<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="case-report">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">PLzjXVHvXtCHzVBXQHc34py</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00021</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001600021</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500621</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010001600021</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Relato de Caso</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Perfura&#231;&#227;o tardia de ventr&#237;culo direito em portador de cardioversor desfibrilador implant&#225;vel</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fagundes</surname>
            <given-names>Alexsandro Alves</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Magalh&#227;es</surname>
            <given-names>Luiz Pereira de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pinheiro</surname>
            <given-names>Jussara</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Flausino</surname>
            <given-names>Leonardo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Souza</surname>
            <given-names>Luciano Rapold</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Salvador</named-content>
          <named-content content-type="state">Bahia</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital Portugu&#234;s da Bahia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>148</fpage>
      <lpage>150</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>16</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>17</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>04</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Descrevemos o caso de uma paciente de 62 anos que retornou para avalia&#231;&#227;o nove meses ap&#243;s implante de cardioversor desfibrilador implant&#225;vel (CDI) com sinais de perfura&#231;&#227;o tardia do ventr&#237;culo direito. S&#227;o discutidos os sinais cl&#237;nicos que permitem o diagn&#243;stico dessa apresenta&#231;&#227;o tardia, assim como as condutas e a frequ&#234;ncia dessa complica&#231;&#227;o na literatura.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Desfibriladores implant&#225;veis</kwd>
        <kwd>ruptura do septo ventricular</kwd>
        <kwd>eletrodos implant&#225;veis</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>26</day>
        <month>01</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>RELATO DE CASO</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Perfura&#231;&#227;o tardia de ventr&#237;culo direito em portador de cardioversor desfibrilador implant&#225;vel</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Alexsandro Alves Fagundes; Luiz Pereira de Magalh&#227;es; Jussara Pinheiro; Leonardo Flausino; Luciano Rapold Souza</bold>
    </p>
    <p>Hospital Portugu&#234;s da Bahia, Salvador, BA - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Descrevemos o caso de uma paciente de 62 anos que retornou para avalia&#231;&#227;o nove meses ap&#243;s implante de cardioversor desfibrilador implant&#225;vel (CDI) com sinais de perfura&#231;&#227;o tardia do ventr&#237;culo direito. S&#227;o discutidos os sinais cl&#237;nicos que permitem o diagn&#243;stico dessa apresenta&#231;&#227;o tardia, assim como as condutas e a frequ&#234;ncia dessa complica&#231;&#227;o na literatura.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Desfibriladores implant&#225;veis, ruptura do septo ventricular, eletrodos implant&#225;veis.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Complica&#231;&#245;es tardias podem ocorrer em portadores de Cardioversor Desfibrilador Implant&#225;vel (CDI). Contudo, manifesta&#231;&#245;es tardias de perfura&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio nem sempre s&#227;o evidentes. Assim, sinais cl&#237;nicos e eletr&#244;nicos caracter&#237;sticos dessa complica&#231;&#227;o devem ser conhecidos para que possam ser pesquisados.</p>
    <p>
      <bold>Relato do caso</bold>
    </p>
    <p>Paciente do sexo feminino, 62 anos, foi submetida a implante de CDI unicameral modelo Atlas VR St Jude em fevereiro de 2008 por epis&#243;dio de taquicardia ventricular sustentada com pr&#233;-s&#237;ncope. Naquela ocasi&#227;o, foi realizado um ecocardiograma que demonstrou fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o de 45%, com pequeno aneurisma na por&#231;&#227;o basal do ventr&#237;culo esquerdo (VE). Uma cineangiocoronariografia foi realizada: coron&#225;rias isentas de aterosclerose. A sorologia para Chagas foi positiva.</p>
    <p>A avalia&#231;&#227;o de 30 dias n&#227;o demonstrou eventos arr&#237;tmicos. A imped&#226;ncia e o limiar de estimula&#231;&#227;o do eletrodo ventricular estavam normais. A paciente permaneceu assintom&#225;tica, em uso de amiodarona, carvedilol e enalapril.</p>
    <p>Ap&#243;s nove meses do implante, a paciente compareceu para a segunda avalia&#231;&#227;o a despeito de ter sido orientada a revis&#227;o com 90 dias. Nesse momento, queixava-se de "pancadas" na barriga, sem sensa&#231;&#227;o de choque. &#192; avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica, chamava a aten&#231;&#227;o a presen&#231;a de solu&#231;os, compat&#237;vel com estimula&#231;&#227;o diafragm&#225;tica. &#192; interroga&#231;&#227;o eletr&#244;nica, evidenciou-se aus&#234;ncia de captura e sensibilidade ventricular. Havia v&#225;rios epis&#243;dios de detec&#231;&#227;o inadequada de taquicardia ventricular deflagrados por ru&#237;dos no canal de sensibilidade, tratados com estimula&#231;&#227;o antitaquicardia (ATP) (<xref ref-type="fig" rid="f1">fig. 1</xref>). O diagn&#243;stico diferencial desse achado &#233; o de um ru&#237;do de interfer&#234;ncia externa (choque el&#233;trico, interfer&#234;ncia magn&#233;tica) ou ru&#237;do interno por problemas no condutor do eletrodo. Nesse caso, os achados de perda de captura e sensibilidade ventricular afastaram a possibilidade de interfer&#234;ncia externa. Tais dados levantaram a suspeita de fratura do eletrodo. A paciente foi orientada para interna&#231;&#227;o de urg&#234;ncia.</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0148-00021-gf01.jpg"/></fig>
    <p>A radiografia de t&#243;rax demonstrou a posi&#231;&#227;o do eletrodo nitidamente fora da &#225;rea card&#237;aca, encostado ao gradil costal. O ecocardiograma n&#227;o demonstrou derrame peric&#225;rdico e a tomografia de t&#243;rax confirmou a presen&#231;a da ponta do eletrodo na cavidade tor&#225;cica, perfurando a parede livre do ventr&#237;culo direito (<xref ref-type="fig" rid="f2">fig. 2</xref>).</p>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0148-00021-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Ap&#243;s discuss&#227;o com a equipe da cirurgia card&#237;aca, optou-se por remover o eletrodo sob vis&#227;o direta com toracotomia, o que foi realizado sem intercorr&#234;ncia. Durante o ato cir&#250;rgico, a remo&#231;&#227;o do eletrodo se deu sem dificuldades, e macroscopicamente n&#227;o foram identificadas les&#245;es no isolamento ou no condutor do eletrodo. Um novo eletrodo foi implantado por via endovascular sob vis&#227;o fluorosc&#243;pica no septo ventricular. A paciente evolui sem intercorr&#234;ncias ou eventos arr&#237;tmicos nos &#250;ltimos oito meses de seguimento.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A perfura&#231;&#227;o aguda das c&#226;maras direitas durante o implante endovascular de eletrodos &#233; complica&#231;&#227;o pouco comum. Geralmente, a apresenta&#231;&#227;o &#233; catastr&#243;fica, com instabilidade hemodin&#226;mica por tamponamento card&#237;aco e potencial desfecho fatal. Outro dado importante dessa complica&#231;&#227;o &#233; que a manifesta&#231;&#227;o geralmente &#233; reconhecida na fase aguda peri-implante<sup>1</sup>. Sua identifica&#231;&#227;o requer um alto grau de suspei&#231;&#227;o cl&#237;nica diante de sinais de instabilidade hemodin&#226;mica, aumento da silhueta card&#237;aca, estimula&#231;&#227;o fr&#234;nica e perda do eletrograma intracavit&#225;rio. A radiografia de t&#243;rax e o ecocardiograma p&#243;s-implante podem ser &#250;teis na identifica&#231;&#227;o de apresenta&#231;&#245;es subcl&#237;nicas. Al&#233;m das complica&#231;&#245;es hemodin&#226;micas potencialmente fatais, a perfura&#231;&#227;o do VD pode comprometer a fun&#231;&#227;o de reconhecimento de arritmias ventriculares, inviabilizando o potencial de prote&#231;&#227;o do CDI. H&#225; relato de caso de perfura&#231;&#227;o tardia do VD identificada inicialmente pela perda do potencial intracavit&#225;rio, ainda que sem modifica&#231;&#227;o da posi&#231;&#227;o do eletrodo &#224; radiografia<sup>2</sup>.</p>
    <p>Recentemente t&#234;m sido relatadas na literatura apresenta&#231;&#245;es tardias de perfura&#231;&#245;es card&#237;acas n&#227;o documentadas na fase aguda do implante. Em um estudo retrospectivo recente, 100 pacientes com marcapasso ou CDI implantado foram submetidos a tomografia de t&#243;rax. Todos os pacientes eram assintom&#225;ticos. Foram encontradas perfura&#231;&#245;es em at&#233; 15% dessa casu&#237;stica, incluindo perfura&#231;&#245;es atriais. O tempo m&#233;dio entre o implante e a detec&#231;&#227;o radiol&#243;gica da perfura&#231;&#227;o foi de 106 meses. Nos pacientes sem perfura&#231;&#227;o, o tempo m&#233;dio entre o implante e a realiza&#231;&#227;o da TC de t&#243;rax foi de 43 meses (p=0,0002). Isso demonstra como podem evoluir cronicamente perfura&#231;&#245;es n&#227;o reconhecidas clinicamente. Fatores relacionados &#224; cardiopatia estrutural, assim como o tipo de eletrodo utilizado podem estar relacionados a essa complica&#231;&#227;o. Todos os pacientes estavam com os dispositivos normofuncionantes, sem altera&#231;&#245;es de imped&#226;ncia, e n&#227;o houve casos de tamponamento card&#237;aco. Os autores apontam para a natureza benigna e assintom&#225;tica dessa complica&#231;&#227;o frequentemente n&#227;o reconhecida e provavelmente muitas vezes sem necessidade de interven&#231;&#227;o<sup>3</sup>.</p>
    <p>O comprometimento da sensibilidade do eletrograma intracavit&#225;rio compromete a detec&#231;&#227;o de arritmias ventriculares inviabilizando o potencial de terapia, assim como pode determinar ru&#237;dos no circuito de sensibilidade ventricular e deflagrar choques inapropriados. Nessa paciente, felizmente os ru&#237;dos deflagraram terapia indolor (ATP) que n&#227;o foi percebida pela paciente.</p>
    <p>Perfura&#231;&#227;o do VD &#233;, portanto, complica&#231;&#227;o relativamente frequente e subdiagnosticada. Nem sempre o aspecto radiol&#243;gico &#233; diagn&#243;stico. Altera&#231;&#245;es de sensibilidade e estimula&#231;&#227;o fr&#234;nica devem ser valorizadas, o que foi decisivo para a suspeita cl&#237;nica no nosso caso. A maioria das apresenta&#231;&#245;es tardias tem evolu&#231;&#227;o benigna; contudo, &#233; necess&#225;ria uma aten&#231;&#227;o especial aos par&#226;metros de sensibilidade, imped&#226;ncia e limiares, que podem comprometer a fun&#231;&#227;o de terapias para arritmias ventriculares.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Alexsandro Alves Fagundes </p>
        <p> Rua Prof. Amilcar Falc&#227;o, 20/901 - Barra </p>
        <p> 40140-480 - Salvador, BA - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="alexfagundes@cardiol.br">alexfagundes@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="alexfagundes2@gmail.com">alexfagundes2@gmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 17/06/09; revisado recebido em 16/08/09; aceito em 04/03/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Geyfman V, Storm    RH, Lico SC, Oren JW 4th. Cardiac tamponade as complication of active-fixation    atrial lead perforations: proposed mechanism and management algorithm. Pacing    Clin Electrophysiol. 2007; 30 (4): 498-501.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac tamponade as complication of active-fixation atrial lead perforations: proposed mechanism and management algorithm</article-title>
          <source>Pacing Clin Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>498</fpage>
          <lpage>501</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Geyfman</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Storm</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lico</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oren JW</surname>
              <given-names>4th</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Satpathy R,    Hee T, Esterbrooks D, Mohiuddin S. Delayed defibrillator lead perforation: an    increasing phenomenon. Pacing Clin Electrophysiol. 2007; 30: 28-32. Pacing Clin    Electrophysiol. 2008; 31 (1): 10-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Delayed defibrillator lead perforation: an increasing phenomenon</article-title>
          <source>Pacing Clin Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>28</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Satpathy</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hee</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Esterbrooks</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mohiuddin</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Hirschl DA,    Jain VR, Spindola-Franco H, Gross JN, Haramati LB. Prevalence and characterization    of asymptomatic pacemaker and ICD lead perforation on CT. Pacing Clin Electrophysiol.    2007; 30 (1): 28-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence and characterization of asymptomatic pacemaker and ICD lead perforation on CT</article-title>
          <source>Pacing Clin Electrophysiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>28</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hirschl</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jain</surname>
              <given-names>VR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spindola-Franco</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gross</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haramati</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Case Report</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Delayed right ventricular perforation in patient with implantable cardioverter - defibrillator</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>We describe the case of a 62-year-old patient who returned for evaluation nine months after receiving an implantable cardioverter-defibrillator (ICD) with signs of delayed right ventricular (RV) perforation. The clinical signs that allowed the diagnosis of this late presentation to be achieved are discussed herein, as well as the conduct and the frequency of this complication in the literature.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Defibrillators, implantable</kwd>
        <kwd>ventricular septal rupture</kwd>
        <kwd>electrodes, implantable</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASE REPORT</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Delayed right ventricular perforation in patient with implantable cardioverter - defibrillator</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Alexsandro Alves Fagundes; Luiz Pereira de Magalh&#227;es; Jussara Pinheiro; Leonardo Flausino; Luciano Rapold Souza</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital Portugu&#234;s da Bahia, Salvador, BA - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>We describe the case of a 62-year-old patient who returned for evaluation nine months after receiving an implantable cardioverter-defibrillator (ICD) with signs of delayed right ventricular (RV) perforation. The clinical signs that allowed the diagnosis of this late presentation to be achieved are discussed herein, as well as the conduct and the frequency of this complication in the literature.</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Defibrillators, implantable; ventricular septal rupture; electrodes, implantable.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Delayed complications can occur in patients that have received an implantable cardioverter-defibrillator (ICD) device. However, late manifestations of myocardial perforation are not always evident. Thus clinical and electronic signs that are characteristic of this complication must be known so that they can be studied.</p>
      <p>
        <bold>Case report</bold>
      </p>
      <p>A 62-year-old female patient was submitted to a single-chamber ICD implantation, model Atlas VR St Jude, in February 2008 due to an episode of sustained ventricular tachycardia with pre-syncope.</p>
      <p>At that time, an echocardiogram was performed, which showed an ejection fraction (EF) of 45% with a small aneurism in the basal region of the LV.</p>
      <p>A coronary angiography was performed and showed no signs of atherosclerosis. The serological test for Chagas' disease was positive.</p>
      <p>The 30-day assessment did not show the presence of arrhythmic events. The impedance and the ventricular lead stimulation threshold were normal. The patient remained asymptomatic and was treated with amiodarone, carvedilol and enalapril.</p>
      <p>Nine months after the implantation, the patient came for reassessment, although she had been instructed to return after 90 days. At that time, she complained of "thumps" in the abdomen without the sensation of shock. At the clinical evaluation, the presence of hiccups compatible with diaphragmatic stimulation was observed. The electronic interrogation showed absence of ventricular capture and sensitivity. There were several episodes of inadequate detection of ventricular tachycardia triggered by artifact noise in the sense channel, treated with anti-tachycardia stimulation (ATP) (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figure 1</xref>). The differential diagnosis of this finding that of external noise (electric shock, magnetic interference) or internal noise due to problems in the lead conductor. In this case, the findings of loss of ventricular capture and sensitivity ruled out the possibility of external interference. Such data raised the hypothesis of electrode fracture. The patient was referred to emergency hospital admission.</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0148-00021-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>The chest X-ray disclosed that the position of the lead was clearly outside the cardiac area, next to the costal grid. The echocardiogram did not show pericardial effusion and the chest tomography confirmed the presence of the electrode tip in the chest cavity, perforating the right ventricular free wall (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figure 2</xref>).</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0148-00021-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>After discussing the case with the cardiac surgical team, it was decided to remove the lead under direct visualization through a thoracotomy, which was carried out uneventfully. During the surgical procedure, the lead was removed without difficulty and no injuries were macroscopically identified in the lead isolation or conductor. A new lead was implanted by endovascular technique under fluoroscopic view in ventricular septum.</p>
      <p>The patient presented an uneventful evolution with no arrhythmic events in the last 8 months of follow-up.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Acute right ventricular perforation during endovascular electrode implantation is an uncommon complication. Usually, the presentation is catastrophic, with hemodynamic instability due to cardiac tamponade and potentially fatal outcome. Another important information on this complication is that its manifestation is usually recognized in the acute phase of peri-implantation<sup>1</sup>. Its identification requires a high degree of clinical suspicion in the presence of signs of hemodynamic instability, increased cardiac silhouette, phrenic nerve stimulation and loss of the intracavitary electrogram.</p>
      <p>The post-implantation chest X-ray and echocardiogram might be useful in the identification of subclinical presentations. In addition to the potentially fatal hemodynamic complications, the RV perforation can impair the recognition of ventricular arrhythmias, preventing the ICD protection potential. There have been reports of delayed RV perforation that was initially identified by the loss of intracavitary potential, even though there was no change in the electrode position at the X-ray<sup>2</sup>.</p>
      <p>Recently, late presentations of cardiac perforation not documented at the acute phase of the implantation have been reported in the literature. In a recent retrospective study, 100 patients that had received a pacemaker or ICD were submitted to a chest tomography. All patients were asymptomatic. Perforations were identified in up to 15% of this series, including atrial perforations. The mean time between the implantation and the chest CT was 43 months (p=0.0002). This fact demonstrates how perforations that go clinically undetected can develop chronically.</p>
      <p>Factors related to structural cardiopathy, as well as the type of lead used might be related to this complication. All the patients had normally-functioning devices, with no impedance alterations and no cases of cardiac tamponade. The authors point out the benign and asymptomatic characteristics of this complication that often goes undetected and that many times does not require intervention<sup>3</sup>.</p>
      <p>The sense impairment of the intracavitary electrogram hinders the detection of ventricular arrhythmias, preventing the therapy success, as well as being able to determine noise in the ventricular sense circuit and trigger inappropriate shocks. In this patient, fortunately, the noise triggered painless therapy (ATP), which was not perceived by the patient.</p>
      <p>The right ventricular perforation is, therefore, a relatively frequent and underdiagnosed complication. The radiological aspect is not always diagnostic. Alterations in phrenic sensitivity and stimulation must be taken into account, which was decisive for the clinical suspicion in our case. Most late presentations present benign evolutions; however, it is necessary to pay special attention to the parameters of sensitivity, impedance and thresholds, which can impair the therapeutic function in ventricular arrhythmias.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Perforaci&#243;n tard&#237;a de VD en portador de DCI</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Describimos un caso de una mujer de 62 a&#241;os que regres&#243; para evaluaci&#243;n nueve meses despu&#233;s de implantaci&#243;n de un desfibrilador cardiaco implantable (DCI) con signos de perforaci&#243;n tard&#237;a del ventr&#237;culo derecho. Se discuten los signos cl&#237;nicos que permitan el diagn&#243;stico de esta presentaci&#243;n tard&#237;a, as&#237; como el comportamiento y la frecuencia de esta complicaci&#243;n en la literatura.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Desfibriladores implant&#225;veis</kwd>
        <kwd>ruptura do septo ventricular</kwd>
        <kwd>eletrodos implant&#225;veis</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CASO CL&#205;NICO</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Perforaci&#243;n tard&#237;a de VD en portador de DCI</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Alexsandro Alves Fagundes; Luiz Pereira de Magalh&#227;es; Jussara Pinheiro; Leonardo Flausino; Luciano Rapold Souza</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital Portugu&#234;s da Bahia, Salvador, BA - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p>Describimos un caso de una mujer de 62 a&#241;os que regres&#243; para evaluaci&#243;n nueve meses despu&#233;s de implantaci&#243;n de un desfibrilador cardiaco implantable (DCI) con signos de perforaci&#243;n tard&#237;a del ventr&#237;culo derecho. Se discuten los signos cl&#237;nicos que permitan el diagn&#243;stico de esta presentaci&#243;n tard&#237;a, as&#237; como el comportamiento y la frecuencia de esta complicaci&#243;n en la literatura.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Desfibriladores implant&#225;veis, ruptura do septo ventricular, eletrodos implant&#225;veis.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Complicaciones tard&#237;as pueden producirse en portadores de Desfibrilador Cardioversor Implantable (DCI). Sin embargo, las manifestaciones tard&#237;as de la perforaci&#243;n del miocardio no son siempre evidentes. Por lo tanto, los signos cl&#237;nicos y electr&#243;nicos caracter&#237;sticos de esta complicaci&#243;n deben conocerse para que puedan investigarse.</p>
      <p>
        <bold>Caso Cl&#237;nico</bold>
      </p>
      <p>Paciente de sexo femenino, 62 a&#241;os, se someti&#243; a una implantaci&#243;n de DCI unicameral modelo Atlas VR St Jude en feb./2008 por episodio de taquicardia ventricular sostenida con pres&#237;ncope. En aquella ocasi&#243;n, se llev&#243; a cabo un ecocardiograma que demostr&#243; fracci&#243;n de eyecci&#243;n del 45% con un peque&#241;o aneurisma en la porci&#243;n basal del VI. Una cineangiocoronariograf&#237;a se llev&#243; a cabo: coronarias exentas de aterosclerosis. La serolog&#237;a para Chagas fue positiva.</p>
      <p>La evaluaci&#243;n de 30 d&#237;as no mostr&#243; eventos arr&#237;tmicos. La impedancia y el umbral de estimulaci&#243;n del electrodo ventricular estaban normales. El paciente permaneci&#243; asintom&#225;tico, en uso de amiodarona, carvendilol y enalapril.</p>
      <p>Tras nueve meses del implante, la paciente compareci&#243; para la segunda evaluaci&#243;n a pesar de haber recibido instrucciones para revisar con 90 d&#237;as. En este punto, se quej&#243; de "golpes" en el vientre sin sensaci&#243;n de choque. A la evaluaci&#243;n cl&#237;nica, llam&#243; la atenci&#243;n sobre la presencia de hipos compatible con la estimulaci&#243;n diafragm&#225;tica. En la interrogaci&#243;n electr&#243;nica, se evidenci&#243; la ausencia de captura y sensibilidad ventricular. Hubo varios episodios de detecci&#243;n inadecuada de taquicardia ventricular deflagrados por ruidos en el canal de sensibilidad, tratados con estimulaci&#243;n antitaquicardia (ATP) (<xref ref-type="fig" rid="es_21f01-body3">Fig. 1</xref>). El diagn&#243;stico diferencial de este hallazgo es el de un ruido de interferencia externa (choque el&#233;ctrico, interferencia magn&#233;tica) o ruido interno por problemas en el conductor del electrodo. En este caso, los hallazgos de p&#233;rdida de captura y la sensibilidad ventricular alejaron la posibilidad de interferencia externa. Dichos datos plantearon la sospecha de fractura del electrodo. Se orient&#243; al paciente a la hospitalizaci&#243;n de emergencia.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_21f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0148-00021-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>La radiograf&#237;a de t&#243;rax mostr&#243; claramente la posici&#243;n del electrodo n&#237;tidamente fuera del &#225;rea card&#237;aca, tocando a la caja tor&#225;cica. El ecocardiograma no mostr&#243; derramen peric&#225;rdico y la tomograf&#237;a de t&#243;rax confirm&#243; la presencia de la punta del electrodo en la cavidad tor&#225;cica, perforando la pared libre del ventr&#237;culo derecho (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Fig. 2</xref>).</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0148-00021-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>Despu&#233;s de la discusi&#243;n con el equipo de cirug&#237;a cardiaca, se decidi&#243; retirar el electrodo bajo visi&#243;n directa con toracotom&#237;a, que se realiz&#243; sin intercurrencia. Durante la el acto quir&#250;rgico, la eliminaci&#243;n del electrodo se realiz&#243; sin dificultades, y no se identificaron lesi&#243;n macrosc&#243;picamente en el aislamiento o en el conductor del electrodo. Un nuevo electrodo se implant&#243; por v&#237;a endovascular bajo visi&#243;n fluorosc&#243;pica en el septo pista se implant&#243; a trav&#233;s de endovascular en vista fluorosc&#243;pica en el tabique ventricular. La paciente evoluciona sin intercurrencias o eventos arr&#237;tmicos en los &#250;ltimos ocho meses de seguimiento.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La perforaci&#243;n aguda de las c&#225;maras derechas durante la implantaci&#243;n endovascular de los electrodos es una complicaci&#243;n poco frecuente. En general, la presentaci&#243;n es catastr&#243;fica, con inestabilidad hemodin&#225;mica por taponamiento card&#237;aco y potencialmente desenlace fatal. Otro dato importante de esta complicaci&#243;n es que la manifestaci&#243;n se reconoce generalmente en la fase aguda periimplante<sup>1</sup>. Su identificaci&#243;n requiere un alto grado de sospecha cl&#237;nica ante signos de inestabilidad hemodin&#225;mica, aumento de la silueta card&#237;aca, estimulaci&#243;n fr&#233;nica y p&#233;rdida del electrograma intracavitario. La radiograf&#237;a de t&#243;rax y la ecocardiograf&#237;a posimplantaci&#243;n pueden ser &#250;tiles en la identificaci&#243;n de las presentaciones subcl&#237;nicas. Adem&#225;s de las complicaciones hemodin&#225;micas potencialmente fatales, la perforaci&#243;n del VD puede comprometer la funci&#243;n de reconocimiento de las arritmias ventriculares, inviabilizando el potencial de protecci&#243;n del DCI. Hay un caso cl&#237;nico de perforaci&#243;n tard&#237;a del VD identificada inicialmente por la p&#233;rdida del potencial intracavitario, aunque sin cambiar la posici&#243;n del electrodo a la radiograf&#237;a<sup>2</sup>.</p>
      <p>Recientemente se han referido en la literatura a presentaciones tard&#237;as de perforaciones card&#237;acas no documentadas en la fase aguda de la implantaci&#243;n. En un estudio retrospectivo reciente, 100 pacientes con marcapasos o DCI implantado fueron sometidos a tomograf&#237;a de t&#243;rax. Todos los pacientes eran asintom&#225;ticos. Las perforaciones se encontraron en hasta el 15% de esta casu&#237;stica, incluyendo perforaciones atriales. El tiempo medio entre la implantaci&#243;n y la detecci&#243;n radiol&#243;gica de la perforaci&#243;n fue de 106 meses. En los pacientes sin perforaci&#243;n, el tiempo promedio entre el implante y la realizaci&#243;n de la TC de t&#243;rax fue de 43 meses (p = 0,0002). Esto muestra como pueden evolucionar cr&#243;nicamente perforaciones no reconocidas cl&#237;nicamente. Factores relacionados a la cardiopat&#237;a estructural, as&#237; como el tipo de electrodo utilizado pueden estar relacionados a esta complicaci&#243;n. Todos los pacientes estaban son los dispositivos funcionando normalmente sin alteraciones de impedancia y ning&#250;n caso de taponamiento card&#237;aco. Los autores apuntan a una naturaleza benigna y asintom&#225;tica de esta complicaci&#243;n frecuentemente no reconocida y probablemente muchas veces sin necesidad de intervenci&#243;n<sup>3</sup>.</p>
      <p>El compromiso de la sensibilidad del electrograma intracavitario compromete la detecci&#243;n de arritmias ventriculares inviabilizando el potencial de la terapia, as&#237; como puede determinar ruidos en el circuito de sensibilidad ventricular y deflagrar choques inapropiados. En esta paciente, afortunadamente, los ruidos provocaron terapia indolora (ATP), que no fue percibida por la paciente.</p>
      <p>La perforaci&#243;n del VD es, por lo tanto, una complicaci&#243;n relativamente frecuente y subdiagnosticada. Ni siempre el aspecto radiol&#243;gico es diagn&#243;stico. Alteraciones de sensibilidad y estimulaci&#243;n fr&#233;nica deben ser valoradas, lo que fue decisivo para la sospecha cl&#237;nica en nuestro caso. La mayor&#237;a de las presentaciones tard&#237;as tiene una evoluci&#243;n benigna; sin embargo, se requiere una atenci&#243;n especial a los par&#225;metros de sensibilidad, la impedancia y umbrales, que pueden comprometer la funci&#243;n de los tratamientos para las arritmias ventriculares.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
