<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">jS7RVxcdyJ39kx4pG7r5Rsf</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001600003</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500603</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000152</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Bloqueio simp&#225;tico esquerdo por videotoracoscopia no tratamento da cardiomiopatia dilatada</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>P&#234;go-Fernandes</surname>
            <given-names>Paulo M.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moreira</surname>
            <given-names>Luiz Felipe P.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Souza</surname>
            <given-names>Germano Em&#237;lio C.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bacal</surname>
            <given-names>Fernando</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bocchi</surname>
            <given-names>Edimar Alcides</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Stolf</surname>
            <given-names>Noedir Ant&#244;nio G.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Jatene</surname>
            <given-names>F&#225;bio Biscegli</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Hospital das Cl&#237;nicas</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>685</fpage>
      <lpage>690</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>20</day>
          <month>04</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>16</day>
          <month>08</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O n&#237;vel da atividade nervosa simp&#225;tica &#233; um dos mais importantes determinantes progn&#243;sticos em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca. OBJETIVO: O prop&#243;sito dessa investiga&#231;&#227;o foi realizar um estudo de viabilidade do emprego do bloqueio simp&#225;tico esquerdo por toracoscopia em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) para avaliar a seguran&#231;a e os efeitos imediatos. M&#201;TODOS: Quinze pacientes com cardiomiopatia dilatada e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) &lt; 40%, classe funcional II ou III (NYHA) e frequ&#234;ncia card&#237;aca &gt; 65 bpm, a despeito do uso adequado de beta-bloqueadores ou intolerantes a eles, forma selecionados. Dez pacientes foram submetidos &#224; clipagem do espa&#231;o inter-espinhal em n&#237;vel de T3-T4 e da por&#231;&#227;o inferior dos g&#226;nglios estrelados esquerdos atrav&#233;s de videotoracocopia, enquanto outros cinco pacientes foram randomizados para um grupo controle. RESULTADOS: Nenhum dos pacientes operados apresentou qualquer evento cardiovascular adverso relacionado ao procedimento cir&#250;rgico no per&#237;odo perioperat&#243;rio. Dois pacientes do grupo cir&#250;rgico morreram devido a tromboembolismo pulmonar ou infarto do mioc&#225;rdio nos 6 meses de seguimento inicial, enquanto tr&#234;s pacientes do grupo controle apresentaram progress&#227;o da IC e morreram ou desenvolveram choque cardiog&#234;nico no mesmo per&#237;odo. Nos pacientes tratados, houve melhora na qualidade de vida, n&#237;vel de atividade f&#237;sica e FEVE (de 25 &#177; 9% para 32 &#177; 8%, p=0,024) aos 6 meses de seguimento, enquanto esses par&#226;metros n&#227;o se alteraram nos pacientes do grupo controle. CONCLUS&#195;O: O bloqueio simp&#225;tico esquerdo via toracoscopia &#233; fact&#237;vel e parece ser seguro em pacientes com IC grave. Esse estudo inicial sugere que esse procedimento pode ser uma abordagem alternativa eficaz para o bloqueio simp&#225;tico no tratamento de cardiomiopatias dilatadas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>cardiomiopatia dilatada</kwd>
        <kwd>volume sist&#243;lico</kwd>
        <kwd>simpatectomia</kwd>
        <kwd>toracoscopia</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>19</day>
        <month>11</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ARTIGO ORIGINAL</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Bloqueio simp&#225;tico esquerdo por videotoracoscopia no tratamento da cardiomiopatia dilatada</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Paulo M. P&#234;go-Fernandes; Luiz Felipe P. Moreira; Germano Em&#237;lio C. Souza; Fernando Bacal; Edimar Alcides Bocchi; Noedir Ant&#244;nio G. Stolf; F&#225;bio Biscegli Jatene</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (Incor) do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> O n&#237;vel da atividade nervosa simp&#225;tica &#233; um dos mais importantes determinantes progn&#243;sticos em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> O prop&#243;sito dessa investiga&#231;&#227;o foi realizar um estudo de viabilidade do emprego do bloqueio simp&#225;tico esquerdo por toracoscopia em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) para avaliar a seguran&#231;a e os efeitos imediatos. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Quinze pacientes com cardiomiopatia dilatada e fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) &lt; 40%, classe funcional II ou III (NYHA) e frequ&#234;ncia card&#237;aca &gt; 65 bpm, a despeito do uso adequado de beta-bloqueadores ou intolerantes a eles, forma selecionados. Dez pacientes foram submetidos &#224; clipagem do espa&#231;o inter-espinhal em n&#237;vel de T3-T4 e da por&#231;&#227;o inferior dos g&#226;nglios estrelados esquerdos atrav&#233;s de videotoracocopia, enquanto outros cinco pacientes foram randomizados para um grupo controle. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Nenhum dos pacientes operados apresentou qualquer evento cardiovascular adverso relacionado ao procedimento cir&#250;rgico no per&#237;odo perioperat&#243;rio. Dois pacientes do grupo cir&#250;rgico morreram devido a tromboembolismo pulmonar ou infarto do mioc&#225;rdio nos 6 meses de seguimento inicial, enquanto tr&#234;s pacientes do grupo controle apresentaram progress&#227;o da IC e morreram ou desenvolveram choque cardiog&#234;nico no mesmo per&#237;odo. Nos pacientes tratados, houve melhora na qualidade de vida, n&#237;vel de atividade f&#237;sica e FEVE (de 25 &#177; 9% para 32 &#177; 8%, p=0,024) aos 6 meses de seguimento, enquanto esses par&#226;metros n&#227;o se alteraram nos pacientes do grupo controle. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O bloqueio simp&#225;tico esquerdo via toracoscopia &#233; fact&#237;vel e parece ser seguro em pacientes com IC grave. Esse estudo inicial sugere que esse procedimento pode ser uma abordagem alternativa eficaz para o bloqueio simp&#225;tico no tratamento de cardiomiopatias dilatadas.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca, cardiomiopatia dilatada, volume sist&#243;lico, simpatectomia, toracoscopia.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A ativa&#231;&#227;o do sistema nervoso simp&#225;tico &#233; um importante mecanismo envolvido na fisiopatologia da insufici&#234;ncia card&#237;aca sist&#243;lica. Apesar de ser uma caracter&#237;stica adaptativa de apoio ao mioc&#225;rdio debilitado, a exposi&#231;&#227;o cr&#244;nica do cora&#231;&#227;o a concentra&#231;&#245;es mais altas de norepinefrina pode causar v&#225;rios efeitos prejudiciais e de maladapta&#231;&#227;o<sup>1</sup>. Baseado nesse fato, o uso de terapia beta-bloqueadora est&#225; atualmente bem estabelecida no tratamento da insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) cr&#244;nica e &#233; respons&#225;vel pela significante melhora cl&#237;nica e na sobreviv&#234;ncia de pacientes com disfun&#231;&#227;o sist&#243;lica do ventr&#237;culo esquerdo<sup>2</sup>.</p>
    <p>A simpatectomia tor&#225;cica endosc&#243;pica bilateral tem sido realizada para o tratamento de hiperidrose prim&#225;ria<sup>3,4</sup> e como abordagem paliativa para pacientes com angina pectoris grave<sup>5</sup>. Al&#233;m disso, a denerva&#231;&#227;o simp&#225;tica card&#237;aca esquerda tem sido descrita como tratamento da s&#237;ndrome de QT longo<sup>6</sup> e taquicardia ventricular catecolamin&#233;rgica<sup>7</sup>. Estudos recentes t&#234;m demonstrado que esses procedimentos diminuem a atividade nervosa simp&#225;tica<sup>5,8-10</sup>; enquanto as fun&#231;&#245;es auton&#244;micas card&#237;acas vagal e global parecem melhorar ap&#243;s os mesmos<sup>8</sup>. Os efeitos mais significantes na atividade simp&#225;tica card&#237;aca parecem estar particularmente relacionados &#224; excis&#227;o ou bloqueio do g&#226;nglio estrelado esquerdo e subsequente cadeia simp&#225;tica<sup>11</sup>. Por outro lado, outros estudos experimentais t&#234;m sugerido que a simpatectomia unilateral direita pode potencialmente aumentar a incid&#234;ncia de arritmias ventriculares, em contraste com o bloqueio simp&#225;tico esquerdo<sup>12</sup>. Al&#233;m disso, estudos cl&#237;nicos documentaram que a administra&#231;&#227;o de agentes simpatol&#237;ticos podem ser maladaptativos em pacientes com estado hemodin&#226;mico gravemente comprometido, em quem um t&#244;nus adren&#233;rgico m&#237;nimo &#233; importante, sugerindo que o excesso de inibi&#231;&#227;o simp&#225;tica pode ser delet&#233;rio em pacientes com IC<sup>13</sup>.</p>
    <p>A partir desses dados, podemos especular que um bloqueio simp&#225;tico parcial, incluindo o g&#226;nglio estrelado esquerdo em pacientes com IC sist&#243;lica pode representar uma abordagem eficaz para diminuir a atividade adren&#233;rgica card&#237;aca. Esse fato pode ocorrer enquanto se preserva alguma integridade da fun&#231;&#227;o nervosa simp&#225;tica, uma situa&#231;&#227;o que pode potencialmente resultar em benef&#237;cios cl&#237;nicos e &#224; fun&#231;&#227;o ventricular, sem efeitos delet&#233;rios paradoxais. Sendo assim, o prop&#243;sito do presente estudo foi descrever a t&#233;cnica de bloqueio simp&#225;tico esquerdo por via toracosc&#243;pica, o qual foi utilizado pela primeira vez para o tratamento de pacientes com IC sist&#243;lica grave, a fim de avaliar sua viabilidade e seguran&#231;a.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Crit&#233;rios de sele&#231;&#227;o de pacientes</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes foram selecionados atrav&#233;s do Programa de Insufici&#234;ncia Card&#237;aca de nossa institui&#231;&#227;o, entre aqueles que apresentavam cardiomiopatias dilatadas graves e significante limita&#231;&#227;o funcional, com sintomas intermitentes de classe funcional III ou IV (NYHA), a despeito de tentativas de otimizar a terapia m&#233;dica. Os pacientes tinham o diagn&#243;stico de cardiomiopatia dilatada ou isqu&#234;mica h&#225; mais de dois anos e tamb&#233;m apresentavam fun&#231;&#227;o ventricular esquerda reduzida, caracterizada por fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o ao ecocardiograma &lt; 0.4 e frequ&#234;ncia card&#237;aca &gt; 65 bpm em repouso, a despeito do uso adequado de beta-bloqueadores ou devido ao fato de apresentar intoler&#226;ncia aos mesmos. Pacientes recebendo drogas inotr&#243;picas intravenosas ou em classe funcional IV persistente foram contra-indicados ao bloqueio simp&#225;tico, bem como aqueles que apresentavam arritmias complexas ou intrat&#225;veis e qualquer doen&#231;a n&#227;o-card&#237;aca potencialmente fatal. O consentimento informado foi obtido de acordo com as regras do Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa ap&#243;s discuss&#227;o dos riscos, alternativas e poss&#237;veis benef&#237;cios da cirurgia.</p>
    <p>
      <bold>Bloqueio simp&#225;tico esquerdo endosc&#243;pico revers&#237;vel</bold>
    </p>
    <p>Os procedimentos foram realizados sob anestesia geral com intuba&#231;&#227;o endotraqueal de duplo l&#250;men e a cirurgias foram executadas pelo mesmo cirurgi&#227;o. Os pacientes foram colocados na posi&#231;&#227;o supina e com os bra&#231;os abduzidos. Eletrodos desfibriladores de superf&#237;cie foram colocados rotineiramente. A monitoriza&#231;&#227;o consistiu em eletrocardiograma, an&#225;lises da press&#227;o expirat&#243;ria final de di&#243;xido de carbono, ox&#237;metro de pulso, monitoriza&#231;&#227;o direta da press&#227;o arterial sangu&#237;nea, cateter de Swan-Ganz na art&#233;ria pulmonar e ecocardiograma transesof&#225;gico.</p>
    <p>A cavidade pleural foi abordada atrav&#233;s duas incis&#245;es de 1,0 cm no 5&#186; espa&#231;o intercostal. Na primeira foi inserido um toracosc&#243;pio de 10 mm e 30 graus e no segundo um acesso de instrumento de 10 mm, o qual foi introduzido sob vis&#227;o direta na linha axilar m&#233;dia. A incis&#227;o no 5&#186; espa&#231;o intercostal foi feita mais lateralmente do que na proje&#231;&#227;o da linha axilar anterior, por causa do risco de les&#227;o card&#237;aca, devido &#224; cardiomegalia significante (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura 1</xref>). Durante o procedimento, o paciente foi mantido sob ventila&#231;&#227;o de baixo volume com 100% de oxig&#234;nio.</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0685-00152-gf01.jpg"/></fig>
    <p>A cadeia simp&#225;tica foi facilmente identificada sob a pleural parietal transluminal. A pleural parietal sobre o n&#237;vel desejado foi incisada. O g&#226;nglio estrelado esquerdo foi localizado no primeiro espa&#231;o intercostal, sendo normalmente muito maior do que os outros, pois &#233; constitu&#237;do pelos g&#226;nglios C7, C8 e T1. A amplitude da clipagem incluiu a ter&#231;a parte inferior do g&#226;nglio estrelado e o espa&#231;o interespinhal em n&#237;vel de T3-T4. A por&#231;&#227;o cef&#225;lica do g&#226;nglio estrelado foi preservada para evitar a s&#237;ndrome de Horner e o uso do eletrocaut&#233;rio tamb&#233;m foi evitado pela mesma raz&#227;o. O nervo foi duplamente clipado nos dois locais usando um aplicador de Endoclip de 10 mm (Ethicon, San Angelo, Texas, EUA) (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>). Os comportamentos hemodin&#226;mico e ecocardiogr&#225;fico foram continuamente monitorizados durante as manobras cir&#250;rgicas. Ap&#243;s a aplica&#231;&#227;o do clipe, 10 ml de solu&#231;&#227;o de bupivacaina a 0,25% foram injetados ao longo do local da disseca&#231;&#227;o pleural para analgesia p&#243;s-operat&#243;ria.</p>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0685-00152-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Ao final do procedimento, o pulm&#227;o foi reinflado sob vis&#227;o direta e um pequeno tubo foi inserido para remover o ar atrav&#233;s da incis&#227;o superior, o qual foi removido ao t&#233;rmino da cirurgia. Os dois acessos foram fechados primariamente com suturas absorv&#237;veis.</p>
    <p>
      <bold>Desfechos do estudo</bold>
    </p>
    <p>O objetivo prim&#225;rio do estudo foi avaliar todos os eventos adversos secund&#225;rios ao bloqueio simp&#225;tico esquerdo por toracoscopia durante o procedimento cir&#250;rgico e durante os seis primeiros meses de seguimento. Eventos adversos graves foram definidos como eventos fatais ou potencialmente fatais, e eventos que necessitaram de hospitaliza&#231;&#227;o inesperada. A piora acentuada dos sintomas de IC no per&#237;odo perioperat&#243;rio foi definida como crit&#233;rio para revers&#227;o cir&#250;rgica (remo&#231;&#227;o do clipe). O objetivo secund&#225;rio do estudo foi avaliar os indicadores preliminares de efic&#225;cia atrav&#233;s da melhora na qualidade de vida, com o uso do question&#225;rio de Minnesota (<italic>Minnesota Living with Heart Failure questionnaire</italic>)<sup>14</sup>; teste de caminhada de 6 minutos e avalia&#231;&#227;o de fun&#231;&#227;o ventricular atrav&#233;s de ecocardiografia com Doppler.</p>
    <p>Os dados s&#227;o apresentados como m&#233;dias e desvios-padr&#227;o. As compara&#231;&#245;es foram feitas usando o Teste de Postos com Sinais de Wilcoxon. A randomiza&#231;&#227;o foi realizada atrav&#233;s de <italic>software</italic> apropriado.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Quinze pacientes foram selecionados para o estudo cl&#237;nico Fase I (12 do sexo masculino, com idade m&#233;dia de 52 &#177; 6 anos), com diagn&#243;stico de cardiomiopatia dilatada idiop&#225;tica (8) ou isqu&#234;mica (7). Hist&#243;ria pr&#233;via de infarto agudo do mioc&#225;rdio foi documentada em sete pacientes e tr&#234;s deles tinham sido anteriormente submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio.</p>
    <p>Quatro pacientes apresentavam classe funcional (CF) III e 11 classe II (NYHA) imediatamente antes da cirurgia. Todos eles recebiam dose m&#225;xima de terapia beta-bloqueadora e inibidor de enzima conversora de angiotensina. A fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) obtida atrav&#233;s da ecocardiografia (m&#233;todo de Simpson) foi em m&#233;dia de 22 &#177; 5% a frequ&#234;ncia card&#237;aca m&#233;dia em repouso foi 81 &#177; 3 bpm.</p>
    <p>Dez pacientes foram randomizados em uma abordagem 2:1 para serem submetidos &#224; clipagem do g&#226;nglio infra-estrelar esquerdo e do espa&#231;o interespinhal T3-T4 atrav&#233;s de v&#237;deotoracoscopia, enquanto os outros cinco foram randomizados para o grupo controle. N&#227;o houve diferen&#231;as entre os dois grupos em rela&#231;&#227;o a vari&#225;veis pr&#233;-operat&#243;rias. Dois pacientes do grupo cir&#250;rgico estavam em CF III e oito em CF II, enquanto dois pacientes estavam CF III e tr&#234;s estavam CF II no grupo controle.</p>
    <p>A FEVE m&#233;dia foi 25 &#177; 9% nos pacientes submetidos ao bloqueio simp&#225;tico tor&#225;cico e 23 &#177; 8% no grupo controle. Todos os procedimentos cir&#250;rgicos foram realizados pelo mesmo cirurgi&#227;o. A dura&#231;&#227;o m&#233;dia da cirurgia foi de 48 &#177; 6 minutos e o per&#237;odo de hospitaliza&#231;&#227;o foi de dois dias para todos os pacientes. N&#227;o houve complica&#231;&#245;es intraoperat&#243;rias ou no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio imediato. Durante a clipagem da cadeia simp&#225;tica, n&#227;o houve altera&#231;&#245;es da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda e do comportamento hemodin&#226;mico e n&#227;o foi necess&#225;rio reverter o procedimento cir&#250;rgico no per&#237;odo perioperat&#243;rio.</p>
    <p>Durante os seis primeiros meses de seguimento, dois pacientes do grupo cir&#250;rgico morreram subitamente devido a infarto agudo do mioc&#225;rdio ou a tromboembolismo pulmonar, enquanto estavam em CF II (NYHA). Melhora da IC foi observada em outros sete pacientes, que ficaram em CF I (5) ou II (2) e apenas um paciente n&#227;o apresentou melhora cl&#237;nica e manteve-se em CF III. Tr&#234;s pacientes apresentaram discreto suor compensat&#243;rio na &#225;rea plantar.</p>
    <p>No grupo controle, dois pacientes morreram devido &#224; progress&#227;o da IC depois de tr&#234;s e quatro meses de seguimento. Outro paciente foi hospitalizado devido a choque cardiog&#234;nico e foi submetido a implante de bal&#227;o intra-a&#243;rtico. Os dois pacientes remanescentes estavam CF II aos seis meses de seguimento.</p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria realizada em nove pacientes do grupo cir&#250;rgico mostrou a diminui&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC) m&#233;dia de 78 &#177; 8 para 72 &#177; 5 batimentos por minuto (P=0,144) na monitoriza&#231;&#227;o por Holter. O escore do Question&#225;rio de Minnesota (Minnesota Living with Heart Failure questionnaire) apresentou uma varia&#231;&#227;o de 47 &#177; 16 para 39 &#177; 20 nos pacientes sobreviventes na avalia&#231;&#227;o de seis meses (p=0,192) e o resultado do teste de caminhada de seis minutos (TC6) apresentou melhora significante de 167 &#177; 55 para 197 &#177; 71 metros (p=0,029). A ecocardiografia com Doppler demonstrou a manuten&#231;&#227;o das dimens&#245;es diast&#243;licas do ventr&#237;culo esquerdo (de 70 &#177; 8 para 72 &#177; 10 mm, p=0,28) e a melhora na FEVE de 25 &#177; 9 para 32 &#177; 7 % (p=0,024), como demnostrado na <xref ref-type="fig" rid="f3">Figura 3</xref>.</p>
    <fig id="f3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0685-00152-gf03.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Diversos procedimentos cir&#250;rgicos t&#234;m sido propostos como alternativas ao transplante card&#237;aco para fornecer tratamento paliativo para pacientes com cardiomiopatia dilatada. Estas abordagens s&#227;o justificadas pela possibilidade de reverter os efeitos delet&#233;rios de diferentes mecanismos compensat&#243;rios que s&#227;o ativados para preservar a homeostase cardiovascular durante a progress&#227;o da IC. Aliado ao grande sucesso da terapia com beta-bloqueadores, esse estudo de viabilidade do bloqueio terap&#234;utico simp&#225;tico esquerdo por toracoscopia em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca mostrou resultados promissores, ao demonstrar a factibilidade t&#233;cnica e a seguran&#231;a da aplica&#231;&#227;o da clipagem do g&#226;nglio estrelado e do espa&#231;o inter-espinhal T3-T4 atrav&#233;s de videotoracoscopia em pacientes com cardiomiopatia dilatada. Al&#233;m disso, apesar da ocorr&#234;ncia de duas mortes card&#237;acas n&#227;o-relacionadas, melhora cl&#237;nica e da fun&#231;&#227;o ventricular esquerda foram documentadas nos primeiros seis meses de seguimento nos pacientes sobreviventes.</p>
    <p>Independente de ser apenas um estudo de viabilidade, as modifica&#231;&#245;es observadas no seguimento dos pacientes submetidos ao bloqueio simp&#225;tico esquerdo foram similares &#224;quelas documentadas com a utiliza&#231;&#227;o de outras abordagens bem estabelecidas no tratamento de insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica<sup>15-17</sup>. Al&#233;m disso, como estudo cl&#237;nico Fase I, a presente experi&#234;ncia representa uma abordagem conservadora na realiza&#231;&#227;o cir&#250;rgica do bloqueio simp&#225;tico. A t&#233;cnica poderia ser potencialmente realizada com cauteriza&#231;&#227;o ou ressec&#231;&#227;o da cadeia simp&#225;tica, ou aplicada bilateralmente, amplificando a extens&#227;o do bloqueio.</p>
    <p>N&#227;o h&#225; estudos pr&#233;vios sobre os efeitos do bloqueio simp&#225;tico cir&#250;rgico em pacientes com IC. A real extens&#227;o da interrup&#231;&#227;o da cadeia simp&#225;tica necess&#225;ria para diminuir o impacto da atividade adren&#233;rgica card&#237;aca, sem efeitos delet&#233;rios importantes &#233; dessa forma, desconhecida. V&#225;rios estudos documentaram a diminui&#231;&#227;o do t&#244;nus simp&#225;tico ap&#243;s a simpatectomia bilateral para hiperidrose prim&#225;ria ou angina pectoris, sem resultar em interfer&#234;ncia significante nas atividades auton&#244;micas card&#237;acas vagal e global<sup>8,10</sup>. Achados de estudos de imagem com <sup>123</sup>I-metaiodobenzilguanidina indicam que a simpatectomia tor&#225;cica superior bilateral suprime levemente a ativa&#231;&#227;o do sistema nervoso simp&#225;tico, de forma similar &#224; terapia com beta-bloqueadores<sup>18</sup>. A diminui&#231;&#227;o da densidade de inerva&#231;&#227;o simp&#225;tica card&#237;aca medida por tomografia por emiss&#227;o de p&#243;sitrons (PET) com 6-[<sup>18</sup>F] Fluorodopamina foi tamb&#233;m documentada com a simpatectomia tor&#225;cica bilateral, enquanto a simpatectomia unilateral direita n&#227;o teve efeito aparente sobre esse achado<sup>19</sup>.</p>
    <p>A realiza&#231;&#227;o de um bloqueio simp&#225;tico esquerdo isolado nesse estudo pode assim representar apenas uma pequena modifica&#231;&#227;o na atividade simp&#225;tica card&#237;aca, mas essa abordagem cir&#250;rgica foi justificada nessa investiga&#231;&#227;o cl&#237;nica prim&#225;ria pelo grande risco representado pelo excesso de inibi&#231;&#227;o simp&#225;tica para pacientes com IC. O uso cl&#237;nico de agentes simpatol&#237;ticos, como a moxonidina, foi interrompido prematuramente devido ao aumento na mortalidade<sup>13</sup> e maiores redu&#231;&#245;es nas concentra&#231;&#245;es de norepinefrina plasm&#225;tica ap&#243;s terapia com beta-bloqueadores tamb&#233;m foram relacionadas a maiores taxas de mortalidade na an&#225;lise de subgrupo do estudo <italic>Beta Blocker Evaluation of Survival Trial</italic> (BEST)<sup>20</sup>.</p>
    <p>Adicionalmente a favor do bloqueio simp&#225;tico esquerdo isolado &#233; o fato de que esse procedimento tem sido realizado de forma bem sucedida no tratamento de s&#237;ndrome de QT longo<sup>6</sup> e taquicardia ventricular polim&#243;rfica catecolamin&#233;rgica<sup>7</sup>. A esse respeito, a estrelectomia unilateral esquerda &#233; respons&#225;vel por um aumento no per&#237;odo refrat&#225;rio ventricular similar &#224;quele obtido com a ressec&#231;&#227;o bilateral do g&#226;nglio estrelado, enquanto a estrelectomia isolada direita pode produzir uma diminui&#231;&#227;o paradoxal na refratoriedade<sup>11</sup>. Esse fato pode ser respons&#225;vel pelo aumento na incid&#234;ncia de arritmias ventriculares, uma situa&#231;&#227;o que precisa ser evitada e que &#233; respons&#225;vel por um mecanismo importante de morte em pacientes com IC.</p>
    <p>A realiza&#231;&#227;o do bloqueio simp&#225;tico esquerdo com clipagem, ao inv&#233;s de simpatectomia com cauteriza&#231;&#227;o ou ressec&#231;&#227;o da cadeia simp&#225;tica, nesse estudo, foi baseada na possibilidade de reverter o procedimento na presen&#231;a de efeitos delet&#233;rios imediatos<sup>21</sup>. Entretanto, n&#227;o foram observados eventos adversos relacionados ao procedimento nesse ensaio inicial e a monitoriza&#231;&#227;o intra-operat&#243;ria mostrou apenas uma pequena diminui&#231;&#227;o na resist&#234;ncia vascular perif&#233;rica sem qualquer per&#237;odo de hipotens&#227;o, tornando poss&#237;vel a realiza&#231;&#227;o do procedimento de forma mais convencional e abrangente.</p>
    <p>A ressec&#231;&#227;o ou cauteriza&#231;&#227;o da cadeia simp&#225;tica pode potencialmente ser realizada em pacientes com IC sem qualquer complica&#231;&#227;o adversa, como &#233; observado no tratamento de s&#237;ndrome de QT longo e taquicardia ventricular catecolamin&#233;rgica<sup>6,7</sup>. Entretanto, &#233; importante enfatizar que resultados similares t&#234;m sido obtidos com clipagem ou cauteriza&#231;&#227;o da cadeia simp&#225;tica no tratamento da hiperidrose prim&#225;ria<sup>22</sup>. Qual a import&#226;ncia de realmente interromper as v&#225;rias fibras nervosas que tem conex&#227;o com o cora&#231;&#227;o permanece uma discuss&#227;o em aberto e outros estudos ser&#227;o necess&#225;rios para adequadamente definir a melhor abordagem t&#233;cnica para o bloqueio simp&#225;tico terap&#234;utico em pacientes com IC.</p>
    <p>&#192; semelhan&#231;a de outros tratamentos paliativos da IC, a mortalidade no seguimento p&#243;s-operat&#243;rio do bloqueio simp&#225;tico pode ocorrer por diferentes complica&#231;&#245;es<sup>15-17</sup>. A ocorr&#234;ncia de duas mortes tardias devido a infarto do mioc&#225;rdio ou a tromboembolismo pulmonar nessa s&#233;rie provavelmente foi relacionada &#224; doen&#231;a de base e n&#227;o ao procedimento em si. Por outro lado, a progress&#227;o da IC parece ter se estabilizado e a melhora observada na fun&#231;&#227;o ventricular esquerda abre uma real perspectiva para o uso desse procedimento como tratamento complementar para IC avan&#231;ada devido &#224; cardiomiopatia dilatada ou isqu&#234;mica.</p>
    <p>Em conclus&#227;o, o bloqueio simp&#225;tico tor&#225;cico esquerdo por toracoscopia &#233; fact&#237;vel e parece ser seguro em pacientes com IC grave. Dados explorat&#243;rios desse estudo inicial sugerem que esse procedimento pode potencialmente representar uma abordagem alternativa para o tratamento de cardiomiopatias dilatadas.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Luiz Felipe Pinho Moreira </p>
        <p> Av. Dr. En&#233;as C Aguiar, 44 - bloco2 </p>
        <p> 2&#186; andar - sala13 - Cerqueira C&#233;sar </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="lfelipe@cardiol.br">lfelipe@cardiol.br</email>
        </p>
        <p>
          <email xlink:href="luiz.moreira@incor.usp.br">luiz.moreira@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 20/04/10; revisado recebido em 16/08/10; aceito em 17/08/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Merlet P, Hittinger    L, Dubois-Rand&#233; JL, Castaigne A. Myocardial adrenergic dysinnervation    in dilated cardiomyopathy: cornerstone or epiphenomenon? J Nucl Med. 2002; 43    (4): 536-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Myocardial adrenergic dysinnervation in dilated cardiomyopathy: cornerstone or epiphenomenon?</article-title>
          <source>J Nucl Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>536</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Merlet</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hittinger</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dubois-Rand&#233;</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castaigne</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Brophy JM, Joseph    L, Rouleau JL. Beta-blockers in congestive heart failure: a Bayesian meta-analysis.    Ann Intern Med. 2001; 134 (7): 550-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Beta-blockers in congestive heart failure: a Bayesian meta-analysis</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>550</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>134</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brophy</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joseph</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rouleau</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. de Campos JR,    Kauffman P, Werebe EC, Andrade Filho LO, Kuzniec S, Jatene FB, et al. Quality    of life, before and after thoracic sympathectomy: report on 378 operated patients.    Ann Thorac Surg. 2003; 76 (3): 886-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Quality of life, before and after thoracic sympathectomy: report on 378 operated patients</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>886</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Campos</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kauffman</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Werebe</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrade Filho</surname>
              <given-names>LO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuzniec</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jatene</surname>
              <given-names>FB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Henteleff HJ,    Kalavrouziotis D. Evidence-based review of the surgical management of hyperhidrosis.    Thorac Surg Clin. 2008; 18 (2): 209-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evidence-based review of the surgical management of hyperhidrosis</article-title>
          <source>Thorac Surg Clin</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>209</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Henteleff</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kalavrouziotis</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Tygesen H, Wettervik    C, Claes G, Drott C, Emmanuelsson H, Salem J, et al. Long-term effect of endoscopic    transthoracic sympathicotomy on heart rate variability and QT dispersion in    severe angina pectoris. Int J Cardiol. 1999; 70 (3): 283-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Long-term effect of endoscopic transthoracic sympathicotomy on heart rate variability and QT dispersion in severe angina pectoris</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>283</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tygesen</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wettervik</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Claes</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drott</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emmanuelsson</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salem</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Schwartz PJ,    Priori SG, Cerrone M, Spazzolini C, Odero A, Napolitano C, et al. Left cardiac    sympathetic denervation in the management of high-risk patients affected by    the long-QT syndrome. Circulation. 2004; 109 (15): 1826-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left cardiac sympathetic denervation in the management of high-risk patients affected by the long-QT syndrome</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1826</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>109</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schwartz</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Priori</surname>
              <given-names>SG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cerrone</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spazzolini</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Odero</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Napolitano</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Collura CA,    Johnson JN, Moir C, Ackerman MJ. Left cardiac sympathetic denervation for the    treatment of long QT syndrome and catecholaminergic polymorphic ventricular    tachycardia using video-assisted thoracic surgery. Heart Rhythm. 2009; 6 (6):    752-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Left cardiac sympathetic denervation for the treatment of long QT syndrome and catecholaminergic polymorphic ventricular tachycardia using video-assisted thoracic surgery</article-title>
          <source>Heart Rhythm</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>752</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Collura</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moir</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ackerman</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Cruz J, Sousa    J, Oliveira AG, Silva-Carvalho L. Effects of endoscopic thoracic sympathectomy    for primary hyperhidrosis on cardiac autonomic nervous activity. J Thorac Cardiovasc    Surg. 2009; 137 (3): 664-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of endoscopic thoracic sympathectomy for primary hyperhidrosis on cardiac autonomic nervous activity</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>664</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>137</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cruz</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sousa</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>AG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva-Carvalho</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Vigil L, Calaf    N, Codina E, Fibla JJ, G&#243;mez G, Casan P. Video-assisted sympathectomy    for essential hyperhidrosis: effects on cardiopulmonary function. Chest. 2005;    128 (4): 2702-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Video-assisted sympathectomy for essential hyperhidrosis: effects on cardiopulmonary function</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2702</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>128</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vigil</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Calaf</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Codina</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fibla</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>G&#243;mez</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Casan</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Teodoriya T,    Sakagami S, Ueyama T, Thompson L, Hetzer R. Influences of bilateral endoscopic    transthoracic sympathicotomy on cardiac autonomic nervous activity. Eur J Cardiothorac    Surg. 1999; 15 (2): 194-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influences of bilateral endoscopic transthoracic sympathicotomy on cardiac autonomic nervous activity</article-title>
          <source>Eur J Cardiothorac Surg</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>194</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Teodoriya</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sakagami</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ueyama</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thompson</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hetzer</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Yanowitz F,    Preston JB, Abildskov JA. Functional distribution of right and left stellate    innervations to the ventricles: production of neurogenic electrocardiographic    changes by unilateral alteration of sympathetic tone. Circ Res. 1966; 18 (4):    416-28.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Functional distribution of right and left stellate innervations to the ventricles: production of neurogenic electrocardiographic changes by unilateral alteration of sympathetic tone</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>1966</year>
          </date>
          <fpage>416</fpage>
          <lpage>28</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yanowitz</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Preston</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abildskov</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Schwartz PJ,    Verrier RL, Lown B. Effect of stellectomy and vagotomy on ventricular refractoriness    in dogs. Circ Res. 1977; 40 (6): 536-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of stellectomy and vagotomy on ventricular refractoriness in dogs</article-title>
          <source>Circ Res</source>
          <date>
            <year>1977</year>
          </date>
          <fpage>536</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schwartz</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Verrier</surname>
              <given-names>RL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lown</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Coats AJ. Heart    Failure 99: the MOXCON story. Int J Cardiol. 1999; 71 (2): 109-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart Failure 99: the MOXCON story</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>109</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>71</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Coats</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Carvalho VO,    Guimar&#227;es GV, Carrara D, Bacal F, Bocchi EA. Validation of the portuguese    version of the Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire. Arq Bras Cardiol.    2009; 93 (1): 39-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validation of the portuguese version of the Minnesota Living with Heart Failure Questionnaire</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>39</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>VO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es</surname>
              <given-names>GV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carrara</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacal</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Benicio A,    Moreira LF, Bacal F, Stolf NA, Oliveira SA. Reevaluation of long-term outcomes    of dynamic cardiomyoplasty. Ann Thorac Surg. 2003; 76 (3): 821-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reevaluation of long-term outcomes of dynamic cardiomyoplasty</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>821</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Benicio</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacal</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stolf</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. McAlister FA,    Ezekowitz JA, Wiebe N, Rowe B, Spooner C, Crumley E, et al. Systematic review:    cardiac resynchronization in patients with symptomatic heart failure. Ann Intern    Med. 2004; 141 (5): 381-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Systematic review: cardiac resynchronization in patients with symptomatic heart failure</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>381</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>141</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McAlister</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ezekowitz</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wiebe</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rowe</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spooner</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crumley</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Ribeiro GC,    Lopes M, Antoniali F, Nunes A, Costa CE, Fernandes JL. Importance of the area    of fibrosis at midterm evolution of patients submitted to ventricular reconstruction.    Arq Bras Cardiol. 2009; 93 (6): 564-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Importance of the area of fibrosis at midterm evolution of patients submitted to ventricular reconstruction</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>564</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Antoniali</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nunes</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costa</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandes</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Toyota S, Takimoto    H, Karasawa J, Kato A, Yoshimine T. Evaluation of cardiac sympathetic nerve    function by myocardial 123I-metaiodobenzylguanidine scintigraphy before and    after endoscopic sympathectomy. J Neurosurg. 2004; 100 (3): 512-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evaluation of cardiac sympathetic nerve function by myocardial 123I-metaiodobenzylguanidine scintigraphy before and after endoscopic sympathectomy</article-title>
          <source>J Neurosurg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>512</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Toyota</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takimoto</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karasawa</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kato</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yoshimine</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Moak JP, Eldadah    B, Holmes C, Pechnik S, Goldstein DS. Partial cardiac sympathetic denervation    after bilateral thoracic sympathectomy in humans. Heart Rhythm. 2005; 2: 602-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Partial cardiac sympathetic denervation after bilateral thoracic sympathectomy in humans</article-title>
          <source>Heart Rhythm</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>602</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moak</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eldadah</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holmes</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pechnik</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldstein</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Anderson JL,    Krause-Steinrauf H, Goldman S, Clemson BS, Domanski MJ, Hager WD, et al. Failure    of benefit and early hazard of bucindolol for Class IV heart failure. J Card    Fail. 2003; 9 (4): 266-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Failure of benefit and early hazard of bucindolol for Class IV heart failure</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>266</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krause-Steinrauf</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldman</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clemson</surname>
              <given-names>BS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Domanski</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hager</surname>
              <given-names>WD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Sugimura H,    Spratt EH, Compeau CG, Kattail D, Shargall Y. Thoracoscopic sympathetic clipping    for hyperhidrosis: long-term results and reversibility. J Thorac Cardiovasc    Surg. 2009; 137 (6): 1370-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Thoracoscopic sympathetic clipping for hyperhidrosis: long-term results and reversibility</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1370</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>137</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sugimura</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spratt</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Compeau</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kattail</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shargall</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Coelho MS,    Silva RFKC, Mezzalira G, Bergonse Neto N, Stori W de SJR, dos Santos AF, et    al. T3T4 endoscopic sympathetic blockade versus T3T4 video thoracoscopic sympathectomy    in the treatment of axillary hyperhidrosis. Ann Thorac Surg. 2009; 88 (6): 1780-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>T3T4 endoscopic sympathetic blockade versus T3T4 video thoracoscopic sympathectomy in the treatment of axillary hyperhidrosis</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1780</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Coelho</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>RFKC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mezzalira</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bergonse Neto</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stori W de</surname>
              <given-names>SJR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>dos Santos</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Endoscopic left sympathetic blockade in the treatment for dilated cardiomyopathy</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The level of sympathetic nervous activity is a major determinant of prognosis in patients with heart failure. OBJECTIVE: The purpose of this investigation was to perform a proof-of-principle trial of therapeutic endoscopic left thoracic sympathetic blockade in heart failure patients to assess safety and immediate effects. METHODS: Fifteen patients with dilated cardiomyopathy and left ventricular ejection fraction (LVEF) &lt; 40%, New York Heart Association functional class II or III, and heart rate &gt; 65 bpm, despite either adequate betablocker use or intolerant to it, were enrolled. Ten patients underwent left infra-stellate ganglion plus T3-T4 interspinal space clipping through videothoracoscopy, while the other five patients were randomized to a control group. RESULTS: None of the treated patients had any procedure-related adverse cardiovascular events at the perioperative period. Two patients from the surgical group died due to pulmonary thromboembolism or myocardial infarction within 6 months of the initial follow-up, while three patients from the control group had heart failure progression and died or developed cardiogenic shock during the same period. Treated patients presented improvement in quality of life, level of physical activity and LVEF (from 25 &#177; 9% to 32 &#177; 8%, p=0.024) at 6 months of follow-up, whereas these parameters did not change in control patients. CONCLUSION: Endoscopic left thoracic sympathetic blockade is feasible and appears to be safe in severe heart failure patients. This initial study suggests that this procedure might be an effective alternative approach to sympathetic blockade in the treatment of dilated cardiomyopathies.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart failure</kwd>
        <kwd>cardiomyopathy, dilated</kwd>
        <kwd>stroke volume</kwd>
        <kwd>sympathectomy</kwd>
        <kwd>thoracoscopy</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Endoscopic left sympathetic blockade in the treatment for dilated cardiomyopathy</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Paulo M. P&#234;go-Fernandes; Luiz Felipe P. Moreira; Germano Em&#237;lio C. Souza; Fernando Bacal; Edimar Alcides Bocchi; Noedir Ant&#244;nio G. Stolf; F&#225;bio Biscegli Jatene</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (Incor) do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> The level of sympathetic nervous activity is a major determinant of prognosis in patients with heart failure.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> The purpose of this investigation was to perform a proof-of-principle trial of therapeutic endoscopic left thoracic sympathetic blockade in heart failure patients to assess safety and immediate effects.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Fifteen patients with dilated cardiomyopathy and left ventricular ejection fraction (LVEF) &lt; 40%, New York Heart Association functional class II or III, and heart rate &gt; 65 bpm, despite either adequate betablocker use or intolerant to it, were enrolled. Ten patients underwent left infra-stellate ganglion plus T3-T4 interspinal space clipping through videothoracoscopy, while the other five patients were randomized to a control group.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> None of the treated patients had any procedure-related adverse cardiovascular events at the perioperative period. Two patients from the surgical group died due to pulmonary thromboembolism or myocardial infarction within 6 months of the initial follow-up, while three patients from the control group had heart failure progression and died or developed cardiogenic shock during the same period. Treated patients presented improvement in quality of life, level of physical activity and LVEF (from 25 &#177; 9% to 32 &#177; 8%, p=0.024) at 6 months of follow-up, whereas these parameters did not change in control patients.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Endoscopic left thoracic sympathetic blockade is feasible and appears to be safe in severe heart failure patients. This initial study suggests that this procedure might be an effective alternative approach to sympathetic blockade in the treatment of dilated cardiomyopathies.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart failure; cardiomyopathy, dilated; stroke volume; sympathectomy; thoracoscopy.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The activation of the sympathetic nervous system is an important mechanism involved in the pathophysiology of systolic heart failure. Despite being an adaptive feature to support the failing myocardium, the chronic exposure of the heart to higher norepinephrine concentrations can cause several detrimental and maladaptive effects<sup>1</sup>. Based on this fact, the use of beta-blocker therapy is currently well established in chronic heart failure treatment and it is responsible for significant clinical and survival improvement in patients with left ventricular systolic dysfunction<sup>2</sup>.</p>
      <p>Bilateral endoscopic thoracic sympathectomy has been performed for the treatment of primary hyperhidrosis<sup>3,4</sup> and as a palliative approach to patients with severe angina pectoris<sup>5</sup>. Furthermore, left cardiac sympathetic denervation is described for the treatment of long QT syndrome<sup>6</sup> and catecholaminergic ventricular tachycardia<sup>7</sup>. Recent studies have demonstrated that these procedures decrease sympathetic nervous activity<sup>5,8-10</sup>; while vagal and global cardiac autonomic functions seem to be improved after them<sup>8</sup>. The most significant effects on cardiac sympathetic activity seem to be particularly related to the excision or blockade of the left stellate ganglion and subsequent sympathetic chain<sup>11</sup>. On the other hand, another experimental study suggests that unilateral right sympathectomy can potentially increase the incidence of ventricular arrhythmias, in contrast with the left sympathetic blockade<sup>12</sup>. Furthermore, clinical studies have documented that sympatholytic agent administration can be maladaptive in patients with severely compromised hemodynamics in whom a minimal adrenergic tone is important, suggesting that excessive sympathetic inhibition may be deleterious in heart failure patients<sup>13</sup>.</p>
      <p>Based on these findings, we can speculate that the achievement of a partial sympathetic blockade including the left stellate ganglion in patients with systolic heart failure may represent an effective approach to decrease cardiac noradrenergic drive. This fact could occur while preserving some integrity of the sympathetic nervous function, a situation that can potentially provide clinical and ventricular function benefits without paradoxical deleterious effects. Therefore, the purpose of this study is to describe the technique of a reversible thoracoscopic left sympathetic blockade, which was used for the first time in the treatment of patients with severe systolic heart failure, in order to assess its feasibility and safety.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Patient selection criteria</bold>
      </p>
      <p>Patients were selected by the Heart Failure Program of our Institution, among those with severe dilated cardiomyopathies and significant functional limitation with intermittent New York Heart Association functional class III or IV symptoms despite attempts to optimize medical therapy. They had had a diagnosis of dilated or ischemic cardiomyopathy for more than two years and also had reduced left ventricular function, characterized by echocardiographic ejection fraction &lt; 0.4, and heart rate &gt; 65 beats per minute at rest, despite either adequate beta-blocker use or intolerance to it. Patients using intravenous inotropic drugs or in persistent functional class IV were contraindicated for left sympathetic blockade, as well as those with complex or intractable arrhythmias and any life-threatening noncardiac disease. Informed consent according to our ethical and scientific review board was obtained after discussion of risks, alternatives and possible benefits of the operation.</p>
      <p>
        <bold>Reversible endoscopic left sympathetic blockade</bold>
      </p>
      <p>All procedures were performed under general anesthesia with single-lumen endotracheal intubation and all operations were performed by the same surgeon. The patients were placed in the supine position with the arms abducted. Surface defibrillator electrodes were routinely placed. The monitoring consisted of electrocardiogram, end-tidal CO<sub>2</sub> analyses, pulse oximeter, direct monitoring of arterial blood pressure, a flow-direct pulmonary artery catheter and transesophageal echocardiogram.</p>
      <p>The pleural cavity was entered through two 1.0 cm incisions at the fifth intercostal space, where we inserted the 10-mm, 30-degree thoracoscope and the second 10-mm instrument port, which was introduced under direct vision in the midaxillary line. The incision at the fifth intercostal space was performed more laterally than in the projection of the anterior axillary line, due to risk of heart injury because of the important cardiomegaly (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1</xref>). The anesthesiologist provided low-volume ventilation with 100% oxygen.</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0685-00152-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>The sympathetic chain was easily identified under the transluminal parietal pleura. The parietal pleura overlying the desired level was incised. The left stellate ganglion was located in the first intercostal space and was much larger than the others, as it usually consisted of C7, C8 and T1 ganglia. The range of clipping included the lower third of the stellate ganglion and the T3-T4 interspinal space. The cephalic portion of the stellate ganglion was preserved to avoid Horner's syndrome and the electrocautery use was also avoided due to the same reason. The nerve was double-clipped at the two sites using a 10-mm Endoclip applier (Ethicon, San Angelo, Texas) (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figure 2</xref>). Hemodynamic and echocardiographic behaviors were continuously monitored during these surgical maneuvers.</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0685-00152-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>After the clip application, 10 ml of 0.25% bupivacaine solution was injected along the site of the pleural dissection for postoperative analgesia. The lung was reinflated under direct vision and a small tube was inserted to remove the air through the upper incision, which was removed at the end of the operation. The two port sites were closed primarily with absorbable stitches.</p>
      <p>
        <bold>Study endpoints</bold>
      </p>
      <p>The primary endpoint was to assess all adverse events secondary to thoracoscopic left sympathetic blockade during the surgical procedure and for the duration of the first 6 months of follow-up. Serious adverse events were defined as fatal or life-threatening events and events requiring unexpected hospitalization. A surgical reversal (clip removal) criterion was severe worsening of heart failure symptoms in the perioperative period. The secondary endpoint was to evaluate preliminary indicators of efficacy by improvement in the quality of life using the Minnesota Living with Heart Failure questionnaire<sup>14</sup>; 6-minute walk test distance and ventricular function evaluation by Doppler-echocardiography.</p>
      <p>Data are presented as means and standard deviation. Comparisons were made using Wilcoxon signed rank test. Randomization was performed by appropriate software.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Fifteen patients were enrolled in this phase I clinical trial (12 males, mean age = 52 &#177; 6 years) with a diagnosis of idiopathic (8) or ischemic (7) dilated cardiomyopathy. Previous history of acute myocardial infarction was documented in seven patients and three of them had been previosuly submitted to coronary artery bypass grafting. Four patients were in NYHA functional class III and 11 in class II immediately prior to the operation. All of them were receiving maximal doses of beta-blocker therapy and angiotensin converting enzyme inhibitor. Mean left ventricular ejection fraction obtained by echocardiography (Simpson&#180;s method) was 22 &#177; 5% and the mean heart rate at rest was 81 &#177; 3 bpm.</p>
      <p>Ten patients were randomized in a 2:1 approach to undergo left infrastellate ganglion plus T3-T4 interspinal space clipping through videothoracoscopy, while the other five patients were randomized to a control group. There were no differences between the two groups in relation to the preoperative variables. Two patients from the surgical group were in functional class III and eight in class II, while two patients from the control group were in class III and three in class II. Mean left ventricular ejection fraction was 25 &#177; 9% in the patients submitted to thoracic sympathetic blockade, while it was 23 &#177; 8% in the control group.</p>
      <p>All surgical procedures were performed by the same surgeon. The mean duration of the operation was 48 &#177; 6 minutes and the hospitalization period was two days for every patient. There were no intra or immediate postoperative complications. Normal hemodynamic and left ventricular function behaviors were observed during sympathetic chain clipping and it was not necessary to reverse the surgical procedure at the perioperative period.</p>
      <p>During the first 6-months of follow-up, two patients from the surgical group died suddenly due to acute myocardial infarction or pulmonary thromboembolism, while they were in NYHA functional class II. Heart failure improvement was also observed in other seven patients who were in functional class I (5) or II (2) and only one patient did not improve clinically and was maintained in functional class III. Three patients described slight compensatory sweat at the plantar area.</p>
      <p>In the control group, two patients died due to heart failure progression at 3 and 4 months of follow-up. Another patient was hospitalized due to cardiogenic shock and was submitted to intra-aortic balloon pump implantation. The remaining two patients were in functional class II at 6 months of follow-up.</p>
      <p>Postoperative evaluation performed in nine patients from the surgical group showed the decrease in the mean heart rate at Holter monitoring from 78 &#177; 8 to 72 &#177; 5 beats per minute (P=0.144). Minnesota Living with Heart Failure score decreased from 47 &#177; 16 to 39 &#177; 20 in the surviving patients at the 6-month evaluation (p=0.192) and the six-minute walk test distance significantly improved from 167 &#177; 55 to 197 &#177; 71 meters (p=0.029). Doppler-echocardiography documented the maintenance of left ventricular diastolic dimensions (from 70 &#177; 8 to 72 &#177; 10 mm, p=0.28) and the improvement in left ventricular ejection fraction from 25 &#177; 9 to 32 &#177; 7 % (p=0.024), as shown in <xref ref-type="fig" rid="f3-body2">Figure 3</xref>.</p>
      <fig id="f3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0685-00152-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Surgical procedures have been proposed as alternatives to heart transplantation to provide palliative treatment for patients with dilated cardiomyopathies. These approaches are justified by the possibility to reverse the deleterious effects of different compensatory mechanisms that are activated to preserve cardiovascular homeostasis during heart failure progression. Allied with the great success of beta-blocker therapy, this proof-of-principle trial of therapeutic endoscopic left sympathetic blockade in heart failure patients showed promising results. It demonstrated the technical feasibility and safety of applying left infra-stellate ganglion plus T3-T4 interspinal space clipping through videothoracoscopy in patients with dilated cardiomyopathy. Furthermore, despite the occurrence of two nonrelated cardiac deaths, clinical and left ventricular function improvements were documented during the first six months of follow-up in the surviving patients.</p>
      <p>Regardless of being just a feasibility study, the modifications observed in the follow-up of patients submitted to left sympathetic blockade were similar to those documented with other well established approaches in the treatment of chronic heart failure<sup>15-17</sup>. Furthermore, as a phase I clinical trial, the current experience represents a conservative approach in the surgical achievement of a sympathetic blockade. The technique could be potentially performed with cauterization or resection of the sympathetic chain or applied bilaterally, amplifying the blockade extent.</p>
      <p>There have been no previous studies about the effects of surgical sympathetic blockade in heart failure patients. The real extent of the sympathetic chain disruption necessary to decrease the cardiac noradrenalin drive without important deleterious effects is therefore unknown. Several studies have documented the decrease in sympathetic tone after bilateral sympathectomy for primary hyperhidrosis or angina pectoris, without significant interference with the vagal and global cardiac autonomic activities<sup>8-10</sup>. Findings on <sup>123</sup>I-metaiodobenzylguanidine imaging studies indicate that bilateral upper-thoracic sympathectomy slightly suppresses the activation of the sympathetic nervous system, similarly to beta-blocker therapy<sup>18</sup>. The decrease in cardiac sympathetic innervation density measured by 6-[<sup>18</sup>F]Fluorodopamine positron emission tomographic scanning was also documented with bilateral upper-thoracic sympathectomy, whereas unilateral right-sided sympathectomy had no apparent effects on this finding<sup>19</sup>.</p>
      <p>The performance of an isolated left sympathetic blockade in this study may therefore represent only a minor modification in cardiac sympathetic activity, but this surgical approach was justified in this primary clinical investigation by the great risk represented by the excessive sympathetic inhibition for heart failure patients. The clinical use of sympatholytic agents such moxonidine was terminated prematurely due to increased mortality<sup>13</sup> and higher reductions in plasma norepinephrine concentrations after beta-blocker therapy were also related to higher mortality rates in the Beta Blocker Evaluation of Survival Trial (BEST) subgroup analysis<sup>20</sup>.</p>
      <p>Also in favor of the isolated left sympathetic blockade is the fact that this procedure has been successfully performed for the treatment of long QT syndrome<sup>6</sup> and catecholaminergic polymorphic ventricular tachycardia<sup>7</sup>. In this regard, left unilateral stellectomy is responsible for an increase in the ventricular refractory period similar to that obtained with the bilateral resection of stellate ganglion, whereas the isolated right stellectomy can produce a paradoxical decrease in refractoriness<sup>11</sup>. This fact can be responsible for the increase in ventricular arrhythmia incidence, a situation that need to be avoided and that is responsible for an important mechanism of death in heart failure patients.</p>
      <p>The performance of the left sympathetic blockade using the clipping technique, instead of the sympathectomy with cauterization or resection of the sympathetic chain in this study was based on the possibility of procedure reversal in the presence of immediate deleterious effects<sup>21</sup>. Nevertheless, no procedure-related adverse events were observed in this initial trial and the intra-operative monitoring showed only a slight decrease in the peripheral vascular resistance without any period of hypotension, making it possible to perform the procedure in a more conventional and comprehensive way. The resection or cauterization of the sympathetic chain can be potentially performed in heart failure patients without any adverse complications, as it is observed in the treatment of long QT syndrome and catecholaminergic ventricular tachycardia<sup>6,7</sup>. Nevertheless, it is important to emphasize that similar results have been obtained with clipping or cauterization of the sympathetic chain in the treatment of primary hyperhidrosis<sup>22</sup>. The importance of actually interrupting the several nervous fibers that have connection with the heart is an open discussion and other studies will be necessary to adequately define the best technical approach to therapeutic sympathetic blockade in patients with heart failure.</p>
      <p>Similar to other palliative treatments of heart failure, mortality in the follow-up can occur by different complications<sup>15-17</sup>. The occurrence of two late deaths due to myocardial infarction or pulmonary thromboembolism in this series was probably related to the underlying disease and not to the procedure itself. On the other hand, heart failure progression seems to have stabilized and the observed improvement in left ventricular function opens a real perspective for the use of this procedure as a complementary treatment for advanced heart failure due to dilated or ischemic cardiomyopathy.</p>
      <p>In conclusion, thoracoscopic left thoracic sympathetic blockade is feasible and appears to be safe in severe heart failure patients. Exploratory data of this initial study suggest that this procedure may potentially represent an alternative approach in the treatment of dilated cardiomyopathies.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Bloqueo simp&#225;tico izquierdo por videotoracoscopia en el tratamiento de la cardiomiopat&#237;a dilatada</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El nivel de la actividad nerviosa simp&#225;tica es uno de los m&#225;s importantes determinantes pron&#243;sticos en pacientes con insuficiencia card&#237;aca. OBJETIVO: El prop&#243;sito de esta investigaci&#243;n fue realizar un estudio de viabilidad del empleo del bloqueo simp&#225;tico izquierdo por toracoscopia en pacientes con insuficiencia card&#237;aca (IC) para evaluar la seguridad y los efectos inmediatos. M&#201;TODOS: Quince pacientes con cardiomiopat&#237;a dilatada y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) &lt; 40%, clase funcional II o III (NYHA) y frecuencia card&#237;aca &gt; 65 lpm, a despecho del uso adecuado de betabloqueantes o intolerantes a ellos, fueron seleccionados. Diez pacientes fueron sometidos a clipaje del espacio interespinal a nivel de T3-T4 y de la porci&#243;n inferior de los ganglios estrellados izquierdos a trav&#233;s de videotoracocopia, mientras que otros cinco pacientes fueron randomizados para un grupo control. RESULTADOS: Ninguno de los pacientes operados present&#243; ning&#250;n evento cardiovascular adverso relacionado al procedimiento quir&#250;rgico en el per&#237;odo perioperatorio. Dos pacientes del grupo quir&#250;rgico murieron debido a tromboembolismo pulmonar o infarto de miocardio en los 6 meses de seguimiento inicial, mientras tres pacientes del grupo control presentaron progresi&#243;n de la IC y murieron o desarrollaron shock cardiog&#233;nico en el mismo per&#237;odo. En los pacientes tratados, hubo mejora en la calidad de vida, nivel de actividad f&#237;sica y FEVI (de 25&#177;9% a 32&#177;8%, p=0,024) a los 6 meses de seguimiento, mientras que esos par&#225;metros no se alteraron en los pacientes del grupo control. CONCLUSI&#211;N: El bloqueo simp&#225;tico izquierdo v&#237;a toracoscopia es factible y parece ser seguro en pacientes con IC grave. Este estudio inicial sugiere que este procedimiento puede ser un abordaje alternativo eficaz para el bloqueo simp&#225;tico en el tratamiento de cardiomiopat&#237;as dilatadas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Insuficiencia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>cardiomiopat&#237;a dilatada</kwd>
        <kwd>volumen sist&#243;lico</kwd>
        <kwd>simpatectom&#237;a</kwd>
        <kwd>toracoscopia</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Bloqueo simp&#225;tico izquierdo por videotoracoscopia en el tratamiento de la cardiomiopat&#237;a dilatada</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Paulo M. P&#234;go-Fernandes; Luiz Felipe P. Moreira; Germano Em&#237;lio C. Souza; Fernando Bacal; Edimar Alcides Bocchi; Noedir Ant&#244;nio G. Stolf, F&#225;bio Biscegli Jatene</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (Incor) do Hospital das Cl&#237;nicas da Faculdade de Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> El nivel de la actividad nerviosa simp&#225;tica es uno de los m&#225;s importantes determinantes pron&#243;sticos en pacientes con insuficiencia card&#237;aca.</p>
      <p><bold>OBJETIVO: </bold> El prop&#243;sito de esta investigaci&#243;n fue realizar un estudio de viabilidad del empleo del bloqueo simp&#225;tico izquierdo por toracoscopia en pacientes con insuficiencia card&#237;aca (IC) para evaluar la seguridad y los efectos inmediatos.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS: </bold> Quince pacientes con cardiomiopat&#237;a dilatada y fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) &lt; 40%, clase funcional II o III (NYHA) y frecuencia card&#237;aca &gt; 65 lpm, a despecho del uso adecuado de betabloqueantes o intolerantes a ellos, fueron seleccionados. Diez pacientes fueron sometidos a clipaje del espacio interespinal a nivel de T3-T4 y de la porci&#243;n inferior de los ganglios estrellados izquierdos a trav&#233;s de videotoracocopia, mientras que otros cinco pacientes fueron randomizados para un grupo control.</p>
      <p><bold>RESULTADOS: </bold> Ninguno de los pacientes operados present&#243; ning&#250;n evento cardiovascular adverso relacionado al procedimiento quir&#250;rgico en el per&#237;odo perioperatorio. Dos pacientes del grupo quir&#250;rgico murieron debido a tromboembolismo pulmonar o infarto de miocardio en los 6 meses de seguimiento inicial, mientras tres pacientes del grupo control presentaron progresi&#243;n de la IC y murieron o desarrollaron shock cardiog&#233;nico en el mismo per&#237;odo. En los pacientes tratados, hubo mejora en la calidad de vida, nivel de actividad f&#237;sica y FEVI (de 25&#177;9% a 32&#177;8%, p=0,024) a los 6 meses de seguimiento, mientras que esos par&#225;metros no se alteraron en los pacientes del grupo control.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> El bloqueo simp&#225;tico izquierdo v&#237;a toracoscopia es factible y parece ser seguro en pacientes con IC grave. Este estudio inicial sugiere que este procedimiento puede ser un abordaje alternativo eficaz para el bloqueo simp&#225;tico en el tratamiento de cardiomiopat&#237;as dilatadas.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Insuficiencia card&#237;aca, cardiomiopat&#237;a dilatada, volumen sist&#243;lico, simpatectom&#237;a, toracoscopia.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La activaci&#243;n del sistema nervioso simp&#225;tico es un importante mecanismo envuelto en la fisiopatolog&#237;a de la insuficiencia card&#237;aca sist&#243;lica. A pesar de ser una caracter&#237;stica adaptativa de apoyo al miocardio debilitado, la exposici&#243;n cr&#243;nica del coraz&#243;n a concentraciones m&#225;s altas de norepinefrina puede causar varios efectos perjudiciales y de mal adaptaci&#243;n<sup>1</sup>. Basado en ese hecho, el uso de terapia betabloqueante est&#225; actualmente bien establecida en el tratamiento de la insuficiencia card&#237;aca (IC) cr&#243;nica y es responsable por la significativa mejora cl&#237;nica y la supervivencia de pacientes con disfunci&#243;n sist&#243;lica del ventr&#237;culo izquierdo<sup>2</sup>.</p>
      <p>La simpatectom&#237;a tor&#225;cica endosc&#243;pica bilateral ha sido realizada para el tratamiento de hiperhidrosis primaria<sup>3,4</sup> y como abordaje paliativo para pacientes con angina pectoris grave<sup>5</sup>. Adem&#225;s de eso, la denervaci&#243;n simp&#225;tica card&#237;aca izquierda ha sido descripta como tratamiento del s&#237;ndrome del QT largo<sup>6</sup> y taquicardia ventricular catecolamin&#233;rgica<sup>7</sup>. Estudios recientes han demostrado que esos procedimientos disminuyen la actividad nerviosa simp&#225;tica<sup>5,8-10</sup>, mientras que las funciones auton&#243;micas card&#237;acas vagal y global parecen mejorar despu&#233;s de los mismos<sup>8</sup>. Los efectos m&#225;s significativos en la actividad simp&#225;tica card&#237;aca parecen estar particularmente relacionados a la escisi&#243;n o bloqueo del ganglio estrellado izquierdo y subsecuente cadena simp&#225;tica<sup>11</sup>. Por otro lado, otros estudios experimentales han sugerido que la simpatectom&#237;a unilateral derecha puede potencialmente aumentar la incidencia de arritmias ventriculares, en contraste con el bloqueo simp&#225;tico izquierdo<sup>12</sup>. Adem&#225;s de eso, estudios cl&#237;nicos documentaron que la administraci&#243;n de agentes simpaticol&#237;ticos pueden ser mal adaptativos en pacientes con estado hemodin&#225;mico gravemente comprometido, en quienes un tono adren&#233;rgico m&#237;nimo es importante, sugiriendo que el exceso de inhibici&#243;n simp&#225;tica puede ser delet&#233;reo en pacientes con IC<sup>13</sup>.</p>
      <p>A partir de esos datos, podemos especular que un bloqueo simp&#225;tico parcial, incluyendo el ganglio estrellado izquierdo en pacientes con IC sist&#243;lica puede representar un abordaje eficaz para disminuir la actividad adren&#233;rgica card&#237;aca. Ese hecho puede ocurrir mientras se preserva alguna integridad de la funci&#243;n nerviosa simp&#225;tica, una situaci&#243;n que puede potencialmente resultar en beneficios cl&#237;nicos y de la funci&#243;n ventricular, sin efectos delet&#233;reos paradojales. Siendo as&#237;, el prop&#243;sito del presente estudio fue describir la t&#233;cnica de bloqueo simp&#225;tico izquierdo por v&#237;a toracosc&#243;pica, el cual fue utilizado por primera vez para el tratamiento de pacientes con IC sist&#243;lica grave, a fin de evaluar su viabilidad y seguridad.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Criterios de selecci&#243;n de pacientes</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes fueron seleccionados a trav&#233;s del Programa de Insuficiencia Card&#237;aca de nuestra instituci&#243;n, entre aquellos que presentaban cardiomiopat&#237;as dilatadas graves y significativa limitaci&#243;n funcional, con s&#237;ntomas intermitentes de clase funcional III o IV (NYHA), a despecho de tentativas de optimizar la terapia m&#233;dica. Los pacientes ten&#237;an el diagn&#243;stico de cardiomiopat&#237;a dilatada o isqu&#233;mica hace m&#225;s de dos a&#241;os y tambi&#233;n presentaban funci&#243;n ventricular izquierda reducida, caracterizada por fracci&#243;n de eyecci&#243;n al ecocardiograma &lt; 0.4 y frecuencia card&#237;aca &gt; 65 lpm en reposo, a despecho del uso adecuado de betabloqueantes o debido al hecho de presentar intolerancia a los mismos. Pacientes recibiendo drogas inotr&#243;picas intravenosas o en clase funcional IV persistente fueron contraindicados para el bloqueo simp&#225;tico, as&#237; como aquellos que presentaban arritmias complejas o intratables y cualquier enfermedad no card&#237;aca potencialmente fatal. El consentimiento informado fue obtenido de acuerdo con las reglas del Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n despu&#233;s de discusi&#243;n de los riesgos, alternativas y posibles beneficios de la cirug&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Bloqueo simp&#225;tico izquierdo endosc&#243;pico reversible</bold>
      </p>
      <p>Los procedimientos fueron realizados bajo anestesia general con intubaci&#243;n endotraqueal de doble l&#250;men y las cirug&#237;as fueron ejecutadas por el mismo cirujano. Los pacientes fueron colocados en posici&#243;n supina y con los brazos abducidos. Electrodos desfibriladores de superficie fueron colocados de rutina. El monitoreo consisti&#243; en electrocardiograma, an&#225;lisis de la presi&#243;n expiratoria final de di&#243;xido de carbono, ox&#237;metro de pulso, monitoreo directo de la presi&#243;n arterial sangu&#237;nea, cat&#233;ter de Swan-Ganz en la arteria pulmonar y ecocardiograma transesof&#225;gico.</p>
      <p>La cavidad pleural fue abordada a trav&#233;s de dos incisiones de 1,0 cm en el 5&#186; espacio intercostal. En la primera fue inserido un toracoscopio de 10 mm y 30 grados y en el segundo un acceso de instrumento de 10 mm, el cual fue introducido bajo visi&#243;n directa en la l&#237;nea axilar media. La incisi&#243;n en el 5&#186; espacio intercostal fue hecha m&#225;s lateralmente que en la proyecci&#243;n de la l&#237;nea axilar anterior, por causa del riesgo de lesi&#243;n card&#237;aca, debido a la cardiomegalia significativa (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>). Durante el procedimiento, el paciente fue mantenido bajo ventilaci&#243;n de bajo volumen con 100% de ox&#237;geno.</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0685-00152-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>La cadena simp&#225;tica fue f&#225;cilmente identificada bajo la pleural parietal transluminal. La pleural parietal sobre el nivel deseado fue incisada. El ganglio estrellado izquierdo fue localizado en el primero espacio intercostal, siendo normalmente mucho mayor que los otros, pues es constituido por los ganglios C7, C8 y T1. La amplitud del clipaje incluy&#243; la tercera parte inferior del ganglio estrellado y el espacio interespinal a nivel de T3-T4. La porci&#243;n cef&#225;lica del ganglio estrellado fue preservada para evitar el s&#237;ndrome de Horner y el uso del electrocauterio tambi&#233;n fue evitado por la misma raz&#243;n. El nervio fue doblemente clipado en los dos lugares usando un aplicador de Endoclip de 10 mm (Ethicon, San Angelo, Texas, EUA) (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figura 2</xref>). Los comportamientos hemodin&#225;mico y ecocardiogr&#225;fico fueron continuamente monitoreados durante las maniobras quir&#250;rgicas. Despu&#233;s de la aplicaci&#243;n del clip, 10 ml de soluci&#243;n de bupivacaina a 0,25% fueron inyectados a lo largo del lugar de la disecaci&#243;n pleural para analgesia postoperatoria.</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0685-00152-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Al final del procedimiento, el pulm&#243;n fue reinflado bajo visi&#243;n directa y un peque&#241;o tubo fue inserido para remover el aire a trav&#233;s de la insici&#243;n superior, el cual fue removido al t&#233;rmino de la cirug&#237;a. Los dos accesos fueron cerrados primariamente con suturas absorbibles.</p>
      <p>
        <bold>Desenlaces del estudio</bold>
      </p>
      <p>El objetivo primario del estudio fue evaluar todos los eventos adversos secundarios al bloqueo simp&#225;tico izquierdo por toracoscopia durante el procedimiento quir&#250;rgico y durante los seis primeros meses de seguimiento. Eventos adversos graves fueron definidos como eventos fatales o potencialmente fatales, y eventos que necesitaron hospitalizaci&#243;n inesperada. El empeoramiento acentuado de los s&#237;ntomas de IC en el per&#237;odo perioperatorio fue definido como criterio para reversi&#243;n quir&#250;rgica (remoci&#243;n del clip). El objetivo secundario del estudio fue evaluar los indicadores preliminares de eficacia a trav&#233;s de la mejora en la calidad de vida, con el uso del cuestionario de Minnesota (<italic>Minnesota Living with Heart Failure questionnaire</italic>)<sup>14</sup>, test de caminata de 6 minutos y evaluaci&#243;n de funci&#243;n ventricular a trav&#233;s de ecocardiograf&#237;a con Doppler.</p>
      <p>Los datos son presentados como medias y desv&#237;os-est&#225;ndar. Las comparaciones fueron hechas usando el Test de Puestos con Se&#241;ales de Wilcoxon. La randomizaci&#243;n fue realizada a trav&#233;s de software apropiado.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Quince pacientes fueron seleccionados para el estudio cl&#237;nico Fase I (12 del sexo masculino, con edad media de 52 &#177; 6 a&#241;os), con diagn&#243;stico de cardiomiopat&#237;a dilatada idiop&#225;tica (8) o isqu&#233;mica (7). Historia previa de infarto agudo de miocardio fue documentada en siete pacientes y tres de ellos hab&#237;an sido anteriormente sometidos a cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio.</p>
      <p>Cuatro pacientes presentaban clase funcional (CF) III y 11 clase II (NYHA) inmediatamente antes de la cirug&#237;a. Todos ellos recib&#237;an dosis m&#225;xima de terapia betabloqueante e inhibidor de enzima conversora de angiotensina. La fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) obtenida a trav&#233;s de la ecocardiograf&#237;a (m&#233;todo de Simpson) fue en media de 22 &#177; 5% la frecuencia card&#237;aca media en reposo fue 81 &#177; 3 lpm.</p>
      <p>Diez pacientes fueron randomizados en un abordaje 2:1 para ser sometidos a clipaje del ganglio infraestrelar izquierdo y del espacio interespinal T3-T4 a trav&#233;s de v&#237;deotoracoscopia, mientras los otros cinco fueron randomizados para el grupo control. No hubo diferencias entre los dos grupos en relaci&#243;n a variables preoperatorias. Dos pacientes del grupo quir&#250;rgico estaban en CF III y ocho en CF II, mientras dos pacientes estaban CF III y tres estaban CF II en el grupo control.</p>
      <p>La FEVI media fue 25 &#177; 9% en los pacientes sometidos al bloqueo simp&#225;tico tor&#225;cico y 23 &#177; 8% en el grupo control. Todos los procedimientos quir&#250;rgicos fueron realizados por el mismo cirujano. La duraci&#243;n media de la cirug&#237;a fue de 48 &#177; 6 minutos y el per&#237;odo de hospitalizaci&#243;n fue de dos d&#237;as para todos los pacientes. No hubo complicaciones intraoperatorias o en el per&#237;odo post operatorio inmediato. Durante el clipaje de la cadena simp&#225;tica, no hubo alteraciones de la funci&#243;n ventricular izquierda y del comportamiento hemodin&#225;mico y no fue necesario revertir el procedimiento quir&#250;rgico en el per&#237;odo perioperatorio.</p>
      <p>Durante los seis primeros meses de seguimiento, dos pacientes del grupo quir&#250;rgico murieron s&#250;bitamente debido a infarto agudo de miocardio o a tromboembolismo pulmonar, mientras estaban en CF II (NYHA). Mejora de la IC fue observada en otros siete pacientes, que quedaron en CF I (5) el II (2) y apenas un paciente no present&#243; mejora cl&#237;nica y se mantuvo en CF III. Tres pacientes presentaron discreto sudor compensatorio en el &#225;rea plantar.</p>
      <p>En el grupo control, dos pacientes murieron debido a la progresi&#243;n de la IC despu&#233;s de tres y cuatro meses de seguimiento. Otro paciente fue hospitalizado debido a shock cardiog&#233;nico y fue sometido a implante de bal&#243;n intraa&#243;rtico. Los dos pacientes remanentes estaban CF II a los seis meses de seguimiento.</p>
      <p>La evaluaci&#243;n post operatoria realizada en nueve pacientes del grupo quir&#250;rgico mostr&#243; la disminuci&#243;n de la frecuencia card&#237;aca (FC) media de 78 &#177; 8 a 72 &#177; 5 latidos por minuto (P=0,144) en el monitoreo por Holter. El escore del Cuestionario de Minnesota (Minnesota Living with Heart Failure questionnaire) present&#243; una variaci&#243;n de 47 &#177; 16 a 39 &#177; 20 en los pacientes sobrevivientes en la evaluaci&#243;n de seis meses (p=0,192) y el resultado del test de caminata de seis minutos (TC6) present&#243; mejora significativa de 167 &#177; 55 a 197 &#177; 71 metros (p=0,029). La ecocardiograf&#237;a con Doppler demostr&#243; la manutenci&#243;n de las dimensiones diast&#243;licas del ventr&#237;culo izquierdo (de 70 &#177; 8 a 72 &#177; 10 mm, p=0,28) y la mejora en la FEVI de 25 &#177; 9 a 32 &#177; 7 % (p=0,024), como es demostrado en la <xref ref-type="fig" rid="f3-body3">Figura 3</xref>.</p>
      <fig id="f3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0685-00152-gf03-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Diversos procedimientos quir&#250;rgicos han sido propuestos como alternativas al transplante card&#237;aco para proveer tratamiento paliativo para pacientes con cardiomiopat&#237;a dilatada. Estos abordajes son justificados por la posibilidad de revertir los efectos delet&#233;reos de diferentes mecanismos compensatorios que son activados para preservar la homeostasis cardiovascular durante la progresi&#243;n de la IC. Aliado al gran &#233;xito de la terapia con betabloqueantes, ese estudio de viabilidad del bloqueo terap&#233;utico simp&#225;tico izquierdo por toracoscopia en pacientes con insuficiencia card&#237;aca mostr&#243; resultados promisorios, al demostrar la factibilidad t&#233;cnica y la seguridad de la aplicaci&#243;n del clipaje del ganglio estrellado y del espacio interespinal T3-T4 a trav&#233;s de videotoracoscopia en pacientes con cardiomiopat&#237;a dilatada. Adem&#225;s de eso, a pesar de la ocurrencia de dos muertes card&#237;acas no relacionadas, mejora cl&#237;nica y de la funci&#243;n ventricular izquierda fueron documentadas en los primeros seis meses de seguimiento en los pacientes supervivientes.</p>
      <p>Independientemente de ser apenas un estudio de viabilidad, las modificaciones observadas en el seguimiento de los pacientes sometidos al bloqueo simp&#225;tico izquierdo fueron similares a aquellas documentadas con la utilizaci&#243;n de otros abordajes bien establecidos en el tratamiento de insuficiencia card&#237;aca cr&#243;nica<sup>15-17</sup>. Adem&#225;s de eso, como estudio cl&#237;nico Fase I, la presente experiencia representa un abordaje conservador en la realizaci&#243;n quir&#250;rgica del bloqueo simp&#225;tico. La t&#233;cnica podr&#237;a ser potencialmente realizada con cauterizaci&#243;n o resecci&#243;n de la cadena simp&#225;tica, o aplicada bilateralmente, amplificando la extensi&#243;n del bloqueo.</p>
      <p>No hay estudios previos sobre los efectos del bloqueo simp&#225;tico quir&#250;rgico en pacientes con IC. La real extensi&#243;n de la interrupci&#243;n de la cadena simp&#225;tica necesaria para disminuir el impacto de la actividad adren&#233;rgica card&#237;aca, sin efectos delet&#233;reos importantes es de esa forma, desconocida. Varios estudios documentaron la disminuci&#243;n del tono simp&#225;tico despu&#233;s de la simpatectom&#237;a bilateral para hiperhidrosis primaria o angina pectoris, sin resultar en interferencia significativa en las actividades auton&#243;micas card&#237;acas vagal y global<sup>8,10</sup>. Hallazgos de estudios de imagen con <sup>123</sup>I-metayodobenzilguanidina indican que la simpatectom&#237;a tor&#225;cica superior bilateral suprime levemente la activaci&#243;n del sistema nervioso simp&#225;tico, de forma similar a la terapia con betabloqueantes<sup>18</sup>. La disminuci&#243;n de la densidad de inervaci&#243;n simp&#225;tica card&#237;aca medida por tomograf&#237;a por emisi&#243;n de positrones (PET) con 6-[<sup>18</sup>F] Fluorodopamina fue tambi&#233;n documentada con la simpatectom&#237;a tor&#225;cica bilateral, mientras la simpatectom&#237;a unilateral derecha no tuvo efecto aparente sobre ese hallazgo<sup>19</sup>.</p>
      <p>La realizaci&#243;n de un bloqueo simp&#225;tico izquierdo aislado en ese estudio puede as&#237; representar apenas una peque&#241;a modificaci&#243;n en la actividad simp&#225;tica card&#237;aca, pero ese abordaje quir&#250;rgico fue justificado en esa investigaci&#243;n cl&#237;nica primaria por el gran riesgo representado por el exceso de inhibici&#243;n simp&#225;tica para pacientes con IC. El uso cl&#237;nico de agentes simpaticol&#237;ticos, como la moxonidina, fue interrumpido prematuramente debido al aumento en la mortalidad<sup>13</sup> y mayores reducciones en las concentraciones de norepinefrina plasm&#225;tica despu&#233;s de terapia con betabloqueantes tambi&#233;n fueron relacionadas a mayores tasas de mortalidad en el an&#225;lisis de subgrupo del estudio <italic>Beta Blocker Evaluation of Survival Trial</italic> (BEST)<sup>20</sup>.</p>
      <p>Adicionalmente a favor del bloqueo simp&#225;tico izquierdo aislado est&#225; el hecho de que ese procedimiento ha sido realizado de forma exitosa en el tratamiento del s&#237;ndrome de QT largo<sup>6</sup> y taquicardia ventricular polim&#243;rfica catecolamin&#233;rgica<sup>7</sup>. A ese respecto, la estrelectom&#237;a unilateral izquierda es responsable por un aumento en el per&#237;odo refractario ventricular similar a aquel obtenido con la resecci&#243;n bilateral del ganglio estrellado, mientras la estrelectom&#237;a aislada derecha puede producir una disminuci&#243;n paradojal en la refractariedad<sup>11</sup>. Ese hecho puede ser responsable por el aumento en la incidencia de arritmias ventriculares, una situaci&#243;n que precisa ser evitada y que es responsable por un mecanismo importante de muerte en pacientes con IC.</p>
      <p>La realizaci&#243;n del bloqueo simp&#225;tico izquierdo con clipaje, al contrario de simpatectom&#237;a con cauterizaci&#243;n o resecci&#243;n de la cadena simp&#225;tica, en ese estudio, fue basada en la posibilidad de revertir el procedimiento en la presencia de efectos delet&#233;reos inmediatos<sup>21</sup>. Entre tanto, no fueron observados eventos adversos relacionados al procedimiento en ese ensayo inicial y el monitoreo intraoperatorio mostr&#243; apenas una peque&#241;a disminuci&#243;n en la resistencia vascular perif&#233;rica sin ning&#250;n per&#237;odo de hipotensi&#243;n, volviendo posible la realizaci&#243;n del procedimiento de forma m&#225;s convencional y abarcadora.</p>
      <p>La resecci&#243;n o cauterizaci&#243;n de la cadena simp&#225;tica puede potencialmente ser realizada en pacientes con IC sin ninguna complicaci&#243;n adversa, como es observado en el tratamiento del s&#237;ndrome de QT largo y taquicardia ventricular catecolamin&#233;rgica<sup>6,7</sup>. Entre tanto, es importante enfatizar que resultados similares han sido obtenidos con clipaje o cauterizaci&#243;n de la cadena simp&#225;tica en el tratamiento de la hiperhidrosis primaria<sup>22</sup>. Cual es la importancia de interrumpir realmente las varias fibras nervosas que tienen conexi&#243;n con el coraz&#243;n permanece siendo una discusi&#243;n abierta y otros estudios ser&#225;n necesarios para definir adecuadamente el mejor abordaje t&#233;cnico para el bloqueo simp&#225;tico terap&#233;utico en pacientes con IC.</p>
      <p>A semejanza de otros tratamientos paliativos de la IC, la mortalidad en el seguimiento post operatorio del bloqueo simp&#225;tico puede ocurrir por diferentes complicaciones<sup>15-17</sup>. La ocurrencia de dos muertes tard&#237;as debido a infarto de miocardio o a tromboembolismo pulmonar en esa serie probablemente fue relacionada a la enfermedad de base y no al procedimiento en s&#237;. Por otro lado, la progresi&#243;n de la IC parece haberse estabilizado y la mejora observada en la funci&#243;n ventricular izquierda abre una real perspectiva para el uso de ese procedimiento como tratamiento complementario para IC avanzada debido a la cardiomiopat&#237;a dilatada o isqu&#233;mica. En conclusi&#243;n, el bloqueo simp&#225;tico tor&#225;cico izquierdo por toracoscopia es factible y parece ser seguro en pacientes con IC grave. Datos exploratorios de ese estudio inicial sugieren que ese procedimiento puede potencialmente representar un abordaje alternativo para el tratamiento de cardiomiopat&#237;as dilatadas.</p>
      <p>
        <bold>PotencialConflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de tesis de Doctorado de Germano Em&#237;lio C. Souza, por <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o (Incor)</italic> do hospital das Cl&#237;nicas da faculdade de <italic>Medicina da Universidade de S&#227;o Paulo</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
