<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">q9P5hXJN3SvNPdmJwFsgk8B</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001600005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500605</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000159</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Avalia&#231;&#227;o por imagem da &#225;rea de gordura visceral e suas correla&#231;&#245;es com altera&#231;&#245;es metab&#243;licas</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Roriz</surname>
            <given-names>Anna Karla Carneiro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mello</surname>
            <given-names>Adriana Lima</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guimar&#227;es</surname>
            <given-names>Juliana Fontes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Santos</surname>
            <given-names>Fabiana Cajuhy dos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Medeiros</surname>
            <given-names>Jairza Maria Barreto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sampaio</surname>
            <given-names>L&#237;lian Ramos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Salvador</named-content>
          <named-content content-type="state">Bahia</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal da Bahia</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Escola de Nutri&#231;&#227;o </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>698</fpage>
      <lpage>704</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>18</day>
          <month>06</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>07</day>
          <month>12</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>16</day>
          <month>07</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A obesidade androg&#234;nica est&#225; associada a um risco maior de dist&#250;rbios metab&#243;licos, favorecendo assim a ocorr&#234;ncia de doen&#231;as cardiovasculares e outras morbidades. OBJETIVO: Verificar a influ&#234;ncia da &#225;rea de tecido adiposo visceral (ATAV), medida pela tomografia computadorizada, sobre altera&#231;&#245;es metab&#243;licas em adultos e idosos. M&#201;TODOS: Tomografias computadorizadas e valores de lipoprote&#237;nas: o colesterol total e fra&#231;&#245;es, os triglic&#233;rides, a glicemia e o &#225;cido &#250;rico foram obtidos de 194 indiv&#237;duos estratificados por sexo, grupo et&#225;rio e massa corporal, e analisados utilizando os testes de correla&#231;&#227;o e de m&#233;dia. RESULTADOS: Os idosos apresentaram maiores valores da ATAV, glicemia, &#225;cido &#250;rico e colesterol total. As maiores correla&#231;&#245;es foram encontradas entre a ATAV, os triglic&#233;rides e o VLDL-c (r &gt; 0,5; p &lt; 0,01), em ambos os grupos et&#225;rios. A m&#233;dia da &#225;rea de tecido adiposo visceral mostrou-se sempre mais elevada quando os valores de triglic&#233;rides e de glicemia estavam alterados, em ambos os grupos et&#225;rios. CONCLUS&#195;O: A maioria dos exames apresentou forte correla&#231;&#227;o com a ATAV considerada de risco para altera&#231;&#245;es metab&#243;licas. Em idosos, a &#225;rea de tecido adiposo visceral de risco parece ser superior a de adultos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Gordura abdominal</kwd>
        <kwd>lipoprote&#237;nas</kwd>
        <kwd>glicemia</kwd>
        <kwd>&#225;cido &#250;rico</kwd>
        <kwd>tomografia computadorizada</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>10</day>
        <month>12</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO ORIGINAL</bold>
    </p>
    <p>Avalia&#231;&#227;o por imagem da &#225;rea de gordura visceral e suas correla&#231;&#245;es com altera&#231;&#245;es metab&#243;licas</p>
    <p>
      <bold>Anna Karla Carneiro Roriz; Adriana Lima Mello; Juliana Fontes Guimar&#227;es; Fabiana Cajuhy dos Santos; Jairza Maria Barreto Medeiros; L&#237;lian Ramos Sampaio</bold>
    </p>
    <p> Escola de Nutri&#231;&#227;o da Universidade Federal da Bahia (UFBA), Salvador, BA - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A obesidade androg&#234;nica est&#225; associada a um risco maior de dist&#250;rbios metab&#243;licos, favorecendo assim a ocorr&#234;ncia de doen&#231;as cardiovasculares e outras morbidades. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Verificar a influ&#234;ncia da &#225;rea de tecido adiposo visceral (ATAV), medida pela tomografia computadorizada, sobre altera&#231;&#245;es metab&#243;licas em adultos e idosos. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Tomografias computadorizadas e valores de lipoprote&#237;nas: o colesterol total e fra&#231;&#245;es, os triglic&#233;rides, a glicemia e o &#225;cido &#250;rico foram obtidos de 194 indiv&#237;duos estratificados por sexo, grupo et&#225;rio e massa corporal, e analisados utilizando os testes de correla&#231;&#227;o e de m&#233;dia. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Os idosos apresentaram maiores valores da ATAV, glicemia, &#225;cido &#250;rico e colesterol total. As maiores correla&#231;&#245;es foram encontradas entre a ATAV, os triglic&#233;rides e o VLDL-c (r &gt; 0,5; p &lt; 0,01), em ambos os grupos et&#225;rios. A m&#233;dia da &#225;rea de tecido adiposo visceral mostrou-se sempre mais elevada quando os valores de triglic&#233;rides e de glicemia estavam alterados, em ambos os grupos et&#225;rios. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A maioria dos exames apresentou forte correla&#231;&#227;o com a ATAV considerada de risco para altera&#231;&#245;es metab&#243;licas. Em idosos, a &#225;rea de tecido adiposo visceral de risco parece ser superior a de adultos.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Gordura abdominal, lipoprote&#237;nas, glicemia, &#225;cido &#250;rico, tomografia computadorizada.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A obesidade androg&#234;nica, representada pela deposi&#231;&#227;o excessiva de tecido adiposo abdominal visceral, est&#225; associada a um risco maior de dist&#250;rbios metab&#243;licos e hemodin&#226;micos e favorece a ocorr&#234;ncia de eventos, tais como hipertens&#227;o arterial, doen&#231;a cardiovascular aterog&#234;nica, diabete melito, gota e doen&#231;a coronariana<sup>1-3</sup>, aumentando a necessidade do uso de medicamentos e interferindo na qualidade de vida.</p>
    <p>A literatura tem apontado diversos mecanismos fisiopatol&#243;gicos para explicar tal associa&#231;&#227;o, embora ainda n&#227;o elucidados<sup>2,4-6</sup>. Um grande n&#250;mero de altera&#231;&#245;es end&#243;crinas &#233; mais pronunciado na obesidade visceral que na perif&#233;rica, em decorr&#234;ncia da diferencia&#231;&#227;o da atividade metab&#243;lica e end&#243;crina, mais ativa no tecido adiposo visceral (TAV)<sup>5,7,8</sup>.</p>
    <p>Dentre as caracter&#237;sticas fisiol&#243;gicas dos adip&#243;citos viscerais, destaca-se tal diferencia&#231;&#227;o, pois o tecido adiposo visceral apresenta: mais c&#233;lulas por unidade de massa; fluxo sangu&#237;neo mais elevado; mais receptores glicocortic&#243;ides (cortisol); mais receptores andr&#243;genos (testosterona); maior lip&#243;lise induzida pela catecolamina. Al&#233;m disso, o tecido adiposo visceral apresenta menor sensibilidade &#224; insulina e contribui&#231;&#227;o para a lip&#243;lise por revelar uma dissocia&#231;&#227;o insulina - receptor mais r&#225;pida<sup>7,8</sup>.</p>
    <p>Segundo diversos autores<sup>2,9,10</sup>, as altera&#231;&#245;es metab&#243;licas, que incluem dislipidemia, resist&#234;ncia &#224; insulina e as morbidades como hipertens&#227;o e doen&#231;a cardiovascular, independem do grau de obesidade e s&#227;o de igual magnitude para ambos os g&#234;neros, sendo o tecido visceral o prov&#225;vel mediador desta rela&#231;&#227;o. </p>
    <p>Os m&#233;todos mais acurados na caracteriza&#231;&#227;o dessa gordura visceral s&#227;o de alto custo e de dif&#237;cil execu&#231;&#227;o. Para quantificar diretamente esse compartimento, utiliza-se a t&#233;cnica de imagem, como a tomografia computadorizada (TC), que &#233; considerada m&#233;todo "padr&#227;o-ouro", de elevada reprodutibilidade<sup>11</sup>, por&#233;m pouca aplicabilidade na pr&#225;tica cl&#237;nica e epidemiol&#243;gica. O ponto de corte da &#225;rea de gordura visceral <underline>&gt;</underline> 130 cm<sup>2</sup> &#233; o considerado pela maioria dos estudos como excesso de tecido adiposo visceral e de risco para desenvolvimento de altera&#231;&#245;es metab&#243;licas, doen&#231;as cardiovasculares e outras morbidades<sup>12-14</sup>.</p>
    <p>Portanto, considerando a import&#226;ncia dos exames bioqu&#237;micos e suas poss&#237;veis rela&#231;&#245;es com a gordura visceral considerada de risco &#224; sa&#250;de humana, o presente estudo objetivou verificar a exist&#234;ncia de correla&#231;&#227;o entre estes exames e a &#225;rea de tecido adiposo visceral identificada pela tomografia computadorizada, em adultos e idosos.</p>
    <p>
      <bold>Materiais e m&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Casu&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Trata-se de um estudo transversal conduzido pela Escola de Nutri&#231;&#227;o da Universidade Federal da Bahia (UFBA), durante o primeiro trimestre de 2009. Participaram da pesquisa, 194 indiv&#237;duos volunt&#225;rios, acima de 20 anos de idade, sob acompanhamento ambulatorial e da comunidade em geral, estratificados por g&#234;nero, idade e massa corporal determinada pelo IMC (&#237;ndice de massa corporal = kg/m<sup>2</sup>).</p>
    <p>Foram exclu&#237;dos da amostra os indiv&#237;duos com IMC &gt; 40 kg/m<sup>2</sup>, portadores de desnutri&#231;&#227;o grave e dist&#250;rbios graves (sequela neural, distrofia), as gestantes e lactantes, indiv&#237;duos que realizaram cirurgias abdominais recentes ou apresentassem tumora&#231;&#245;es, hepatomegalia, esplenomegalia ou ascite e com qualquer problema que comprometesse a t&#233;cnica preconizada para medida da gordura visceral pela tomografia computadorizada (TC).</p>
    <p>Todos os volunt&#225;rios foram submetidos a uma coleta de sangue em um laborat&#243;rio particular e &#224; realiza&#231;&#227;o da TC. Estavam em jejum de 12 horas. Nas amostras de sangue, foram determinadas as lipoprote&#237;nas s&#233;ricas: colesterol total, HDL-c, LDL-c, VLDL-c, triglic&#233;rides, a glicemia e o &#225;cido &#250;rico. Todos os resultados foram devolvidos aos participantes para acompanhamento e/ou tratamento, al&#233;m de receber assist&#234;ncia nutricional prestada por profissionais de um dos ambulat&#243;rios de Nutri&#231;&#227;o do anexo Professor Francisco Magalh&#227;es Netto do HUPES (Hospital Universit&#225;rio Professor Edgar Santos).</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lises bioqu&#237;micas</bold>
    </p>
    <p>A glicemia, o colesterol total e fra&#231;&#245;es, os triglic&#233;rides e o &#225;cido &#250;rico foram quantificados no soro, por meio de sistema colorim&#233;trico, m&#233;todo qu&#237;mica seca, utilizando kit fabricado pela <italic>Ortho-Clinical Diagnostics<sup>&#174;</sup>, Rochester</italic>, <italic>NY</italic>, sendo considerados normais os valores descritos na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Os valores de LDL e VLDL foram originados do c&#225;lculo utilizando as seguintes f&#243;rmulas: LDL = CT - (HDL - VLDL); VLDL = Triglic&#233;rides/5, sendo CT = colesterol total, HDL = Lipoprote&#237;na de alta densidade, VLDL = Lipoprote&#237;na de muito baixa densidade. Todos os valores de triglic&#233;rides superiores a 400 mg/dl foram exclu&#237;dos da amostra, uma vez que impossibilitavam o c&#225;lculo das dosagens de LDL-c e VLDL-c e ainda poderiam interferir nos demais exames dos participantes.</p>
    <p>
      <bold>Tomografia computadorizada para avaliar a &#225;rea de tecido visceral</bold>
    </p>
    <p>As tomografias computadorizadas foram obtidas pelo tom&#243;grafo <italic>Spirit Siemens</italic> do Servi&#231;o de Radiologia do Hospital Universit&#225;rio e foram analisadas por um mesmo observador. O exame foi realizado em jejum completo de 4 horas com o paciente em dec&#250;bito dorsal e os bra&#231;os estendidos acima da cabe&#231;a. Para identifica&#231;&#227;o precisa da localiza&#231;&#227;o de L4-L5 foi realizado topograma lateral, em seguida fez-se um corte tomogr&#225;fico axial &#250;nico nesta localiza&#231;&#227;o, com espessura de corte de 10 mm e tempo de exposi&#231;&#227;o de tr&#234;s segundos.</p>
    <p>Obtido o corte, com cursor eletr&#244;nico livre contemplando as bordas externas que limitam a circunfer&#234;ncia abdominal, os limites mais externos do abd&#244;men foram delineados, calculando-se a seguir a &#225;rea abdominal total. Ap&#243;s a medida da &#225;rea abdominal total, foi tamb&#233;m delineada com cursor livre a &#225;rea abdominal visceral, correspondendo &#224; &#225;rea de gordura visceral. Essa foi determinada pela marca&#231;&#227;o da cavidade abdominal, tomando como limites as bordas internas dos m&#250;sculos reto abdominal, obl&#237;quo interno e quadrado lombar, excluindo-se o corpo vertebral e incluindo a gordura retroperitonial, mesent&#233;rica e omental. As &#225;reas de gordura foram descritas em cent&#237;metros quadrados. A &#225;rea abdominal subcut&#226;nea foi calculada subtraindo-se a &#225;rea abdominal total da &#225;rea abdominal visceral<sup>18</sup>. </p>
    <p>N&#227;o foi administrado meio de contraste baritado ou organoiodado. Utilizou-se o programa do tom&#243;grafo para exame de abd&#244;men com par&#226;metros radiogr&#225;ficos de 140 kV e 45 mA. Para identifica&#231;&#227;o do tecido adiposo, utilizou-se a densidade de -50 e -150 unidades <italic>Hounsfields</italic>. </p>
    <p>Considerou-se uma &#225;rea de tecido visceral <underline>&gt;</underline> 130 cm<sup>2</sup> significando excesso de tecido adiposo visceral e risco para o desenvolvimento de doen&#231;as cardiovasculares<sup>12</sup>. </p>
    <p>Neste estudo, os indiv&#237;duos foram selecionados vinculados e n&#227;o vinculados &#224;s unidades de sa&#250;de para que houvesse uma maior representatividade dos grupos de forma equitativa em termos de quantidade de gordura visceral, uma vez que a presen&#231;a/aus&#234;ncia de morbidades influencia nesta quantidade de gordura.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Para a an&#225;lise estat&#237;stica, utilizou-se o programa <italic>SPSS,</italic> vers&#227;o 11.5. A normalidade da distribui&#231;&#227;o das vari&#225;veis foi determinada a partir do teste de Kolmogorov-Smirnov. As vari&#225;veis com distribui&#231;&#227;o normal s&#227;o expressas como m&#233;dia e desvio-padr&#227;o. As vari&#225;veis sem distribui&#231;&#227;o normal s&#227;o apresentadas atrav&#233;s da mediana e valores m&#237;nimos e m&#225;ximos. </p>
    <p>Na compara&#231;&#227;o entre os dois grupos de estudo, as vari&#225;veis num&#233;ricas normais foram analisadas pelo teste t de <italic>student,</italic> e as n&#227;o normais, pelo teste U de Mann-Withney. Correla&#231;&#245;es de Pearson foram realizadas para uma distribui&#231;&#227;o normal, e correla&#231;&#245;es de Spearman para uma distribui&#231;&#227;o n&#227;o normal entre a &#225;rea de gordura visceral e os exames bioqu&#237;micos. Realizou-se o teste de m&#233;dia para verificar diferen&#231;as entre a medida da &#225;rea visceral da TC, de acordo com os pontos de corte do perfil lip&#237;dico, glicemia e &#225;cido &#250;rico. Diferen&#231;as entre as vari&#225;veis foram consideradas significativas quando p <underline>&lt;</underline> 0,05.</p>
    <p>A pesquisa foi aprovada pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa da Escola de Nutri&#231;&#227;o da UFBA (Parecer n&#186; 01/09) e todos os sujeitos assinaram o termo de consentimento livre e esclarecido.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Dos 194 participantes, 97 eram adultos com idade m&#233;dia de 39,53 anos e 97 idosos com idade m&#233;dia de 72,97 anos. A <xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref> apresenta os valores descritivos das vari&#225;veis investigadas. </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Para o sexo masculino, observou-se diferen&#231;a estatisticamente significante das m&#233;dias da ATAV, glicemia, LDL-c e &#225;cido &#250;rico entre adultos e idosos. Neste estudo, foram identificados apenas 08 indiv&#237;duos com valores de glicemia acima de 126 mg/dl, tendo os idosos apresentado valor de mediana superior ao dos adultos. Apenas 19 indiv&#237;duos apresentaram valores de TG acima de 200 mg/dl. Verificou-se que os maiores valores da m&#233;dia da &#225;rea de tecido adiposo visceral (ATAV) foram observados nos indiv&#237;duos idosos em ambos os g&#234;neros. N&#227;o houve diferen&#231;a entre os valores de m&#233;dia do HDL tanto nos homens quanto nas mulheres. Exceto para os n&#237;veis de HDL, as mulheres idosas apresentaram todos os par&#226;metros bioqu&#237;micos mais elevados comparados com as adultas. </p>
    <p>As an&#225;lises das correla&#231;&#245;es entre os exames bioqu&#237;micos e a ATAV considerada excessiva identificada pela TC, segundo os grupos et&#225;rios, est&#227;o apresentadas na <xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>. A maioria das vari&#225;veis bioqu&#237;micas apresentou uma forte correla&#231;&#227;o com a ATAV, e, dentre elas, os n&#237;veis s&#233;ricos de triglic&#233;rides e o VLDL-c (ambos com r &gt; 0,51; p &lt; 0,01) e o &#225;cido &#250;rico (r &gt; 0,42; p &lt; 0,01) apresentaram as maiores correla&#231;&#245;es com esta &#225;rea, em ambos os grupos et&#225;rios, seguidos da boa correla&#231;&#227;o entre a glicemia, o colesterol total, o LDL e a ATAV nos adultos. O colesterol total e o LDL-c foram as vari&#225;veis que apresentaram correla&#231;&#245;es mais baixas, sobretudo entre os idosos, e n&#227;o obtiveram diferen&#231;a estatisticamente significante. Evidenciou-se uma correla&#231;&#227;o inversa entre os n&#237;veis s&#233;ricos de HDL-c e a ATAV, principalmente entre os idosos.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab03">Tabela 3</xref> apresenta a m&#233;dia da &#225;rea de tecido adiposo visceral em adultos e idosos de acordo com os pontos de corte preconizados como normalidade e anormalidade (<xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>) para glicemia, triglic&#233;rides, colesterol total, LDL<sub>C</sub>, HDL<sub>C</sub>, VLDL-c e &#225;cido &#250;rico. A m&#233;dia da ATAV mostrou-se sempre mais elevada quando os valores de triglic&#233;rides e glicemia estavam alterados em ambos os grupos et&#225;rios, assim como para o &#225;cido &#250;rico, apenas em mulheres idosas, sendo estatisticamente significantes. A m&#233;dia da ATAV n&#227;o apresentou diferen&#231;a entre os n&#237;veis normais e elevados de LDL-<sub>C</sub> e VLDL-c nos dois grupos estudados. A associa&#231;&#227;o inversa entre a m&#233;dia da ATAV e n&#237;veis de HDL<sub>C</sub> foi observada apenas entre os idosos de ambos os sexos (p &lt; 0,05).</p>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Este estudo &#233; um dos pioneiros no Brasil, principalmente por avaliar a rela&#231;&#227;o entre exames bioqu&#237;micos e a &#225;rea de tecido adiposo visceral, identificada pela tomografia computadorizada em diferentes grupos et&#225;rios. Em outros estudos sobre gordura visceral medida pela TC<sup>1,19-23</sup>, os mesmos exames bioqu&#237;micos foram utilizados apenas para caracterizar a popula&#231;&#227;o, categorizar fatores de risco para uma determinada morbidade ou correlacionar com outros indicadores, limitando a compara&#231;&#227;o de tais resultados com os apresentados no presente trabalho. </p>
    <p>Al&#233;m disso, a aus&#234;ncia de an&#225;lises segundo a idade em outros estudos, assim como categoriza&#231;&#245;es por massa corporal e sexo, que na maioria dos estudos n&#227;o foram contempladas, e as varia&#231;&#245;es nas metodologias utilizadas nos estudos podem ser respons&#225;veis pelos diferentes resultados encontrados. </p>
    <p>Atualmente, a tomografia computadorizada (TC) &#233; considerada o m&#233;todo que melhor identifica a &#225;rea de gordura visceral. Entre os diversos pontos de corte para identifica&#231;&#227;o do excesso dessa gordura pela TC, a maioria dos estudos aponta uma &#225;rea <underline>&gt;</underline> 130 cm<sup>2</sup> como ponto de corte associado ao desenvolvimento de doen&#231;as cardiovasculares e demais morbidades<sup>12-14</sup>. Segundo Rankinen e cols.<sup>24</sup>, valores de 150 e 200 cm<sup>2</sup> j&#225; foram considerados como representando n&#237;veis altamente elevados de tecido adiposo visceral. Bouza e cols.<sup>25</sup>, ao avaliarem 108 pacientes entre 18 e 78 anos, observaram uma m&#233;dia marcadamente superior (197,5 cm<sup>2</sup>) a esse ponto de corte, por&#233;m n&#227;o estratificaram por sexo. Sampaio e cols.<sup>26</sup>, avaliando adultos e idosos brasileiros, identificaram ATAV m&#233;dia de 102,5 cm<sup>2</sup> para o sexo masculino e 84,1 cm<sup>2</sup> para o sexo feminino. </p>
    <p>No presente estudo, os valores m&#233;dios da ATAV foram maiores no grupo dos idosos, sendo que a m&#233;dia superior a 130 cm<sup>2</sup> foi observada apenas nos idosos do sexo masculino. H&#225; evid&#234;ncia cient&#237;fica de que, em ambos os g&#234;neros, ocorre aumento da quantidade de tecido adiposo visceral com a idade, e que, independente da massa corporal, o ac&#250;mulo de gordura visceral &#233; mais predominante em homens do que em mulheres<sup>27</sup>, embora a obesidade abdominal seja comum em mulheres na p&#243;s-menopausa<sup>28</sup>.</p>
    <p>A adiposidade visceral se associa &#224; hipertrigliceridemia, diminui&#231;&#227;o do HDL-c, n&#237;veis adequados de LDL-c e ao aumento das LDL-c pequenas e densas<sup>2</sup>, o que eleva o risco aterog&#234;nico nesses indiv&#237;duos<sup>3,29</sup>, caracterizando uma dislipidemia com consider&#225;vel risco de morbimortalidade cardiovascular<sup>30,31</sup>.</p>
    <p>Sabe-se que a gordura visceral &#233; altamente lipol&#237;tica<sup>8,27</sup> e que um dos mecanismos mais conhecidos &#233; a drenagem direta para o f&#237;gado pelo sistema porta, levando ao fluxo excessivo dos &#225;cidos graxos n&#227;o esterificados. Tal fen&#244;meno desencadeia uma s&#233;rie de altera&#231;&#245;es, como por exemplo a superprodu&#231;&#227;o de lipoprote&#237;na de muito baixa densidade (VLDL-c), e, indiretamente, de LDL-c, podendo resultar em hipertrigliceridemia e hipercolesterolemia<sup>28</sup>.</p>
    <p>Segundo Wajchenberg<sup>27</sup>, o tecido adiposo visceral teria uma capacidade limitada para impedir que os &#225;cidos graxos cheguem aos hepat&#243;citos, o que poderia contribuir para as anormalidades metab&#243;licas observadas na presen&#231;a da obesidade visceral.</p>
    <p>Os resultados do presente estudo revelaram que as mulheres idosas apresentaram valores m&#233;dios de todos os exames bioqu&#237;micos, exceto os n&#237;veis de HDL<sub>-c</sub>, superiores &#224;s adultas. Esse resultado &#233; esperado uma vez que tal grupo et&#225;rio &#233; mais acometido por fatores que propiciam essas altera&#231;&#245;es metab&#243;licas. O processo natural de envelhecimento associado aos h&#225;bitos de vida, como m&#225; alimenta&#231;&#227;o e sedentarismo, colabora para altera&#231;&#245;es na composi&#231;&#227;o corporal e no metabolismo de lip&#237;deos e carboidratos<sup>32</sup>. Al&#233;m dos mecanismos citados, &#233; evidente que a presen&#231;a de enfermidades e do estresse podem influenciar os n&#237;veis desses exames, condi&#231;&#245;es estas frequentes no indiv&#237;duo idoso<sup>33</sup>.</p>
    <p>Desta forma, a interpreta&#231;&#227;o dos exames bioqu&#237;micos, em especial do perfil lip&#237;dico, deve ser associada &#224;s informa&#231;&#245;es complementares sobre as condi&#231;&#245;es citadas. Dentre essas, destaca-se o uso de medicamentos, sendo que, neste estudo, 56,8% dos indiv&#237;duos referiram usar algum tipo de medicamento (dado n&#227;o apresentado), o que pode ter influenciado nos resultados encontrados. Por&#233;m, apesar de importante, essa vari&#225;vel n&#227;o foi controlada devido &#224; grande dificuldade de controle, principalmente nos idosos.</p>
    <p>A forte correla&#231;&#227;o entre a ATAV e os exames de triglic&#233;rides, VLDL e &#225;cido &#250;rico em adultos e idosos indica uma rela&#231;&#227;o direta entre eles, por&#233;m os mecanismos espec&#237;ficos envolvidos nessa rela&#231;&#227;o n&#227;o t&#234;m sido elucidados. Destaca-se, entretanto, que os triglic&#233;rides representam 99,0% da gordura circulante e s&#227;o substratos para a forma&#231;&#227;o de VLDL. Portanto, a eleva&#231;&#227;o de suas concentra&#231;&#245;es, quase sempre vem acompanhada de uma hipercolesterolemia<sup>16</sup>.</p>
    <p>Por outro lado, observou-se correla&#231;&#227;o inversa entre ATAV e HDL, o que caracteriza maior fator cardioprotetor, em especial nos idosos, mostrando seu efeito reverso para uma ATAV considerada de risco. V&#225;rios estudos t&#234;m mostrado a rela&#231;&#227;o entre dosagem s&#233;rica dos n&#237;veis de lipoprote&#237;na de alta densidade (HDL) e doen&#231;a cardiovascular. N&#237;veis s&#233;ricos reduzidos de HDL-c est&#227;o presentes em aproximadamente 10,0% da popula&#231;&#227;o e poderiam ser incapazes de efetivamente eliminar o excesso de colesterol das paredes vasculares, contribuindo para o processo inflamat&#243;rio e caracterizando a patog&#234;nese da aterosclerose nas suas fases iniciais, al&#233;m de possuir efeitos antiaterog&#234;nicos, como efeitos antioxidantes e outros<sup>34</sup>.</p>
    <p>Apesar das evid&#234;ncias de que o &#225;cido &#250;rico &#233; considerado fator de risco cardiovascular<sup>23</sup>, n&#227;o h&#225; refer&#234;ncia na literatura a respeito da correla&#231;&#227;o entre esta vari&#225;vel bioqu&#237;mica e a gordura visceral medida pela TC, al&#233;m do seu mecanismo ainda n&#227;o estar totalmente elucidado<sup>23,35</sup>. Tem sido levantada a hip&#243;tese de que o &#225;cido &#250;rico esteja relacionado com hipertens&#227;o, dislipidemia e desordem do metabolismo da glicose, podendo ter fun&#231;&#227;o causal na patog&#234;nese da doen&#231;a cardiovascular e, desta forma, representar um marcador de risco para estas doen&#231;as<sup>36,37</sup>.</p>
    <p>Neste trabalho, observou-se tamb&#233;m que o colesterol total e LDL<sub>-c</sub> apresentaram baixa correla&#231;&#227;o com ATAV nos idosos, por&#233;m a an&#225;lise foi estatisticamente significante. No entanto, n&#227;o h&#225; dados na literatura que expliquem tal observa&#231;&#227;o. Por outro lado, h&#225; estudos que sugerem avaliar o colesterol como &#237;ndice e n&#227;o de forma isolada, a exemplo da rela&#231;&#227;o CT/HDL-c, considerado um potente indicador preditivo para doen&#231;a coronariana<sup>38,39</sup> pela probabilidade de alto efeito aterog&#234;nico<sup>29</sup>. </p>
    <p>Novos estudos s&#227;o necess&#225;rios para avaliar a correla&#231;&#227;o dos &#237;ndices de colesterol com a ATAV.</p>
    <p>A m&#233;dia da ATAV mostrou-se marcadamente superior ao valor de 130 cm<sup>2</sup> , quando os pontos de corte de triglic&#233;rides e glicemia, em adultos e idosos, e do &#225;cido &#250;rico, apenas em mulheres idosas, estavam acima dos valores preconizados como normais<sup>12-14</sup>. Em idosos, quando os valores dos pontos de corte de HDL-c encontravam-se &lt; 40 mg/dl para os homens e &lt; 50 mg/dl para as mulheres, a m&#233;dia da ATAV estava tamb&#233;m muito acima do 130 cm<sup>2</sup>. Nilsson e cols.<sup>40</sup> conclu&#237;ram que h&#225; significativa associa&#231;&#227;o dos n&#237;veis s&#233;ricos reduzidos do HDL-c com morbimortalidade cardiovascular em homens e n&#227;o em mulheres, sendo que homens idosos com HDL-c &lt; 40 mg/dl merecem particular aten&#231;&#227;o para preven&#231;&#227;o de doen&#231;as cardiovasculares.</p>
    <p>Ao verificar que a m&#233;dia da ATAV foi maior nos idosos de ambos os g&#234;neros, os resultados sugerem que a &#225;rea de tecido adiposo visceral considerada de risco para o aparecimento de altera&#231;&#245;es metab&#243;licas em idosos, talvez, seja a partir de um ponto de corte superior ao preconizado para indiv&#237;duos adultos, ou seja, maior do que 130 cm<sup>2</sup>.</p>
    <p>Em conclus&#227;o, o presente estudo confirma a import&#226;ncia de investigar o tecido adiposo visceral, evidenciando que a maioria dos par&#226;metros bioqu&#237;micos analisados apresentou forte correla&#231;&#227;o com a &#225;rea de tecido adiposo visceral, identificada pela TC em adultos e idosos, entre eles, destacam-se o triglic&#233;rides, o VLDL-c e o &#225;cido &#250;rico que mostraram melhor correla&#231;&#227;o. </p>
    <p>Tendo em vista que a &#225;rea de tecido visceral e os valores desta &#225;rea relacionados a altera&#231;&#245;es metab&#243;licas foram superiores nos idosos, &#233; certo afirmar que a ATAV de risco nesses indiv&#237;duos parece ser superior a de adultos.</p>
    <p>Assim, destaca-se a import&#226;ncia de novas investiga&#231;&#245;es a respeito deste tema, incluindo outros grupos et&#225;rios e diferentes pontos de corte da ATAV, para possibilitar a melhoria das estrat&#233;gias de avalia&#231;&#227;o de risco e preven&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es &#224; sa&#250;de.</p>
    <p>Entretanto, &#233; v&#225;lido reconhecer que os exames bioqu&#237;micos analisados no presente estudo s&#227;o indicadores de risco para doen&#231;as cardiovasculares e n&#227;o de diagn&#243;stico. Dessa forma, outras vari&#225;veis devem ser consideradas nas avalia&#231;&#245;es, tais como o uso de medicamentos, patologias, estilo de vida, condi&#231;&#245;es socioecon&#244;micas e alimenta&#231;&#227;o, por serem fortemente associadas com altera&#231;&#245;es metab&#243;licas.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Os autores agradecem ao Conselho Nacional de Desenvolvimento Cient&#237;fico e Tecnol&#243;gico (CNPq) pelo apoio financeiro, a Coordena&#231;&#227;o de Aperfei&#231;oamento de Pessoal de N&#237;vel Superior (CAPES) pela bolsa de mestrado e ao HUPES pela parceria cient&#237;fica.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pelo CNPq.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Anna Karla Carneiro Roriz pela Universidade Federal da Bahia.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Anna Karla Carneiro Roriz </p>
        <p> Avenida Ara&#250;jo Pinho, 32 - Canela </p>
        <p> 40110-150 - Salvador, BA - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="karlaroriz@hotmail.com">karlaroriz@hotmail.com</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="annakarlaroriz@yahoo.com.br">annakarlaroriz@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 07/12/09 </p>
    <p> revisado recebido em 18/06/10 </p>
    <p> aceito em 16/07/10</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Silva EA, Flexa F, Zanella MT. Impact of abdominal fat and insulin resistance on arterial hypertension in non-obese women. Arq Bras Endocrinol Metab. 2009; 53 (3): 340-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Impact of abdominal fat and insulin resistance on arterial hypertension in non-obese women</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>340</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flexa</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zanella</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Barroso SG, Abreu VG, Francischetti EA. A participa&#231;&#227;o do tecido adiposo visceral na g&#234;nese da hipertens&#227;o e doen&#231;a cardiovascular aterog&#234;nica: um conceito emergente. Arq Bras Cardiol. 2002; 78 (6): 18-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A participa&#231;&#227;o do tecido adiposo visceral na g&#234;nese da hipertens&#227;o e doen&#231;a cardiovascular aterog&#234;nica: um conceito emergente</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>18</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barroso</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abreu</surname>
              <given-names>VG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Francischetti</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Lima AL, Glaner MF. Principais fatores de risco relacionados &#224;s doen&#231;as cardiovasculares. Rev Bras Cineantropom Desempenho Hum. 2006; 8 (1): 96-104.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Principais fatores de risco relacionados &#224;s doen&#231;as cardiovasculares</article-title>
          <source>Rev Bras Cineantropom Desempenho Hum</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>96</fpage>
          <lpage>104</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Glaner</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Ribeiro Filho FF, Mariosa LS, Ferreira SRG, Zanella MT. Gordura visceral e s&#237;ndrome metab&#243;lica: mais que uma simples associa&#231;&#227;o. Arq Bras Endocrinol Metab. 2006; 50 (2): 230-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Gordura visceral e s&#237;ndrome metab&#243;lica: mais que uma simples associa&#231;&#227;o</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>230</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ribeiro Filho</surname>
              <given-names>FF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mariosa</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>SRG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zanella</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Hermsdorff HHM, Monteiro JBR. Gordura visceral, subcut&#226;nea ou intramuscular: onde est&#225; o problema? Arq Bras Endocrinol Metab. 2004; 48 (6): 803-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Gordura visceral, subcut&#226;nea ou intramuscular: onde est&#225; o problema?</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>803</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hermsdorff</surname>
              <given-names>HHM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monteiro</surname>
              <given-names>JBR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Eckel RH, Barouch WW, Ershow AG. Report of the national heart, lung, and blood institute-national institute of diabetes and digestive and kidney diseases working group on the pathophysiology of obesity-associated cardiovascular disease. Circulation. 2002; 105 (24): 2923-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Report of the national heart, lung, and blood institute-national institute of diabetes and digestive and kidney diseases working group on the pathophysiology of obesity-associated cardiovascular disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2923</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>24</issue>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Eckel</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barouch</surname>
              <given-names>WW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ershow</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Arner P. The adipocyte in insulin resistance: key molecules and the impact of the thiazolidinediones. Trends Endocrinol Metab. 2003;14 (3): 137-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The adipocyte in insulin resistance: key molecules and the impact of the thiazolidinediones</article-title>
          <source>Trends Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>137</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arner</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Kelley DE, Thaete FL, Troost F, Huwe T, Goodpaster BH. Subdivisions of subcutaneous abdominal adipose tissue and insulin resistance. Am J Physiol Endocrinol Metab. 2000; 278 (5): 941-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Subdivisions of subcutaneous abdominal adipose tissue and insulin resistance</article-title>
          <source>Am J Physiol Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>941</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>278</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kelley</surname>
              <given-names>DE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thaete</surname>
              <given-names>FL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Troost</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huwe</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goodpaster</surname>
              <given-names>BH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Jensen MD. Role of body fat distribution and the metabolic complications of obesity. Supplement review. J Clin Endocrinol Metab. 2008; 93 (11): 57-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Role of body fat distribution and the metabolic complications of obesity: Supplement review</article-title>
          <source>J Clin Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>57</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jensen</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Zanella MT. Obesidade e fatores de risco. In: Mion Jr D, Nobre F. Risco cardiovascular global: a teoria aplicada &#224; pr&#225;tica. S&#227;o Paulo: Lemos Editorial; 2000. p. 109-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Risco cardiovascular global: a teoria aplicada &#224; pr&#225;tica</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>109</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Zanella</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mion Jr</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nobre</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Svendsen OL, Hassager C, Bergmann I, Christiansen C. Measurement of abdominal and intra-abdominal fat in postmenopausal women by dual energy X-ray absorptiometry and anthropometry: comparison with computerized tomography. Int J Obes. 1993; 17 (1): 45-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Measurement of abdominal and intra-abdominal fat in postmenopausal women by dual energy X-ray absorptiometry and anthropometry: comparison with computerized tomography</article-title>
          <source>Int J Obes</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>45</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Svendsen</surname>
              <given-names>OL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hassager</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bergmann</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Christiansen</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Despres JP, Lamarche B. Effects of diet and physical activity on adiposity and body fat distribution: implications for the prevention of cardiovascular disease. Nutr Res Rev. 1993; 6 (1): 137-59.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of diet and physical activity on adiposity and body fat distribution: implications for the prevention of cardiovascular disease</article-title>
          <source>Nutr Res Rev</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>137</fpage>
          <lpage>59</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Despres</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lamarche</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Lemieux S, Prud'homme D, Bouchard C, Tremblay A, Despr&#233;s JP. A single threshold of waist girth identifies normal weight and overweight subjects with excess visceral adipose tissue. Am J Clin Nut. 1996; 64 (5): 685-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A single threshold of waist girth identifies normal weight and overweight subjects with excess visceral adipose tissue</article-title>
          <source>Am J Clin Nut</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>685</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>64</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lemieux</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prud'homme</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bouchard</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tremblay</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Despr&#233;s</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Hunter GR, Snyder SW, Kekes-Szabo T, Nicholson C, Berland L. Intra-abdominal adipose tissue values associated with risk of possessing elevated blood lipids and blood pressure. Obes Res. 1994; 2 (6): 563-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intra-abdominal adipose tissue values associated with risk of possessing elevated blood lipids and blood pressure</article-title>
          <source>Obes Res</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>563</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hunter</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Snyder</surname>
              <given-names>SW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kekes-Szabo</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nicholson</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berland</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Milech A, Costa e Forti A, Golhert A, Ramalho AC, Lerario AD, Pires AC, et al. Sociedade Brasileira de Diabetes. Diretrizes sobre tratamento e acompanhamento do Diabetes Mellitus. [Acesso em 2009 dez 10]. Dispon&#237;vel em <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.diabetes.org.br/educacao/docs/diretrizes.pdf">http://www.diabetes.org.br/educacao/docs/diretrizes.pdf</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Sociedade Brasileira de Diabetes: Diretrizes sobre tratamento e acompanhamento do Diabetes Mellitus</source>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Milech</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costa e Forti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Golhert</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramalho</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lerario</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pires</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Sposito A, Caramelli B, Fonseca FAH, Bertoz MC. Sociedade Brasileira de Cardiologia. IV Diretrizes brasileiras sobre dislipidemias e preven&#231;&#227;o da aterosclerose. Arq Bras Cardiol. 2007; 88 (supl I): 1-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sociedade Brasileira de Cardiologia: IV Diretrizes brasileiras sobre dislipidemias e preven&#231;&#227;o da aterosclerose</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sposito</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caramelli</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonseca</surname>
              <given-names>FAH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bertoz</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Tietz NW. Clinical guide to laboratory tests. 3rd ed. Philadelphia: WB Saunders; 1995.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Clinical guide to laboratory tests</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tietz</surname>
              <given-names>NW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Seidell JC, Oosterlee A, Thijssen MA, Burema J, Deurenberg P, Hautvast JG, et al. Assessment of intra-abdominal and subcutaneous abdominal fat: relation between anthropometry and computed tomography. Am J Clin Nutr. 1987; 45 (1): 7-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment of intra-abdominal and subcutaneous abdominal fat: relation between anthropometry and computed tomography</article-title>
          <source>Am J Clin Nutr</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Seidell</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oosterlee</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thijssen</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burema</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deurenberg</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hautvast</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Fox CS, Massaro JM, Hoffmann U, Pou KM, Maurovich-Horvat P, Liu C-Y, et al. Abdominal visceral and subcutaneous adipose tissue compartments: association with metabolic risk factors in the framingham heart study. Circulation. 2007; 116: 39-48.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Abdominal visceral and subcutaneous adipose tissue compartments: association with metabolic risk factors in the framingham heart study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>39</fpage>
          <lpage>48</lpage>
          <volume>116</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fox</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Massaro</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoffmann</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pou</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maurovich-Horvat</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liu C-Y</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Kuk JL, Katzmarzyk PT, Nichaman MZ, Church TS, Blair SN, Ross R. Visceral fat is an independent predictor of all-cause mortality in men. Obesity. 2006; 14 (2): 336-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Visceral fat is an independent predictor of all-cause mortality in men</article-title>
          <source>Obesity</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>336</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kuk</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katzmarzyk</surname>
              <given-names>PT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nichaman</surname>
              <given-names>MZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Church</surname>
              <given-names>TS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blair</surname>
              <given-names>SN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ross</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Onat A, Avc G, Barlan MM, Uyarel H, Uzunlar B, Sansoy V. Measures of abdominal obesity assessed for visceral adiposity and relation to coronary risk. Int J Obes. 2004; 28 (8): 101825.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Measures of abdominal obesity assessed for visceral adiposity and relation to coronary risk</article-title>
          <source>Int J Obes</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1018</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Onat</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avc</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barlan</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uyarel</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uzunlar</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sansoy</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Nicklas BJ, Penninx BW, Cesari M, Kritchevsky SB, Newman AB, Kanaya AM, et al. Association of visceral adipose tissue with incident myocardial infarction in older men and women. Am J Epidemiol. 2004; 160 (8): 741-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association of visceral adipose tissue with incident myocardial infarction in older men and women</article-title>
          <source>Am J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>741</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>160</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nicklas</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Penninx</surname>
              <given-names>BW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cesari</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kritchevsky</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Newman</surname>
              <given-names>AB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kanaya</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Fang J, Alderman MH. Serum uric acid and cardiovascular mortality: the NHANES I epidemiologic follow-up study, 1971-1992. JAMA. 2000; 283 (18); 2404-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Serum uric acid and cardiovascular mortality: the NHANES I epidemiologic follow-up study</source>
          <date>
            <year>1971</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fang</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alderman</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Rankinen T, Kim SY, P&#233;russe L, Despr&#233;s JP, Bouchard C. The prediction of abdominal visceral fat level from body composition and anthropometry: ROC analysis. Int J Obes. 1999; 23 (8): 801-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The prediction of abdominal visceral fat level from body composition and anthropometry: ROC analysis</article-title>
          <source>Int J Obes</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>801</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rankinen</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>SY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>P&#233;russe</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Despr&#233;s</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bouchard</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Bouza A, Bellido D, Rodr&#237;guez B, Pita S, Carreira J. Estimac&#237;on de la grasa abdominal visceral y subcut&#225;nea en pacientes obesos a trav&#233;s de ecuaciones de regress&#237;on antropom&#233;tricas. Rev Esp Obes. 2008; 6 (3): 153-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Estimac&#237;on de la grasa abdominal visceral y subcut&#225;nea en pacientes obesos a trav&#233;s de ecuaciones de regress&#237;on antropom&#233;tricas</article-title>
          <source>Rev Esp Obes</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>153</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bouza</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellido</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodr&#237;guez</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pita</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carreira</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Sampaio LR, Sim&#245;es EJ, Assis AMO, Ramos LR. Validity and reliability of the sagittal abdominal diameter as a predictor of visceral abdominal fat. Arq Bras Endocrinol Metab. 2007; 51 (6): 980-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validity and reliability of the sagittal abdominal diameter as a predictor of visceral abdominal fat</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>980</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sampaio</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sim&#245;es</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Assis</surname>
              <given-names>AMO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramos</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Wajchenberg BL. Subcutaneous and visceral adipose tissue: their relation to the metabolic syndrome. Endocr Rev. 2000; 21 (6): 697-738.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Subcutaneous and visceral adipose tissue: their relation to the metabolic syndrome</article-title>
          <source>Endocr Rev</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>697</fpage>
          <lpage>738</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wajchenberg</surname>
              <given-names>BL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Fran&#231;a AP, Aldrighi JM, Marucci MFN. Fatores associados &#224; obesidade global e &#224; obesidade abdominal em mulheres na p&#243;s-menopausa. Rev Bras Saude Mater Infant. 2008; 8 (1): 65-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fatores associados &#224; obesidade global e &#224; obesidade abdominal em mulheres na p&#243;s-menopausa</article-title>
          <source>Rev Bras Saude Mater Infant</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>65</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fran&#231;a</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aldrighi</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marucci</surname>
              <given-names>MFN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Despr&#233;s JP, Lemieux I, Prud'homme D. Treatment of obesity: need to focus on high risk abdominally obese patients. Br Med J. 2001; 322 (7288): 716-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Treatment of obesity: need to focus on high risk abdominally obese patients</article-title>
          <source>Br Med J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>716</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>7288</issue>
          <volume>322</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Despr&#233;s</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lemieux</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prud'homme</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Clarke R, Emberson JR, Parish S, Palmer A, Shipley M, Linksted P, et al. Cholesterol fractions and apolipoproteins as risk factors for heart disease mortality in older men. Arch Intern Med. 2007; 167 (13): 1373-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cholesterol fractions and apolipoproteins as risk factors for heart disease mortality in older men</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1373</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>167</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Clarke</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emberson</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parish</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Palmer</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shipley</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linksted</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Schatz IJ, Masaki K, Yano K, Chen R, Rodriguez BR, Curb JD. Cholesterol and all-cause mortality in elderly people from the Honolulu Heart Program: a cohort study. Lancet. 2001; 358 (9279): 351-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cholesterol and all-cause mortality in elderly people from the Honolulu Heart Program: a cohort study</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>351</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>9279</issue>
          <volume>358</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schatz</surname>
              <given-names>IJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Masaki</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yano</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodriguez</surname>
              <given-names>BR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Curb</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Silva DA, Felisbino-Mendes MS, Pimenta AM, Grazzinelli A, Kac G, Vel&#225;squez-Mel&#233;ndez G. Dist&#250;rbios metab&#243;licos e adiposidade em uma popula&#231;&#227;o rural. Arq Bras Endocrinol Metab. 2008; 52 (3): 489-98.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dist&#250;rbios metab&#243;licos e adiposidade em uma popula&#231;&#227;o rural</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>489</fpage>
          <lpage>98</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Felisbino-Mendes</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pimenta</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grazzinelli</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kac</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vel&#225;squez-Mel&#233;ndez</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Sampaio LR. Avalia&#231;&#227;o nutricional e envelhecimento. Rev Nutr. 2004; 17 (4): 507-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o nutricional e envelhecimento</article-title>
          <source>Rev Nutr</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>507</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sampaio</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Lima ES, Couto RD. Estrutura, metabolismo e fun&#231;&#245;es fisiol&#243;gicas da lipoprote&#237;na de alta densidade. J Bras Patol Med Lab. 2006; 42 (3): 169-78.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Estrutura, metabolismo e fun&#231;&#245;es fisiol&#243;gicas da lipoprote&#237;na de alta densidade</article-title>
          <source>J Bras Patol Med Lab</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>169</fpage>
          <lpage>78</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>ES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Couto</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Lehto S, Niskanen L, Ronnemaa T, Laakso M. Serum uric acid is a strong predictor of stroke in patients with non-insulin-dependent diabetes mellitus. Stroke. 1998; 29 (3): 635-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Serum uric acid is a strong predictor of stroke in patients with non-insulin-dependent diabetes mellitus</article-title>
          <source>Stroke</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>635</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lehto</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Niskanen</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ronnemaa</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laakso</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Carvalheira JBC, Saad MJA. Doen&#231;as associadas &#224; resist&#234;ncia &#224; insulina/ hiperinsulinemia, n&#227;o inclu&#237;das na s&#237;ndrome metab&#243;lica. Arq Bras Endocrinol Metab. 2006; 50 (2): 360-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Doen&#231;as associadas &#224; resist&#234;ncia &#224; insulina/ hiperinsulinemia, n&#227;o inclu&#237;das na s&#237;ndrome metab&#243;lica</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>360</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carvalheira</surname>
              <given-names>JBC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saad</surname>
              <given-names>MJA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Culleton BF, Larson MG, Kannel WB, Levy D. Serum uric acid and risk for cardiovascular disease and death: the Framingham Heart Study. Ann Intern Med. 1999; 131 (1): 7-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Serum uric acid and risk for cardiovascular disease and death: the Framingham Heart Study</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>131</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Culleton</surname>
              <given-names>BF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Larson</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kannel</surname>
              <given-names>WB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Scarsella C, Despr&#233;s JP. Tratamiento de la obesidad: necesidad de centrar la atenci&#243;n en los pacientes de alto riesgo caracterizados por la obesidad abdominal. Cad Saude Publica. 2003; 19 (1): 7-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tratamiento de la obesidad: necesidad de centrar la atenci&#243;n en los pacientes de alto riesgo caracterizados por la obesidad abdominal</article-title>
          <source>Cad Saude Publica</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Scarsella</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Despr&#233;s</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. Lemieux I, Pascot A, Couillard C, Lamarche B, Tchernof A, Alme'ras N, et al. Hypertriglyceridemic waist: a marker of the atherogenic metabolic triad (hyperinsulinemia, hyperapolipoprotein B, small, dense LDL) in men? Circulation. 2000; 102 (2): 179-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hypertriglyceridemic waist: a marker of the atherogenic metabolic triad (hyperinsulinemia, hyperapolipoprotein B, small, dense LDL) in men?</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>179</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lemieux</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pascot</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Couillard</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lamarche</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tchernof</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alme'ras</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B40">
        <mixed-citation>40. Nilsson G, Ohrvik J, L&#168;onnberg I, Hedberg P. Ten-year survival in 75-year-old men and women: predictive ability of total cholesterol, HDL-C, and LDL-C. Curr Gerontol Geriatr Res. 2009: 158425. Epub 2009 Apr. 27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ten-year survival in 75-year-old men and women: predictive ability of total cholesterol, HDL-C, and LDL-C</article-title>
          <source>Curr Gerontol Geriatr Res</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nilsson</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohrvik</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>L&#168;onnberg</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hedberg</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Imaging assessment of visceral adipose tissue area and its correlations with metabolic alterations</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Androgenic obesity is associated with a higher risk of metabolic disorders, thus favoring the occurrence of cardiovascular diseases and other morbidities. OBJECTIVE: To verify the influence of the visceral adipose tissue (VAT) area, measured by computed tomography (CT), on the metabolic alterations in adult and elderly individuals. METHODS: CT results and lipoprotein levels, total cholesterol and fractions, triglycerides, glycemia and uric acid levels, were obtained from 194 individuals stratified by sex, age group and body mass and analyzed using the tests of correlation and means. RESULTS: The elderly individuals presented higher VAT area, glycemia, uric acid and total cholesterol levels. The most important correlations were observed between VAT area, triglycerides (TG) and VLDL-c (r &gt; 0.5; p &lt; 0.01), in both age groups. The mean VAT area was always higher when TG and glycemia levels were altered, in both age groups. CONCLUSION: Most tests showed a strong correlation with VAT area, which was considered as risk for metabolic alterations. In elderly individuals, the risk VAT area seems to be higher than that of adult individuals.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Abdominal fat</kwd>
        <kwd>lipoproteins</kwd>
        <kwd>blood glucose</kwd>
        <kwd>uric acid</kwd>
        <kwd>computed tomography</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Imaging assessment of visceral adipose tissue area and its correlations with metabolic alterations</p>
      <p>
        <bold>Anna Karla Carneiro Roriz; Adriana Lima Mello; Juliana Fontes Guimar&#227;es; Fabiana Cajuhy dos Santos; Jairza Maria Barreto Medeiros; L&#237;lian Ramos Sampaio</bold>
      </p>
      <p> Escola de Nutri&#231;&#227;o da Universidade Federal da Bahia (UFBA), Salvador, BA - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Androgenic obesity is associated with a higher risk of metabolic disorders, thus favoring the occurrence of cardiovascular diseases and other morbidities. </p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To verify the influence of the visceral adipose tissue (VAT) area, measured by computed tomography (CT), on the metabolic alterations in adult and elderly individuals.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> CT results and lipoprotein levels, total cholesterol and fractions, triglycerides, glycemia and uric acid levels, were obtained from 194 individuals stratified by sex, age group and body mass and analyzed using the tests of correlation and means.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> The elderly individuals presented higher VAT area, glycemia, uric acid and total cholesterol levels. The most important correlations were observed between VAT area, triglycerides (TG) and VLDL-c (r &gt; 0.5; p &lt; 0.01), in both age groups. The mean VAT area was always higher when TG and glycemia levels were altered, in both age groups.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Most tests showed a strong correlation with VAT area, which was considered as risk for metabolic alterations. In elderly individuals, the risk VAT area seems to be higher than that of adult individuals.</p>
      <p><bold>Key words: </bold>Abdominal fat; lipoproteins; blood glucose; uric acid; computed tomography.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Androgenic obesity, represented by the excess deposition of visceral abdominal adipose tissue, is associated with a higher risk of metabolic and hemodynamic disorders and favors the occurrence of events, such as arterial hypertension, atherogenic cardiovascular disease, diabetes mellitus, gout and coronary disease<sup>1-3</sup>, increasing the need for medication use and interfering with the quality of life. </p>
      <p>The literature has pointed out several physiopathological mechanisms to explain such association, although they are yet to be elucidated<sup>2,4-6</sup>. A large number of endocrine alterations is more frequent in the presence of visceral obesity, when compared to the peripheral obesity, due to the differentiation in the metabolic and endocrine activity, more active in the visceral adipose tissue (VAT)<sup>5,7,8</sup>. </p>
      <p>Among the physiological characteristics of visceral adipocytes is such differentiation, as the VAT presents: more cells per mass unit; higher blood flow; more glucocorticoid receptors (cortisol); more androgen receptors (testosterone); higher catecholamine-induced lipolysis. Moreover, the VAT presents lower insulin sensitivity and contribution to lipolysis, by showing a faster insulin-receptor dissociation<sup>7,8</sup>. </p>
      <p>According to several authors<sup>2,9,10</sup>, the metabolic alterations, which include dyslipidemia, insulin resistance and morbidities such as hypertension and cardiovascular disease, are independent from the degree of obesity and are of equal magnitude for both sexes, with the visceral tissue being the probable mediator of this association. </p>
      <p>The most accurate methods used in the characterization of this visceral fat are high-cost and difficult to perform. To directly quantify this compartment, the imaging technique, such as computed tomography (CT), is used, which is considered the "gold-standard", with high reproducibility<sup>11</sup>, albeit with little applicability in clinical and epidemiological practice. The cutoff of the visceral adipose tissue (VAT) area <underline>&gt;</underline> 130 cm<sup>2</sup> is the one considered in most studies as excess of visceral adipose tissue and establishing the risk for the development of metabolic alterations, cardiovascular diseases and other morbidities<sup>12-14</sup>.</p>
      <p>Therefore, considering the importance of biochemical assessment and its possible associations with the visceral fat considered to be of risk for human health, the present study aimed at verifying the existence of a correlation between this assessment and the VAT area identified through CT in adult and elderly individuals. </p>
      <p>
        <bold>Materials and methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>The present was a cross-sectional study carried out at the <italic>Escola de Nutri&#231;&#227;o da Universidade Federal da Bahia </italic>(UFBA), during the first trimester of 2009. A total of 194 individuals, aged &gt; 20 years volunteered for the study, from the outpatient clinic and the community. They were stratified by sex, age and body mass determined by the BMI (body mass index = kg/m<sup>2</sup>).</p>
      <p>Individuals with BMI &gt; 40 kg/m<sup>2</sup>, those presenting severe malnutrition and severe disorders (neural sequelae, dystrophy), as well as pregnant and nursing women, individuals who had recently undergone abdominal surgery or presented tumors, hepatomegaly, splenomegaly or ascites or any problem that could compromise the recommended technique to measure the visceral fat by CT were excluded from the study. </p>
      <p>All volunteers were submitted to a blood sample collection in a private laboratory and CT. They had fasted for 12 hours. The blood samples were used to measure serum lipoprotein levels: total cholesterol (TC), high-density lipoprotein cholesterol (HDL-c), low-density lipoprotein cholesterol (LDL-c), very-low density lipoprotein cholesterol (VLDL-c), triglycerides (TG), as well as glycemia and uric acid levels. All results were returned to the participants for follow-up and/or treatment and they were also referred to nutritional consultation given by professionals from one of the Ambulatories of Nutrition at Professor Francisco Magalh&#227;es Netto Ward of <italic>Hospital Universit&#225;rio Professor Edgar Santos</italic> (HUPES).</p>
      <p>
        <bold>Biochemical analyses</bold>
      </p>
      <p>Glycemia, TC and fractions, TG and uric acid were quantified in sera, using a colorimetric system, dry chemistry method, with kits manufactured by Ortho-Clinical Diagnostics&#8482;, Rochester, NY and the values considered normal were the ones described in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>. </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The LDL and VLDL values were calculated using the following formulas: LDL = CT &#150; (HDL &#150; VLDL); VLDL = Triglycerides/5, with CT = total cholesterol, HDL = high-density lipoprotein cholesterol, VLDL = very-low density lipoprotein cholesterol. All TG values &gt; 400 mg/dl were excluded from the sample, as they prevented the calculation of the LDL-c and VLDL-c levels and also could interfere with the other assessments. </p>
      <p>
        <bold>Computed tomography to evaluate the VAT area</bold>
      </p>
      <p>The computed tomographies were obtained using a Spirit Siemens CT scanner from the Service of Radiology of <italic>Hospital Universit&#225;rio</italic> and they were analyzed by a same observer. The examination was initiated under complete 4-hour fasting, with the patient on dorsal decubitus and the arms extended above the head. For the precise identification of the L4-L5, a lateral topogram was performed and then a single axial tomographic slice was performed on this site, with a thickness of 10 mm and exposure time of 3 seconds. </p>
      <p>After the slice was obtained, using a free electronic cursor that contemplated the external borders that limit the abdominal circumference, the outer limits of the abdomen were delimitated and then, the total abdominal area was calculated. After the measurement of the total abdominal area, the visceral abdominal area was also delimitated, with a free cursor, which corresponded to the area of visceral fat. That was determined by the detection of the abdominal cavity, considering as limits the inner borders of the rectus abdominis, internal oblique and quadratus lumborum muscles, excluding the vertebral body and including the retroperitoneal, mesenteric and omental fat. The areas of fat were described in square centimeters. The subcutaneous abdominal area was calculated by subtracting the total abdominal area from the visceral abdominal area<sup>18</sup>. </p>
      <p>No barium or organic iodinated contrast media were administered. The tomographer program was used to examine the abdomen with radiographic parameters of 140 kV and 45 mA. To identify the adipose tissue, a density of -50 and -150 <italic>Hounsfields</italic> units were used. An area of visceral tissue <underline>&gt;</underline> 130 cm<sup>2</sup> was considered as excess of visceral adipose tissue and a risk for the development of cardiovascular diseases<sup>12</sup>. </p>
      <p>In this study, the selected individuals were associated or not to the Basic Health Units, in order to achieve a higher degree of group representativeness equivalently in terms of visceral fat, as the presence/absence of morbidities influences this amount of fat.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The statistical analysis was carried out using the software <italic>SPSS,</italic> release 11.5. The normality of the variables' distribution was determined based on the Kolmogorov-Smirnov test. The variables with a normal distribution were expressed as means and standard deviations. The variables without a normal distribution are presented as medians and maximum and minimum values. </p>
      <p>When comparing the two study groups, the normal numerical variables were analyzed using the Student's <italic>t</italic> test and the non-normal ones, by Mann-Whitney U-test. Pearson's correlations were carried out for a normal distribution and Spearman's correlations for a non-normal distribution between the area of visceral fat and the biochemical tests. The mean test was carried out to verify differences between the measurement of the visceral area at the CT, according to the cutoffs of the lipid profile, glycemia and uric acid. Differences between the variables were considered significant when p <underline>&lt;</underline> 0.05.</p>
      <p>The study was approved by the Research Ethics Committee of <italic>Escola de Nutri&#231;&#227;o da UFBA</italic> (protocol # 01/09) and all subjects signed the Free and Informed Consent Form before enrollment. </p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Of the 194 participants, 97 were adults with a mean age of 39.53 years and 97 were elderly individuals with a mean age of 72.97 years. <xref ref-type="table" rid="en_155tab02-body2">Table 2</xref> presents the descriptive values of the studied variables. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_155tab02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>In the male sex, there was a statistically significant difference in the means of VAT area, glycemia, LDL-c and uric acid between adult and elderly individuals. In this study, only 08 individuals were identified with glycemia levels &gt; 126 mg/dl, with the elderly presenting a higher median value when compared to the adult individuals. Only 19 individuals presented TG levels &gt; 200 mg/dl. It was verified that the highest mean values of VAT area were observed in the elderly individuals of both sexes. There was no difference between the mean values of HDL in both men and women. Except for the HDL levels, elderly women presented higher levels of all biochemical parameters when compared to the adult women. </p>
      <p>The analyses of the correlations between the biochemical assessments and VAT area considered to be excessive identified by the CT, according to the age groups, are shown in <xref ref-type="fig" rid="en_155fig01-body2">Figure 1</xref>. Most of the biochemical variables presented a strong correlation with the VAT area and, among them, the serum levels of TG and VLDL-c (both with r &gt; 0.51; p &lt; 0.01) and uric acid (r &gt; 0.42; p&lt; 0.01) presented the highest correlations with this area in both age groups, followed by a good correlation between the glycemia, TC, LDL-c and VAT area in adult individuals. Total cholesterol and LDL-c were the variables that presented the lowest correlations, especially among the elderly individuals, and were not statistically significant. An inverse correlation was observed between the serum levels of HDL-c and VAT area, mainly in elderly individuals.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_155fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab03-body2">Table 3</xref> presents the mean area of visceral adipose tissue in adult and elderly individuals according to the cutoffs recommended as normal and abnormal values (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>) for glycemia, triglycerides, total cholesterol, LDL-c<sub> ,</sub> HDL-c<sub> , </sub>VLDL-c and uric acid. The mean VAT area showed to be always higher when the TG and glycemia levels were altered in both age groups, as well as for uric acid, only in elderly women, being statistically significant. The mean VAT area did not present difference between the normal and elevated values of LDL-c and VLDL-c in the two studied groups. The inverse association between the VAT area mean and the HDL-c levels was observed only in elderly individuals of both sexes (p &lt; 0.05).</p>
      <table-wrap id="tab03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The present is a pioneer study in Brazil, mainly because it assesses the association between biochemical assessments and the area of visceral adipose tissue, identified by CT in different age groups. In other studies on visceral fat measured by CT<sup>1,19-23</sup>, the same biochemical tests were used only to characterize the population, categorize risk factors for a certain morbidity or correlate with other indicators, limiting the comparison of such results with those presented in this study. </p>
      <p>Moreover, the absence of analysis according to age range in other studies, as well as categorizations by body mass and sex, which was not performed in most of the studies and the variations in the methodology used can be responsible for the different results obtained. </p>
      <p>Currently, the computed tomography (CT) is considered the method that best identifies the area of visceral fat. Among the several cutoffs for the identification of the excess of this fat by CT, most studies indicate an area <underline>&gt;</underline> 130 cm<sup>2</sup> as the cutoff associated with the development of cardiovascular diseases and other morbidities<sup>12-14</sup>. According to Rankinen et al<sup>24</sup>, values from 150 to 200 cm<sup>2</sup> have been considered as representing very high levels of visceral adipose tissue. Bouza et al<sup>25</sup>, when assessing 108 patients aged 18 to 78 years, observed a mean that was markedly higher (197.5 cm<sup>2</sup>) than this cutoff; however, they did not stratify the participants by sex. Sampaio et al<sup>26</sup>, evaluating adult and elderly Brazilians, identified a mean VAT area of 102.5 cm<sup>2</sup> for the male sex and 84.1 cm<sup>2</sup> for the female sex. </p>
      <p>In the present study, the mean VAT area values were higher in the elderly group and a mean &gt; 130 cm<sup>2</sup> was observed only in male elderly individuals. There is scientific evidence that, in both sexes, an increase in the amount of visceral adipose tissue occurs with age and that regardless of the body mass, the accumulation of visceral fat is more predominant in men than in women<sup>27</sup>, although abdominal obesity is common in post-menopausal women<sup>28</sup>. </p>
      <p>The visceral adiposity associates with hypertriglyceridemia, decrease in HDL-c, adequate levels of LDL-c and increase in small and dense LDL-c<sup>2</sup>, which increases the atherogenic risk in these individuals<sup>3,29</sup>, characterizing a dyslipidemia with considerable risk of cardiovascular morbimortality<sup>30, 31</sup>.</p>
      <p>It is known that the visceral fat is highly lipolytic<sup>8,27</sup> and that one of the best known mechanisms is the direct draining to the liver through the portal system, leading to an excess flow of non-esterified fatty acids. Such phenomenon triggers a series of alterations, such as for instance, the overproduction of VLDL-c and, indirectly, of LDL-c, which can result in hypertriglyceridemia and hypercholesterolemia<sup>28</sup>. </p>
      <p>According to Wajchenberg<sup>27</sup>, the visceral adipose tissue would have a limited capacity to prevent the fatty acids from reaching the hepatocytes, which can contribute to the metabolic abnormalities observed in the presence of visceral obesity.</p>
      <p>The results of the present study showed that elderly women presented higher mean values of all biochemical tests, except HDL-c, when compared to the adult women. This result is expected, as this age group is more affected by factors that promote these metabolic alterations. The natural aging process associated to life habits, such as poor nutritional habits and sedentary lifestyle collaborates to the development of alterations in body composition and the metabolism of lipids and carbohydrates<sup>32</sup>. In addition to the aforementioned mechanisms, it is evident that the presence of diseases and stress can influence the levels of these tests, which are frequent conditions in elderly individuals<sup>33</sup>.</p>
      <p>Therefore, the interpretation of the biochemical assessments, especially the lipid profile, must be associated with complementary information on the aforementioned conditions. Among these, we highlight the use of medications, where, in this study, 56.8% of the individuals reported the use of some type of medication (data not shown), which might have influenced the observed results. However, although important, this variable was not considered due to the great difficulty to control it, especially among the elderly. </p>
      <p>The strong correlation between the VAT area and the TG, VLDL-c and uric acid levels in adult and elderly individuals indicates a direct association between them; however, the specific mechanisms involved in this association are yet to be clarified. However, it is noteworthy the fact that TG represent 99.0% of the circulating fat and are substrates for the formation of VLDL. Thus, the increase in their levels is almost always accompanied by hypercholesterolemia<sup>16</sup>. </p>
      <p>On the other hand, an inverse correlation was observed between VAT area and HDL-c, which characterizes the most important cardioprotective factor, especially in elderly individuals, demonstrating its reverse effect for a VAT area considered as being of risk. Several studies have demonstrated the association between the serum levels of high-density lipoproteins (HDL-c) and cardiovascular disease. Decreased HDL-c levels are present in approximately 10.0% of the population and these individuals could be incapable of effectively eliminating the cholesterol excess from the vascular walls, contributing to the inflammatory process and characterizing the pathogenesis of atherosclerosis in its initial phases, in addition to having anti-atherogenic effects, such as anti-oxidant effects and others<sup>34</sup>.</p>
      <p>In spite of evidence that uric acid is considered a cardiovascular risk factor<sup>23</sup>, there is no reference in the literature about the correlation between this biochemical variable and the visceral fat measured by CT, in addition to the fact that its mechanism is yet to be fully elucidated<sup>23,35</sup>. A hypothesis has been formulated, being that uric acid is related to hypertension, dyslipidemia and glucose metabolism impairment, being capable of having a causal function in the pathogenesis of cardiovascular disease and therefore, representing a risk marker for these diseases<sup>36,37</sup>. </p>
      <p>The present study showed that TC and LDL-c presented a low correlation with VAT areain elderly individuals; however, the analysis was statistically significant. Nevertheless, there are no data in the literature that can explain such observation. On the other hand, there are studies that suggest assessing the cholesterol as an index and not separately, such as the TC/HDL-c ratio, considered a potent predictive indicator for coronary disease<sup>38,39</sup> due to the probability of high atherogenic effect<sup>29</sup>.</p>
      <p>Further studies are necessary to evaluate the correlation between the cholesterol levels and VAT area. </p>
      <p>The mean VAT area levels were markedly higher than the value of 130 cm<sup>2</sup>, when the cutoffs of TG and glycemia, in both adult and elderly individuals, and of uric acid, only in elderly women, were above those recommended as normal values<sup>12-14</sup>. </p>
      <p>In elderly individuals, when the cutoff values of HDL-c were &lt; 40 mg/dl for men and &lt; 50 mg/dl for women, the mean VAT area was also much higher than 130 cm<sup>2</sup>. Nilsson et al<sup>40</sup> concluded that there is a significant association between decreased serum levels of HDL-c and cardiovascular morbimortality in men, but not in women and that elderly men with levels of HDL-c &lt; 40 mg/dl deserve particular attention regarding the prevention of cardiovascular diseases.</p>
      <p>When verifying that the VAT area mean was higher in elderly individuals of both sexes, the results suggest that the VAT area considered of risk for the onset of metabolic alterations in elderly individuals perhaps should be considered from a cutoff higher than that recommended for adult individuals, i.e., &gt; 130 cm<sup>2</sup>.</p>
      <p>In conclusion, the present study confirms the importance of investigating the visceral adipose tissue, demonstrating that most of the biochemical parameters analyzed presented a strong correlation with the VAT area identified by CT in adult and elderly individuals and, among them, especially TG, VLDL-c and uric acid, which presented better correlations.</p>
      <p>Considering that the VAT area and the values of this area related to metabolic alterations were higher in elderly individuals, it correct to affirm that a VAT area that establishes risk in these individuals seems to be higher than that in adults. </p>
      <p>Thus, new investigations are necessary on this subject, including other age groups and different cutoffs for VAT area, to allow a better strategy for risk assessment and health-complication prevention. </p>
      <p>However, it is necessary to acknowledge that the biochemical tests performed in the present study are indicators of risk for cardiovascular diseases and not of diagnosis. Hence, other variables must be considered in these assessments, such as the use of medications, pathologies, lifestyle, socioeconomic status and diet, as they are strongly associated with metabolic alterations.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>The authors would like to thank <italic>Conselho Nacional de Desenvolvimento Cient&#237;fico e Tecnol&#243;gico</italic> (CNPq) for the financial support, <italic>Coordena&#231;&#227;o de Aperfei&#231;oamento de Pessoal de N&#237;vel Superior</italic> (CAPES) for the Master's Degree grant and HUPES for the scientific partnership. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by CNPq.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Anna Karla Carneiro Roriz, from <italic>Universidade Federal da Bahia</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Evaluaci&#243;n por imagen del &#225;rea de grasa visceral y sus correlaciones con alteraciones metab&#243;licas</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La obesidad androg&#233;nica est&#225; asociada a un riesgo mayor de disturbios metab&#243;licos, favoreciendo as&#237; la ocurrencia de enfermedades cardiovasculares y otras morbilidades. OBJETIVOS: Verificar la influencia del &#225;rea de tejido adiposo visceral (ATAV), medida por la tomograf&#237;a computarizada, sobre alteraciones metab&#243;licas en adultos y adultos mayores. M&#201;TODOS: Tomograf&#237;as computarizadas y valores de lipoprote&#237;nas: el colesterol total y fracciones, los triglic&#233;ridos, la glucemia y el &#225;cido &#250;rico se obtuvieron de 194 individuos estratificados por sexo, grupo de edad y masa corporal, y se analizaron utilizando las pruebas de correlaci&#243;n y de promedio. RESULTADOS: Los adultos mayores presentaron mayores valores de la ATAV, glucemia, &#225;cido &#250;rico y colesterol total. Las mayores correlaciones se encontraron entre la ATAV, los triglic&#233;ridos y el VLDL-c (r &gt; 0,5; p &lt; 0,01), en ambos grupos de edad. La media del &#225;rea de tejido adiposo visceral se evidenci&#243; siempre m&#225;s elevada cuando los valores de triglic&#233;ridos y de glucemia estaban alterados, en ambos grupos de edad. CONCLUSI&#211;N: La mayor&#237;a de los ex&#225;menes present&#243; fuerte correlaci&#243;n con la ATAV considerada de riesgo para alteraciones metab&#243;licas. En adultos mayores, el &#225;rea de tejido adiposo visceral de riesgo parece ser superior a la de adultos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Grasa abdominal</kwd>
        <kwd>lipoprote&#237;nas</kwd>
        <kwd>glucemia</kwd>
        <kwd>&#225;cido &#250;rico</kwd>
        <kwd>tomograf&#237;a computadorizada</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Evaluaci&#243;n por imagen del &#225;rea de grasa visceral y sus correlaciones con alteraciones metab&#243;licas</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Anna Karla Carneiro Roriz; Adriana Lima Mello; Juliana Fontes Guimar&#227;es; Fabiana Cajuhy dos Santos; Jairza Maria Barreto Medeiros; L&#237;lian Ramos Sampaio</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Escola de Nutri&#231;&#227;o da Universidade Federal da Bah&#237;a (UFBA), Salvador, BA - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La obesidad androg&#233;nica est&#225; asociada a un riesgo mayor de disturbios metab&#243;licos, favoreciendo as&#237; la ocurrencia de enfermedades cardiovasculares y otras morbilidades.</p>
      <p><bold>OBJETIVOS: </bold> Verificar la influencia del &#225;rea de tejido adiposo visceral (ATAV), medida por la tomograf&#237;a computarizada, sobre alteraciones metab&#243;licas en adultos y adultos mayores.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Tomograf&#237;as computarizadas y valores de lipoprote&#237;nas: el colesterol total y fracciones, los triglic&#233;ridos, la glucemia y el &#225;cido &#250;rico se obtuvieron de 194 individuos estratificados por sexo, grupo de edad y masa corporal, y se analizaron utilizando las pruebas de correlaci&#243;n y de promedio.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Los adultos mayores presentaron mayores valores de la ATAV, glucemia, &#225;cido &#250;rico y colesterol total. Las mayores correlaciones se encontraron entre la ATAV, los triglic&#233;ridos y el VLDL-c (r &gt; 0,5; p &lt; 0,01), en ambos grupos de edad. La media del &#225;rea de tejido adiposo visceral se evidenci&#243; siempre m&#225;s elevada cuando los valores de triglic&#233;ridos y de glucemia estaban alterados, en ambos grupos de edad.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La mayor&#237;a de los ex&#225;menes present&#243; fuerte correlaci&#243;n con la ATAV considerada de riesgo para alteraciones metab&#243;licas. En adultos mayores, el &#225;rea de tejido adiposo visceral de riesgo parece ser superior a la de adultos. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Grasa abdominal, lipoprote&#237;nas, glucemia, &#225;cido &#250;rico, tomograf&#237;a computadorizada.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La obesidad androg&#233;nica, representada por la deposici&#243;n excesiva de tejido adiposo abdominal visceral, est&#225; asociada a un riesgo mayor de disturbios metab&#243;licos y hemodin&#225;micos y favorece la ocurrencia de eventos, tales como hipertensi&#243;n arterial, enfermedad cardiovascular aterog&#233;nica, diabetes melito, gota y enfermedad coronaria<sup>1-3</sup>, aumentando la necesidad del uso de medicamentos e interfiriendo en la calidad de vida.</p>
      <p>La literatura ha se&#241;alado diversos mecanismos fisiopatol&#243;gicos para explicar dicha asociaci&#243;n, aunque no elucidados todav&#237;a<sup>2,4-6</sup>. Un gran n&#250;mero de alteraciones end&#243;crinas se pronuncia m&#225;s en la obesidad visceral que en la perif&#233;rica, en resultado de la diferenciaci&#243;n de la actividad metab&#243;lica y end&#243;crina, m&#225;s activa en el tejido adiposo visceral (TAV)<sup>5,7,8</sup>.</p>
      <p>De entre las caracter&#237;sticas fisiol&#243;gicas de los adipocitos viscerales, se destaca dicha diferenciaci&#243;n, ya que el tejido adiposo visceral presenta: m&#225;s c&#233;lulas por unidad de masa; flujo sangu&#237;neo m&#225;s elevado; m&#225;s receptores glucocorticoides (cortisol); m&#225;s receptores andr&#243;genos (testosterona); mayor lip&#243;lisis inducida por la catecolamina. Adem&#225;s de esto, el tejido adiposo visceral presenta menor sensibilidad a la insulina y contribuci&#243;n a la lip&#243;lisis por revelar una disociaci&#243;n insulina - receptor m&#225;s r&#225;pida<sup>7,8</sup>.</p>
      <p>Seg&#250;n diversos autores<sup>2,9,10</sup>, las alteraciones metab&#243;licas, que incluyen dislipidemia, resistencia a la insulina y las morbilidades como hipertensi&#243;n y enfermedad cardiovascular, independen del grado de obesidad y son de igual magnitud para ambos g&#233;neros, siendo el tejido visceral el probable mediador de esta relaci&#243;n.</p>
      <p>Los m&#233;todos m&#225;s exactos en la caracterizaci&#243;n de esta grasa visceral son de alto costo y de dif&#237;cil ejecuci&#243;n. Para cuantificar directamente este compartimento, se utiliza la t&#233;cnica de imagen, como la tomograf&#237;a computarizada (TC), que se considera m&#233;todo "patr&#243;n-oro", de elevada reproductibilidad<sup>11</sup>, sin embargo poca aplicabilidad en la pr&#225;ctica cl&#237;nica y epidemiol&#243;gica. El punto de corte del &#225;rea de grasa visceral <underline>&gt;</underline> 130 cm&#178; es el considerado por la mayor&#237;a de los estudios como exceso de tejido adiposo visceral y de riesgo para desarrollo de alteraciones metab&#243;licas, enfermedades cardiovasculares y otras morbilidades<sup>12-14</sup>.</p>
      <p>Por tanto, considerando la importancia de los ex&#225;menes bioqu&#237;micos y sus posibles relaciones con la grasa visceral considerada de riesgo a la salud humana, el presente estudio objetiv&#243; verificar la existencia de correlaci&#243;n entre estos ex&#225;menes y el &#225;rea de tejido adiposo visceral identificada por la tomograf&#237;a computarizada, en adultos y adultos mayores.</p>
      <p>
        <bold>Materiales y m&#233;todos Casu&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>casu&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>Se trata de un estudio transversal conducido por la Escuela de Nutrici&#243;n de la Universidad Federal de Bah&#237;a (UFBA), durante el primer trimestre de 2009. Participaron en la investigaci&#243;n, 194 individuos voluntarios, con edad superior a 20 a&#241;os de edad, bajo seguimiento ambulatorio y de la comunidad en general, estratificados por g&#233;nero, edad y masa corporal determinada por el IMC (&#237;ndice de masa corporal = Kg/m&#178;).</p>
      <p>Se excluyeron de la muestra a los individuos con IMC &gt; 40 Kg/m&#178;, portadores de desnutrici&#243;n severa y disturbios severos (secuela neural, distrofia), las gestantes y lactantes, individuos que llevaron a cabo cirug&#237;as abdominales recientes o presentaran tumoraciones, hepatomegalia, esplenomegalia o ascitis y con cualquier problema que comprometiera la t&#233;cnica preconizada para medici&#243;n de la grasa visceral por la tomograf&#237;a computarizada (TC).</p>
      <p>Todos los voluntarios se sometieron a una extracci&#243;n de sangre en un laboratorio particular y a la realizaci&#243;n de la TC. Estaban en ayuno de 12 horas. En las muestras de sangre, se determinaron las lipoprote&#237;nas s&#233;ricas: colesterol total, HDL-c, LDL-c, VLDL-c, triglic&#233;ridos, a glucemia y el &#225;cido &#250;rico. Todos los resultados fueron devueltos a los participantes para seguimiento y/o tratamiento, adem&#225;s de recibir asistencia nutricional prestada por profesionales de uno de los ambulatorios de Nutrici&#243;n del anexo Profesor Francisco Magalh&#227;es Netto del HUPES (Hospital Universitario Profesor Edgar Santos).</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis bioqu&#237;micos</bold>
      </p>
      <p>La glucemia, el colesterol total y fracciones, los triglic&#233;ridos y el &#225;cido &#250;rico se cuantificaron en el suero, por medio de sistema colorim&#233;trico, m&#233;todo qu&#237;mica seca, utilizando kit fabricado por la <italic>Ortho-Clinical Diagnostics</italic><sup>&#174;</sup>, <italic> Rochester</italic>, <italic>NY</italic>, siendo considerados como normales los valores descriptos en la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los valores de LDL y VLDL se originaron del c&#225;lculo utilizando las siguientes f&#243;rmulas: LDL = CT - (HDL - VLDL); VLDL = Triglic&#233;ridos / 5, siendo CT = colesterol total, HDL = Lipoprote&#237;na de alta densidad, VLDL = Lipoprote&#237;na de muy baja densidad. Todos los valores de triglic&#233;ridos superiores a 400 mg/dL se excluyeron de la muestra, una vez que imposibilitaban el c&#225;lculo de las dosificaciones de LDL-c y VLDL-c y todav&#237;a podr&#237;an interferir en los dem&#225;s ex&#225;menes de los participantes.</p>
      <p>
        <bold>Tomograf&#237;a computarizada para evaluar el &#225;rea de tejido visceral</bold>
      </p>
      <p>Las tomograf&#237;as computarizadas se obtuvieron por el tom&#243;grafo <italic>Spirit Siemens</italic> del Servicio de Radiolog&#237;a del Hospital Universitario y se analizaron por un mismo observador. El examen se llev&#243; a cabo en ayuno completo de 4 horas con el paciente en dec&#250;bito dorsal y los brazos estirados arriba de la cabeza. Para la identificaci&#243;n precisa de la localizaci&#243;n de L4-L5 se llev&#243; a cabo el topograma lateral, acto seguido se hace un corte tomogr&#225;fico axial &#250;nico en esta localizaci&#243;n, con espesor de corte de 10 mm y tiempo de exposici&#243;n de tres segundos.</p>
      <p>Obtenido el corte, con cursor electr&#243;nico libre contemplando los bordes externos que limitan la circunferencia abdominal, los limites m&#225;s externos del abdomen se delinearon, calcul&#225;ndose enseguida el &#225;rea abdominal total. Despu&#233;s de la medici&#243;n del &#225;rea abdominal total, se deline&#243; tambi&#233;n con cursor libre el &#225;rea abdominal visceral, correspondiendo al &#225;rea de grasa visceral. Esta se determin&#243; por la marcaci&#243;n de la cavidad abdominal, tomando como l&#237;mites los bordes internos de los m&#250;sculos reto abdominal, oblicuo interno y cuadrado lumbar, excluyendo el cuerpo vertebral e incluyendo la grasa retroperitonial, mesent&#233;rica y omental. Las &#225;reas de grasa se describieron en cent&#237;metros cuadrados. El &#225;rea abdominal subcut&#225;nea se calcul&#243; al sustraer el &#225;rea abdominal total del &#225;rea abdominal visceral<sup>18</sup>.</p>
      <p>No se administr&#243; medio de contraste baritado o yodado. Se utiliz&#243; el programa del tom&#243;grafo para examen de abdomen con par&#225;metros radiogr&#225;ficos de 140 kV y 45 mA. Para la identificaci&#243;n del tejido adiposo, se utiliz&#243; la densidad de -50 y -150 unidades <italic>Hounsfields</italic>.</p>
      <p>Se tuvo en cuenta un &#225;rea de tejido visceral <underline>&gt;</underline> 130 cm&#178; significando exceso de tejido adiposo visceral y riesgo para el desarrollo de enfermedades cardiovasculares<sup>12</sup>.</p>
      <p>En este estudio, los individuos se seleccionaron vinculados y no vinculados a las unidades de salud para que hubiera una mayor representatividad de los grupos de forma equitativa en t&#233;rminos de cantidad de grasa visceral, una vez que la presencia/ausencia de morbilidades influencia en esta cantidad de grasa.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Para el an&#225;lisis estad&#237;stico, se utiliz&#243; el programa <italic>SPSS,</italic> versi&#243;n 11.5. La normalidad de la distribuci&#243;n de las variables se determin&#243; a partir de la prueba de Kolmogorov-Smirnov. Las variables con distribuci&#243;n normal son expresas como promedio y desviaci&#243;n-est&#225;ndar. Las variables sin distribuci&#243;n normal se presentan a trav&#233;s de la mediana y valores m&#237;nimos y m&#225;ximos.</p>
      <p>En la comparaci&#243;n entre los dos grupos de estudio, las variables num&#233;ricas normales se analizaron por la prueba t de <italic>student,</italic> y las no normales, por la prueba U de Mann-Withney. Correlaciones de Pearson se realizaron para una distribuci&#243;n normal, y correlaciones de Spearman para una distribuci&#243;n no normal entre el &#225;rea de grasa visceral y los ex&#225;menes bioqu&#237;micos. Se llev&#243; a cabo la prueba de media para averiguar diferencias entre la medida del &#225;rea visceral de la TC, de acuerdo a los puntos de corte del perfil lip&#237;dico, glucemia y &#225;cido &#250;rico. Diferencias entre las variables se consideraron como significativas cuando p <underline>&lt;</underline> 0,05.</p>
      <p>La investigaci&#243;n fue aprobada por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n de la Escuela de Nutrici&#243;n de la UFBA (Dictamen n&#186; 01/09) y todos los sujetos firmaron el formulario de consentimiento informado.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>De los 194 participantes, 97 eran adultos con edad promedio de 39,53 a&#241;os y 97 adultos mayores con edad promedio de 72,97 a&#241;os. La <xref ref-type="table" rid="es_05t02-body3">Tabla 2</xref> detalla los valores descriptivos de las variables investigadas.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_05t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Para el sexo masculino, se observ&#243; diferencia estad&#237;sticamente significativa de las medias de la ATAV, glucemia, LDL-c y &#225;cido &#250;rico entre adultos y adultos mayores. En este estudio, se identificaron solamente a 08 individuos con valores de glucemia superior a 126 mg/dl, y los adultos mayores presentaron valor de mediana superior a los adultos. Solamente 19 individuos presentaron valores de TG superiores a 200 mg/dl. Se verific&#243; que los mayores valores de la media del &#225;rea de tejido adiposo visceral (ATAV) se observaron en los individuos adultos mayores en ambos g&#233;neros. No hubo diferencia entre los valores de media del HDL tanto en los varones como en las mujeres. A excepci&#243;n de los niveles de HDL, las mujeres adultas mayores presentaron todos los par&#225;metros bioqu&#237;micos m&#225;s elevados comparado con las adultas.</p>
      <p>Los an&#225;lisis de las correlaciones entre los ex&#225;menes bioqu&#237;micos y la ATAV considerada excesiva identificada por la TC, seg&#250;n los grupos de edad, est&#225;n presentadas en la <xref ref-type="fig" rid="es_05f01-body3">Figura 1</xref>. La mayor&#237;a de las variables bioqu&#237;micas present&#243; una fuerte correlaci&#243;n con la ATAV, y, entre ellas, los niveles s&#233;ricos de triglic&#233;ridos y el VLDL-c (ambos con r &gt; 0,51; p &lt; 0,01) y el &#225;cido &#250;rico (r &gt; 0,42; p&lt; 0,01) presentaron las mayores correlaciones con esta &#225;rea, en ambos grupos de edad, seguidos de la buena correlaci&#243;n entre la glucemia, el colesterol total, el LDL y la ATAV en los adultos. El colesterol total y el LDL-c fueron las variables que presentaron correlaciones m&#225;s bajas, sobre todo entre los adultos mayores, y no obtuvieron diferencia estad&#237;sticamente significativa. Se evidenci&#243; una correlaci&#243;n inversa entre los niveles s&#233;ricos de HDL-c y la ATAV, principalmente entre los adultos mayores.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_05f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="t3-body3">Tabla 3</xref> presenta el promedio del &#225;rea de tejido adiposo visceral en adultos y adultos mayores de acuerdo con los puntos de corte preconizados como normalidad y anormalidad (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>) para glucemia, triglic&#233;ridos, colesterol total, LDL<sub>C ,</sub> HDL<sub>C ,</sub> VLDL-c y &#225;cido &#250;rico. La media de la ATAV siempre se evidenci&#243; como la m&#225;s elevada cuando los valores de triglic&#233;ridos y glucemia estaban alterados en ambos grupos de edad, as&#237; como para el &#225;cido &#250;rico, solamente en mujeres adultas mayores, siendo estad&#237;sticamente significantes. La media de la ATAV no present&#243; diferencia entre los niveles normales y elevados de LDL<sub>-c</sub> y VLDL<sub>-c</sub> en los dos grupos estudiados. La asociaci&#243;n inversa entre la media de la ATAV y los niveles de HDL<sub>C</sub> se observ&#243; solamente entre los adultos mayores de ambos sexos (p &lt; 0,05).</p>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0698-00159-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Este estudio es una de las vanguardias en Brasil, principalmente por evaluar la relaci&#243;n entre ex&#225;menes bioqu&#237;micos y el &#225;rea de tejido adiposo visceral, identificada por la tomograf&#237;a computarizada en diferentes grupos de edad. En otros estudios sobre grasa visceral medida por la TC<sup>1,19-23</sup>, los mismos ex&#225;menes bioqu&#237;micos se utilizaron solamente para caracterizar la poblaci&#243;n, categorizar factores de riesgo para una determinada morbilidad o correlacionar con otros indicadores, limitando la comparaci&#243;n de dichos resultados con los presentados en el presente trabajo.</p>
      <p>Adem&#225;s de esto, la ausencia de an&#225;lisis seg&#250;n la edad en otros estudios, as&#237; como categorizaciones por masa corporal y sexo, que en la mayor&#237;a de los estudios no han sido contempladas, y las variaciones en las metodolog&#237;as utilizadas en los estudios pueden ser responsables de los distintos resultados encontrados.</p>
      <p>Actualmente, la tomograf&#237;a computarizada (TC) es considerada como el m&#233;todo que mejor identifica el &#225;rea de grasa visceral. Entre los diversos puntos de corte para la identificaci&#243;n del exceso de esta grasa por la TC, la mayor&#237;a de los estudios se&#241;ala un &#225;rea <underline>&gt;</underline> 130 cm&#178; como punto de corte asociado al desarrollo de enfermedades cardiovasculares y dem&#225;s morbilidades<sup>12-14</sup>. Seg&#250;n Rankinen et al<sup>24</sup>, valores de 150 y 200 cm<sup>2</sup> ya se han considerado como representando niveles altamente elevados de tejido adiposo visceral. Bouza et al<sup>25</sup>, al evaluar a 108 pacientes entre 18 y 78 a&#241;os, observaron una media marcadamente superior (197,5 cm&#178;) a ese punto de corte, sin embargo no estratificaron por sexo. Sampaio et al<sup>26</sup>, al evaluar a adultos y adultos mayores brasile&#241;os, identificaron ATAV media de 102,5 cm&#178; para el sexo masculino y 84,1 cm&#178; para el sexo femenino.</p>
      <p>En el presente estudio, los valores medios de la ATAV fueron mayores en el grupo de los adultos mayores, siendo que la media superior a 130 cm<sup>2</sup> se observ&#243; solamente en los adultos mayores del sexo masculino. Hay evidencia cient&#237;fica de que, en ambos g&#233;neros, se produce aumento de la cantidad de tejido adiposo visceral con la edad, y que, independientemente de la masa corporal, la acumulaci&#243;n de grasa visceral es m&#225;s predominante en varones que en mujeres<sup>27</sup>, aunque la obesidad abdominal sea com&#250;n en mujeres en la pos-menopausia<sup>28</sup>.</p>
      <p>La adiposidad visceral se asocia a la hipertrigliceridemia, disminuci&#243;n del HDL<sub>-c</sub>, niveles adecuados de LDL<sub>-c</sub> y al aumento de las LDL<sub>-c</sub> peque&#241;as y densas<sup>2</sup>, lo que eleva el riesgo aterog&#233;nico en estos individuos<sup>3,29</sup>, caracterizando una dislipidemia con importante riesgo de morbimortalidad cardiovascular<sup>30,31</sup>.</p>
      <p>Se sabe que la grasa visceral es altamente lipol&#237;tica<sup>8,27</sup> y que uno de los mecanismos m&#225;s conocidos es la drenaje directa para el h&#237;gado por el sistema porta, llevando al flujo excesivo de los &#225;cidos grasos no esterificados. Dicho fen&#243;meno desencadena una serie de alteraciones, como por ejemplo la superproducci&#243;n de lipoprote&#237;na de muy baja densidad (VLDL<sub>-c</sub>), e, indirectamente, de LDL<sub>-c</sub>, pudiendo resultar en hipertrigliceridemia e hipercolesterolemia<sup>28</sup>.</p>
      <p>Seg&#250;n Wajchenberg<sup>27</sup>, el tejido adiposo visceral tendr&#237;a una capacidad limitada para impedir que los &#225;cidos grasos lleguen a los hepatocitos, lo que podr&#237;a contribuir a las anormalidades metab&#243;licas observadas en la presencia de la obesidad visceral.</p>
      <p>Los resultados del presente estudio revelaron que las mujeres adultas presentaron valores medios de todos los ex&#225;menes bioqu&#237;micos, a excepci&#243;n de los niveles de HDL<sub>-c</sub>, superiores a las adultas. Este resultado es esperado una vez que dicho grupo de edad es m&#225;s afectado por factores que propician estas alteraciones metab&#243;licas. El proceso natural de envejecimiento asociado a los h&#225;bitos de vida, como la mala alimentaci&#243;n y sedentarismo, colabora para alteraciones en la composici&#243;n corporal y en el metabolismo de l&#237;pidos y carbohidratos<sup>32</sup>. Adem&#225;s de los mecanismos citados, es evidente que la presencia de enfermedades y del estr&#233;s pueden influenciar los niveles de estos ex&#225;menes, condiciones estas frecuentes en el individuo adulto mayor<sup>33</sup>.</p>
      <p>De esta forma, la interpretaci&#243;n de los ex&#225;menes bioqu&#237;micos, en especial del perfil lip&#237;dico, debe ser asociada a las informaciones complementarias sobre las condiciones citadas. De entre estas, se destaca el uso de medicamentos, donde, en este estudio, un 56,8% de los individuos refirieron usar alg&#250;n tipo de medicamento (dado no presentado), lo que puede haber influenciado en los resultados encontrados. Sin embargo, a pesar de importante, esta variable no se control&#243; debido a la gran dificultad de control, principalmente en los adultos mayores.</p>
      <p>La fuerte correlaci&#243;n entre la ATAV y los ex&#225;menes de triglic&#233;ridos, VLDL y &#225;cido &#250;rico en adultos e adultos mayores indica una relaci&#243;n directa entre ellos, pero los mecanismos espec&#237;ficos implicados en esta relaci&#243;n no se vienen elucidando. Se destaca, sin embargo, que los triglic&#233;ridos representan un 99% de la grasa circulante y son sustratos para la formaci&#243;n de VLDL. Por tanto, la elevaci&#243;n de sus concentraciones, casi siempre viene acompa&#241;ada de una hipercolesterolemia<sup>16</sup>.</p>
      <p>Por otro lado, se observ&#243; correlaci&#243;n inversa entre ATAV y HDL, lo que caracteriza mayor factor cardioprotector, en especial en los adultos mayores, mostrando su efecto reverso para una ATAV considerada de riesgo. Diversos estudios han demostrado la relaci&#243;n entre dosificaci&#243;n s&#233;rica de los niveles de lipoprote&#237;na de alta densidad (HDL) y enfermedad cardiovascular. Niveles s&#233;ricos reducidos de HDL-c est&#225;n presentes en aproximadamente el 10% de la poblaci&#243;n y podr&#237;an ser incapaces de efectivamente eliminar el exceso de colesterol de las paredes vasculares, contribuyendo al proceso inflamatorio y caracterizando la patog&#233;nesis de la aterosclerosis en sus fases iniciales, adem&#225;s de poseer efectos antiaterog&#233;nicos, como efectos antioxidantes y otros<sup>34</sup>.</p>
      <p>A pesar de las evidencias de que el &#225;cido &#250;rico es considerado como factor de riesgo cardiovascular<sup>23</sup>, no hay referencia en la literatura respecto a la correlaci&#243;n entre esta variable bioqu&#237;mica y la grasa visceral medida por la TC, adem&#225;s de su mecanismo todav&#237;a no estar totalmente elucidado<sup>23,35</sup>. Se viene levantando el hip&#243;tesis de que el &#225;cido &#250;rico est&#233; relacionado con la hipertensi&#243;n, dislipidemia y desorden del metabolismo de la glucosa, pudiendo haber funci&#243;n causal en la patog&#233;nesis de la enfermedad cardiovascular y, de esta forma, representar un marcador de riesgo para estas enfermedades<sup>36,37</sup>.</p>
      <p>En este trabajo, se observ&#243; tambi&#233;n que el colesterol total y LDL<sub>-c</sub> presentaron baja correlaci&#243;n con ATAV en los adultos mayores, pero el an&#225;lisis fue estad&#237;sticamente significativo. Sin embargo, no hay datos en la literatura que expliquen tal observaci&#243;n. Por otro lado, hay estudios que sugieren evaluar el colesterol como &#237;ndice y no de forma aislada, a ejemplo de la relaci&#243;n CT/HDL-c, considerado un potente indicador predictivo para enfermedad coronaria<sup>38,39</sup> por la probabilidad de alto efecto aterog&#233;nico<sup>29</sup>.</p>
      <p>Nuevos estudios son necesarios para evaluar la correlaci&#243;n de los &#237;ndices de colesterol con la ATAV.</p>
      <p>La media de la ATAV se mostr&#243; marcadamente superior al valor de 130 cm&#178;, cuando los puntos de corte de triglic&#233;ridos y glucemia, en adultos e adultos mayores, y del &#225;cido &#250;rico, solamente en mujeres adultas mayores, estaban con edad superior a los valores preconizados como normales<sup>12-14</sup>. En adultos mayores, cuando los valores de los puntos de corte de HDL-c se encontraban &lt; 40 mg/dL para los varones y &lt; 50 mg/dL para las mujeres, la media de la ATAV estaba tambi&#233;n muy superior a 130 cm&#178;. Nilsson et al<sup>40</sup> concluyeron que hay significativa asociaci&#243;n de los niveles s&#233;ricos reducidos a HDL-c con morbimortalidad cardiovascular en varones y no en mujeres, siendo que varones adultos mayores con HDL-c &lt; 40 mg/dL merecen particular atenci&#243;n para prevenci&#243;n de enfermedades cardiovasculares.</p>
      <p>Al verificar que la media de la ATAV se mostr&#243; mayor en los adultos mayores de ambos los g&#233;neros, los resultados sugieren que el &#225;rea de tejido adiposo visceral considerada de riesgo para la aparici&#243;n de alteraciones metab&#243;licas en adultos mayores, tal vez, sea a partir de un punto de corte superior al preconizado para individuos adultos, o sea, mayor que 130 cm&#178;.</p>
      <p>En conclusi&#243;n, el presente estudio confirma la importancia de investigar el tejido adiposo visceral, evidenciando que la mayor parte de los par&#225;metros bioqu&#237;micos analizados present&#243; fuerte correlaci&#243;n con el &#225;rea de tejido adiposo visceral, identificada por la TC en adultos e adultos mayores, entre ellos, se destacan el triglic&#233;ridos, el VLDL-c y el &#225;cido &#250;rico que mostraron mejor correlaci&#243;n.</p>
      <p>Teniendo en cuenta que el &#225;rea de tejido visceral y los valores de esta &#225;rea relacionados a alteraciones metab&#243;licas fueron superiores en los adultos mayores, es cierto afirmar que la ATAV de riesgo en estos individuos parece ser superior a la de adultos.</p>
      <p>As&#237;, se destaca la importancia de nuevas investigaciones respecto de este tema, incluyendo otros grupos de edad y diferentes puntos de corte de la ATAV, para posibilitar la mejora de las estrategias de evaluaci&#243;n de riesgo y prevenci&#243;n de complicaciones a salud.</p>
      <p>Sin embargo, es v&#225;lido reconocer que los ex&#225;menes bioqu&#237;micos analizados en el presente estudio son indicadores de riesgo para enfermedades cardiovasculares y no de diagn&#243;stico. De esta forma, otras variables deben ser consideradas en las evaluaciones, tales como el uso de medicamentos, patolog&#237;as, estilo de vida, condiciones socioecon&#243;micas y alimentaci&#243;n, por ser fuertemente asociadas con alteraciones metab&#243;licas.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Los autores agradecen al Consejo Nacional de Desarrollo Cient&#237;fico y Tecnol&#243;gico (CNPq) por el apoyo financiero, a la Coordinaci&#243;n de Perfeccionamiento de Personal de Nivel Superior (CAPES) por la beca de maestr&#237;a y al HUPES por la asociaci&#243;n cient&#237;fica.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>CNPq financi&#243; el presente estudio</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de Disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Anna Karla Carneiro Roriz, por la Universidade Federal da Bahia.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
