology</source>
          <date>
            <year>1978</year>
          </date>
          <fpage>973</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wolf</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dawber</surname>
              <given-names>TR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thomas Jr</surname>
              <given-names>HE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kannel</surname>
              <given-names>WB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Salem DH, Daudelin DH, Levine HJ, Pauker SG, Eckman MH, Riff J. Antithrombotic therapy in valvular heart disease. Chest. 2001; 119 (1 Suppl.): 207-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antithrombotic therapy in valvular heart disease</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>207</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <volume>119</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Salem</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Daudelin</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levine</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pauker</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eckman</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riff</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Ramanathan KB, Horn DH. Anticoagulation for the patient with mitral valve disease and atrial fibrillation. In: Alpert JS, Dalen JE, Rahimtoola SH (eds). Valvular heart disease. 3rd ed. Philadelphia: Lippincott; 1999.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Valvular heart disease</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ramanathan</surname>
              <given-names>KB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horn</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alpert</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dalen</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rahimtoola</surname>
              <given-names>SH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Hellemons ML, Lodder J, Vermeer F, Schouten HJ, Lemmens T, VanRee JW, et al. Primary prevention of arterial thromboembolism in non-rheumatic atrial fibrillation in primary care: randomized controlled trial comparing two intensities of coumarin with aspirin. Br Med J. 1999; 319 (7215): 958-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Primary prevention of arterial thromboembolism in non-rheumatic atrial fibrillation in primary care: randomized controlled trial comparing two intensities of coumarin with aspirin</article-title>
          <source>Br Med J</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>958</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>7215</issue>
          <volume>319</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hellemons</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lodder</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vermeer</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schouten</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lemmens</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>VanRee</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Mohr JP, Thompson JLP, Lazar RM, Levin B, Sacco RL, Furie KL, et al. A comparison of warfarin and aspirin for the prevention of recurrent ischemic stroke. N Engl J Med. 2001; 345 (20): 1444-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A comparison of warfarin and aspirin for the prevention of recurrent ischemic stroke</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1444</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>345</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mohr</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thompson</surname>
              <given-names>JLP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lazar</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levin</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sacco</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Furie</surname>
              <given-names>KL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Ansell JE. Oral anticoagulant therapy - 50 years later. Arch Intern Med. 1993; 153 (5): 586-96.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oral anticoagulant therapy: 50 years later</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>586</fpage>
          <lpage>96</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>153</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ansell</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Schiller NB, Shah PM, Crawford M, DeMaria A, Devereux R, Feigenbaum H, et al. Recommendations for quantitation of the left ventricle by two-dimensional echocardiography. American Society of Echocardiography Committee on Standards, Subcommittee on Quantitation of Two-Dimensional Echocardiograms. J Am Soc Echocardiogr. 1989; 2 (6): 358-67.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Recommendations for quantitation of the left ventricle by two-dimensional echocardiography: American Society of Echocardiography Committee on Standards, Subcommittee on Quantitation of Two-Dimensional Echocardiograms</article-title>
          <source>J Am Soc Echocardiogr</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>358</fpage>
          <lpage>67</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schiller</surname>
              <given-names>NB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shah</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crawford</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>DeMaria</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Devereux</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feigenbaum</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Tuomilehto J, Lindstrom J, Eribson JG, Erikssom JG, Vale TT, Hamalainen H, et al. Finish Diabetes Prevention Study Group. Prevention of type 2 diabetes mellitus by changes in lifestyle amoung subjects with impaired glucose tolerance. N Engl J Med. 2001; 344 (18): 1343-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Finish Diabetes Prevention Study Group: Prevention of type 2 diabetes mellitus by changes in lifestyle amoung subjects with impaired glucose tolerance</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1343</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <issue>18</issue>
          <volume>344</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tuomilehto</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindstrom</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eribson</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Erikssom</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vale</surname>
              <given-names>TT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamalainen</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Auerbach O, Hammond EC, Garfinkel L. Smoking in relation to aterosclerosis of the coronary arteries. N Eng J Med. 1965; 273 (15): 775-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Smoking in relation to aterosclerosis of the coronary arteries</article-title>
          <source>N Eng J Med</source>
          <date>
            <year>1965</year>
          </date>
          <fpage>775</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>273</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Auerbach</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hammond</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garfinkel</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Chacra APM, Diament J, Forti NA. Classifica&#231;&#227;o das dislipidemias. Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo. 2005; 15 (6): 465-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Classifica&#231;&#227;o das dislipidemias</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>465</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chacra</surname>
              <given-names>APM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Diament</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forti</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Gorelick MD. Combining aspirin with oral anticoagulant therapy: is this a safe and effective practice in patients with atrial fibrillation? Stroke. 2007; 38 (5): 1652-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Combining aspirin with oral anticoagulant therapy: is this a safe and effective practice in patients with atrial fibrillation?</article-title>
          <source>Stroke</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1652</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gorelick</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Aguilar M, Hart R. Antiplatelet therapy for preventing stroke in patients with non-valvular atrial fibrillation and no previous history of stroke or transient ischemic attacks. Cochrane Database Syst Rev. 2005; (4). CD 001925.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antiplatelet therapy for preventing stroke in patients with non-valvular atrial fibrillation and no previous history of stroke or transient ischemic attacks</article-title>
          <source>Cochrane Database Syst Rev</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <issue>4</issue>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Aguilar</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hart</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Ezekowitz MO, Bridgers SL, James KE, Carliner NH, Colling CL, Gornick CC, et al. Warfarin in the prevention of stroke associated with non-rheumatic atrial fibrillation. N Eng J Med. 1992; 12 (20): 1406-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Warfarin in the prevention of stroke associated with non-rheumatic atrial fibrillation</article-title>
          <source>N Eng J Med</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1406</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ezekowitz</surname>
              <given-names>MO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bridgers</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>James</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carliner</surname>
              <given-names>NH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colling</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gornick</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Ansell J, Hirsh J, Hylek E, Jacobsen A, Crowther M, Palareti G. Pharmacology and management of the vitamin K antagonists. Chest. 2008; 113 (6 Suppl): 160S-198S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pharmacology and management of the vitamin K antagonists</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>160S</fpage>
          <lpage>198S</lpage>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ansell</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirsh</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hylek</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobsen</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crowther</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Palareti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Salem DN, O'gara PT, Madias C, Pauber SG. Valvular and structural heart disease: Valvular and structural heart disease: American College of Chest Physicians Evidence-Based Clinical Practice Guidelines (8th Edition). Chest. 2008; 133 (6 Suppl): 593S-629S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Valvular and structural heart disease: Valvular and structural heart disease: American College of Chest Physicians Evidence-Based Clinical Practice Guidelines (8th Edition)</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>593S</fpage>
          <lpage>629S</lpage>
          <volume>133</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Salem</surname>
              <given-names>DN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'gara PT</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Madias</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pauber</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Hylek EM, Go AS, Chang Y, Jensveld NG, Henault LE, Selby JV, et al. Effect of intensity of oral anticoagulation on stroke severity and mortality in atrial fibrillation. N Engl J Med. 2003; 349 (11): 1019-26.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of intensity of oral anticoagulation on stroke severity and mortality in atrial fibrillation</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1019</fpage>
          <lpage>26</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>349</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hylek</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Go</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jensveld</surname>
              <given-names>NG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Henault</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Selby</surname>
              <given-names>JV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Connolly, SJ, Ezekowitz MD, Yusuf S, Eikelboom J, Oldgren J, Parekh A, et al. Dabigatran versus warfarin in patients with atrial fibrillation. N Engl J Med. 2009; 361 (12): 1139-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dabigatran versus warfarin in patients with atrial fibrillation</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1139</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>361</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Connolly</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ezekowitz</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eikelboom</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oldgren</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parekh</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Turpie A. New oral anticoagulants in atrial fibrillation. Eur Heart J. 2008; 29 (2): 155-65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>New oral anticoagulants in atrial fibrillation</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>155</fpage>
          <lpage>65</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Turpie</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Yamamoto KI, Fukazawa H, Shimada K. Effects of aspirin on the status of thrombin generation in atrial fibrillation. Am J Cardiol. 1996; 77 (7): 528-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of aspirin on the status of thrombin generation in atrial fibrillation</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>528</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yamamoto</surname>
              <given-names>KI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fukazawa</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shimada</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Lavitola PL, Spina GS, Sampaio RO, Tarasoutchi F, Grinberg M. Sangramento durante anticoagula&#231;&#227;o oral: alerta sobre um mal maior. Arq Bras Cardiol. 2009; 93 (2): 174-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sangramento durante anticoagula&#231;&#227;o oral: alerta sobre um mal maior</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>174</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lavitola</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spina</surname>
              <given-names>GS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sampaio</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tarasoutchi</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grinberg</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Varfarina o aspirina en la prevenci&#243;n de fen&#243;menos emb&#243;licos en la valvopat&#237;a mitral con fibrilaci&#243;n atrial</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La fibrilaci&#243;n atrial (FA) asociada a la enfermedad valvar mitral reum&#225;tica (DVMR) aumenta la incidencia de tromboembolismo (TE), siendo la Varfarina la medicaci&#243;n est&#225;ndar, a pesar de las dificultades en la adhesi&#243;n y en el control terap&#233;utico. OBJETIVO: Comparar la eficacia de la Aspirina contra la Varfarina en la prevenci&#243;n del TE en pacientes con FA y DVMR. M&#233;todos: Controlamos 229 pacientes (pts), portadores de FA y DVMR, en estudio prospectivo y randomizado. 110 pts recibieron Aspirina 200 mg/d&#237;a, componiendo el Grupo A (GA), y 119, la Varfarina, en dosis ajustables individualmente, componiendo el Grupo V (GV). RESULTADOS: Ocurrieron 15 eventos emb&#243;licos en el GA y 24 en el GV (p = 0,187), de los cuales 21 con el INR menor que 2,0. As&#237;, excluyendo los pacientes con INR inadecuado, hubo mayor n&#250;mero de eventos emb&#243;licos en el GA (15 vs. 3) (p &lt; 0,0061). Hubo menor adhesi&#243;n al tratamiento en el GV (p = 0,001). No hubo sangrados mayores en ambos grupos. Peque&#241;os sangrados fueron m&#225;s frecuentes en el GV (p &lt; 0,01). El nivel s&#233;rico de colesterol y triglic&#233;ridos aumentados constituy&#243; factor de riesgo para mayor n&#250;mero de eventos tromboemb&#243;licos en la poblaci&#243;n estudiada, no habiendo diferencia entre los grupos. CONCLUSI&#211;N: En la DVMR con FA hace menos de un a&#241;o y sin embolia previa, la Aspirina es una opci&#243;n poco eficaz en la prevenci&#243;n del TE. En los portadores de valvopat&#237;a mitral con menor riesgo (insuficiencia mitral y pr&#243;tesis biol&#243;gica mitral), sobre todo se hubiese contraindicaci&#243;n o baja adherencia a la Varfarina, la Aspirina puede tener alg&#250;n beneficio en la prevenci&#243;n del TE.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Tromboembolia</kwd>
        <kwd>Varfarina</kwd>
        <kwd>valva mitral</kwd>
        <kwd>fibrilaci&#243;n atrial</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Varfarina o aspirina en la prevenci&#243;n de fen&#243;menos emb&#243;licos en la valvopat&#237;a mitral con fibrilaci&#243;n atrial</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Paulo de Lara Lavitola; Roney Orismar Sampaio; Walter Amorim de Oliveira; Berta Napchan B&#244;er; Flavio Tarasoutchi; Guilherme Sobreira Spina; Max Grinberg</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o - HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMENS</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La fibrilaci&#243;n atrial (FA) asociada a la enfermedad valvar mitral reum&#225;tica (DVMR) aumenta la incidencia de tromboembolismo (TE), siendo la Varfarina la medicaci&#243;n est&#225;ndar, a pesar de las dificultades en la adhesi&#243;n y en el control terap&#233;utico.</p>
      <p> OBJETIVO: Comparar la eficacia de la Aspirina contra la Varfarina en la prevenci&#243;n del TE en pacientes con FA y DVMR.</p>
      <p> M&#233;todos: Controlamos 229 pacientes (pts), portadores de FA y DVMR, en estudio prospectivo y randomizado. 110 pts recibieron Aspirina 200 mg/d&#237;a, componiendo el Grupo A (GA), y 119, la Varfarina, en dosis ajustables individualmente, componiendo el Grupo V (GV).</p>
      <p> RESULTADOS: Ocurrieron 15 eventos emb&#243;licos en el GA y 24 en el GV (p = 0,187), de los cuales 21 con el INR menor que 2,0. As&#237;, excluyendo los pacientes con INR inadecuado, hubo mayor n&#250;mero de eventos emb&#243;licos en el GA (15 vs. 3) (p &lt; 0,0061). Hubo menor adhesi&#243;n al tratamiento en el GV (p = 0,001). No hubo sangrados mayores en ambos grupos. Peque&#241;os sangrados fueron m&#225;s frecuentes en el GV (p &lt; 0,01). El nivel s&#233;rico de colesterol y triglic&#233;ridos aumentados constituy&#243; factor de riesgo para mayor n&#250;mero de eventos tromboemb&#243;licos en la poblaci&#243;n estudiada, no habiendo diferencia entre los grupos.</p>
      <p> CONCLUSI&#211;N: En la DVMR con FA hace menos de un a&#241;o y sin embolia previa, la Aspirina es una opci&#243;n poco eficaz en la prevenci&#243;n del TE. En los portadores de valvopat&#237;a mitral con menor riesgo (insuficiencia mitral y pr&#243;tesis biol&#243;gica mitral), sobre todo se hubiese contraindicaci&#243;n o baja adherencia a la Varfarina, la Aspirina puede tener alg&#250;n beneficio en la prevenci&#243;n del TE. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Tromboembolia, Varfarina, valva mitral / fisiopatolog&#237;a, fibrilaci&#243;n atrial.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Hay mayor incidencia de eventos tromboemb&#243;licos en los portadores de enfermedad valvar mitral reum&#225;tica (DVMR), asociada a la fibrilaci&#243;n atrial (FA), cuando son comparado a aquellos que mantienen el ritmo sinusal<sup>1,2.</sup></p>
      <p>La historia natural de la DVMR puede ser modificada de forma significativa despu&#233;s de la ocurrencia del tromboembolismo (TE), lo que vuelve incuestionable la necesidad de su prevenci&#243;n. La Varfarina se volvi&#243; el f&#225;rmaco de elecci&#243;n en la prevenci&#243;n del TE<sup>3,4.</sup> Para que la droga "antivitamina K" sea eficaz, es necesario que exista, por parte del paciente, un comportamiento obediente a normas complejas. En la pr&#225;ctica diaria, no siempre es posible mantener por tiempo prolongado la adherencia exigida al tratamiento, resultando en p&#233;rdidas de los valores-blanco del INR. Para los pacientes cuyo control del INR es dif&#237;cil, la Aspirina ha sido utilizada como droga alternativa, sobre todo por su m&#225;s f&#225;cil manejo en la prevenci&#243;n del TE<sup>5,6.</sup></p>
      <p>Mientras tanto, a pesar de la m&#225;s f&#225;cil aplicabilidad de la Aspirina como antitromb&#243;tico en pacientes con DVMR con valva nativa o pr&#243;tesis de naturaleza biol&#243;gica asociada a la FA, esa alternativa es poco explorada, volvi&#233;ndose un desaf&#237;o<sup>7.</sup> El objetivo de este estudio fue evaluar si la terapia con Aspirina puede ser utilizada en pacientes con DVMR y FA, como alternativa eficaz al uso de la Varfarina, en la poblaci&#243;n de riesgo para eventos tromboemb&#243;licos que tenga dificultad en cumplir las normas del tratamiento con la Varfarina.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Fueron incluidos pacientes con diagn&#243;stico de fibrilaci&#243;n atrial con comienzo hasta 12 meses e historia de enfermedad reum&#225;tica o diagn&#243;stico ecocardiogr&#225;fico de afecci&#243;n reum&#225;tica previa asociados a: 1) estenosis valvar mitral, discreta a importante, de acuerdo con la clasificaci&#243;n preconizada por la <italic>American Society of Echocardiography</italic> (&#225;rea valvar <underline>&gt;</underline> 1,5 cm<sup>2</sup> = discreta, &#225;rea valvar &lt; 1,5 cm<sup>2</sup> = moderada/importante); 2) insuficiencia valvar mitral o biopr&#243;tesis mitral (implantada hace m&#225;s de seis meses) con regurgitaci&#243;n, ambos cuantificados, en el comienzo del estudio, como de grado discreto o discreto/moderado, tambi&#233;n de acuerdo con los criterios establecidos por la <italic>American Society of Echocardiography</italic><sup>8</sup>. El estudio fue aprobado por la Comisi&#243;n Cient&#237;fica y de &#201;tica en Investigaci&#243;n de nuestra instituci&#243;n. Todos los pacientes concordaron con el estudio y firmaron el T&#233;rmino de Consentimiento Libre y Aclarado. Los pacientes fueron controlados en el Ambulatorio de la Unidad Cl&#237;nica de nuestro servicio.</p>
      <p>Se constituyeron criterios de exclusi&#243;n: edad inferior a 18 a&#241;os, estar en uso de alg&#250;n antitromb&#243;tico, episodios de embolia o enfermedad hemorr&#225;gica previa, enfermedad coronaria, hipertensi&#243;n arterial (definida como presi&#243;n superior a 140 x 90 mmHg), clase funcional III o IV seg&#250;n la <italic>New York Heart Association</italic> o presencia de disfunci&#243;n ventricular izquierda, definida como fracci&#243;n de eyecci&#243;n menor que 60%, por el m&#233;todo de Teicholz, o menor que 55%, por el m&#233;todo de Simpson<sup>8</sup>. Pacientes que estuviesen m&#225;s de ocho d&#237;as sin tomar la medicaci&#243;n (abandono voluntario de la medicaci&#243;n), que abandonasen el tratamiento en el ambulatorio, cuyo control de laboratorio no fuese posible o aun cuando no hubiese comunicaci&#243;n telef&#243;nica fueron tambi&#233;n excluidos del estudio.</p>
      <p>Inicialmente, fueron seleccionados aleatoriamente 339 pacientes con enfermedad valvar mitral reum&#225;tica (DVMR) para el estudio a partir de lista de randomizaci&#243;n especialmente preparada para ese fin. Los pacientes que abandonaron el tratamiento en hasta 18 meses del estudio fueron excluidos de la evaluaci&#243;n. Los otros 229 pacientes compusieron la muestra del estudio. El t&#233;rmino del protocolo fue considerado cuando: 1) hubiese evento emb&#243;lico, 2) evento hemorr&#225;gico, 3) t&#233;rmino del per&#237;odo del estudio (m&#225;s de 18 meses hasta el m&#225;ximo de siete a&#241;os).</p>
      <p>Los 229 pacientes restantes formaron, entonces, dos grupos, a saber: 110 medicados con Aspirina 200 mg/d, componiendo el Grupo A (GA), y 119 pacientes, con Varfarina, con dosis variable, pero suficiente para mantener el INR en la media de 2,5 (oscilando entre 2,0-3,0), componiendo el Grupo V (GV). Todos tuvieron igual oportunidad de recibir la droga, no siendo permitida la elecci&#243;n individual del medicamento. El per&#237;odo m&#225;ximo de seguimiento fue 84 meses (media de 57 &#177; 18 meses).</p>
      <p>El diagn&#243;stico de la lesi&#243;n fue posible por medio del examen f&#237;sico completo, adem&#225;s del ecocardiograma transtor&#225;cico realizado en el momento de la inclusi&#243;n en el estudio, que le dio mayor respaldo a la impresi&#243;n cl&#237;nica de la patolog&#237;a valvar. El ecocardiograma transesof&#225;gico (ETE) fue realizado en 203 pacientes, en los primeros seis meses de admisi&#243;n al estudio, a fin de permitir la identificaci&#243;n de eventual trombo en atrio izquierdo, no habiendo ocurrido evento TE en ese per&#237;odo. Los otros 26 pacientes realizaron el ecocardiograma transesof&#225;gico, despu&#233;s de los seis meses de admisi&#243;n, en funci&#243;n de problemas t&#233;cnicos. Como en ninguno de esos 26 pacientes que realizaron un poco m&#225;s tard&#237;amente el examen (ETE) fue detectado trombo en atrio izquierdo y en la orejuela de la aur&#237;cula izquierda, el an&#225;lisis estad&#237;stico consider&#243; el total de 229 pacientes. El electrocardiograma de 12 derivaciones permiti&#243; seleccionar aquellos que presentaban fibrilaci&#243;n atrial.</p>
      <p>En ambos grupos, la evaluaci&#243;n de la adhesi&#243;n al tratamiento fue conseguida por medio de cuestionario aplicado y repetido a cada 30 d&#237;as, en media, procurando conocer la obediencia a la prescripci&#243;n sugerida y la aparici&#243;n de alg&#250;n efecto colateral.</p>
      <p>Para los pacientes del GV, se ped&#237;a el control del INR, que era evaluado por un &#250;nico investigador en intervalo de tiempo no superior a 30 d&#237;as, y el cumplimiento de la dieta, cuando se insist&#237;a en men&#250; poco variado, con ingesti&#243;n de verduras en cantidad constante (tres cucharas de sopa de verdura cocida), evit&#225;ndose la fluctuaci&#243;n de los niveles plasm&#225;ticos de la vitamina K, el ant&#237;doto del anticoagulante oral, adem&#225;s de la toma de las dosis fraccionadas del f&#225;rmaco. Aun en ese grupo, los contactos ser&#237;an anticipados si hubiese necesidad de informar sobre la inclusi&#243;n de nuevo medicamento a los preexistentes. De esa forma, fue considerada no adherencia al tratamiento: a) falta en el d&#237;a acordado para el control del INR; b) men&#250;s modificados; c) fallas accidentales o involuntarias o la no obediencia a la dosis prescripta; d) falta de informaci&#243;n de la inclusi&#243;n de nuevo medicamento a los anteriormente conocidos.</p>
      <p>Las informaciones prestadas por los pacientes eran catalogadas en banco de datos espec&#237;fico para ese fin y obtenidas peri&#243;dicamente por tel&#233;fono o durante el retorno ambulatorio con el investigador.</p>
      <p>El conocimiento de la concentraci&#243;n plasm&#225;tica del f&#225;rmaco (ACo) por medio de los &#237;ndices del INR mostr&#243;, de forma objetiva, si la dosis prescripta era eficaz. Para los pacientes del GA, se ped&#237;a la correcta ingesti&#243;n de dos comprimidos diarios de &#225;cido acetilsalic&#237;lico.</p>
      <p>Todos fueron orientados a comunicarse con el centro de investigaci&#243;n ante la aparici&#243;n de eventos emb&#243;licos o hemorr&#225;gicos.</p>
      <p>Fueron evaluados otros factores de riesgo para eventos TE. Presencia de Diabetes mellitus<sup>9</sup> (definida como valores de la glucemia de ayuno superiores a 126 mg/dl), tabaquismo<sup>10</sup> (definido como consumo de m&#225;s de diez cigarrillos/d&#237;a) y dislipidemia<sup>11</sup> (definida como valores plasm&#225;ticos del colesterol de la lipoprote&#237;na de baja densidad superior a 130 mmol/dl o valores inferiores a 35 mg/dl de colesterol de la lipoprote&#237;na de alta densidad). Se definieron como hipertrigliceridemia valores plasm&#225;ticos superiores a 150 mg/dl. Todos esos valores fueron considerados en la ausencia de medicaci&#243;n espec&#237;fica.</p>
      <p>En el an&#225;lisis estad&#237;stico, se emple&#243; el m&#233;todo del test del qui-cuadrado, para comparar los grupos GA y GV en cuanto a la homogeneidad de proporciones, o el test exacto de Fisher, cuando no era posible la aplicaci&#243;n del qui-cuadrado. El test t-Student fue utilizado para la comparaci&#243;n cuantitativa entre los dos grupos. El m&#233;todo de Wilcoxon fue escogido para comparar los grupos desde el comienzo del tratamiento hasta el surgimiento del evento emb&#243;lico o hemorr&#225;gico. El an&#225;lisis uni y multivariado fue tambi&#233;n realizado por el m&#233;todo de variancia de medidas repetidas, regresi&#243;n log&#237;stica y coeficiente de correlaci&#243;n de Pearson.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Eventos tromboemb&#243;licos y factores de riesgo</bold>
      </p>
      <p>En la poblaci&#243;n estudiada, no hubo diferencia en la distribuci&#243;n de los pacientes entre los grupos GA y GV en relaci&#243;n a sexo, naturaleza de la lesi&#243;n valvar, Diabetes mellitus, tabaquismo, dislipidemia o clase funcional (CF). El grupo de mayor edad (&gt; 65 a&#241;os) fue m&#225;s numeroso entre los que recibieron Aspirina (p = 0,0319) (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los eventos TE, consider&#225;ndose los dos grupos, ocurrieron en 39 pacientes (17,03%) - 3,70% paciente/a&#241;o. Analiz&#225;ndose los grupos separadamente, no hubo diferencia en la incidencia de eventos emb&#243;licos en el grupo GV (24) en relaci&#243;n al GA (15), p = 0,189) (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>). Mientras tanto, es fundamental resaltar que, entre los 24 pacientes en uso de Varfarina (GV), en 21 de ellos, el INR era menor que 2,0 y que solamente en tres hab&#237;a INR entre 2,0 y 2,2 en el momento del evento TE. Siendo as&#237;, en el caso de que consider&#225;semos la exclusi&#243;n de los pacientes con INR fuera de la franja terap&#233;utica habr&#237;a tres episodios emb&#243;licos en el GV contra 15 en el GA (p &lt; 0,0061) (<xref ref-type="fig" rid="g1-body2">Gr&#225;fico 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="g1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>Aun en an&#225;lisis separado de los grupos, los eventos tromboemb&#243;licos cerebrales fueron observados en diez (66,7%) pacientes del GA, con alguna secuela en 50% de ellos, y en 19 (79,2%) del GV, con secuela en 42,1% de ellos (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>). Los eventos tromboemb&#243;licos perif&#233;ricos ocurrieron en cinco pacientes en el GA y en el GV, sin secuelas. No hubo diferencia estad&#237;stica entre ellos (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>).</p>
      <p>En la poblaci&#243;n estudiada, los 39 pacientes que presentaron TE estaban as&#237; distribuidos en relaci&#243;n a los grupos y a la patolog&#237;a valvar. En el GA, 11 (16,6%) de los 66 pts con Estenosis Mitral (EN) y cuatro (9,0%) de los 44 pts con insuficiencia leve/moderada de valva nativa o biopr&#243;tesis. En el GV, 17 (22,9%) de los 74 pts con EN y siete (15,5%) de los 45 pts con IM leve/moderada en valva nativa o de la pr&#243;tesis biol&#243;gica (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref>). La presencia de contraste espont&#225;neo fue observada en todos los ecocardiogramas transesof&#225;gicos realizados en los 229 pacientes, y en 39 (17,0%) de esos hab&#237;a trombo en ap&#233;ndice atrial izquierdo (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La presencia de trombo en atrio izquierdo o en la orejuela de la aur&#237;cula izquierda no fue determinante para el evento emb&#243;lico (<xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref>) en el grupo en uso de Varfarina. Mientras tanto, hubo mayor n&#250;mero de tromboembolismo en el grupo que recibi&#243; Aspirina, en el que fue observado trombo intracavitario (p = 0,007) - <xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref>.</p>
      <p>Las comorbilidades dislipidemia y tabaquismo, cuando son consideradas en toda la poblaci&#243;n estudiada, se constituyen en factor de riesgo mayor para eventos tromboemb&#243;licos (<xref ref-type="table" rid="t4-body2">Tabla 4</xref>). Mientras tanto, en an&#225;lisis univariado, considerando apenas los pacientes con colesterol y triglic&#233;ridos aumentados y los tabaquistas, se not&#243; que la incidencia de TE no present&#243; significado estad&#237;stico (p = 1,000 - 0,431 y 0,322 respectivamente).</p>
      <table-wrap id="t4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En el an&#225;lisis univariado, considerando apenas los pacientes con colesterol aumentado en el grupo GA (10 pts), cuatro tuvieron TE (40,0%). En el grupo GV, de los 14 pts con colesterol aumentado, seis (42,9%) pts tuvieron TE (p = 1,000). De la misma forma, tambi&#233;n por el an&#225;lisis univariado, y considerando los nueve pts con triglic&#233;ridos aumentado en el grupo GA, dos (22,0%) pts presentaron TE. En el grupo GV, de 20 pts con hipertrigliceridemia, ocho (40,0%) pts presentaron TE (p = 0,431).</p>
      <p>
        <bold>Adherencia al tratamiento</bold>
      </p>
      <p>Se observ&#243; que 72,7% de los pacientes del GA y 42% del GV adhirieron al tratamiento (p = 0,001). Hubo reducci&#243;n de la adhesi&#243;n en el GV en relaci&#243;n al GA en el transcurso de los tres per&#237;odos de estudio, con diferencia significativa en el tercer per&#237;odo (<xref ref-type="table" rid="t5-body2">Tabla 5</xref>). La diferencia de comportamiento frente a las normas de tratamiento en el GV result&#243; en mayor porcentaje de ex&#225;menes de INR inferior a 2,0 durante el estudio y mayor incidencia de eventos TE en ese grupo (<xref ref-type="fig" rid="g1-body2">Gr&#225;fico 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="t5-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Durante el per&#237;odo de estudio para el GV, se observ&#243; que 37,54% de los ex&#225;menes de INR eran inferiores a 2,0, 51,28% entre 2,0 y 3,0 y 11,18% encima de 3,0 (<xref ref-type="fig" rid="g2-body2">Gr&#225;fico 2</xref>).</p>
      <fig id="g2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Por medio de an&#225;lisis multivariado, se demostr&#243; que, cada 1% de los &#237;ndices de INR inferiores a 2,0, la probabilidad de ocurrir evento TE aumenta en 8,4%.</p>
      <p>
        <bold>Eventos hemorr&#225;gicos</bold>
      </p>
      <p>Las complicaciones hemorr&#225;gicas fueron m&#225;s frecuentes en el GV - 7,9% paciente/a&#241;o - en relaci&#243;n al GA - 4,09% paciente/a&#241;o (p = 0,007). En ambos grupos, no hubo hemorragia cerebral.</p>
      <p>En el GV, hubo 44 eventos hemorr&#225;gicos (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>). Se identific&#243; enfermedad subcl&#237;nica en los 40 pacientes que presentaron hemorragia con valores del INR-blanco (2,0-3,0) o ligeramente superior. En el GA, de los 21 eventos hemorr&#225;gicos, en apenas dos (9,5%) no fue identificada enfermedad asociada predisponente al sangrado. La diferencia de sangrado entre los grupos fue estad&#237;sticamente significativa (p = 0,0007) (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En los grandes estudios sobre las consecuencias de la FA, los pacientes con DVMR son sistem&#225;ticamente excluidos<sup>12,13</sup>. Nuestro estudio enfoca pacientes con FA y DVMR. Todos fueron randomizados para recibir Aspirina o Varfarina como droga preventiva del evento TE.</p>
      <p>La Varfarina es la droga apuntada en todos los grandes estudios como la m&#225;s eficaz en la prevenci&#243;n del TE, por sus propiedades farmacol&#243;gicas favorables<sup>14</sup>. Mientras tanto, esa actuaci&#243;n se condiciona a la obediencia a normas r&#237;gidas, tales como men&#250;s poco variados; visitas peri&#243;dicas al laboratorio y al m&#233;dico para adecuaci&#243;n del INR; obediencia a las dosis fraccionadas y frecuentemente modificadas de la Varfarina; control de las condiciones de la din&#225;mica card&#237;aca, sobre todo en portadores de insuficiencia card&#237;aca; y comunicaci&#243;n obligatoria siempre que hubiere la necesidad de inclusi&#243;n de medicaci&#243;n a las preexistentes. Esas condiciones son desgastantes a largo plazo, poco pr&#225;cticas y, muchas veces, motivo de incumplimiento de las normas de tratamiento sugeridas, resultando en reducci&#243;n de la eficacia esperada - y deseada - de la Varfarina. El tratamiento antitromb&#243;tico con la Aspirina es m&#225;s simple, facilitando la obediencia al quien le es prescripto. La diferencia en la adhesi&#243;n a los tratamientos, tal vez por la comodidad y simplicidad citadas, ayuda en la explicaci&#243;n para los resultados encontrados<sup>15</sup>.</p>
      <p>En nuestro estudio, la incidencia de eventos emb&#243;licos entre los 110 pacientes que recibieron 200 mg/d&#237;a de Aspirina (GA) fue de 2,9% paciente/a&#241;o en relaci&#243;n a los 4,3% paciente/a&#241;o de los que recibieron la Varfarina (GV) (p = 0,189). Mientras tanto, si excluimos los pacientes cuyo INR estaba abajo del valor terap&#233;utico en el momento del TE, observamos mayor incidencia de episodios emb&#243;licos en los pacientes que recibieron Aspirina, como, por otra parte, era esperado<sup>16</sup>.</p>
      <p>La adherencia adecuada al tratamiento, independientemente de la droga escogida, se asoci&#243; al menor n&#250;mero de eventos tromboemb&#243;licos. En nuestro estudio, fue notoria la mejor adherencia al tratamiento en el grupo GA en relaci&#243;n al grupo GV (<xref ref-type="table" rid="t5-body2">Tabla 5</xref>). A medida que nos alejamos del comienzo del tratamiento, observamos reducci&#243;n en la adhesi&#243;n en el grupo GV y aumento de embolias. Los reducidos &#237;ndices de INR con valores deseados es consecuencia directa de la dificultad en la adecuaci&#243;n al tratamiento con la droga antivitamina K. Hubo correlaci&#243;n entre los &#237;ndices de INR inadecuados, la menor adhesi&#243;n al tratamiento y la incidencia del TE (<xref ref-type="fig" rid="g1-body2">Gr&#225;fico 1</xref> y <xref ref-type="table" rid="t4-body2">Tabla 4</xref>), como, adem&#225;s, ya hab&#237;a sido identificado previamente<sup>17</sup>. Se demostr&#243;, aun, que cada 1% de los valores de INR inferiores a 2,0, hubo aumento en 8,4% de eventos TE.</p>
      <p>Nuevas drogas, como los inhibidores del factor X activado utilizados por v&#237;a oral o antitromb&#237;nicos directos, parecen ser promisorios como substitutos a los tradicionales dicumar&#237;nicos. Reciente publicaci&#243;n sobre un gran estudio multic&#233;ntrico en portadores de fibrilaci&#243;n atrial demostr&#243; eficacia del Dabigatran, un inhibidor de trombina directo, en comparaci&#243;n con la Varfarina<sup>18</sup>. Dabigatran en dosis de 110 mg estuvo asociado a igual cantidad de TE cerebral y sist&#233;mico y a menor n&#250;mero de complicaciones hemorr&#225;gicas<sup>18</sup>. Otros antitromb&#237;nicos, como Edoxaban, Apixaban, Rivaroxaban, est&#225;n en desarrollo, pudiendo ser igualmente promisorios<sup>19</sup>.</p>
      <p>La hipercolesterolemia y la hipertrigliceridemia contribuyeron a la mayor incidencia de eventos TE. Tales hallazgos muestran que esa poblaci&#243;n de pacientes con FA y DVMR debe incluir el adecuado control de la dislipidemia en la prevenci&#243;n del TE.</p>
      <p>Hubo mayor incidencia num&#233;rica de eventos emb&#243;licos entre los pacientes con estenosis mitral, en relaci&#243;n a los que presentaron reflujo, aunque sin significancia estad&#237;stica. La estenosis mitral es enfermedad de mayor riesgo para TE que la insuficiencia mitral. Adem&#225;s de eso, Yamamoto et al<sup>20</sup> demostraron que los niveles plasm&#225;ticos de los marcadores de la activaci&#243;n del sistema de coagulaci&#243;n, tales como D-d&#237;mero, complejo trombina-antitrombina III y los fragmentos de la protrombina (F1 + 2), eran m&#225;s reducidos en la FA asociada a la insuficiencia de la valva mitral, cuando eran comparado a la FA aislada, lo que puede auxiliar en esos hallazgos.</p>
      <p>Observamos mayor n&#250;mero de eventos hemorr&#225;gicos en el GV en relaci&#243;n al GA. Es interesante notar que la mayor&#237;a de los pacientes que sangraron con INR dentro de la franja terap&#233;utica presentaba alguna patolog&#237;a predisponente - como hab&#237;a sido anteriormente observado<sup>21</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La prevenci&#243;n de TE en portadores de valvopat&#237;a mitral es, sin duda, mejor con Varfarina que con Aspirina. Los pacientes con insuficiencia mitral y pr&#243;tesis biol&#243;gica mitral, por haber riesgo de TE menor, pueden tener alg&#250;n beneficio del uso preventivo de Aspirina, sobre todo si la administraci&#243;n de Varfarina fuese contraindicada o si la adherencia fuese baja.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de tesis de Doctorado de Paulo de Lara Lavitola por la Facultad de Medicina de la Universidad de San Pablo.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Warfarin or Aspirin in embolism prevention in patients with mitral valvulopathy and atrial fibrillation</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Atrial fibrillation (AF) associated to rheumatic mitral valve disease (RMVD) increases the incidence of thromboembolism (TE), with warfarin being the standard therapy, in spite of difficulties in treatment adherence and therapeutic control. OBJECTIVE: To compare the effectiveness of Aspirin vs Warfarin in TE prevention in patients with AF and RMVD. METHODS: A total of 229 patients (pts) with AF and RMVD were followed in a prospective and randomized study. The first group consisted of 110 pts receiving Aspirin - 200 mg/day (Group Aspirin - GA) and the second group consisted of 119 pts receiving Warfarin at individually-adjusted doses (Group Warfarin - GW). RESULTS: There were 15 embolic events in GA and 24 in GW (p = 0.187), of which 21 presented INR &lt; 2.0. Thus, after excluding patients with inadequate INR, there was a higher number of embolic events in GA than in GW (15 vs 3) (p &lt; 0.0061). The GW showed lower treatment adherence (p = 0.001). Neither group presented episodes of major bleeding. Small bleeding episodes were more frequent in the GW (p &lt; 0.01). Increased serum levels of cholesterol and triglycerides constituted a risk factor for a higher number of thromboembolic events in the studied population, with no difference between the groups. CONCLUSION: In patients presenting RMVD with AF for less than a year and no previous embolism, Aspirin is little effective in preventing TE. Patients with lower-risk mitral valvulopathy (mitral regurgitation and mitral biological prosthesis), especially in cases presenting contraindication to or low adherence to Warfarin, Aspirin use can present some benefit in TE prevention.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Tromboembolism</kwd>
        <kwd>warfarin</kwd>
        <kwd>aspirin</kwd>
        <kwd>mitral valve</kwd>
        <kwd>atrial fibrillation</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body3">
          <label>
            <bold>Warfarin or Aspirin in embolism prevention in patients with mitral valvulopathy and atrial fibrillation</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Paulo de Lara Lavitola; Roney Orismar Sampaio; Walter Amorim de Oliveira; Berta Napchan B&#244;er; Flavio Tarasoutchi; Guilherme Sobreira Spina; Max Grinberg</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o - HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Atrial fibrillation (AF) associated to rheumatic mitral valve disease (RMVD) increases the incidence of thromboembolism (TE), with warfarin being the standard therapy, in spite of difficulties in treatment adherence and therapeutic control.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To compare the effectiveness of Aspirin vs. Warfarin in TE prevention in patients with AF and RMVD.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> A total of 229 patients (pts) with AF and RMVD were followed in a prospective and randomized study. The first group consisted of 110 pts receiving Aspirin - 200 mg/day (Group Aspirin - GA) and the second group consisted of 119 pts receiving Warfarin at individually-adjusted doses (Group Warfarin - GW).</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> There were 15 embolic events in GA and 24 in GW (p = 0.187), of which 21 presented INR &lt; 2.0. Thus, after excluding patients with inadequate INR, there was a higher number of embolic events in GA than in GW (15 <italic>vs</italic> 3) (p &lt; 0.0061). The GW showed lower treatment adherence (p = 0.001). Neither group presented episodes of major bleeding. Small bleeding episodes were more frequent in the GW (p &lt; 0.01). Increased serum levels of cholesterol and triglycerides constituted a risk factor for a higher number of thromboembolic events in the studied population, with no difference between the groups.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> In patients presenting RMVD with AF for less than a year and no previous embolism, Aspirin is little effective in preventing TE. Patients with lower-risk mitral valvulopathy (mitral regurgitation and mitral biological prosthesis), especially in cases presenting contraindication to or low adherence to Warfarin, Aspirin use can present some benefit in TE prevention.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Tromboembolism; warfarin; aspirin; mitral valve/physiopathology; atrial fibrillation.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>There is a higher incidence of thromboembolic events in patients with rheumatic mitral valve disease (RMVD) associated to atrial fibrillation (AF), when compared to those that maintain sinus rhythm<sup>1,2</sup>. </p>
      <p>The natural history of RMVD can be significantly modified after the occurrence of thromboembolism (TE), which unquestionably demonstrates the need for its prevention. Warfarin has become the drug of choice in TE prevention<sup>3,4</sup>. For the "anti-vitamin K" drug to be effective, it is necessary that the patient follow complex treatment norms. In daily practice, it is not always possible to maintain the required treatment adherence in the long term, resulting in the loss of target INR-values. For patients whose INR control is difficult, Aspirin has been used as an alternative drug, especially due to its easier handling in TE prevention<sup>5,6</sup>. </p>
      <p>However, in spite of the better applicability of Aspirin as an anti-thrombotic in patients with RMVD with native valve or biological prosthesis associated to AF, this alternative is little explored, thus becoming a challenge<sup>7</sup>. The objective of the present study was to evaluate whether the Aspirin therapy can be used in patients with RMVD and AF as an effective alternative to Warfarin, in a population at risk for thromboembolic events presenting treatment adherence difficulties when submitted to Warfarin therapy. </p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Patients with a diagnosis of atrial fibrillation, of which onset had been up to 12 months before and a history of rheumatic disease or echocardiographic diagnosis of previous rheumatic disease associated to: 1) mitral valve stenosis, mild to important, according to the classification established by the American Society of Echocardiography (valve area <underline>&gt;</underline> 1.5 cm<sup>2</sup> = mild, valve area &lt; 1.5 cm<sup>2</sup> = moderate/important); (2) mitral valve regurgitation or mitral bioprosthesis (implanted for more than 6 months) with regurgitation, both quantified at the beginning of the study as of mild or mild/moderate degree, also according to the criteria established by the American Society of Echocardiography<sup>8</sup>. The study was approved by the Scientific and Ethics Committee in Research of our institution. All patients agreed to participate in the study and signed the Free and Informed Consent Form. The patients were followed at the Outpatient Clinic Unit of our Service. </p>
      <p>The exclusion criteria were: age &lt; 18 years, current antithrombotic drug use, previous episodes of embolism or hemorrhagic disease, coronary disease, arterial hypertension (defined as BP &gt; 140 x 90 mmHg), functional class III or IV according to the New York Heart Association or presence of left ventricular dysfunction, defined as ejection fraction &lt; 60% calculated by Teichholz method, or &lt; 55%, calculated by Simpson's method<sup>8</sup>. Patients that went for more than eight days without medication (voluntary medication withdrawal), who voluntarily missed the ambulatory treatment, whose laboratory control was not possible or those who failed to maintain contact by telephone were also excluded from the study.</p>
      <p>Initially, 339 patients with rheumatic mitral valve disease (RMVD) were randomly selected for the study from a randomization list that was especially prepared for this purpose. The patients that withdrew from treatment in up to 18 months were excluded from the assessment. The remaining 229 patients comprised the study sample. The end of the protocol was considered when: 1) there was an embolic event; 2) there was a hemorrhagic event; 3) the study period finished (&gt; 18 months up to a maximum of 7 years). </p>
      <p>The remaining 229 patients were then divided in two groups, as follows: 110 received 200 mg/day of Aspirin, comprising Group A (GA) and 119 patients received Warfarin at a variable dose, although it was sufficient to maintain an average INR of 2.5 (ranging from 2.0-3.0), comprising Group W (GW). All patients had equal chances of receiving the drug and none of the patients were allowed to choose the drug individually. The maximum follow-up period was 84 months (mean of 57 &#177; 18 months).</p>
      <p>The diagnosis of the injury was attained by complete physical examination, in addition to a transthoracic echocardiogram carried out at study enrollment, which supported the clinical impression of the valve pathology. The transesophageal echocardiogram (TEE) was carried out in 203 patients during the first six months of study enrollment, in order to allow the identification of eventual thrombus in the left atrium, with no TE events occurring during this period. The other 26 patients underwent the transesophageal echocardiogram after six months of study enrollment, due to technical problems. As none of these patients submitted at a later date to the TEE had left atrial and auricular thrombus, the statistical analysis included all 229 patients. The 12-lead electrocardiogram (ECG) allowed the selection of those patients that presented atrial fibrillation (AF). </p>
      <p>In both groups, the assessment of treatment adherence was carried out by a questionnaire applied and repeated every 30 days, on average, which sought to evaluate the adherence to the suggested prescription and the onset of side effects. </p>
      <p>The patients from the GW had to keep control of the INR, which was assessed by a single examiner every 30 days at most, as well as diet adherence, when an unvaried menu was insisted upon, with the ingestion of a constant amount of vegetables (three tablespoons of cooked vegetables), preventing the fluctuation of plasma levels of vitamin K, the antidote for oral anticoagulants, in addition to taking fractionated doses of the drug. Furthermore, in this group, the contacts were anticipated when it was necessary to add a new drug to the pre-existing prescription. Thus, the following situations were considered to be non-adherence to treatment: (a) missing the appointment for INR control; (b) modified diets; (c) accidental or involuntary adherence failure or lack of adherence to the prescribed dose; (d) lack of information on the inclusion of new medications to the previously known regimen. </p>
      <p>The information provided by the patients were entered into the database specifically created for this purpose and were obtained by telephone contact or during ambulatory return visits with the researcher. </p>
      <p>The evaluation of the plasma levels of the drug (OAC) carried out by INR level control objectively showed whether the prescribed dose was effective. The correct ingestion of two daily acetylsalicylic acid (ASA) tablets were required for patients from the GA.</p>
      <p>All patients were advised to contact the research center in case of onset of embolic or hemorrhagic events. </p>
      <p>Other risk factors for TE events were assessed. The presence of diabetes mellitus<sup>9</sup> (defined as fasting glycemia levels &gt; 126 mg/dl), smoker status<sup>10</sup> (defined as the habit of smoking more than ten cigarettes/day), dyslipidemia<sup>11</sup> (defined as plasma levels of low-density lipoprotein-cholesterol (LDL) &gt; 130 mmol/dl or high-density lipoprotein-cholesterol (HDL) &lt; 35 mg/dl) and hypertriglyceridemia (defined as plasma levels of triglycerides &gt; 150 mg/dl) were evaluated. All these values were considered in the absence of specific medication. </p>
      <p>The statistical analysis employed the Chi-square test to compare the GA and GW regarding the homogeneity of proportions or Fisher's exact test, when it was not possible to apply the Chi-square test. The Student's <italic>t</italic> test was used to carry out the quantitative comparison between the two groups. The Wilcoxon method was used to compare the groups from the beginning of treatment to the onset of embolic or hemorrhagic event. The uni- and multivariate analyses were carried out by the repeated-measurement analysis of variance, logistic regression and Pearson's coefficient of correlation. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Thromboembolic events and risk factors </bold>
      </p>
      <p>In the studied population, there was no difference regarding the distribution of patients between the GA and GW concerning sex, valve injury type, diabetes mellitus, smoking status, dyslipidemia or functional class (FC). Older patients (&gt; 65 years) were more numerous among those receiving aspirin (p = 0.0319) (<xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Table 1</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>TE events, considering the two groups, occurred in 39 patients (17.03%) - 3.70% patient/year. When analyzing the two groups separately, there was no difference in the incidence of embolic events in the GW (24) when compared to GA (15) (p = 0.189) (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Table 2</xref>). However, it is noteworthy the fact that among the 24 patients receiving Warfarin (GW), 21 presented INR&lt; 2.0 and only 3 presented an INR between 2.0 and 2.2 at the moment of the TE event. Thus, if the patients with INR out of the therapeutic range were excluded, there would be three embolic episodes in the GW <italic>versus</italic> 15 in the GA (p &lt; 0.0061) (<xref ref-type="fig" rid="grf1-body3">Chart 1</xref>). Additionally, when the groups were analyzed separately, the brain thromboembolism events were observed in 10 (66.7%) patients from GA, com some type of sequela in 50% of them and in 19 (79.2%) of the patients from GW, with some type of sequela in 42.1% of them (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Table 2</xref>). Peripheral thromboembolic events occurred in 5 patients from the GA and GW, with no sequelae. There was no statistical difference between them (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Table 2</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <fig id="grf1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>In the studied population, the 39 patients that presented TE were distributed as follows in relation to the groups and valve pathology: in the GA, 11 (16.6%) of the 66 pts had Mitral stenosis (MS) and four (9.0%) of the 44 pts presented mild/moderate native valve regurgitation or bioprosthesis. In the GW, 17 (22.9%) of the 74 pts had MS and seven (15.5%) of the 45 pts presented mild/moderate native valve regurgitation or bioprosthesis (<xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Table 3</xref>). The presence of spontaneous contrast was observed in all transesophageal echocardiograms carried out in the 229 patients and 39 (17.0%) of them presented thrombus in the left atrial appendage (<xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Table 3</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The presence of left atrial or auricular thrombus was not a determinant of embolic event (<xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Table 3</xref>) in the GW. However, there were more thromboembolic events in the group receiving aspirin, which presented intracavitary thrombus formation (p = 0.007) - <xref ref-type="table" rid="tab3-body3">Table 3</xref>.</p>
      <p>Dyslipidemia and smoking, when considered in the entire study population, constituted an additional risk factor for thromboembolic events (<xref ref-type="table" rid="tab4-body3">Table 4</xref>). However, the univariate analysis showed that, when considering only patients with increased levels of cholesterol and triglycerides, as well as smokers, the incidence of TE events did not show statistical significance (p = 1.000 - 0.431 and 0.322 respectively).</p>
      <table-wrap id="tab4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>At the univariate analysis, when considering only patients with increased cholesterol levels in the GA (10 pts), four presented TE (40.0%). In the GW, of the 14 pts with increased cholesterol levels, six (42.9%) pts presented TE (p = 1.000). Similarly, also at the univariate analysis, and considering the nine pts with increased levels of triglycerides in the GA, two (22.0%) pts presented TE. In the GW, of the 20 pts with hypertriglyceridemia, eight (40.0%) pts presented TE (p = 0.431).</p>
      <p>
        <bold>Treatment adherence</bold>
      </p>
      <p>Treatment adherence was observed in 72.7% of the patients from the GA and 42% from the GW (p = 0.001). Adherence was decreased in the GW when compared to the GA throughout the three study periods, with a significant difference in the third period (<xref ref-type="table" rid="tab5-body3">Table 5</xref>). The difference in behavior regarding the treatment norms in the GW resulted in higher percentages of INR assessments &lt; 2.0 during the study and a higher incidence of TE events in this group (<xref ref-type="fig" rid="grf1-body3">Chart 1</xref>). </p>
      <table-wrap id="tab5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>During the study period, the GW presented 37.54% of the INR assessments &lt; 2.0, 51.28% between 2.0 and 3.0 and 11.18% &gt; 3.0 (<xref ref-type="fig" rid="grf2-body3">Chart 2</xref>). The multivariate analysis showed that with every 1% of INR levels &lt; 2.0, the probability of a TE event increased by 8.4%. </p>
      <fig id="grf2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0749-00140-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Hemorrhagic events</bold>
      </p>
      <p>The hemorrhagic complications were more frequent in the GW - 7.9% patient/year - when compared to the GA- 4.09% patient/year (p = 0.007). There were no episodes of brain hemorrhage in either group. </p>
      <p>The GW presented 44 hemorrhagic events (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Table 2</xref>). Subclinical disease was identified in all 40 patients that presented hemorrhage with INR-target levels (2.0-3.0) or slightly higher levels. In the GA, of the 21 hemorrhagic events, only two (9.5%) did not have an associated disease that predisposed to bleeding. The difference in bleeding events between the groups was statistically significant (p = 0.0007) (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Table 2</xref>).</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Patients with RMVD are systematically excluded from large studies assessing the consequences of AF<sup>12,13</sup>. The present study focus on patients with AF and RMVD. All patients were randomized to receive either Aspirin or Warfarin as preventive therapy for TE events. </p>
      <p>Warfarin is considered, in all large studies, as the most effective drug in TE prevention, due to its favorable pharmacological properties<sup>14</sup>. However, its action depends on the observance of strict norms, such as unvaried diets; regular visits to the laboratory and physician to establish INR adequacy; adherence to the fractionated and frequently modified doses of Warfarin; control of heart dynamics, especially in patients with heart failure and mandatory communication whenever it is necessary to add a new medication to the pre-existing regimen. These conditions are strenuous for patients in the long term, in addition to being little practical and very often the cause of the lack of adherence to treatment, resulting in a decrease of the expected - and desired - effectiveness of Warfarin therapy. The anti-thrombotic treatment with Aspirin is a simpler one, promoting treatment adherence. The difference in treatment adherence, perhaps due to the aforementioned matters of convenience and simplicity, helps to explain the observed outcomes<sup>15</sup>. </p>
      <p>In our study, the incidence of embolic events among the 110 patients that received 200 mg/day of Aspirin (GA) was 2.9% patient/year, in comparison with the 4.3% patients/year that received Warfarin (GW) (p = 0.189). However, if one excludes patients whose INR was below the therapeutic value at the moment of the TE, a higher incidence of embolic episodes can be observed in patients who received Aspirin, as expected, as a matter of fact<sup>16</sup>.</p>
      <p>The adequate treatment adherence, regardless of the chosen therapy, was associated with a lower number of thromboembolic events. In the present study, the better treatment adherence in the GA was noteworthy, when compared to the GW (<xref ref-type="table" rid="tab5-body3">Table 5</xref>). As the study progresses, a decrease in the adherence was observed in the GW, as well as an increase in embolic episodes. The decreased INR levels with desired values are a direct consequence of the difficulty in the adequacy of the treatment with the anti-vitamin K drug. There was a correlation between the inadequate INR levels, lower adherence to treatment and the incidence of TE (<xref ref-type="fig" rid="grf1-body3">Chart 1</xref> and <xref ref-type="table" rid="tab4-body3">Table 4</xref>), as previously identified<sup>17</sup>. It was also demonstrated that for every 1% of INR values &lt; 2.0, there was an 8.4% increase in TE events.</p>
      <p>New drugs, such as activated factor X-inhibitors administered orally or direct anti-thrombinic drugs seem to be promising as substitutes for the traditional dicumarinic therapy. Recent publication on a large multicentric study in patients with atrial fibrillation demonstrated the effectiveness of Dabigatran, a direct thrombin inhibitor, in comparison to Warfarin<sup>18</sup>. Dabigatran at a dose of 110 mg was associated with an equal number of brain and systemic TE episodes and a lower number of hemorrhagic complications<sup>18</sup>. Other anti-thrombinic drugs, such as Edoxaban, Apixaban, Rivaroxaban, are being developed and can be equally promising<sup>19</sup>.</p>
      <p>Hypercholesterolemia and hypertriglyceridemia contributed to a higher incidence of TE events. Such findings showed that this population of patients with AF and RMVD must keep an adequate control of dyslipidemia for TE prevention. </p>
      <p>Patients with mitral stenosis presented a higher number of embolic events, when compared to those that presented regurgitation, although there was no statistical significance. Mitral stenosis is a disease that poses a higher risk for TE than mitral regurgitation. Moreover, Yamamoto et al<sup>20</sup> demonstrated that plasma levels of markers of coagulation system activation, such as D-dimer, thrombin-antithrombin III complex and prothrombin fragments (F1+2), were lower in AF associated with mitral valve regurgitation, when compared to isolated AF, which can help in these findings.</p>
      <p>We observed a higher number of hemorrhagic events in GW when compared to GA. It is noteworthy that most patients that presented bleeding with an INR value within the therapeutic range also had some type of predisposing pathology - as previously observed<sup>21</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>TE prevention in patients with mitral valvulopathy is, unquestionably better with Warfarin than with Aspirin. Patients with mitral regurgitation and mitral biological prosthesis, due to the fact that they have a lower risk of TE, can somewhat benefit from the preventive use of Aspirin, especially if the administration of Warfarin is contraindicated or if treatment adherence is low. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p> No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p> There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p> This article is part of the thesis of doctoral submitted by Paulo de Lara Lavitola, from <italic>Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
