<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="article-commentary">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">xfcbB7QgyN43SdxybBC7TCK</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00019</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001600019</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500619</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010001600019</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Correla&#231;&#227;o Anatomo-Cl&#237;nica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>CaSo 6/2010 - mulher de 70 anos, hipertensa e diab&#233;tica, com infiltrado intersticial e alveolar pulmonar bilateral, tosse seca, dispneia, inapet&#234;ncia e sem febre</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ara&#250;jo J&#250;nior</surname>
            <given-names>Augusto Celso de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Furtado</surname>
            <given-names>Reno Holanda</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Castelli</surname>
            <given-names>Jussara Bianchi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">HC </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Instituto do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>12</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>6</issue>
      <fpage>139</fpage>
      <lpage>143</lpage>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>26</day>
        <month>01</month>
        <year>2011</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>CORRELA&#199;&#195;O ANATOMO-CL&#205;NICA</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>CaSo 6/2010 - mulher de 70 anos, hipertensa e diab&#233;tica, com infiltrado intersticial e alveolar pulmonar bilateral, tosse seca, dispneia, inapet&#234;ncia e sem febre</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Augusto Celso de Ara&#250;jo J&#250;nior; Reno Holanda Furtado; Jussara Bianchi Castelli</bold>
    </p>
    <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold> Bronquiolite Obliterante, neoplasias pulmonares, met&#225;stase neopl&#225;sica, pneumonia por pneumocystis.</p>
    <p>Mulher de 70 anos de idade, hipertensa, diab&#233;tica, procurou atendimento m&#233;dico por tosse seca, dispneia, inapet&#234;ncia e des&#226;nimo.</p>
    <p>A paciente sabia ser portadora de hipertens&#227;o arterial desde a idade de 37 anos, de diabetes melito desde os 56 anos e de hipertrigliceridemia.</p>
    <p>No primeiro atendimento no hospital (junho/92), ent&#227;o com 56 anos de idade, queixou-se de palpita&#231;&#245;es taquic&#225;rdicas com dura&#231;&#227;o de 20 minutos, sem s&#237;ncope. Fazia uso de 75 mg de captopril, 50 mg de clortalidona, 600 mg de quinidina e 0,25 mg de digoxina.</p>
    <p>O exame f&#237;sico revelou peso de 54 kg, altura de 1,49 m, press&#227;o arterial de 170/110 mmHg. No exame f&#237;sico, foi identificado sopro sist&#243;lico +/4+ em &#225;rea mitral. O restante do exame f&#237;sico n&#227;o revelou altera&#231;&#245;es. O eletrocardiograma (junho/92) mostrou ritmo sinusal, sobrecarga ventricular esquerda, infradesnivelamento de ST em V<sub>5</sub> e V<sub>6</sub> e presen&#231;a de onda U (<xref ref-type="fig" rid="f1">Figura1</xref>).</p>
    <fig id="f1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf01.jpg"/></fig>
    <p>A radiografia de t&#243;rax (junho/92) revelou aumento +/4+ da &#225;rea card&#237;aca. A avalia&#231;&#227;o laboratorial (junho/92) apresentou: creatinina de 0,8 mg/dl, s&#243;dio de 143 mEq/l, pot&#225;ssio de 3 mEq/l, glicemia de 178 mg/dl, colesterol total de 203 mg/dl e triglic&#233;rides 536 de mg/dl. Foram prescritos 25 mg de hidroclorotiazida, 20 mg de enalapril, 25 mg de espironolactona e 240 mg de verapamil di&#225;rios.</p>
    <p>O ecocardiograma (ago/92) mostrou hipertrofia conc&#234;ntrica discreta (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>). Avalia&#231;&#227;o laboratorial na evolu&#231;&#227;o (1995) revelou glicemia de 145 mg/dl, colesterol de 253 mg/dl, HDL de 28 mg/dl e triglic&#233;rides de 702 mg/dl. Foram introduzidos 05 mg de glibenclamida, 400 mg de bezafibrato e 20 mg de sinvastatina.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Na evolu&#231;&#227;o, os registros de press&#227;o arterial obtidos nas consultas revelavam press&#227;o arterial elevada apesar da prescri&#231;&#227;o de alfa metildopa, hidralazina, clonidina e anlodipino. O diabetes manteve-se tamb&#233;m sem controle e foi aumentada a dose de glibenclamida para 10 mg, sendo, posteriormente, introduzida a insulina NPH. Segundo a pr&#243;pria paciente, era dif&#237;cil seguir a prescri&#231;&#227;o medicamentosa.</p>
    <p>A cintilografia renal din&#226;mica (DTPA) (2001) foi normal. O eletrocardiograma din&#226;mico (Holter de 24 h, em 2001) mostrou 100 extrass&#237;stoles atriais isoladas e 04 taquicardias atriais de curta dura&#231;&#227;o, com m&#225;ximo de tr&#234;s batimentos. O ecocardiograma (2002) n&#227;o revelou informa&#231;&#245;es adicionais na evolu&#231;&#227;o (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>). Nesse per&#237;odo, a paciente permaneceu assintom&#225;tica.</p>
    <p>A um m&#234;s da interna&#231;&#227;o, a paciente passou a apresentar tosse seca e dispneia, inapet&#234;ncia e des&#226;nimo. Negou febre e procurou novamente atendimento m&#233;dico no Hospital.</p>
    <p>O exame f&#237;sico (27/out/2005) revelou frequ&#234;ncia respirat&#243;ria de 28 respira&#231;&#245;es por minuto, pulso de 90 batimentos por minuto, press&#227;o arterial de 120 / 80 mmHg. O exame dos pulm&#245;es apresentou estertores de bases pulmonares. O exame do cora&#231;&#227;o foi considerado normal e o do abdome n&#227;o revelou altera&#231;&#245;es. Havia edema do membro superior direito com diminui&#231;&#227;o de pulso radial direito.</p>
    <p>O eletrocardiograma (27/out/2005) revelou ritmo sinusal, frequ&#234;ncia de 88 batimentos por minuto e altera&#231;&#245;es discretas da repolariza&#231;&#227;o ventricular (<xref ref-type="fig" rid="f2">Figura 2</xref>). A radiografia de t&#243;rax apresentou infiltrados intersticial e alveolar bilateralmente, sugestivos de pneumonia.</p>
    <fig id="f2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf02.jpg"/></fig>
    <p>A avalia&#231;&#227;o laboratorial mostrou taxas de: hemoglobina, 14,1 g/dl; hemat&#243;crito, 43,0%; leuc&#243;citos, 11.100/mm&#179; (neutr&#243;filos 77,0%, eosin&#243;filos 0,0%, linf&#243;citos 13,0%, mon&#243;citos 10,0%); plaquetas, 183.000/mm&#179;; ureia, 55 mg/dl; creatinina, 0,7 mg/dl; pot&#225;ssio, 4,1 mEq/l; s&#243;dio, 144 mEq/l; glicose, 187 mg/dl; INR 1,2; e TTPa (rela&#231;&#227;o paciente/controle) 1. A satura&#231;&#227;o sangu&#237;nea de oxig&#234;nio em ar ambiente era 80,0%.</p>
    <p>O ecocardiograma revelou hipertrofia acentuada de ventr&#237;culo esquerdo, com fun&#231;&#227;o sist&#243;lica normal e insufici&#234;ncia tric&#250;spide moderada (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>).</p>
    <p>Foram administradas ceftriaxona 02 g e claritomicina 01 g di&#225;rios. N&#227;o houve melhora do quadro respirat&#243;rio e os antibi&#243;ticos foram substitu&#237;dos por 12 g de piperacilina, 1,5 g de tazobactama e inibidor de complemento drotrecogina alfa ativada (Xigris<sup>&#174;</sup>).</p>
    <p>Houve piora progressiva do quadro com broncoespasmos intensos e insufici&#234;ncia respirat&#243;ria levando &#224; intuba&#231;&#227;o traqueal para suporte respirat&#243;rio. Seguiu-se instabilidade hemodin&#226;mica, hipotens&#227;o e parada cardiorrespirat&#243;ria em atividade el&#233;trica sem pulso depois de 12 dias de hospitaliza&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>Aspectos cl&#237;nicos</bold>
    </p>
    <p>Este trabalho apresenta o caso de uma paciente do sexo feminino, de 70 anos de idade, que veio a falecer ap&#243;s quadro respirat&#243;rio de instala&#231;&#227;o subaguda, culminando em instabilidade hemodin&#226;mica e &#243;bito no 12&#186; dia de interna&#231;&#227;o. O passado m&#233;dico revelava diabetes melito, hipertrigliceridemia e hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica mal controlados, al&#233;m de atendimentos pr&#233;vios no servi&#231;o de sa&#250;de com queixa de palpita&#231;&#245;es.</p>
    <p>A princ&#237;pio, a queixa mencionada de palpita&#231;&#245;es poderia ser devida &#224; arritmia supraventricular (extrass&#237;stoles atriais). Durante a evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica da paciente, n&#227;o houve men&#231;&#227;o a sintomas de insufici&#234;ncia card&#237;aca congestiva e seus exames ecocardiogr&#225;ficos sempre mostravam fun&#231;&#227;o sist&#243;lica ventricular preservada. O exame mais recente apontava, no entanto, ventr&#237;culo esquerdo com hipertrofia conc&#234;ntrica e di&#226;metros cavit&#225;rios dentro da normalidade, o que seria esperado em uma paciente idosa portadora de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica de longa data. Fato de destaque no &#250;ltimo exame ecocardiogr&#225;fico foi tamb&#233;m a insufici&#234;ncia tric&#250;spide moderada, que poderia ser correlacionada com quadro de pneumopatia que se desenvolveu antes da evolu&#231;&#227;o para o &#243;bito.</p>
    <p>H&#225; de se notar que os fatores de risco cardiovascular mal controlados e a idade avan&#231;ada faziam da paciente uma potencial portadora de doen&#231;a arterial coronariana, embora tal fato n&#227;o deva estar relacionado &#224; doen&#231;a que culminou na sua morte. Cabe lembrar que, apesar de n&#227;o haver men&#231;&#227;o no presente caso a sintomas t&#237;picos de insufici&#234;ncia coronariana, tal possibilidade n&#227;o pode ser descartada, uma vez que sintomas at&#237;picos, como palpita&#231;&#245;es, fadiga, tontura e dispneia de causa n&#227;o esclarecida, s&#227;o mais prevalentes nos pacientes idosos e nos diab&#233;ticos. Portanto, a doen&#231;a arterial coronariana poderia se apresentar como um diagn&#243;stico no presente caso, por&#233;m n&#227;o foram citadas provas de isquemia mioc&#225;rdica ou angiografia coronariana.</p>
    <p>Por fim, como doen&#231;a que levou &#224; &#250;ltima interna&#231;&#227;o da referida paciente, apresenta-se um quadro respirat&#243;rio de in&#237;cio subagudo (um m&#234;s) acompanhado por sintomas constitucionais (adinamia, anorexia). O quadro radiol&#243;gico e cl&#237;nico aponta para pneumopatia parenquimatosa difusa com infiltrado de padr&#227;o misto, alv&#233;olo-intersticial. As primeiras causas que v&#234;m &#224; tona diante desse quadro s&#227;o infecciosas. A evolu&#231;&#227;o arrastada, o leucograma inexpressivo, o acometimento difuso e a m&#225; resposta &#224; antibioticoterapia colocam o diagn&#243;stico de pneumonia bacteriana como pouco prov&#225;vel. Pneumonites e pneumonias por v&#237;rus (como o citomegalov&#237;rus) e <italic>Pneumocystis jirovecci</italic> poderiam se manifestar dessa maneira, mas geralmente acometem hospedeiros com defici&#234;ncia de imunidade celular<sup>1</sup>, o que aparentemente n&#227;o era o caso dessa paciente. A etiologia tuberculosa merece men&#231;&#227;o em nosso meio, al&#233;m de doen&#231;as pulmonares causadas por fungos, por&#233;m, em ambos os casos, esperaria-se um contexto epidemiol&#243;gico prop&#237;cio, o que n&#227;o foi citado no presente caso.</p>
    <p>Causas inflamat&#243;rias ou autoimunes tamb&#233;m justificariam o quadro pulmonar apresentado. Bronquiolite obliterante pode se manifestar com curso subagudo e sintomas sist&#234;micos, radiografia lembrando padr&#227;o misto e constitui uma possibilidade para o presente caso<sup>2</sup>. Outra hip&#243;tese a ser discutido &#233; a de neoplasias. Carcinoma bronqu&#237;olo-alveolar comum em mulheres n&#227;o fumantes, como &#233; o caso dessa paciente, pode evoluir com dissemina&#231;&#227;o alveolar, podendo se apresentar como infiltrado pulmonar<sup>3</sup>. Outro fato que corrobora tal hip&#243;tese &#233; o edema de membro superior direito e diminui&#231;&#227;o do pulso radial direito que podem ser secund&#225;rios &#224; compress&#227;o regional pelo tumor. A linfangite carcinomatosa pode se apresentar como infiltrado pulmonar difuso, como no presente caso, tendo apresenta&#231;&#227;o cl&#237;nica de tosse e dispneia de r&#225;pida evolu&#231;&#227;o. Est&#225; comumente associada &#224; neoplasia de mama, pulm&#227;o, est&#244;mago, c&#243;lon, pr&#243;stata e p&#226;ncreas<sup>4</sup>. Assim, a pesquisa de outras neoplasias prim&#225;rias estaria indicada nesse caso.</p>
    <p>Pneumopatias agudas podem se associar tamb&#233;m a doen&#231;as autoimunes como l&#250;pus e artrite reumatoide, embora a paciente estivesse fora da faixa et&#225;ria caracter&#237;stica de tais doen&#231;as. Por &#250;ltimo, n&#227;o se pode deixar de mencionar as pneumopatias associadas a drogas, sendo as mais caracter&#237;sticas a amiodarona e o metotrexate. Entretanto, a paciente n&#227;o fazia uso de tais drogas.</p>
    <p>Como causa final do &#243;bito, a paciente evoluiu com quadro de choque refrat&#225;rio, que poderia ser explicado pela ocorr&#234;ncia de infec&#231;&#227;o nosocomial superajuntada culminando em sepse, ou, menos prov&#225;vel, pela ocorr&#234;ncia de tromboembolismo pulmonar, ou ainda por fen&#244;meno isqu&#234;mico mioc&#225;rdico agudo, n&#227;o se relacionando, necessariamente, com a doen&#231;a pulmonar.</p>
    <p>
      <bold>Dr. Augusto Celso de Ara&#250;jo J&#250;nior</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Dr. Reno Holanda Furtado</bold>
    </p>
    <p><bold>Hip&#243;tese diagn&#243;stica:</bold> Assim, no presente caso, como diagn&#243;stico sindr&#244;mico, temos o infiltrado pulmonar bilateral associado a grave hipoxemia, tendo como poss&#237;veis etiologias: bronquiolite obliterante, neoplasia pulmonar, met&#225;stase pulmonar ou, por &#250;ltimo, causa infecciosa como pneumocistose.</p>
    <p>
      <bold>Dr. Augusto Celso de Ara&#250;jo J&#250;nior</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Dr. Reno Holanda Furtado</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Necropsia</bold>
    </p>
    <p>Na necropsia, o cora&#231;&#227;o apresentava aumento do peso (395 g; normal para mulher entre 250 a 300 g) &#224; custa de hipertrofia conc&#234;ntrica, entre leve e moderada, do ventr&#237;culo esquerdo, que resultava numa cavidade quase virtual (<xref ref-type="fig" rid="f3">Figura 3</xref>). Foram tamb&#233;m observados rins atr&#243;ficos, com a superf&#237;cie bastante granulosa, devido &#224; arteriolosclerose renal intensa ou nefrosclerose benigna. Tais aspectos, card&#237;aco e renal, foram associados &#224; hist&#243;ria cl&#237;nica de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica. Havia ainda, no p&#243;lo superior do rim esquerdo, tumor nodular medindo 6 x 5,5 x 4,5 cm, constitu&#237;do por tecido macio, acinzentado, com &#225;reas de necrose e hemorragia. A histologia mostrou tratar-se de carcinoma de c&#233;lulas renais, padr&#227;o papilar (<xref ref-type="fig" rid="f4">Figura 4</xref>). O exame dos demais &#243;rg&#227;os demonstrou ainda dissemina&#231;&#227;o neopl&#225;sica maci&#231;a via linf&#225;tica com linfangite carcinomatosa pulmonar e m&#250;ltiplas met&#225;stases em linfonodos paratraqueais e para-a&#243;rticos mediastinais (<xref ref-type="fig" rid="f05">Figura 5</xref>). Detectou-se ainda, em consequ&#234;ncia disso, derrames cavit&#225;rios: ascite e hidroperic&#225;rdio (1.000 ml e 100 ml de l&#237;quido amarelo citrino, respectivamente).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="f05">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <fig id="f3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf04.jpg"/></fig>
    <fig id="f4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf05.jpg"/></fig>
    <p>Outros achados de necropsia foram: adenoma da suprarrenal direita (3,5 x 2,5 x 1,5 cm) e cistadenoma mucinoso do ov&#225;rio esquerdo (3 x 2,5 x 2 cm), ambos sem sinais de malignidade.</p>
    <p>A causa do &#243;bito foi carcinomatose e choque misto, com repercuss&#245;es em: sistema nervoso central (edema cerebral difuso, com hernia&#231;&#227;o de am&#237;gdalas cerebelares); pulm&#245;es de choque; necrose centrolobular hep&#225;tica; prov&#225;vel necrose tubular aguda renal; e enantema difuso em trato digestivo, com segmentos hemorr&#225;gicos em jejuno, &#237;leo e c&#243;lon ascendente.</p>
    <p>
      <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
    </p>
    <p><bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos:</bold> cardiopatia hipertensiva; nefrosclerose benigna; carcinoma de c&#233;lulas renais, padr&#227;o papilar; linfangite carcinomatosa pulmonar; m&#250;ltiplas met&#225;stases de carcinoma em linfonodos paratraqueais e para-a&#243;rticos mediastinais; adenoma da suprarrenal; cistadenoma mucinoso do ov&#225;rio; choque misto.</p>
    <p>
      <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Coment&#225;rios</bold>
    </p>
    <p>O carcinoma de c&#233;lulas renais (CCR) representa 85,0% dos c&#226;nceres renais<sup>5</sup>, sendo mais frequente na 6&#170; e 7&#170; d&#233;cadas de vida, com preval&#234;ncia masculina de 2:1<sup>6</sup>. Geralmente, apresenta-se como massa &#250;nica centrada no c&#243;rtex, mas aparece na forma de m&#250;ltiplos n&#243;dulos em 5,0% dos casos e, em 1,0%, &#233; bilateral<sup>6</sup>. A classifica&#231;&#227;o dos CCR foi feita com base em estudos citogen&#233;ticos, gen&#233;ticos e histol&#243;gicos, sendo os principais: c&#233;lulas claras (a maioria), papilar, como no paciente aqui descrito (cerca de 15,0%) e crom&#243;fobo (5,0%), este &#250;ltimo de melhor progn&#243;stico<sup>6,7</sup>.</p>
    <p>Na maior parte dos casos, o CCR &#233; tumor espor&#225;dico. Nas formas familiares autoss&#244;micas dominantes [s&#237;ndrome de von Hippel-Lindau, resultante de uma muta&#231;&#227;o no gene VHL: <italic>hemangioblastomas no enc&#233;falo, medula espinhal e/ou retina, cistos renais e carcinoma de c&#233;lulas renais, cistos e tumores pancre&#225;ticos, tumores neuroend&#243;crinos e, ainda, cistoadenomas de epid&#237;dimo e ligamento redondo</italic>], ocorre geralmente em pacientes mais jovens. Os crit&#233;rios diagn&#243;sticos para casos isolados s&#227;o: exist&#234;ncia de dois hemangioblastomas (de sistema nervoso central ou retina) ou de um hemangioblastoma somado a uma manifesta&#231;&#227;o visceral. Nos casos familiares, s&#243; uma manifesta&#231;&#227;o j&#225; &#233; suficiente para o diagn&#243;stico<sup>8</sup>. Assim sendo, apesar da detec&#231;&#227;o neste caso de les&#245;es c&#237;sticas em ov&#225;rio e adenoma de suprarrenal, altera&#231;&#245;es mais raras tamb&#233;m descritas nesta s&#237;ndrome, o n&#227;o achado de anormalidades importantes para o crit&#233;rio diagn&#243;stico, tais como o hemangioblastoma, carcinoma renal do "tipo c&#233;lulas claras" (n&#227;o o papilar), e o feocromocitoma, associando-se ainda a idade desta paciente, favorecem tratar-se de tumor espor&#225;dico. O gene VHL atualmente est&#225; implicado na carcinog&#234;nese do carcinoma renal de c&#233;lulas claras, tanto familiar quanto espor&#225;dico. J&#225; o carcinoma papilar heredit&#225;rio (heran&#231;a autoss&#244;mica dominante) apresenta uma s&#233;rie de anomalias g&#234;nicas e muta&#231;&#245;es no proto-oncogene MET<sup>9</sup>.</p>
    <p>Os fatores de risco, entre outros, incluem: tabagismo, exposi&#231;&#227;o ambiental ou ocupacional a produtos de petr&#243;leo e metais pesados, obesidade, hipertens&#227;o arterial, doen&#231;a renal c&#237;stica adquirida (associada &#224; di&#225;lise) e analg&#233;sicos<sup>5</sup>.</p>
    <p>Clinicamente, o CCR apresenta-se com a tr&#237;ade de dor costovertebral, massa abdominal e hemat&#250;ria (a mais confi&#225;vel, que pode ser intermitente e microsc&#243;pica) em apenas em 9,0% dos casos<sup>6</sup>. Esse tumor pode permanecer silencioso at&#233; alcan&#231;ar grandes dimens&#245;es, para depois produzir febre e sintomas constitucionais (mal-estar, fraqueza, emagrecimento). Muitas vezes sua detec&#231;&#227;o &#233; incidental, atrav&#233;s de exames radiol&#243;gicos n&#227;o invasivos de ultrassonografia, tomografia ou resson&#226;ncia magn&#233;tica, realizadas por raz&#245;es n&#227;o renais, com um aumento acima de 30,0% no diagn&#243;stico precoce<sup>10</sup>. O CCR &#233; considerado um dos grandes "simuladores", pois, al&#233;m de febre e de sintomas constitucionais, produz grande variedade de sintomas sist&#234;micos n&#227;o relacionados com o rim devido &#224; secre&#231;&#227;o de pept&#237;dios e fatores humorais, as s&#237;ndromes paraneopl&#225;sicas: anemia (diminui&#231;&#227;o da eritropietina); policitemia (hiperprodu&#231;&#227;o de eritropoetina); hipercalcemia (paratorm&#244;nio-s&#237;mile); hipertens&#227;o (aumento da renina); disfun&#231;&#227;o hep&#225;tica (s&#237;ndrome de Stauffer - doen&#231;a hep&#225;tica na aus&#234;ncia de met&#225;stase, nefrog&#234;nica transit&#243;ria, com colestase, n&#237;veis altos de fosfatase alcalina, alfa2-globulina, prolongamento do tempo de tromboplastina e hipoalbuminemia); feminiliza&#231;&#227;o e masculiniza&#231;&#227;o; s&#237;ndrome de Cushing; eosinofilia; rea&#231;&#245;es leucemoides e amiloidose. Tem a tend&#234;ncia a metastatizar extensamente antes de produzir quaisquer sinais e sintomas, sendo os locais mais comuns: os pulm&#245;es (mais de 50,0%); ossos (33,0%); linfonodos regionais; f&#237;gado; suprarrenal; e sistema nervoso central<sup>6</sup>.</p>
    <p>Quanto ao progn&#243;stico, a sobrevida global em 05 anos depende do est&#225;dio do tumor ap&#243;s nefrectomia, existindo tamb&#233;m outros fatores progn&#243;sticos bem definidos na evolu&#231;&#227;o do CCR, como arquitetura sarcomatoide, grau histol&#243;gico nuclear, o tamanho do tumor e a presen&#231;a de invas&#227;o microvascular intratumoral. A sobrevida &#233; melhor nos casos de achado incidental. O &#250;nico tratamento potencialmente curativo existente &#233; a nefrectomia<sup>6,10</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
    </p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Vera D. Aiello </p>
        <p> InCor - Av. Dr. En&#233;as de Carvalho Aguiar, 44 </p>
        <p> 05403-000 - S&#227;o Paulo, SP </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p><bold>Editor da Se&#231;&#227;o:</bold> Alfredo Jos&#233; Mansur (<email xlink:href="ajmansur@incor.usp.br">ajmansur@incor.usp.br</email>) </p>
    <p><bold>Editores Associados:</bold> Desid&#233;rio Favarato (<email xlink:href="dclfavarato@incor.usp.br">dclfavarato@incor.usp.br</email>) </p>
    <p> Vera Demarchi Aiello (<email xlink:href="anpvera@incor.usp.br">anpvera@incor.usp.br</email>)</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Kovacs JA, Gill    VJ, Meshnick S, Masur H. New insights into transmission, diagnosis, and drug    treatment of Pneumocystis carinii pneumonia. JAMA. 2001;286(19):2450-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>New insights into transmission, diagnosis, and drug treatment of Pneumocystis carinii pneumonia</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2450</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>19</issue>
          <volume>286</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kovacs</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gill</surname>
              <given-names>VJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meshnick</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Masur</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Ryu JH, Myers    JL, Swensen SJ. Bronchiolar disorders. Am J Respir Crit Care Med. 2003;168(11):1277-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Bronchiolar disorders</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1277</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>168</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ryu</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Myers</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Swensen</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Read WL, Page    NC, Tierney RM, Piccirillo JF, Govidan Rl. The epidemiology of bronchioloalveolar    carcinoma over the past two decades: analysis of the SEER database. Lung Cancer.    2004;45(2):137-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The epidemiology of bronchioloalveolar carcinoma over the past two decades: analysis of the SEER database</article-title>
          <source>Lung Cancer</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>137</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Read</surname>
              <given-names>WL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Page</surname>
              <given-names>NC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tierney</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Piccirillo</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Govidan</surname>
              <given-names>Rl.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Martynychen    MG, Rabelo LM, Silva RLF, Escuissato DL. Carcinomatous lymphangitis as the initial    manifestation of ovarian adenocarcinoma. J Bras Pneumol. 2007;33(5):609-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Carcinomatous lymphangitis as the initial manifestation of ovarian adenocarcinoma</article-title>
          <source>J Bras Pneumol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>609</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martynychen</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rabelo</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>RLF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Escuissato</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Laber DA. Risk    factors, classification, and staging of renal cell cancer. Med Oncol. 2006;23(4):443-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors, classification, and staging of renal cell cancer</article-title>
          <source>Med Oncol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>443</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Laber</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Rosai J. Rosai    and Ackerman's surgical pathology. 9th ed. New York: Elsevier; 2004. p. 1251-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Rosai and Ackerman's surgical pathology</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1251</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rosai</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Epstein JI,    Eble JN, Sauter G, Sesterhenn IA. (eds). World Health Organization Classification    of tumors: pathology and genetics of tumours of the urinary system and male    genital organs. Lyon: IARC Press; 2004. p. 110.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>World Health Organization Classification of tumors: pathology and genetics of tumours of the urinary system and male genital organs</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>110</fpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Epstein</surname>
              <given-names>JI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eble</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sauter</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sesterhenn</surname>
              <given-names>IA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Gatti R, Pereira    MAA, Giannella Neto D. S&#237;ndrome de von Hippel-Lindau. Arq Bras Endocrinol    Metab. 1999;43(5):377-88.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>S&#237;ndrome de von Hippel-Lindau</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>377</fpage>
          <lpage>88</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gatti</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>MAA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giannella Neto</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Merino MJ. What    is new in renal pathology? Int J Surg Pathol. 2010; 18 (3 Suppl): 98S-100S.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>What is new in renal pathology?</article-title>
          <source>Int J Surg Pathol</source>
          <date>
            <year>2010</year>
          </date>
          <fpage>98S</fpage>
          <lpage>100S</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Merino</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Dall'Oglio    M, Srougi M, Ortiz V, Nesrallah L, Gon&#231;alves PD, Leite KM, et al. Carcinoma    de c&#233;lulas renais incidentais e sintom&#225;ticos: fatores patol&#243;gicos    e sobrevida. Rev Assoc Med Bras. 2004,50(1):27-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Carcinoma de c&#233;lulas renais incidentais e sintom&#225;ticos: fatores patol&#243;gicos e sobrevida</article-title>
          <source>Rev Assoc Med Bras.</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>27</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dall'Oglio</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Srougi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ortiz</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nesrallah</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gon&#231;alves</surname>
              <given-names>PD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leite</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Caso 6 - mujer de 70 a&#241;os, hipertensa y diab&#233;tica, con infiltrado intersticial y alveolar pulmonar bilateral, tos seca, disnea, inapetencia y sin fiebre</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CORRELACI&#211;N ANATOMOCL&#205;NICA</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Caso 6 - mujer de 70 a&#241;os, hipertensa y diab&#233;tica, con infiltrado intersticial y alveolar pulmonar bilateral, tos seca, disnea, inapetencia y sin fiebre</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Augusto Celso de Ara&#250;jo J&#250;nior; Reno Holanda Furtado; Jussara Bianchi Castelli</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Bronquiolite Obliterante, neoplasias pulmonares, met&#225;stase neopl&#225;sica, pneumonia por pneumocystis.</p>
      <p>Mujer de 70 a&#241;os de edad, hipertensa, diab&#233;tica, procur&#243; atenci&#243;n m&#233;dica por tos seca, disnea, inapetencia y des&#225;nimo.</p>
      <p>La paciente sab&#237;a que era portadora de hipertensi&#243;n arterial desde la edad de 37 a&#241;os, de diabetes mellitus desde los 56 a&#241;os y de hipertrigliceridemia.</p>
      <p>En la primer atenci&#243;n en el Hospital (junio/92), entonces con 56 a&#241;os de edad, se quej&#243; de palpitaciones taquic&#225;rdicas con duraci&#243;n de 20 minutos, sin s&#237;ncope. Hac&#237;a uso de 75 mg de captopril, 50 mg de clortalidona, 600 mg de quinidina y 0,25 mg de digoxina.</p>
      <p>El examen f&#237;sico revel&#243; peso de 54 kg, altura de 1,49 m, presi&#243;n arterial de 170/110 mmHg. En el examen f&#237;sico, fue identificado soplo sist&#243;lico +/4+ en &#225;rea mitral. Lo restante del examen f&#237;sico no revel&#243; alteraciones. El electrocardiograma (junio/92) mostr&#243; ritmo sinusal, sobrecarga ventricular izquierda, infradesnivel de ST en V<sub>5</sub> y V<sub>6</sub> y presencia de onda U (<xref ref-type="fig" rid="f1-body2">Figura1</xref>).</p>
      <fig id="f1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>La radiograf&#237;a de t&#243;rax (junio/92) revel&#243; aumento +/4+ del &#225;rea card&#237;aca. La evaluaci&#243;n de laboratorio (junio/92) present&#243;: creatinina de 0,8 mg/dL, sodio de 143 mEq/L, potasio de 3 mEq/L, glicemia de 178 mg/dL, colesterol total de 203 mg/dL y triglic&#233;ridos 536 de mg/dL. Fueron prescriptos 25 mg de hidroclorotiazida, 20 mg de enalapril, 25 mg de espironolactona y 240 mg de verapamil diarios.</p>
      <p>El ecocardiograma (ago/92) mostr&#243; hipertrofia conc&#233;ntrica discreta (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>). Evaluaci&#243;n de laboratorio en la evoluci&#243;n (1995) revel&#243; glicemia de 145 mg/dl, colesterol de 253 mg/dl, HDL de 28 mg/dl y triglic&#233;ridos de 702 mg/dl. Fueron introducidos 5 mg de glibenclamida, 400 mg de bezafibrato y 20 mg de sinvastatina.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En la evoluci&#243;n, los registros de presi&#243;n arterial obtenidos en las consultas revelaban presi&#243;n arterial elevada a pesar de la prescripci&#243;n de alfa metildopa, hidralazina, clonidina y anlodipino. La diabetes se mantuvo tambi&#233;n sin control y fue aumentada la dosis de glibenclamida a 10 mg, siendo, posteriormente, introducida la insulina NPH. Seg&#250;n la propia paciente, era dif&#237;cil seguir la prescripci&#243;n medicamentosa.</p>
      <p>La c&#225;mara gamma renal din&#225;mica (DTPA) (2001) fue normal. El electrocardiograma din&#225;mico (Holter de 24 h, en 2001) mostr&#243; 100 extras&#237;stoles atriales aisladas y 4 taquicardias atriales de corta duraci&#243;n, con m&#225;ximo de tres latidos. El ecocardiograma (2002) no revel&#243; informaciones adicionales en la evoluci&#243;n (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>). En ese per&#237;odo, la paciente permaneci&#243; asintom&#225;tica.</p>
      <p>A un mes de la internaci&#243;n, la paciente comenz&#243; a presentar tos seca y disnea, inapetencia y des&#225;nimo. Neg&#243; fiebre y procur&#243; nuevamente atenci&#243;n m&#233;dica en el Hospital.</p>
      <p>El examen f&#237;sico (27/oct/2005) revel&#243; frecuencia respiratoria de 28 respiraciones por minuto, pulso de 90 latidos por minuto, presi&#243;n arterial de 120 / 80 mmHg. El examen de los pulmones present&#243; estertores de bases pulmonares. El examen del coraz&#243;n fue considerado normal y el del abdomen no revel&#243; alteraciones. Hab&#237;a edema del miembro superior derecho con disminuci&#243;n de pulso radial derecho.</p>
      <p>El electrocardiograma (27/oct/2005) revel&#243; ritmo sinusal, frecuencia de 88 latidos por minuto y alteraciones discretas de la repolarizaci&#243;n ventricular (<xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figura 2</xref>). La radiograf&#237;a de t&#243;rax present&#243; infiltrados intersticial y alveolar bilateralmente, sugestivos de neumon&#237;a.</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>La evaluaci&#243;n de laboratorio mostr&#243; tasas de: hemoglobina, 14,1 g/dl; hematocrito, 43,0%; leucocitos, 11.100/mm&#179; (neutr&#243;filos 77,0%, eosin&#243;filos 0,0%, linfocitos 13,0%, monocitos 10,0%); plaquetas, 183.000/mm&#179;; urea, 55 mg/dl; creatinina, 0,7 mg/dL; potasio, 4,1 mEq/L; sodio, 144 mEq/L; glucosa, 187 mg/dL; INR 1,2; y TTPa (relaci&#243;n paciente/control) 1. La saturaci&#243;n sangu&#237;nea de ox&#237;geno en aire ambiente era 80,0%.</p>
      <p>El ecocardiograma revel&#243; hipertrofia acentuada de ventr&#237;culo izquierdo, con funci&#243;n sist&#243;lica normal e insuficiencia tric&#250;spide moderada (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>).</p>
      <p>Fueron administradas ceftriaxona 2 g y claritomicina 1 g diarios. No hubo mejora del cuadro respiratorio y los antibi&#243;ticos fueron sustituidos por 12 g de piperacilina, 1,5 g de tazobactama e inhibidor de complemento drotrecogina alfa activada (Xigris&#226;).</p>
      <p>Hubo empeoramiento progresivo del cuadro con broncoespasmos intensos e insuficiencia respiratoria llevando a la intubaci&#243;n traqueal para soporte respiratorio. Sigui&#243; inestabilidad hemodin&#225;mica, hipotensi&#243;n y parada cardiorrespiratoria en actividad el&#233;ctrica sin pulso despu&#233;s de 12 d&#237;as de hospitalizaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Aspectos cl&#237;nicos:</bold>
      </p>
      <p>Este trabajo presenta el caso de una paciente del sexo femenino, de 70 a&#241;os de edad, que falleci&#243; despu&#233;s de cuadro respiratorio de instalaci&#243;n subaguda, culminando en inestabilidad hemodin&#225;mica y &#243;bito en el 12&#186; d&#237;a de internaci&#243;n. El pasado m&#233;dico revelaba diabetes mellitus, hipertrigliceridemia e hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica mal controlados, adem&#225;s de atenciones previas en el servicio de salud con queja de palpitaciones.</p>
      <p>En principio, la queja mencionada de palpitaciones podr&#237;a ser debida a la arritmia supraventricular (extras&#237;stoles atriales). Durante la evoluci&#243;n cl&#237;nica de la paciente, no hubo menci&#243;n de s&#237;ntomas de insuficiencia card&#237;aca congestiva y sus ex&#225;menes ecocardiogr&#225;ficos siempre mostraban funci&#243;n sist&#243;lica ventricular preservada. El examen m&#225;s reciente se&#241;alaba, mientras tanto, ventr&#237;culo izquierdo con hipertrofia conc&#233;ntrica y di&#225;metros cavitarios dentro de la normalidad, lo que ser&#237;a esperado en una paciente a&#241;osa portadora de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica de larga data. Hecho de destaque en el &#250;ltimo examen ecocardiogr&#225;fico fue tambi&#233;n la insuficiencia tric&#250;spide moderada, que podr&#237;a ser correlacionada con cuadro de neumopat&#237;a que se desarroll&#243; antes de la evoluci&#243;n al &#243;bito.</p>
      <p>Hay que notar que los factores de riesgo cardiovascular mal controlados y la edad avanzada hac&#237;an de la paciente una potencial portadora de enfermedad arterial coronaria, aunque tal hecho no deba estar relacionado a la enfermedad que culmin&#243; en su muerte. Cabe recordar que, a pesar de no haber menci&#243;n en el presente caso a s&#237;ntomas t&#237;picos de insuficiencia coronaria, tal posibilidad no puede ser descartada, una vez que s&#237;ntomas at&#237;picos, como palpitaciones, fatiga, mareo y disnea de causa no aclarada, son m&#225;s prevalentes en los pacientes a&#241;osos y en los diab&#233;ticos. Por lo tanto, la enfermedad arterial coronaria podr&#237;a presentarse como un diagn&#243;stico en el presente caso, sin embargo no fueron citadas pruebas de isquemia mioc&#225;rdica o angiografia coronaria.</p>
      <p>Por fin, como enfermedad que llev&#243; a la &#250;ltima internaci&#243;n de la referida paciente, se presenta un cuadro respiratorio de inicio subagudo (un mes) acompa&#241;ado por s&#237;ntomas constitucionales (adinamia, anorexia). El cuadro radiol&#243;gico y cl&#237;nico se&#241;ala neumopat&#237;a parenquimatosa difusa con infiltrado de est&#225;ndar mixto, alv&#233;olo-intersticial. Las primeras causas que vienen a tono delante de ese cuadro son infecciosas. La evoluci&#243;n arrastrada, el leucograma inexpresivo, el ataque difuso y la mala respuesta a la antibioticoterapia colocan el diagn&#243;stico de neumon&#237;a bacteriana como poco probable. Neumonitis y neumon&#237;as por virus (como el citomegalovirus) y <italic>Pneumocystis jirovecci</italic> podr&#237;an manifestarse de esa manera, pero generalmente atacan hu&#233;spedes con deficiencia de inmunidad celular<sup>1</sup>, lo que aparentemente no era el caso de esta paciente. La etiolog&#237;a tuberculosa merece menci&#243;n en nuestro medio, adem&#225;s de enfermedades pulmonares causadas por hongos, sin embargo, en ambos casos, se esperar&#237;a un contexto epidemiol&#243;gico propicio, lo que no fue citado en el presente caso.</p>
      <p>Causas inflamatorias o autoinmunes tambi&#233;n justificar&#237;an el cuadro pulmonar presentado. Bronquiolitis obliterante puede manifestarse con curso subagudo y s&#237;ntomas sist&#233;micos, radiograf&#237;a recordando est&#225;ndar mixto constituye una posibilidad para el presente caso<sup>2</sup>. Otra hip&#243;tesis a ser discutida es la de neoplasias. Carcinoma bronquiolo-alveolar com&#250;n en mujeres no fumantes, como es el caso de esta paciente, puede evolucionar con diseminaci&#243;n alveolar, pudiendo presentarse como infiltrado pulmonar<sup>3</sup>. Otro hecho que corrobora tal hip&#243;tesis es el edema de miembro superior derecho y disminuci&#243;n del pulso radial derecho que pueden ser secundarios a la compresi&#243;n regional por el tumor. La linfagitis carcinomatosa puede presentarse como infiltrado pulmonar difuso, como en el presente caso, teniendo presentaci&#243;n cl&#237;nica de tos y disnea de r&#225;pida evoluci&#243;n. Est&#225; com&#250;nmente asociada a la neoplasia de mama, pulm&#243;n, est&#243;mago, colon, pr&#243;stata y p&#225;ncreas<sup>4</sup>. As&#237;, la investigaci&#243;n de otras neoplasias primarias estar&#237;a indicada en este caso.</p>
      <p>Neumopat&#237;as agudas pueden asociarse tambi&#233;n a enfermedades autoinmunes como lupus y artritis reumatoide, aunque la paciente estuviese fuera de la franja et&#225;rea caracter&#237;stica de tales enfermedades. Por &#250;ltimo, no se puede dejar de mencionar las neumopat&#237;as asociadas a drogas, siendo las m&#225;s caracter&#237;sticas la amiodarona y el metotrexate. Entre tanto, la paciente no hac&#237;a uso de tales drogas.</p>
      <p>Como causa final del &#243;bito, la paciente evolucion&#243; con cuadro de shock refractario, que podr&#237;a ser explicado por la ocurrencia de infecci&#243;n hospitalaria agregada culminando en sepsis, o, menos probable, por la ocurrencia de tromboembolismo pulmonar, o aun por fen&#243;meno isqu&#233;mico mioc&#225;rdico agudo, no relacion&#225;ndose, necesariamente, con la enfermedad pulmonar.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Augusto Celso de Ara&#250;jo J&#250;nior</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Dr. Reno Holanda Furtado</bold>
      </p>
      <p><bold>Hip&#243;tesis diagn&#243;stica:</bold> As&#237;, en el presente caso, como diagn&#243;stico sindr&#243;mico, tenemos el infiltrado pulmonar bilateral asociado a grave hipoxemia, teniendo como posibles etiolog&#237;as: bronquiolitis obliterante, neoplasia pulmonar, met&#225;stasis pulmonar o, por &#250;ltimo, causa infecciosa como neumocistosis.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Augusto Celso de Ara&#250;jo J&#250;nior</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Dr. Reno Holanda Furtado</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Necropsia</bold>
      </p>
      <p>En la necropsia, el coraz&#243;n presentaba aumento de peso (395 g; normal para mujer entre 250 a 300 g) a costa de hipertrofia conc&#233;ntrica, entre leve y moderada, del ventr&#237;culo izquierdo, que resultaba en una cavidad casi virtual (<xref ref-type="fig" rid="f3-body2">Figura 3</xref>). Fueron tambi&#233;n observados ri&#241;ones atr&#243;ficos, con la superficie bastante granulosa, debido a la arteriolosclerosis renal intensa o nefrosclerosis benigna. Tales aspectos, card&#237;aco y renal, fueron asociados a la historia cl&#237;nica de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica. Hab&#237;a aun, en el polo superior del ri&#241;&#243;n izquierdo, tumor nodular midiendo 6 x 5,5 x 4,5 cm, constituido por tejido blando, gris&#225;ceo, con &#225;reas de necrosis y hemorragia. La histolog&#237;a mostr&#243; tratarse de carcinoma de c&#233;lulas renales, est&#225;ndar papilar (<xref ref-type="fig" rid="f4-body2">Figura 4</xref>). El examen de los dem&#225;s &#243;rganos demostr&#243; aun diseminaci&#243;n neopl&#225;sica maciza v&#237;a linf&#225;tica con linfagitis carcinomatosa pulmonar y m&#250;ltiples met&#225;stasis en linfonodos paratraqueales y paraa&#243;rticos mediastinales (<xref ref-type="fig" rid="es_19f05-body2">Figura 5</xref>). Se detect&#243; aun, en consecuencia de eso, derrames cavitarios: ascitis y hidropericardio (1.000 ml y 100 ml de l&#237;quido amarillo citrino, respectivamente).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_19f05-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="f3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf04-es.jpg"/></fig>
      <fig id="f4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf05-es.jpg"/></fig>
      <p>Otros hallazgos de necropsia fueron: adenoma de la suprarrenal derecha (3,5 x 2,5 x 1,5 cm) y cistadenoma mucinoso del ovario izquierdo (3 x 2,5 x 2 cm), ambos sin se&#241;ales de malignidad.</p>
      <p>La causa del &#243;bito fue carcinomatosis y shock mixto, con repercusiones en: sistema nervioso central (edema cerebral difuso, con hernia de am&#237;gdalas cerebelosas); pulmones de shock; necrosis centrolobular hep&#225;tica; probable necrosis tubular aguda renal; y enantema difuso en trato digestivo, con segmentos hemorr&#225;gicos en yeyuno, &#237;leo y colon ascendente.</p>
      <p>
        <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p><bold>Diagn&#243;sticos anatomopatol&#243;gicos:</bold> cardiopat&#237;a hipertensiva; nefrosclerosis benigna; carcinoma de c&#233;lulas renales, est&#225;ndar papilar; linfagitis carcinomatosa pulmonar; m&#250;ltiples met&#225;stasis de carcinoma en linfonodos paratraqueales y paraa&#243;rticos mediastinales; adenoma de la suprarrenal; cistadenoma mucinoso del ovario; shock mixto.</p>
      <p>
        <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comentarios</bold>
      </p>
      <p>El carcinoma de c&#233;lulas renales (CCR) representa 85,0% de los c&#225;nceres renales<sup>5</sup>, siendo m&#225;s frecuente en la 6&#170; y 7&#170; d&#233;cadas de vida, con prevalencia masculina de 2:1<sup>6</sup>. Generalmente, se presenta como masa &#250;nica centrada en el c&#243;rtex, pero aparece en la forma de m&#250;ltiples n&#243;dulos en 5,0% de los casos y, en 1,0%, es bilateral<sup>6</sup>. La clasificaci&#243;n de los CCR fue hecha con base en estudios citogen&#233;ticos, gen&#233;ticos y histol&#243;gicos, siendo los principales: c&#233;lulas claras (la mayor&#237;a), papilar, como en el paciente aqu&#237; descripto (cerca de 15,0%) y crom&#243;fobo (5,0%), este &#250;ltimo de mejor pron&#243;stico<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>En la mayor parte de los casos, el CCR es tumor espor&#225;dico. En las formas familiares autos&#243;micas dominantes [s&#237;ndrome de von Hippel-Lindau, resultante de una mutaci&#243;n en el gen VHL: <italic>hemangioblastomas en el enc&#233;falo, m&#233;dula espinal y/o retina, quistes renales y carcinoma de c&#233;lulas renales, quistes y tumores pancre&#225;ticos, tumores neuroend&#243;crinos y, aun, cistoadenomas de epid&#237;dimo y ligamento redondo</italic>], ocurre generalmente en pacientes m&#225;s j&#243;venes. Los criterios diagn&#243;sticos para casos aislados son: existencia de dos hemangioblastomas (de sistema nervioso central o retina) o de un hemangioblastoma sumado a una manifestaci&#243;n visceral. En los casos familiares, s&#243;lo una manifestaci&#243;n ya es suficiente para el diagn&#243;stico<sup>8</sup>. Siendo as&#237;, a pesar de la detecci&#243;n en este caso de lesiones c&#237;sticas en ovario y adenoma de suprarrenal, alteraciones m&#225;s raras tambi&#233;n descriptas en este s&#237;ndrome, el no hallazgo de anormalidades importantes para el criterio diagn&#243;stico, tales como el hemangioblastoma, carcinoma renal del "tipo c&#233;lulas claras" (no el papilar), y el feocromocitoma, asoci&#225;ndose aun la edad de esta paciente, favorecen tratarse de tumor espor&#225;dico. El gen VHL actualmente est&#225; implicado en la carcinog&#233;nesis del carcinoma renal de c&#233;lulas claras, tanto familiar como espor&#225;dico. Ya el carcinoma papilar hereditario (herencia autos&#243;mica dominante) presenta una serie de anomal&#237;as g&#233;nicas y mutaciones en el protooncog&#233;n MET<sup>9</sup>.</p>
      <p>Los factores de riesgo, entre otros, incluyen: tabaquismo, exposici&#243;n ambiental u ocupacional a productos de petr&#243;leo y metales pesados, obesidad, hipertensi&#243;n arterial, enfermedad renal c&#237;stica adquirida (asociada a la di&#225;lisis) y analg&#233;sicos<sup>5</sup>.</p>
      <p>Cl&#237;nicamente, el CCR se presenta con la tr&#237;ada de dolor costovertebral, masa abdominal y hematuria (la m&#225;s confiable, que puede ser intermitente y microsc&#243;pica) en apenas 9,0% de los casos<sup>6</sup>. Ese tumor puede permanecer silencioso hasta alcanzar grandes dimensiones, para despu&#233;s producir fiebre y s&#237;ntomas constitucionales (malestar, debilidad, adelgazamiento). Muchas veces su detecci&#243;n es incidental, a trav&#233;s de ex&#225;menes radiol&#243;gicos no invasivos de ultrasonograf&#237;a, tomograf&#237;a o resonancia magn&#233;tica, realizadas por razones no renales, con un aumento encima de 30,0% en el diagn&#243;stico precoz<sup>10</sup>. El CCR es considerado uno de los grandes "simuladores", pues, adem&#225;s de fiebre y de s&#237;ntomas constitucionales, produce gran variedad de s&#237;ntomas sist&#233;micos no relacionados con el ri&#241;&#243;n debido a la secreci&#243;n de p&#233;ptidos y factores humorales, las s&#237;ndromes paraneopl&#225;sicas: anemia (disminuci&#243;n de la eritropoyetina); policitemia (hiperproducci&#243;n de eritropoyetina); hipercalcemia (paratormona-s&#237;mil); hipertensi&#243;n (aumento de la renina); disfunci&#243;n hep&#225;tica (s&#237;ndrome de Stauffer - enfermedad hep&#225;tica en la ausencia de met&#225;stasis, nefrog&#233;nica transitoria, con colestasis, niveles altos de fosfatasa alcalina, alfa2-globulina, prolongaci&#243;n del tiempo de tromboplastina y hipoalbuminemia); femenilizaci&#243;n y masculinizaci&#243;n; s&#237;ndrome de Cushing; eosinofilia; reacciones leucemoides y amiloidosis. Tienen tendencia a metastatizar extensamente antes de producir alguna se&#241;al y s&#237;ntoma, siendo los lugares m&#225;s comunes: los pulmones (m&#225;s de 50,0%); huesos (33,0%); linfonodos regionales; h&#237;gado; suprarrenal; y sistema nervioso central<sup>6</sup>.</p>
      <p>En cuanto al pron&#243;stico, la sobrevida global en 5 a&#241;os depende del estadio del tumor despu&#233;s de nefrectom&#237;a, existiendo tambi&#233;n otros factores pron&#243;sticos bien definidos en la evoluci&#243;n del CCR, como arquitectura sarcomatoide, grado histol&#243;gico nuclear, el tama&#241;o del tumor y la presencia de invasi&#243;n microvascular intratumoral. La sobrevida es mejor en los casos de hallazgo incidental. El &#250;nico tratamiento potencialmente curativo existente es la nefrectom&#237;a<sup>6,10</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Dra. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Anatomopathological Session</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Case 6/2010 - 70-year-old Hypertensive and diabetic female patient with interstitial and bilateral pulmonary alveolar infiltrate, dry cough, dyspnea, loss of appetite and no fever</article-title>
      </title-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ANATOMOPATHOLOGICAL SESSION</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Case 6/2010 - 70-year-old hypertensive and diabetic female patient with interstitial and bilateral pulmonary alveolar infiltrate, dry cough, dyspnea, loss of appetite and no fever</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Augusto Celso de Ara&#250;jo J&#250;nior; Reno Holanda Furtado; Jussara Bianchi Castelli</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o (InCor) HC-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p><bold>Keywords:</bold> Bronchiolitis obliterans; lung neoplasms; neoplasm metastasis; pneumonia, pneumocystis.</p>
      <p>A 70-year-old, hypertensive, diabetic woman sought treatment for dry cough, dyspnoea, loss of appetite and prostration.</p>
      <p>The patient knew she had had high blood pressure since the age of 37, diabetes mellitus since the age of 56 and hypertriglyceridemia.</p>
      <p>On the first visit to the hospital (June/92), when she was 56 years old, she complained of palpitations that lasted 20 minutes, without syncope. She used 75 mg of captopril, 50 mg of chlorthalidone, 600 mg of quinidine and 0.25 mg of digoxin.</p>
      <p>The physical examination revealed weight of 54 kg, height of 1.49 m, blood pressure of 170/110 mmHg. In the physical examination, systolic murmur of +/4+ was identified in the mitral area. The remaining part of the physical examination revealed no abnormalities. The electrocardiogram (June/92) showed sinus rhythm, left ventricular overload, ST depression in V<sub>5</sub> and V<sub>6</sub> and the presence of U wave (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figure 1</xref>).</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>The chest x-ray (June/92) revealed a +/ 4+ increase in the heart area. The laboratory evaluation (June/92) showed: creatinine of 0.8 mg/dL, sodium of 143 mEq/L , potassium of 3 mEq/L, blood glucose of 178 mg/dL, total cholesterol of 203 mg/dL and triglycerides of 536 mg/dL. Twenty-five mg of hydrochlorothiazide, 20 mg of enalapril, 25 mg of spironolactone and 240 mg of verapamil daily were prescribed.</p>
      <p>The echocardiogram (Aug/92) showed mild concentric hypertrophy (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Table 1</xref>). A laboratory evaluation during the treatment (1995) showed blood glucose of 145 mg/dl, cholesterol of 253 mg/dl, HDL of 28 mg/dl and triglycerides of 702 mg/dl. Five mg of glibenclamide, 400 mg of bezafibrate and 20 mg of simvastatin were introduced.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>During the treatment, the records of blood pressure obtained in the consultations revealed high blood pressure, despite the prescription of alpha methyldopa, hydralazine, clonidine and amlodipine. The diabetes also remained out of control and the dose of glibenclamide was increased to 10 mg, and later, NPH insulin was introduced. According to the patient herself, it was difficult to follow the prescriptions.</p>
      <p>The dynamic renal scintigraphy (DTPA) (2001) was normal. The dynamic electrocardiogram (24 h Holter, in 2001) revealed 100 isolated atrial extrasystoles and 04 atrial tachycardias of short duration, with a maximum of three beats. An echocardiogram (2002) revealed no additional information in the treatment (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Table 1</xref>). During this period, the patient remained asymptomatic.</p>
      <p>One month before hospitalization, the patient started to have dry cough and dyspnea, loss of appetite and prostration. She denied having fever and, again, she sought medical care at the hospital.</p>
      <p>A physical examination (Oct/27/2005) revealed respiratory rate of 28 breaths per minute, pulse of 90 beats per minute, blood pressure of 120/80 mmHg. An examination of the lungs showed crackles at lung bases. The heart examination was considered to be normal and the abdomen revealed no abnormalities. There was an edema of the right arm with decreased right radial pulse.</p>
      <p>The electrocardiogram (Oct/27/2005) showed sinus rhythm, rate of 88 beats per minute and subtle changes in ventricular repolarization (<xref ref-type="fig" rid="f2-body3">Figure 2</xref>). The chest radiography showed bilateral alveolar and interstitial infiltrates, suggesting pneumonia.</p>
      <fig id="f2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>A laboratory evaluation showed the following rates: hemoglobin, 14.1 g/dL; hematocrit, 43.0%; leukocytes, 11,100/mm&#179; (neutrophils 77.0%, eosinophils 0.0%, lymphocytes 13.0%, monocytes 10.0%); platelets, 183,000/mm&#179;; urea, 55 mg/dl; creatinine, 0.7 mg/dL; potassium, 4.1 mEq/L; sodium, 144 mEq/L; glucose, 187 mg/dL; INR 1.2; and APTT (patient/control ratio) 1. The blood oxygen saturation in room air was 80.0%.</p>
      <p>The echocardiogram revealed severe left ventricular hypertrophy, with normal systolic function and moderate tricuspid insufficiency (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Table 1</xref>).</p>
      <p>Ceftriaxone (02 g) and clarithromycin (01 g) were administered on a daily basis. There was no improvement in the respiratory status and antibiotics were replaced with 12 g of piperacillin, 1.5 g of tazobactam and complement inhibitor, drotrecogin alfa (activated) (Xigris&#226;).</p>
      <p>There was progressive worsening of the status, with severe bronchial spasms and respiratory failure leading to tracheal intubation for respiratory support. This was followed by hemodynamic instability, hypotension and cardiac arrest with pulseless electrical activity after 12 days of hospitalization.</p>
      <p>
        <bold>Clinical aspects</bold>
      </p>
      <p>This paper presents the case of a 70-year-old female patient, who died after a respiratory condition of subacute onset, culminating in hemodynamic instability and death on the 12th day of hospitalization. The medical history revealed poorly controlled hypertension, diabetes mellitus and hypertriglyceridemia, besides previous care at the health center, due to complaints of palpitations.</p>
      <p>At first, the palpitation complaint mentioned could be due to supraventricular arrhythmia (atrial extrasystoles). During the patient's clinical treatment, there was no mention of symptoms of congestive heart failure and the patient's echocardiographic examinations always showed preserved ventricular systolic function. However, the most recent examination indicated concentric left ventricular hypertrophy and cavitary diameters within the normal range, which would be expected in an elderly patient suffering from systemic hypertension of long standing. Another noteworthy fact in the last echocardiographic examination was the moderate tricuspid regurgitation, which could be correlated with a clinical history of lung disease that developed before the fatal outcome.</p>
      <p>It must be noted that the poorly controlled cardiovascular risk factors and the patient's age turned the patient into someone who was likely to have coronary artery disease, although this fact should not be related to the disease, which culminated in her death. It is worth remembering that, although there was no mention of the typical symptoms of coronary artery disease in this case, this possibility cannot be ruled out, since atypical symptoms, such as palpitations, fatigue, dizziness and dyspnea of unknown etiology, are more prevalent among elderly patients and diabetic patients. Therefore, coronary artery disease could present itself as a diagnosis in this case, but there was no mention of evidence of myocardial ischemia or coronary angiography.</p>
      <p>Finally, the disease that led to the last hospitalization of the above-mentioned patient involved respiratory symptoms of subacute onset (one month), accompanied by constitutional symptoms (adynamia, anorexia). The radiological and clinical records point to diffuse parenchymal lung disease with a mixed pattern, alveolar-interstitial infiltrate. The first causes that emerge in this situation are the infectious one. A diagnosis of bacterial pneumonia would be unlikely in this case, due to the prolonged clinical course, the expressionless white blood cell count, the diversity of body parts affected and the poor response to antibiotics. Pneumonitis and pneumonia caused by viruses (such as cytomegalovirus) and <italic>Pneumocystis jirovecci</italic> could manifest themselves this way, but they generally affect hosts with cellular immune deficiency<sup>1</sup>, which apparently was not the case with this patient. The etiology of tuberculosis deserves mention in our country, in addition to lung diseases caused by fungi, but in both cases, one would expect a favorable epidemiological context, which was not mentioned in this case.</p>
      <p>Autoimmune or inflammatory causes could also explain the pulmonary symptoms presented. Bronchiolitis obliterans can manifest itself with subacute course and systemic symptoms, radiography resembling a mixed pattern and it is a possibility for this case<sup>2</sup>. Another possibility to be discussed is of neoplasms. Bronchioloalveolar carcinoma, which is common in nonsmoker women, as is the case with this patient, may develop with alveolar dissemination, and it may present itself as pulmonary infiltrate<sup>3</sup>. Another fact that corroborates this hypothesis is the edema of the right arm and decrease in the right radial pulse, which can be secondary to regional compression by tumor. Lymphangitic carcinomatosis may present itself as diffuse pulmonary infiltrate, as in this case, with clinical presentation of cough and dyspnea of rapid evolution. It is commonly associated with breast, lung, stomach, colon, prostate and pancreas neoplasms<sup>4</sup>. Thus, the research of other primary neoplasms would be indicated for this case.</p>
      <p>Acute lung diseases may also be associated with autoimmune diseases like lupus and rheumatoid arthritis, although the patient was outside the age range that is characteristic of such diseases. Finally, one cannot fail to mention lung diseases associated with drugs, with amiodarone and methotrexate being the most characteristic ones. However, the patient did not use such drugs.</p>
      <p>As a final cause of death, the patient evolved with symptoms of refractory shock, which could be explained by the occurrence of superimposed nosocomial infection, culminating in sepsis or, less likely, by the occurrence of pulmonary thromboembolism, or by acute myocardial infarction, not necessarily related to lung disease.</p>
      <p>Dr. Augusto Celso de Ara&#250;jo J&#250;nior</p>
      <p> Dr. Reno Holanda Furtado</p>
      <p><bold>Diagnosis hypothesis:</bold> Thus, in this case, as syndromic diagnosis, we have bilateral pulmonary infiltrates associated with severe hypoxemia, with the following possible etiologies: bronchiolitis obliterans, lung neoplasm, lung metastasis or, finally, infectious causes such as pneumocystosis.</p>
      <p>Dr. Augusto Celso de Ara&#250;jo J&#250;nior</p>
      <p> Dr. Reno Holanda Furtado</p>
      <p>
        <bold>Autopsy</bold>
      </p>
      <p>At autopsy, the heart had increased weight (395 g; normal for a woman between 250 to 300 g) at the expense of mild to moderate concentric hypertrophy of the left ventricle, which resulted in an almost virtual cavity (<xref ref-type="fig" rid="f3-body3">Figure 3</xref>). Atrophic kidneys were also observed, with surface fairly grainy, due to intense renal arteriolosclerosis or benign nephrosclerosis. The cardiac and renal aspects were associated with a history of systemic hypertension. In the upper pole of the left kidney, there was also a nodular tumor measuring 6 x 5.5 x 4.5 cm, consisting of soft tissue, grayish, with areas of necrosis and hemorrhage. The histology showed that it referred to a papillary renal cell carcinoma (<xref ref-type="fig" rid="f4-body3">Figure 4</xref>). The examination of other organs also demonstrated massive lymphatic dissemination of tumors and pulmonary lymphangitic carcinomatosis with multiple metastases in paratracheal and para-aortic mediastinal lymph nodes (<xref ref-type="fig" rid="en_19f05-body3">Figure 5</xref>). As a consequence, cavitary accumulations were also detected: ascites and hydropericardium (1,000 ml and 100 ml of citrine yellow fluid, respectively).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_19f05-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="f3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf04-en.jpg"/></fig>
      <fig id="f4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-06-0139-00019-gf05-en.jpg"/></fig>
      <p>Other autopsy findings were: right adrenal adenoma (3.5 x 2.5 x 1.5 cm) and mucinous cystadenoma of the left ovary (3 x 2.5 x 2 cm), both without signs of malignancy.</p>
      <p>The cause of death was mixed shock and carcinomatosis, with repercussions on: central nervous system (diffuse brain edema, with herniation of cerebellar tonsils); shock lung, hepatic centrilobular necrosis; probable acute tubular renal necrosis; diffuse enanthema in the digestive tract, with segments of hemorrhage in the jejunum, ileum and ascending colon.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p><bold>Anatomical-pathological diagnoses:</bold> hypertensive heart disease; benign nephrosclerosis; renal cell carcinoma, papillary pattern; pulmonary lymphangitic carcinomatosis; multiple metastases of carcinoma in paratracheal and para-aortic mediastinal lymph nodes; adrenal adenoma; mucinous cystadenoma of the ovary; mixed shock.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Comments</bold>
      </p>
      <p>The renal cell carcinoma (RCC) accounts for 85.0% of kidney cancers<sup>5</sup>, appearing more frequently in the sixth and seventh decades of life, with a ratio of prevalence among males of 2:1<sup>6</sup>. It usually presents itself as single mass centered in the cortex, but it appears as multiple nodules in 5.0% of cases and, in 1.0%, it is bilateral<sup>6</sup>. The classification of RCC was based on cytogenetic, genetic and histological studies, where the main ones were: clear cells (the majority), papillary, as the case described herein (approximately 15.0%) and chromophobe (5.0%), the latter of better prognosis<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>In most cases, the RCC is a sporadic tumor. In autosomal dominant familial forms [von Hippel-Lindau disease, resulting from a mutation in the VHL gene: <italic>hemangioblastomas in the brain, spinal cord and/or retina, renal cysts and renal cell carcinoma, pancreatic cysts and tumors, neuroendocrine tumors and, furthermore, cystadenomas of the epididymis and round ligament],</italic> it usually occurs in younger patients. The diagnostic criteria for individual cases are: existence of two hemangioblastomas (central nervous system or retina) or a hemangioblastoma coupled with a visceral manifestation. In familial cases, only a demonstration is enough for diagnosis<sup>8</sup></p>
      <p>Thus, although in this case the detection of cystic lesions in the ovaries and adrenal adenoma, which are rarer abnormalities also described in this syndrome, failure to find significant abnormalities to the diagnostic criterion, such as hemangioblastoma, renal cell carcinoma of the "clear cell type" (not papillary), and pheochromocytoma, increasingly associated with the age of this patient lead to the conclusion that it is a sporadic tumor. The VHL gene is currently involved in the carcinogenesis of clear cell renal carcinoma, both familiar and sporadic. The hereditary papillary carcinoma (autosomal dominant) presents a number of genetic anomalies and mutations in the MET proto-oncogene<sup>9</sup>.</p>
      <p>Risk factors, among others, include: smoking, environmental or occupational exposure to petroleum products and heavy metals, obesity, hypertension, acquired cystic kidney disease, (associated with dialysis) and painkillers<sup>5</sup>.</p>
      <p>Clinically, RCC is found with the triad of costovertebral pain, abdominal mass and hematuria (the most reliable one, which can be both intermittent and microscopic) in only 9.0% of the cases<sup>6</sup>. This tumor may remain silent until it reaches large sizes, and then it produces fever and constitutional symptoms (malaise, weakness, weight loss). Its detection is often incidental by noninvasive radiography tests including ultrasound, computer tomography or magnetic resonance imaging performed for non-renal reasons, with a 30.0% increase on early diagnosis<sup>10</sup>. RCC is considered one of the great "simulators" because in addition to fever and constitutional symptoms, it produces a wide range of systemic symptoms not related to the kidney due to the secretion of peptides and humoral factors, the paraneoplastic syndromes: anemia (decreased erythropoietin), polycythemia (overproduction of erythropoietin), hypercalcemia (parathyroid hormone-like hormone), hypertension (increased renin); hepatic dysfunction (Stauffer syndrome - liver disease in the absence of metastasis, nephrogenic transient cholestasis, high levels of alkaline phosphatase, alpha2-globulin, prolongation of thromboplastin time and hypoalbuminemia); feminization and masculinization; Cushing syndrome; eosinophilia; leukemoid reactions, and amyloidosis. It has a tendency to metastasize widely before producing any signs and symptoms were the most common locations are: the lungs (more than 50.0%); bones (33.0%); regional lymph nodes; liver; adrenal; and the central nervous system<sup>6</sup>.</p>
      <p>As for prognosis, the overall survival at 05 years depends on the stage of the tumor after nephrectomy, and there are also other well-defined prognostic factors in the RCC evolution, such as sarcomatoid architecture, nuclear histological degree, tumor size and presence of intratumoral microvascular invasion. Survival is better in cases of incidental finding. The only potentially curative treatment available is nephrectomy<sup>6,10</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Dr. Jussara Bianchi Castelli</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
