<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">mRjgwHbrYHRwnYk95X6Gr6w</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001500006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500506</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000128</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Press&#227;o expirat&#243;ria positiva na via a&#233;rea por m&#225;scara facial na hemodin&#226;mica de p&#243;s-operat&#243;rios card&#237;acos</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Sena</surname>
            <given-names>Ana Claudia Borges dos Santos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ribeiro</surname>
            <given-names>S&#233;rgio Pinto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Condessa</surname>
            <given-names>Robledo Leal</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vieira</surname>
            <given-names>S&#237;lvia Regina Rios</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Porto Alegre</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>594</fpage>
      <lpage>599</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>01</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>22</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>23</day>
          <month>02</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTOS: A press&#227;o expirat&#243;ria positiva na via a&#233;rea por m&#225;scara facial (EPAP) &#233; utilizada no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgias card&#237;acas, entretanto, seus efeitos hemodin&#226;micos n&#227;o foram claramente estudados. OBJETIVO: Avaliar as altera&#231;&#245;es hemodin&#226;micas causadas pela EPAP em pacientes p&#243;s-cirurgia card&#237;aca monitorados por cateter de Swan-Ganz. M&#201;TODOS: Foram inclu&#237;dos no estudo, pacientes no primeiro ou segundo p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia card&#237;aca, est&#225;veis hemodinamicamente e com cateter de Swan-Ganz. Eles foram avaliados em repouso e ap&#243;s o uso de 10 cmH2O de EPAP, de forma randomizada. As vari&#225;veis estudadas foram: satura&#231;&#227;o de oxig&#234;nio, frequ&#234;ncias card&#237;aca e respirat&#243;ria, press&#245;es arteriais m&#233;dias sist&#234;mica e pulmonar (PAM e PAMP), press&#245;es venosa central (PVC) e de oclus&#227;o da at&#233;ria pulmonar (POAP), d&#233;bito e &#237;ndice card&#237;acos, e resist&#234;ncias vasculares sist&#234;mica e pulmonar. Os pacientes foram divididos em subgrupos (com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o &lt;; 50% ou &gt; 50%) e os dados foram comparados por teste t e ANOVA. RESULTADOS: Vinte e oito pacientes foram estudados (22 homens, idade m&#233;dia 68 &#177; 11 anos). Comparando o per&#237;odo de repouso versus EPAP, as altera&#231;&#245;es observadas foram: POAP (11,9 &#177; 3,8 para 17,1 &#177; 4,9 mmHg, p &lt; 0,001); PVC (8,7 &#177; 4,1 para 10,9 &#177; 4,3 mmHg, p = 0,014); PAMP (21,5 &#177; 4,2 para 26,5 &#177; 5,8 mmHg, p &lt; 0,001); PAM (76 &#177; 10 para 80 &#177; 10 mmHg, p = 0,035). As demais vari&#225;veis n&#227;o mostraram diferen&#231;as significativas. CONCLUS&#195;O: A EPAP foi bem tolerada nos pacientes e as altera&#231;&#245;es hemodin&#226;micas encontradas mostraram aumento nas medidas de press&#227;o de enchimento ventricular direito e esquerdo, assim como, na press&#227;o arterial m&#233;dia.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Respira&#231;&#227;o com press&#227;o positiva</kwd>
        <kwd>m&#225;scaras faciais</kwd>
        <kwd>hipertens&#227;o</kwd>
        <kwd>d&#233;bito card&#237;aco</kwd>
        <kwd>cirurgia tor&#225;cica</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>24</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>Press&#227;o expirat&#243;ria positiva na via a&#233;rea por m&#225;scara facial na hemodin&#226;mica de p&#243;s-operat&#243;rios card&#237;acos</p>
    <p>
      <bold>Ana Claudia Borges dos Santos Sena; S&#233;rgio Pinto Ribeiro; Robledo Leal Condessa; S&#237;lvia Regina Rios Vieira </bold>
    </p>
    <p>Complexo Hospitalar Santa Casa de Porto Alegre; Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTOS:</bold> A press&#227;o expirat&#243;ria positiva na via a&#233;rea por m&#225;scara facial (EPAP) &#233; utilizada no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgias card&#237;acas, entretanto, seus efeitos hemodin&#226;micos n&#227;o foram claramente estudados. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar as altera&#231;&#245;es hemodin&#226;micas causadas pela EPAP em pacientes p&#243;s-cirurgia card&#237;aca monitorados por cateter de Swan-Ganz. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram inclu&#237;dos no estudo, pacientes no primeiro ou segundo p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia card&#237;aca, est&#225;veis hemodinamicamente e com cateter de Swan-Ganz. Eles foram avaliados em repouso e ap&#243;s o uso de 10 cmH<sub>2</sub>O de EPAP, de forma randomizada. As vari&#225;veis estudadas foram: satura&#231;&#227;o de oxig&#234;nio, frequ&#234;ncias card&#237;aca e respirat&#243;ria, press&#245;es arteriais m&#233;dias sist&#234;mica e pulmonar (PAM e PAMP), press&#245;es venosa central (PVC) e de oclus&#227;o da at&#233;ria pulmonar (POAP), d&#233;bito e &#237;ndice card&#237;acos, e resist&#234;ncias vasculares sist&#234;mica e pulmonar. Os pacientes foram divididos em subgrupos (com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o <underline>&lt;</underline>; 50% ou &gt; 50%) e os dados foram comparados por teste t e ANOVA. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Vinte e oito pacientes foram estudados (22 homens, idade m&#233;dia 68 &#177; 11 anos). Comparando o per&#237;odo de repouso <italic>versus</italic> EPAP, as altera&#231;&#245;es observadas foram: POAP (11,9 &#177; 3,8 para 17,1 &#177; 4,9 mmHg, p &lt; 0,001); PVC (8,7 &#177; 4,1 para 10,9 &#177; 4,3 mmHg, p = 0,014); PAMP (21,5 &#177; 4,2 para 26,5 &#177; 5,8 mmHg, p &lt; 0,001); PAM (76 &#177; 10 para 80 &#177; 10 mmHg, p = 0,035). As demais vari&#225;veis n&#227;o mostraram diferen&#231;as significativas. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold> A EPAP foi bem tolerada nos pacientes e as altera&#231;&#245;es hemodin&#226;micas encontradas mostraram aumento nas medidas de press&#227;o de enchimento ventricular direito e esquerdo, assim como, na press&#227;o arterial m&#233;dia.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Respira&#231;&#227;o com press&#227;o positiva, m&#225;scaras faciais, hipertens&#227;o, d&#233;bito card&#237;aco, cirurgia tor&#225;cica.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os p&#243;s-operat&#243;rios de grandes cirurgias, como as card&#237;acas, costumam cursar com complica&#231;&#245;es hemodin&#226;micas<sup>1</sup> e complica&#231;&#245;es respirat&#243;rias como atelectasias, infec&#231;&#227;o respirat&#243;ria e broncopneumonias<sup>2</sup>. Embora controversa, a fisioterapia respirat&#243;ria pode ser recomendada nestas circunst&#226;ncias<sup>3</sup>.</p>
    <p>Dentre as t&#233;cnicas fisioterap&#234;uticas, o uso de press&#227;o expirat&#243;ria positiva na via a&#233;rea por m&#225;scara facial (EPAP), tem sido utilizada para deslocar secre&#231;&#245;es e evitar atelectasias<sup>4</sup>. Sabendo-se das altera&#231;&#245;es ventilat&#243;rias<sup>5</sup> e hemodin&#226;micas da press&#227;o positiva durante ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica invasiva (VMI)<sup>6,7</sup> e ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica n&#227;o-invasiva (VMNI)<sup>8,9</sup>, levanta-se a possibilidade de que a EPAP possa ter repercuss&#245;es hemodin&#226;micas, mas estas ainda n&#227;o foram estudadas. Al&#233;m disso, sabe-se que o aumento de resist&#234;ncia expirat&#243;ria causado pela EPAP pode ter repercuss&#245;es, como aumento do trabalho respirat&#243;rio<sup>10</sup>, o que poderia ser delet&#233;rio no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia card&#237;aca (POCC).</p>
    <p>A maioria dos estudos realizados em fisioterapia investigando efeitos hemodin&#226;micos e metab&#243;licos utiliza combina&#231;&#245;es variadas de t&#233;cnicas, n&#227;o sendo poss&#237;vel atribuir resultados espec&#237;ficos a uma t&#233;cnica em particular<sup>3</sup>. Como esses efeitos em rela&#231;&#227;o ao uso da EPAP ainda n&#227;o foram claramente estudados, apesar de sua utiliza&#231;&#227;o ser frequente em pacientes nas unidades de terapia intensiva (UTI) e POCC, o presente estudo tem o objetivo de avaliar as repercuss&#245;es hemodin&#226;micas da EPAP em um grupo de pacientes est&#225;veis no POCC.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>O estudo realizado trata de um ensaio cl&#237;nico por randomiza&#231;&#227;o cruzada.</p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o e amostra</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi realizado no per&#237;odo entre janeiro de 2004 e fevereiro de 2006, na Unidade de Terapia Intensiva do Hospital S&#227;o Francisco da Irmandade Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Porto Alegre (ISCMPA). </p>
    <p>Foram inclu&#237;dos pacientes com cateteriza&#231;&#227;o da art&#233;ria pulmonar, que atendessem a comando verbal e que ventilassem espontaneamente com ou sem aporte de O<sub>2</sub> por cateter nasal. O estudo foi realizado no 1&#186; ou 2&#186; dia de p&#243;s-operat&#243;rio, tempo em que o paciente pode ainda permanecer com o cateter de art&#233;ria pulmonar, conforme a necessidade. Foi realizado controle radiol&#243;gico dos pacientes confirmando o posicionamento correto do cateter (zona 3 de West).</p>
    <p>Exclu&#237;ram-se os pacientes entubados, com doen&#231;a pulmonar severa, inst&#225;veis hemodinamicamente (press&#227;o arterial m&#233;dia &lt; 70 mmHg e &gt; 100 mmHg, press&#227;o arterial sist&#243;lica &lt; 100 mmHg, &#237;ndice card&#237;aco &lt; 2,2 l/min/m<sup>2</sup>, fazendo uso de drogas vasoativas: dopamina &gt; 5 microgamas/kg/min; dobutamina &gt; 5 microgramas/kg/min e noradrenalina em qualquer dose).</p>
    <p>Os procedimentos iniciavam assim que o paciente preenchesse as condi&#231;&#245;es estabelecidas de estabilidade hemodin&#226;mica, e ap&#243;s assinatura do termo de consentimento informado. O estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica e Pesquisa da ISCMPA.</p>
    <p>
      <bold>Vari&#225;veis em estudo</bold>
    </p>
    <p>As vari&#225;veis em estudo registradas foram: satura&#231;&#227;o perif&#233;rica de oxig&#234;nio (SpO<sub>2</sub>), frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC), frequ&#234;ncia respirat&#243;ria (FR), press&#227;o arterial m&#233;dia (PAM), press&#227;o venosa central (PVC), press&#227;o de oclus&#227;o da art&#233;ria pulmonar (POAP), press&#227;o m&#233;dia da art&#233;ria pulmonar (PMAP), d&#233;bito card&#237;aco (DC), &#237;ndice card&#237;aco (IC), &#237;ndice de volume sist&#243;lico (IVS), &#237;ndice de resist&#234;ncia vascular sist&#234;mica (IRVS) e &#237;ndice de resist&#234;ncia vascular pulmonar (IRVP). O DC foi mensurado pela t&#233;cnica de termodilui&#231;&#227;o.</p>
    <p>Os instrumentos necess&#225;rios para a realiza&#231;&#227;o da pesquisa foram: uma m&#225;scara facial siliconada Newmed (Vital Signs/USA) e uma v&#225;lvula Spring Loaded Newmed (Vital Signs/USA); cateter de art&#233;ria pulmonar das marcas Baxter ou Arrow (Edwards Life Sciences/USA); monitor multiparam&#233;trico (Hewlett-Packard/USA). </p>
    <p>
      <bold>Coleta de dados</bold>
    </p>
    <p>Os pacientes foram avaliados em tr&#234;s momentos distintos: momento basal, momento repouso e momento interven&#231;&#227;o.</p>
    <p>Inicialmente era realizada a conex&#227;o do cateter de art&#233;ria pulmonar ao monitor por uma enfermeira treinada. Ap&#243;s a estabiliza&#231;&#227;o dos par&#226;metros registravam-se os valores basais do paciente (momento basal).</p>
    <p>A seguir, os pacientes eram randomizados em dois grupos para in&#237;cio das medidas. No grupo 1 as medidas eram realizadas primeiro em repouso (momento repouso), e depois, com a aplica&#231;&#227;o de EPAP via m&#225;scara facial (momento interven&#231;&#227;o); no grupo 2 as medidas eram realizadas primeiro com a aplica&#231;&#227;o da m&#225;scara (momento interven&#231;&#227;o) e ap&#243;s cinco a dez minutos, tempo necess&#225;rio para o retorno aos valores basais, o momento repouso. Optou-se por esse m&#233;todo de randomiza&#231;&#227;o a fim de tentar diminuir a influ&#234;ncia do fator "tempo" em rela&#231;&#227;o aos resultados obtidos. </p>
    <p>No momento interven&#231;&#227;o, colocava-se a m&#225;scara no rosto do paciente, que permanecia por cinco minutos respirando contra uma resist&#234;ncia expirat&#243;ria de 10 cmH<sub>2</sub>O. Os pacientes eram estimulados verbalmente a respirar normalmente durante a aplica&#231;&#227;o da t&#233;cnica, para padroniza&#231;&#227;o do padr&#227;o respirat&#243;rio. Ap&#243;s o t&#233;rmino da manobra, os pacientes eram estimulados a tossir e expectorar.</p>
    <p>Foi registrada a m&#233;dia aritm&#233;tica dos tr&#234;s valores das vari&#225;veis estudadas durante o per&#237;odo de realiza&#231;&#227;o das manobras.</p>
    <p>Posteriormente, os dados foram analisados nos subgrupos de pacientes com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (FE) normal (&gt; 50%) e pacientes com FE reduzida (<underline>&lt;</underline>; 50%). </p>
    <p>Os crit&#233;rios para interrup&#231;&#227;o do protocolo eram: sinais de desconforto respirat&#243;rio, queda da SpO<sub>2</sub> (&lt; 90%), eleva&#231;&#227;o da FR (&gt; 30 ivpm), eleva&#231;&#227;o da FC (&gt; 130 bpm), altera&#231;&#227;o de PAM (&lt; 70 ou &gt; 100 mmHg) e agita&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>As vari&#225;veis categ&#243;ricas foram descritas pela frequ&#234;ncia absoluta e frequ&#234;ncia relativa percentual. As vari&#225;veis quantitativas foram descritas pela m&#233;dia e o desvio padr&#227;o. </p>
    <p>Os grupos 1 e 2 foram comparados por an&#225;lise de <italic>cross-over</italic> para avaliar poss&#237;veis efeitos de per&#237;odo e intera&#231;&#227;o. Os momentos repouso e interven&#231;&#227;o foram comparados atrav&#233;s do teste de <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> para amostras emparelhadas. Os subgrupos com FE &gt; 50% e FE <underline>&lt;</underline>; 50% foram comparados por ANOVA e teste t para amostras emparelhadas e independentes. Os resultados s&#227;o apresentados em m&#233;dia e desvio padr&#227;o. Foi considerado um n&#237;vel de signific&#226;ncia de 5%.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Foram selecionados para o estudo 31 pacientes em POCC. Tr&#234;s pacientes n&#227;o conclu&#237;ram a coleta, dois por sensa&#231;&#227;o de ang&#250;stia pela utiliza&#231;&#227;o da m&#225;scara e um por n&#227;o compreender os comandos. N&#227;o ocorreram outras intercorr&#234;ncias durante a realiza&#231;&#227;o dos procedimentos nos demais pacientes. Dos 28 pacientes que conclu&#237;ram a coleta, 22 eram do sexo masculino.</p>
    <p>A compara&#231;&#227;o entre os grupos 1 e 2 n&#227;o mostrou efeitos de per&#237;odo e intera&#231;&#227;o na avalia&#231;&#227;o das vari&#225;veis hemodin&#226;micas, evidenciando que o tempo de realiza&#231;&#227;o n&#227;o interferiu nas medidas realizadas.</p>
    <p>As caracter&#237;sticas cl&#237;nicas dos pacientes est&#227;o descritas na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0594-00128-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Os valores basais de SpO<sub>2</sub> (96 &#177; 3%), FR (19 &#177; 17 ivpm), FC (92 &#177; 17 bpm), PAM (75 &#177; 10 mmHg), PVC (9 &#177; 4 mmHg) demonstraram a estabilidade cl&#237;nica e hemodin&#226;mica dos pacientes antes da realiza&#231;&#227;o da manobra.</p>
    <p>A compara&#231;&#227;o entre o momento interven&#231;&#227;o e o momento repouso pode ser observada na <xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref>. Observou-se diferen&#231;a estatisticamente significativa entre os grupos, com aumento nas vari&#225;veis: PAM, PVC, POAP e PMAP. Entretanto houve manuten&#231;&#227;o dos valores de SpO<sub>2</sub>. </p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0594-00128-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Da mesma forma, os subgrupos FE &gt; 50% e FE <underline>&lt;</underline>; 50%, apresentaram aumento das POAP e PMAP (<xref ref-type="table" rid="tab03">Tabela 3</xref>). Pacientes com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o mais reduzida tiveram altas PMAP e IRVP, mas respostas similares a aplica&#231;&#227;o do EPAP. </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0594-00128-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os resultados mais significativos desse estudo mostraram que a EPAP de 10 cmH<sub>2</sub>O foi bem tolerada clinicamente com manuten&#231;&#227;o de SpO<sub>2</sub>, tendo causado aumento nas vari&#225;veis PAM, PVC, POAP e PMAP. Quando comparados os subgrupos FE &gt; 50% e FE <underline>&lt;</underline>; 50%, comportamento semelhante foi observado, tendo havido aumento de POAP e PMAP. Entretanto, embora haja diferen&#231;a estatisticamente significante para essas vari&#225;veis, isso n&#227;o se traduz em relev&#226;ncia cl&#237;nica quando se analisam os valores entre si. </p>
    <p>A fisioterapia respirat&#243;ria &#233; parte integrante das equipes de terapia intensiva em pa&#237;ses desenvolvidos<sup>3</sup> e tem sido indicada em pacientes no POCC<sup>11</sup>. Embora alguns trabalhos tenham questionado sua efetividade<sup>12</sup>, nos &#250;ltimos anos, estudos t&#234;m demonstrado o papel da fisioterapia na redu&#231;&#227;o do tempo de interna&#231;&#227;o hospitalar, deslocamento de secre&#231;&#245;es<sup>13-15</sup>, preven&#231;&#227;o e resolu&#231;&#227;o de atelectasias, melhora das trocas gasosas<sup>5</sup> e melhora da for&#231;a muscular inspirat&#243;ria<sup>11</sup>. </p>
    <p>A press&#227;o expirat&#243;ria positiva em vias a&#233;reas est&#225; entre as t&#233;cnicas utilizadas pela fisioterapia. Apesar do aumento de trabalho muscular respirat&#243;rio decorrente do uso da EPAP<sup>10</sup>, esta, apresenta bons resultados na revers&#227;o de atelectasias, remo&#231;&#227;o de secre&#231;&#245;es<sup>15</sup> e recupera&#231;&#227;o de for&#231;a muscular inspirat&#243;ria nos pacientes em POCC<sup>11,16</sup> bem como melhoras significativas no VEF1 e CVF, ap&#243;s um m&#234;s da alta hospitalar<sup>16</sup>. Entretanto, em um estudo recente, n&#227;o se observou diferen&#231;as na evolu&#231;&#227;o de POCC quanto &#224; fun&#231;&#227;o pulmonar, achados radiol&#243;gicos e tempo de perman&#234;ncia hospitalar quando comparadas fisioterapia convencional <italic>versus</italic> terapia com EPAP<sup>17</sup>. </p>
    <p>Como todos esses trabalhos utilizando press&#227;o positiva avaliaram vari&#225;veis predominantemente respirat&#243;rias, a utiliza&#231;&#227;o da EPAP neste trabalho baseou-se nos efeitos cl&#237;nicos ben&#233;ficos acima relatados. Entretanto, nosso estudo parece ser o primeiro com o objetivo de pesquisar as respostas hemodin&#226;micas da EPAP tendo sido realizado em uma popula&#231;&#227;o est&#225;vel em POCC.</p>
    <p>O uso da press&#227;o positiva em pacientes cardiopatas j&#225; faz parte do arsenal terap&#234;utico principalmente sob a forma de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica n&#227;o-invasiva (VMNI). A VMNI reduz significativamente a necessidade de reintuba&#231;&#227;o<sup>9,18</sup> e a necessidade de traqueostomia<sup>19</sup>, em pacientes com insufici&#234;ncia respirat&#243;ria, melhorando a oxigena&#231;&#227;o<sup>9</sup> e diminuindo o trabalho respirat&#243;rio<sup>20</sup>. </p>
    <p>Os efeitos da press&#227;o positiva cont&#237;nua sobre o desempenho card&#237;aco podem ser traduzidos como redu&#231;&#227;o da pr&#233;-carga, por meio da redu&#231;&#227;o do retorno venoso, e de redu&#231;&#227;o da p&#243;s-carga por meio de redu&#231;&#227;o da press&#227;o transmural do ventr&#237;culo esquerdo, podendo ser considerada padr&#227;o-ouro no tratamento de edema agudo de pulm&#227;o<sup>21</sup>. A capacidade da press&#227;o positiva cont&#237;nua de recrutar unidades alveolares colapsadas, explica a redu&#231;&#227;o do <italic>"shunt"</italic>, melhorando assim a mec&#226;nica respirat&#243;ria, a oxigena&#231;&#227;o e reduzindo a sobrecarga sobre o sistema cadiovascular<sup>22-24</sup>. Alguns estudos evidenciaram efeitos ben&#233;ficos do uso de press&#227;o positiva cont&#237;nua na via a&#233;rea (CPAP)<sup>18,25</sup> com melhora dos n&#237;veis de PaO<sub>2</sub> e redu&#231;&#227;o da FR em pacientes com insufici&#234;ncia respirat&#243;ria<sup>26</sup>. Em cardiopatas houve inicialmente sugest&#227;o de maus resultados com dois n&#237;veis de press&#227;o positiva na via a&#233;rea (BIPAP)<sup>27</sup>, o que n&#227;o foi confirmado posteriormente<sup>28</sup>. Pacientes com edema agudo de pulm&#227;o de origem cardiog&#234;nica se beneficiaram com BIPAP, com n&#237;veis press&#243;ricos mais baixos que o convencional, sugerindo um efeito menor na pr&#233;-carga e menor risco de hipotens&#227;o<sup>29</sup>.</p>
    <p>Considerando os efeitos da press&#227;o positiva atrav&#233;s da VMNI, o uso da EPAP poderia mostrar beneficio em POCC. Em nosso estudo o uso da EPAP resultou em discreta eleva&#231;&#227;o da PAM, da PMAP e das press&#245;es de enchimento ventricular direito e esquerdo. Estas eleva&#231;&#245;es s&#227;o possivelmente decorrentes de transmiss&#227;o direta do aumento das press&#245;es intrator&#225;cicas. </p>
    <p>&#201; importante considerar, no entanto, que alguns estudos utilizando press&#227;o expirat&#243;ria positiva final (PEEP) durante ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica invasiva (VMI) em POCC mostraram algumas desvantagens. O uso profil&#225;tico de PEEP com n&#237;veis de 10 cmH<sub>2</sub>O foi seguro, embora n&#227;o tenha reduzido o d&#233;bito da drenagem tor&#225;cica<sup>30</sup>. Em um estudo que comparou a utiliza&#231;&#227;o de tr&#234;s n&#237;veis de PEEP (0, 5 e 10 cmH<sub>2</sub>O) no POCC em pacientes com FE <underline>&gt;</underline> 45%, n&#227;o foram encontradas diferen&#231;as estat&#237;sticas entre os grupos, permitindo concluir que n&#237;veis baixos de PEEP n&#227;o t&#234;m vantagem sobre n&#237;vel zero de PEEP na melhora da troca gasosa em pacientes em POCC<sup>31</sup>. Os efeitos da PEEP na mec&#226;nica do sistema respirat&#243;rio e hemodin&#226;mica de pacientes em p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia card&#237;aca resultaram em redu&#231;&#227;o da resist&#234;ncia de via a&#233;rea e elast&#226;ncia respirat&#243;ria, podendo refletir em melhora da mec&#226;nica respirat&#243;ria<sup>6</sup>. Entretanto, devido &#224; possibilidade de instabilidade hemodin&#226;mica, a PEEP deve ser cuidadosamente aplicada em POCC. Em estudo experimental, a ventila&#231;&#227;o com n&#237;veis aumentados de PEEP n&#227;o alterou a fun&#231;&#227;o ventricular direita, mas prejudicou a fun&#231;&#227;o ventricular esquerda<sup>7</sup>.</p>
    <p>Tais estudos ressaltam a import&#226;ncia de controlar os n&#237;veis de press&#227;o positiva evitando n&#237;veis muito elevados. Os n&#237;veis por n&#243;s utilizados de 10 cmH<sub>2</sub>O de EPAP n&#227;o causaram repercuss&#245;es hemodin&#226;micas nocivas neste grupo de pacientes. </p>
    <p>As limita&#231;&#245;es do presente estudo incluem o n&#250;mero pequeno de pacientes e a inclus&#227;o de apenas pacientes em POCC, est&#225;veis hemodinamicamente e sem doen&#231;a respirat&#243;ria importante associada. Estes pacientes apresentaram uma varia&#231;&#227;o das patologias de base, podendo estas, apresentar repercuss&#245;es hemodin&#226;micas distintas bem como, respostas heterog&#234;neas &#224; terap&#234;utica estudada. Embora alguns tivessem FE <underline>&lt;</underline>; 50%, poucos tinham disfun&#231;&#227;o mioc&#225;rdica importante (apenas quatro com FE <underline>&lt;</underline>; 30%). Al&#233;m disso, o n&#237;vel de EPAP utilizado foi relativamente baixo, embora dentro dos valores habitualmente usados na pr&#225;tica fisioterap&#234;utica. Estudos maiores, com outros tipos de pacientes e outros valores press&#243;ricos podem mostrar resultados diferentes. No entanto, nossos resultados s&#227;o v&#225;lidos para o grupo de pacientes estudados. </p>
    <p>Em conclus&#227;o, o uso da press&#227;o positiva sob a forma de EPAP como t&#233;cnica fisioterap&#234;utica foi seguro e bem tolerado, n&#227;o tendo efeitos delet&#233;rios. &#201; importante ressaltar que apesar dos aumentos nas press&#245;es de enchimento direitas e esquerdas e na press&#227;o arterial n&#227;o houve deteriora&#231;&#227;o hemodin&#226;mica ou respirat&#243;ria e houve manuten&#231;&#227;o de SpO<sub>2</sub>. Resultados similares foram observados quando dividindo os pacientes de acordo com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o normal ou reduzida.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Gostar&#237;amos de agradecer &#224;s enfermeiras que colaboraram na coleta dos dados, a todos os demais profissionais da UTI do Hospital S&#227;o Francisco por sua colabora&#231;&#227;o no desenvolvimento deste trabalho e aos pacientes, raz&#227;o principal desta pesquisa, por sua compreens&#227;o e disponibilidade.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Ana Claudia Borges dos Santos Sena pela Universidade Federal do Rio Grande do Sul.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Robledo Leal Condessa  </p>
        <p> R. Conde da Figueira, 458/5 - Vila Jardim - 91330-590 </p>
        <p> Porto Alegre, RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="robledo.c@terra.com.br">robledo.c@terra.com.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="rcondessa@hcpa.ufrgs.br">rcondessa@hcpa.ufrgs.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 22/08/09; revisado recebido em 01/10/09; aceito em 23/02/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. St Andre AC, DelRossi A. Hemodynamic management    of patients in the first 24 hours after cardiac surgery. Crit Care Med. 2005;    33 (9): 2082-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemodynamic management of patients in the first 24 hours after cardiac surgery</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2082</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>St Andre</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>DelRossi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Ng CS, Wan S, Yim AP, Arifi AA. Pulmonary   dysfunction after cardiac surgery. Chest. 2002; 121 (4): 1269-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary dysfunction after cardiac surgery</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1269</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>121</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ng</surname>
              <given-names>CS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wan</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yim</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arifi</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Stiller K. Physiotherapy in intensive   care: towards an evidence-based practice. Chest. 2000; 118 (6): 1801-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physiotherapy in intensive care: towards an evidence-based practice</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1801</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>118</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stiller</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. AARC clinical practice guideline. Use     of positive airway pressure adjuncts to bronchial hygiene therapy. American   Association for Respiratory Care. Respir Care. 1993; 38 (5): 516-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Use of positive airway pressure adjuncts to bronchial hygiene therapy: American Association for Respiratory Care</article-title>
          <source>Respir Care</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>516</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>38</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Smith RP, Fletcher R. Positive end-expiratory     pressure has little effect on carbon dioxide elimination after cardiac surgery.   Anesth Analg. 2000; 90 (1): 85-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Positive end-expiratory pressure has little effect on carbon dioxide elimination after cardiac surgery</article-title>
          <source>Anesth Analg</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>85</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>RP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fletcher</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Auler JO Jr, Carmona MJ, Barbas CV, Saldiva     PH, Malbouisson LM. The effects of positive end-expiratory pressure on respiratory     system mechanics and hemodynamics in postoperative cardiac surgery patients.   Braz J Med Biol Res. 2000; 33 (1): 31-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effects of positive end-expiratory pressure on respiratory system mechanics and hemodynamics in postoperative cardiac surgery patients</article-title>
          <source>Braz J Med Biol Res</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>31</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Auler Jr</surname>
              <given-names>JO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carmona</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbas</surname>
              <given-names>CV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saldiva</surname>
              <given-names>PH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Malbouisson</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Luecke T, Roth H, Herrmann P, Joachim     A, Weisser G, Pelosi P, et al. Assessment of cardiac preload and left ventricular     function under increasing levels of positive end-expiratory pressure. Intensive   Care Med. 2004; 30 (1): 119-26.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment of cardiac preload and left ventricular function under increasing levels of positive end-expiratory pressure</article-title>
          <source>Intensive Care Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>119</fpage>
          <lpage>26</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Luecke</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roth</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herrmann</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joachim</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weisser</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pelosi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Bendjelid K. Right atrial pressure: determinant   or result of change in venous return? Chest. 2005; 128 (5): 3639-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Right atrial pressure: determinant or result of change in venous return?</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>3639</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>128</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bendjelid</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Nava S, Gregoretti C, Fanfulla F, Squadrone     E, Grassi M, Carlucci A, et al. Noninvasive ventilation to prevent respiratory     failure after extubation in high-risk patients. Crit Care Med. 2005; 33 (11):   2465-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Noninvasive ventilation to prevent respiratory failure after extubation in high-risk patients</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2465</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nava</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gregoretti</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fanfulla</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Squadrone</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grassi</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carlucci</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Rieder Mde M, Costa AD, Vieira SR. Short-term effects of positive expiratory   airway pressure in patients being weaned from mechanical ventilation. Clinics   (S&#227;o Paulo). 2009; 64 (5): 403-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Short-term effects of positive expiratory airway pressure in patients being weaned from mechanical ventilation</article-title>
          <source>Clinics (S&#227;o Paulo)</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>403</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>64</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rieder Mde</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costa</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vieira</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Borghi-Silva A, Mendes RG, Costa FS,     Di Lorenzo VA, Oliveira CR, Luzzi S. The influences of positive end expiratory     pressure (PEEP) associated with physiotherapy intervention in phase I cardiac   rehabilitation. Clinics. 2005; 60 (6): 465-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The influences of positive end expiratory pressure (PEEP) associated with physiotherapy intervention in phase I cardiac rehabilitation</article-title>
          <source>Clinics</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>465</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>60</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Borghi-Silva</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mendes</surname>
              <given-names>RG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costa</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Lorenzo</surname>
              <given-names>VA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Luzzi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Pasquina P, Tramer MR, Walder B. Prophylactic     respiratory physiotherapy after cardiac surgery: systematic review. BMJ.   2003; 327 (7428): 1379.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prophylactic respiratory physiotherapy after cardiac surgery: systematic review</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1379</fpage>
          <issue>7428</issue>
          <volume>327</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pasquina</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tramer</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walder</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Pryor JA. Physiotherapy for airway clearance   in adults. Eur Respir J. 1999; 14 (6): 1418-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physiotherapy for airway clearance in adults</article-title>
          <source>Eur Respir J</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1418</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pryor</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Berney S, Denehy L. The effect of physiotherapy     treatment on oxygen consumption and haemodynamics in patients who are critically   ill. Aust J Physiother. 2003; 49 (2): 99-105.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of physiotherapy treatment on oxygen consumption and haemodynamics in patients who are critically ill</article-title>
          <source>Aust J Physiother</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>99</fpage>
          <lpage>105</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Berney</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Denehy</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Denehy L, Berney S. The use of positive   pressure devices by physiotherapists. Eur Respir J. 2001; 17 (4): 821-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The use of positive pressure devices by physiotherapists</article-title>
          <source>Eur Respir J</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>821</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Denehy</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berney</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Haeffener MP, Ferreira GM, Barreto SS, Arena R, Dall'Ago     P. Incentive spirometry with expiratory positive airway pressure reduces     pulmonary complications, improves pulmonary function and 6-minute walk distance     in patients undergoing coronary artery bypass graft surgery. Am Heart J.   2008; 156 (5): e1-900.e8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incentive spirometry with expiratory positive airway pressure reduces pulmonary complications, improves pulmonary function and 6-minute walk distance in patients undergoing coronary artery bypass graft surgery</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>e1</fpage>
          <lpage>900.e8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>156</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Haeffener</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barreto</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arena</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dall'Ago</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Bertol D, Ferreira CCT, Coronel CC. Fisioterapia     convencional <italic>versus</italic> terapia   EPAP no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o   do mioc&#225;rdio. Revista da AMRIGS. 2008; 52 (4).</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fisioterapia convencional versus terapia EPAP no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Revista da AMRIGS</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <issue>4</issue>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bertol</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>CCT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coronel</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Antonelli M, Conti G. Noninvasive positive     pressure ventilation as treatment for acute respiratory failure in critically   ill patients. Crit Care. 2000; 4 (1): 15-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Noninvasive positive pressure ventilation as treatment for acute respiratory failure in critically ill patients</article-title>
          <source>Crit Care</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>15</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Antonelli</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Conti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Trevisan CE, Vieira SR. Noninvasive mechanical     ventilation may be useful in treating patients who fail weaning from invasive     mechanical ventilation: a randomized clinical trial. Crit Care. 2008; 12   (2): R51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Noninvasive mechanical ventilation may be useful in treating patients who fail weaning from invasive mechanical ventilation: a randomized clinical trial</article-title>
          <source>Crit Care</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>R51</fpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Trevisan</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vieira</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Miro AM, Pinsky MR, Rogers PL. Effects     of the components of positive airway pressure on work of breathing during   bronchospasm. Crit Care. 2004; 8 (2): R72-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of the components of positive airway pressure on work of breathing during bronchospasm</article-title>
          <source>Crit Care</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>R72</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Miro</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pinsky</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>PL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Winck JC, Azevedo LF, Costa-Pereira A,     Antonelli M, Wyatt JC. Efficacy and safety of non-invasive ventilation in     the treatment of acute cardiogenic pulmonary edema--a systematic review and   meta-analysis. Crit Care. 2006; 10 (2): R69.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efficacy and safety of non-invasive ventilation in the treatment of acute cardiogenic pulmonary edema--a systematic review and meta-analysis</article-title>
          <source>Crit Care</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>R69</fpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Winck</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Azevedo</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costa-Pereira</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Antonelli</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wyatt</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Meyer EC, Filho GL, Schettino GPP, Carvalho RR. Ventila&#231;&#227;o   n&#227;o-invasiva no cardiopata grave. Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o   Paulo. 1998; 8: 420-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ventila&#231;&#227;o n&#227;o-invasiva no cardiopata grave</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>420</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Meyer</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Filho</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schettino</surname>
              <given-names>GPP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>RR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Kaye DM, Mansfield D, Aggarwal A, Naughton     MT, Esler MD. Acute effects of continuous positive airway pressure on cardiac     sympathetic tone in congestive heart failure. Circulation. 2001; 103 (19):   2336-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute effects of continuous positive airway pressure on cardiac sympathetic tone in congestive heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2336</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>19</issue>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kaye</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mansfield</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aggarwal</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naughton</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Esler</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Kiely JL, Deegan P, Buckley A, Shiels     P, Maurer B, McNicholas WT. Efficacy of nasal continuous positive airway     pressure therapy in chronic heart failure: importance of underlying cardiac   rhythm. Thorax. 1998; 53 (11): 957-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efficacy of nasal continuous positive airway pressure therapy in chronic heart failure: importance of underlying cardiac rhythm</article-title>
          <source>Thorax</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>957</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kiely</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deegan</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buckley</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shiels</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maurer</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McNicholas</surname>
              <given-names>WT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Lenique F, Habis M, Lofaso F, Dubois-Rande     JL, Harf A, Brochard L. Ventilatory and hemodynamic effects of continuous     positive airway pressure in left heart failure. Am J Respir Crit Care Med.   1997; 155 (2): 500-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ventilatory and hemodynamic effects of continuous positive airway pressure in left heart failure</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>500</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>155</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lenique</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Habis</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lofaso</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dubois-Rande</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harf</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brochard</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Scarpinella-Bueno MA, Llarges CM, Isola AM, Holanda MA, Rocha RT, Afonso   JE. Uso do suporte ventilat&#243;rio com press&#227;o positiva cont&#237;nua   em vias a&#233;reas (CPAP) por meio de m&#225;scara nasofacial no tratamento   da insufici&#234;ncia respirat&#243;ria aguda. Rev Ass Med Brasil. 1997;   43: 180-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Uso do suporte ventilat&#243;rio com press&#227;o positiva cont&#237;nua em vias a&#233;reas (CPAP) por meio de m&#225;scara nasofacial no tratamento da insufici&#234;ncia respirat&#243;ria aguda</article-title>
          <source>Rev Ass Med Brasil</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>180</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Scarpinella-Bueno</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Llarges</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Isola</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holanda</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>RT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Afonso</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Mehta S, Jay GD, Woolard RH, Hipona RA,     Connolly EM, Cimini DM, et al. Randomized, prospective trial of bilevel <italic>versus</italic> continuous positive   airway pressure in acute pulmonary edema. Crit Care Med. 1997; 25 (4): 620-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Randomized, prospective trial of bilevel versus continuous positive airway pressure in acute pulmonary edema</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>620</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mehta</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jay</surname>
              <given-names>GD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Woolard</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hipona</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Connolly</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cimini</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Park M, Lorenzi-Filho G, Feltrim MI,     Viecili PR, Sangean MC, Volpe M, et al. Oxygen therapy, continuous positive     airway pressure, or noninvasive bilevel positive pressure ventilation in     the treatment of acute cardiogenic pulmonary edema. Arq Bras Cardiol. 2001;   76 (3): 221-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oxygen therapy, continuous positive airway pressure, or noninvasive bilevel positive pressure ventilation in the treatment of acute cardiogenic pulmonary edema</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>221</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>76</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lorenzi-Filho</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feltrim</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Viecili</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sangean</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Volpe</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Park M, Sangean MC, Volpe MS, Feltrim     MI, Nozawa E, Leite PF, et al. Randomized, prospective trial of oxygen, continuous     positive airway pressure, and bilevel positive airway pressure by face mask   in acute cardiogenic pulmonary edema. Crit Care Med. 2004; 32 (12): 2407-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Randomized, prospective trial of oxygen, continuous positive airway pressure, and bilevel positive airway pressure by face mask in acute cardiogenic pulmonary edema</article-title>
          <source>Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2407</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sangean</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Volpe</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feltrim</surname>
              <given-names>MI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nozawa</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leite</surname>
              <given-names>PF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Collier B, Kolff J, Devineni R, Gonzalez     LS. Prophylactic positive end-expiratory pressure and reduction of postoperative   blood loss in open-heart surgery. Ann Thorac Surg. 2002; 74 (4): 1191-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prophylactic positive end-expiratory pressure and reduction of postoperative blood loss in open-heart surgery</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1191</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Collier</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kolff</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Devineni</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gonzalez</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Michalopoulos A, Anthi A, Rellos K, Geroulanos     S. Effects of positive end-expiratory pressure (PEEP) in cardiac surgery   patients. Respir Med. 1998; 92 (6): 858-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of positive end-expiratory pressure (PEEP) in cardiac surgery patients</article-title>
          <source>Respir Med</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>858</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Michalopoulos</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anthi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rellos</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Geroulanos</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Expiratory positive airway pressure in postoperative cardiac hemodynamics</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROND: Expiratory positive airway pressure (EPAP) is used in after cardiac surgeries. However, its hemodynamic effects have not been clearly studied. OBJECTIVE: To evaluate the hemodynamic changes caused by EPAP in patients after cardiac surgery monitored by Swan-Ganz. METHODS: Patients at the first or second cardiac surgery postoperative period hemodynamically stable with a Swan-Ganz catheter were included in the study. They were assessed at rest and after using 10 cmH2O EPAP at random. The variables studied were: oxygen saturation, heart rate and respiratory rate, mean artery pressures and pulmonary artery mean pressures (MAP and PAMP), central venous pressure (CVP) and pulmonary capillary wedge pressure (PAOP), cardiac output and index, and systemic and pulmonary vascular resistances. Patients were divided into subgroups (with ejection fraction &lt;; 50% or &gt; 50%) and data were compared by t test and ANOVA. RESULTS: Twenty-eight patients were studied (22 men, aged 68 &#177; 11 years). Comparing the period of rest versus EPAP, the changes observed were: PAOP (11.9 &#177; 3.8 to 17.1 &#177; 4.9 mmHg, p &lt; 0.001), PVC (8.7 &#177; 4.1 to 10.9 &#177; 4.3 mmHg, p = 0.014), PAMP (21.5 &#177; 4.2 to 26.5 &#177; 5.8 mmHg, p &lt; 0.001), MAP (76 &#177; 10 for 80 &#177; 10 mmHg, p = 0.035). The other variables showed no significant differences. CONCLUSION: EPAP was well tolerated by patients and the hemodynamic changes found showed an increase in pressure measurements of right and left ventricular filling, as well as mean arterial pressure.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Positive pressure respiration</kwd>
        <kwd>hypertension</kwd>
        <kwd>cardiac output</kwd>
        <kwd>facial masks</kwd>
        <kwd>thoracic surgery</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Expiratory positive airway pressure in postoperative cardiac hemodynamics</p>
      <p>
        <bold>Ana Claudia Borges dos Santos Sena; S&#233;rgio Pinto Ribeiro; Robledo Leal Condessa; S&#237;lvia Regina Rios Vieira</bold>
      </p>
      <p> Complexo Hospitalar Santa Casa de Porto Alegre; Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, Porto Alegre, RS - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROND: </bold>Expiratory positive airway pressure (EPAP) is used in after cardiac surgeries. However, its hemodynamic effects have not been clearly studied.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate the hemodynamic changes caused by EPAP in patients after cardiac surgery monitored by Swan-Ganz.</p>
      <p><bold>METHODS: </bold>Patients at the first or second cardiac surgery postoperative period hemodynamically stable with a Swan-Ganz catheter were included in the study. They were assessed at rest and after using 10 cmH<sub>2</sub>O EPAP at random. The variables studied were: oxygen saturation, heart rate and respiratory rate, mean artery pressures and pulmonary artery mean pressures (MAP and PAMP), central venous pressure (CVP) and pulmonary capillary wedge pressure (PAOP), cardiac output and index, and systemic and pulmonary vascular resistances. Patients were divided into subgroups (with ejection fraction <underline>&lt;</underline> 50% or &gt; 50%) and data were compared by t test and ANOVA.</p>
      <p><bold>RESULTS: </bold> Twenty-eight patients were studied (22 men, aged 68 &#177; 11 years). Comparing the period of rest <italic>versus</italic> EPAP, the changes observed were: PAOP (11.9 &#177; 3.8 to 17.1 &#177; 4.9 mmHg, p &lt; 0.001), PVC (8.7 &#177; 4.1 to 10.9 &#177; 4.3 mmHg, p = 0.014), PAMP (21.5 &#177; 4.2 to 26.5 &#177; 5.8 mmHg, p &lt; 0.001), MAP (76 &#177; 10 for 80 &#177; 10 mmHg, p = 0.035). The other variables showed no significant differences.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> EPAP was well tolerated by patients and the hemodynamic changes found showed an increase in pressure measurements of right and left ventricular filling, as well as mean arterial pressure. (Arq Bras Cardiol. 2010; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Positive pressure respiration; hypertension; cardiac output; facial masks; thoracic surgery.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The post-operative periods for major surgeries such as cardiac surgeries, usually occur with hemodynamic complications<sup>1</sup> and respiratory complications such as atelectasis, respiratory infection and bronchopneumonias<sup>2</sup>. Although controversial, respiratory therapy may be recommended in these circunstamces<sup>3</sup>.</p>
      <p>Among physiotherapeutic techniques, the use of expiratory positive airway pressure (EPAP), has been used to move secretions and prevent atelectasis<sup>4</sup>. Aware of ventilatory<sup>5</sup> and hemodynamic changes of positive pressure during invasive mechanical ventilation (IMV)<sup>6,7</sup> and non-invasive ventilation (NIV)<sup>8,9</sup>, raises the possibility that EPAP may have hemodynamic effects, but these have not yet been studied. Moreover, it is known that the increase in expiratory resistance caused by EPAP may have consequences such as increased respiratory effort<sup>10</sup>, which could be detrimental for patients recovering from heart surgery (RHS).</p>
      <p>Most studies in physiotherapy investigating hemodynamic and metabolic effects use various combinations of techniques, but it is not possible to attribute specific results to a technique in particular<sup>3</sup>. Because these effects in relation to the use of EPAP have not been clearly studied, although their use is frequent in patients in intensive care units (ICU) and RHS, this study aims to evaluate the hemodynamic effects of EPAP in a group of stable patients RHS.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>The study comes from a randomized cross-over trial.</p>
      <p>
        <bold>Population and sample</bold>
      </p>
      <p>This study was conducted between January 2004 and February 2006 in the Intensive Care Unit of <italic>Hospital S&#227;o Francisco da Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Porto Alegre </italic>(ISCMPA). </p>
      <p>Patients with pulmonary artery catheterization who were able to understand verbal commands and who ventilated spontaneously with or without contribution of O<sub>2</sub> by nasal cannula were included in the study. The study was conducted in the first or second day after surgery, during which the patient is allowed to remain with the pulmonary artery catheter, as needed. Radiological control was performed on patients to confirm the correct placement of the catheter (zone 3 of West).</p>
      <p>Intubated patients with severe lung disease, hemodynamically unstable were excluded from the study (mean arterial pressure &lt; 70 mmHg and &gt; 100 mmHg systolic blood pressure &lt; 100 mmHg, cardiac index &lt; 2.2 l/min/m<sup>2</sup> using vasoactive drugs: dopamine &gt; 5 micrograms/kg/min; dobutamine &gt; 5 micrograms/kg/min and norepinephrine at any dose.)</p>
      <p>The procedures started as the patient met the requirements of hemodynamic stability, and after signing an informed consent. The study was approved by the Ethics and Research Committee of ISCMPA.</p>
      <p>
        <bold>Variables under study</bold>
      </p>
      <p>The variables under study were: peripheral oxygen saturation (SpO<sub>2</sub>), heart rate (HR), respiratory rate (RR), mean arterial pressure (MAP), central venous pressure (CVP), pulmonary capillary wedge pressure (PCWP), pulmonary artery mean pressure (PAMP), cardiac output (CO), cardiac index (CI), systolic volume index (SVI), systemic vascular resistance index (SVRI) and pulmonary vascular resistance index (PVRI). The CO was measured through the thermodilution technique.</p>
      <p>The instruments needed for the research were: a silicone face mask Newmed (Vital Signs/USA) and a valve Spring Loaded Newmed (Vital Signs/USA); pulmonary artery catheter brands Baxter or Arrow (Edwards Life Sciences/USA); multiparameter monitor (Hewlett-Packard/USA). </p>
      <p>
        <bold>Data collection</bold>
      </p>
      <p>Patients were evaluated at three different times: at baseline, rest time and intervention time.</p>
      <p>Initially the pulmonary artery catheter was connected to the monitor by a trained nurse. After stabilization of parameters patient baseline values were recorded (at baseline).</p>
      <p>Then, patients were randomized into two groups to start the procedure. In group 1, all measurements were performed first at rest (resting time) and then with the application of EPAP (intervention time); in group 2, measurements were performed first with the application of the mask (intervention time) and after five to ten minutes, the time needed to return to baseline, the resting time. We chose this method of randomization in order to try to lessen the influence of the "time" factor in relation to results obtained. </p>
      <p>At the time of the intervention, the mask was placed on the patient's face, who stood for five minutes breathing against an expiratory resistance of 10 cmH<sub>2</sub>O. Patients were verbally encouraged to breathe normally during the application of the technique to standardize respiratory pattern. After the procedure, patients were encouraged to cough and expectorate.</p>
      <p>We recorded the arithmetic mean of three values of the variables studied during the performance of the procedures.</p>
      <p>Subsequently, data were analyzed in subgroups of patients with normal ejection fraction (EF) (&gt; 50%) and patients with reduced EF (<underline>&lt;</underline> 50%). </p>
      <p>The criteria for stopping the protocol were: signs of respiratory distress, drop in SpO<sub>2</sub> (&lt; 90%), elevated RF (&gt; 30 ivpm), increased HR (&gt; 130 bpm), change in MAP (&lt; 70 or &gt; 100 mmHg) and agitation.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Categorical variables were described by absolute frequency and relative frequency percentage. Quantitative variables were described by mean and standard deviation. </p>
      <p>Groups 1 and 2 were compared by cross-over analysis to assess potential effects of time and interaction. The moments of rest and intervention were compared by Student t test for paired samples. The subgroups with EF &gt; 50% and EF <underline>&lt;</underline> 50% were compared by ANOVA and t test for paired samples and independent samples. Results are presented as mean and standard deviation. A significance level of 5% was considered.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>We selected 31 patients RHS for this study. Three patients did not complete the collection, two for feeling anguish due to the use of a mask and one for not understanding the commands. There were no other complications during the procedures in other patients. Out of the 28 patients who completed the collection, 22 were males.</p>
      <p>The comparison between groups 1 and 2 showed no effects of time and interaction in the assessment of hemodynamic variables, showing that the performance time did not interfere with measurements.</p>
      <p>Clinical characteristics of patients are shown in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0594-00128-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Baseline SpO<sub>2</sub> (96 &#177; 3%), FR (19 &#177; 17 ivpm), HR (92 &#177; 17 bpm), MAP (75 &#177; 10 mmHg), PVC (9 &#177; 4 mmHg) demonstrated the clinical and hemodynamic stability of patients before the procedure.</p>
      <p>The comparison between the intervention time and resting time can be seen in <xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>. We observed a statistically significant difference between groups, with an increase in the variables: MAP, CVP, PCWP and PAMP. SpO<sub>2</sub> values were maintained, though. </p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0594-00128-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Similarly, subgroups EF &gt; 50% and EF <underline>&lt;</underline> 50% showed an increase of PCWP and PAMP (<xref ref-type="table" rid="en_124tab03-body2">Table 3</xref>). Patients with lower ejection fraction had high PAMP and PVRI, but these had similar responses to the application of EPAP. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_124tab03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0594-00128-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The most important results of this study showed that the EPAP of 10 cmH<sub>2</sub>O was well clinically tolerated with SpO<sub>2</sub> maintenance, and caused an increase in MBP, CVP, PCWP and PAMP variables. Comparing the subgroups FE &gt; 50% and EF <underline>&lt;</underline> 50%, a similar behavior was observed and there was an increase in PCWP and PAMP. However, although there are statistically significant differences for these variables, this does not translate into clinical relevance when considering the values together. </p>
      <p>Respiratory therapy is an integral part of the teams in intensive care units in developed countries<sup>3</sup> and it has been reported in patients RHS<sup>11</sup>. Although some studies have questioned its effectiveness<sup>12</sup>, in recent years, some studies have reported the role of physiotherapy in reducing hospitalization time, shifting secretions<sup>13-15</sup>, preventing and solving atelectasis, improving gas exchanges<sup>5</sup> and improving inspiratory muscle strength<sup>11</sup>. </p>
      <p>Positive expiratory pressure in the airways is among the techniques mostly used by physiotherapy. Despite an increased respiratory muscle workload resulting from the use of EPAP<sup>10</sup>, it presents good results in the reversal of atelectasis, removal of secretions<sup>15</sup> and recovery of muscle strength in patients RHS<sup>11,16</sup> as well as significant improvements in FEV1 and FVC after one month of hospital discharge<sup>16</sup>. However, a recent study did not report differences in the evolution of RHS as to pulmonary function, radiological findings and length of hospital stay when compared with physical therapy <italic>versus</italic> conventional therapy with EPAP<sup>17</sup>. </p>
      <p>As all these studies using positive pressure evaluated predominantly respiratory variables, the use of EPAP in this study was based on the beneficial clinical effects reported above. However, our study appears to be the first one with the purpose of researching the hemodynamic responses of EPAP, as it was performed in a stable population RHS.</p>
      <p>The use of positive pressure in cardiac patients is part of the therapies employed mainly in the form of non-invasive mechanical ventilation (NIMV). The NIMV significantly reduces the need for reintubation<sup>9,18</sup> and the the need for tracheostomy<sup>19</sup> in patients with respiratory failure, improving oxygenation<sup>9</sup> and reducing respiratory work<sup>20</sup>. </p>
      <p>The effects of continuous positive airway pressure on cardiac performance can be translated as a reduction in preload by reducing venous return and reduction in afterload by reducing left ventricular transmural pressure and may be considered a gold standard in the treatment of acute pulmonary edema<sup>21</sup>. The ability of continuous positive airway pressure to recruit collapsed alveolar units, explains the reduction of the shunt, thereby improving respiratory mechanics, oxygenation and reducing the overload on the cadiovascular system<sup>22-24</sup>. Some studies have shown beneficial effects of using continuous positive airway pressure (CPAP)<sup>18,25</sup> with improved levels of PaO<sub>2</sub> and decrease in RR in patients with respiratory failure<sup>26</sup>. In cardiac patients there was initial suggestions of poor results with two levels of positive airway pressure (BIPAP)<sup>27</sup>, which was not confirmed later<sup>28</sup>. Patients with acute pulmonary edema of cardiogenic origin benefited from BIPAP with pressure levels lower than the conventional ones, suggesting a minor effect on preload and a lower risk of hypotension<sup>29</sup>.</p>
      <p>Considering the effects of positive pressure through the NIMV, the use of EPAP could show benefit in RHS. In our study, the use of EPAP resulted in a mild increase of MAP, the PAMP and right and left ventricular filling pressures. These increases are probably due to direct transmission of increased intrathoracic pressures. </p>
      <p>It is important to consider, however, that some studies using positive end expiratory pressure (PEEP) during invasive mechanical ventilation (IMV) in RHS showed some disadvantages. The prophylactic use of PEEP with levels of 10 cmH<sub>2</sub>O was safe, although it has not reduced chest drainage output<sup>30</sup>. In a study comparing the use of three levels of PEEP (0, 5 and 10 cmH<sub>2</sub>O) in RHS in patients with EF <underline>&gt;</underline>45%, there were no statistical differences between groups, which led us to conclude that low levels of PEEP have no advantage over zero level of PEEP in improving gas exchange in patients RHS<sup>31</sup>. The effects of PEEP on respiratory mechanics and hemodynamics of patients after cardiac surgery resulted in reduced airway resistance and respiratory elastance, which may reflect an improved respiratory mechanics<sup>6</sup>. However, due to possibility of hemodynamic instability, PEEP should be carefully applied in RHS. In an experimental study, ventilation with increased levels of PEEP did not change right ventricular function, but it impaired left ventricular function<sup>7</sup>.</p>
      <p>Such studies emphasize the importance of controlling the levels of positive pressure while avoiding very high levels. The levels we used, 10 cmH<sub>2</sub>O of EPAP, did not cause harmful haemodynamic effects on this group of patients. </p>
      <p>The limitations of this study include the small number of patients and the inclusion of RHS patients only, hemodynamically stable patients and those patients without significant respiratory disease associated. These patients presented a variation of basic pathologies, which may present different hemodynamic effects as well as heterogeneous responses to the therapy under study. Although some had EF <underline>&lt;</underline> 50%, few had significant myocardial dysfunction (only four with EF <underline>&lt;</underline> 30%). Furthermore, the level of EPAP used was relatively low, although within the range commonly used in physical therapy practice. Larger studies with other types of patients and other pressure values may show different results. However, our results are valid for the group of patients studied. </p>
      <p>In short, the use of the positive pressure in the form of EPAP as a physiotherapy technique was safe and well tolerated, with no deleterious effects. Importantly, despite increases in right and left filling pressures and in arterial pressure, there was no hemodynamic or respiratory deterioration and there was maintenance of SpO<sub>2</sub>. Similar results were observed by dividing the patients according to normal or reduced ejection fraction.</p>
      <p>
        <bold>Acknowedgements</bold>
      </p>
      <p>We would like to thank the nurses who assisted us in the collection of data, and all other professionals in the ICU of <italic>Hospital S&#227;o Francisco</italic> for their collaboration in developing this study and the patients, who are the main reason for this research, for their understanding and availability.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Ana Claudia Borges dos Santos Sena, from <italic>Universidade Federal do Rio Grande do Sul</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group/>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Presi&#243;n espiratoria positiva en la v&#237;a a&#233;rea por m&#225;scara facial en la hemodin&#225;mica de postoperatorios card&#237;acos</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Ana Claudia Borges dos Santos Sena; S&#233;rgio Pinto Ribeiro; Robledo Leal Condessa; S&#237;lvia Regina Rios Vieira</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Complexo Hospitalar Santa Casa de Porto Alegre; Hospital de Cl&#237;nicas de Porto Alegre, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La presi&#243;n espiratoria positiva en la v&#237;a a&#233;rea por m&#225;scara facial (EPAP) es utilizada en el postoperatorio de cirug&#237;as card&#237;acas, mientras tanto, sus efectos hemodin&#225;micos no fueron claramente estudiados.</p>
      <p><bold>OBJETIVOS:</bold> Evaluar las alteraciones hemodin&#225;micas causadas por la EPAP en pacientes post cirug&#237;a card&#237;aca monitoreados por cat&#233;ter de Swan-Ganz.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Fueron incluidos en el estudio, pacientes en el primer o seg&#250;n postoperatorio de cirug&#237;a card&#237;aca, estables hemodin&#225;micamente y con cat&#233;ter de Swan-Ganz. Fueron evaluados en reposo y despu&#233;s del uso de 10 cmH2O de EPAP, de forma randomizada. Las variables estudiadas fueron: saturaci&#243;n de ox&#237;geno, frecuencias card&#237;aca y respiratoria, presiones arteriales medias sist&#233;mica y pulmonar (PAM y PAMP), presiones venosa central (PVC) y de oclusi&#243;n de la arteria pulmonar (POAP), d&#233;bito e &#237;ndice card&#237;acos, y resistencias vasculares sist&#233;mica y pulmonar. Los pacientes fueron divididos en subgrupos (con fracci&#243;n de eyecci&#243;n <underline>&lt;</underline> 50% o &gt; 50%) y los datos fueron comparados por test t y ANOVA.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Veintiocho pacientes fueron estudiados (22 hombres, edad media 68 &#177; 11 a&#241;os). Comparando el per&#237;odo de reposo <italic>versus</italic> EPAP, las alteraciones observadas fueron: POAP (11,9 &#177; 3,8 para 17,1 &#177; 4,9 mmHg, p &lt; 0,001); PVC (8,7 &#177; 4,1 para 10,9 &#177; 4,3 mmHg, p = 0,014); PAMP (21,5 &#177; 4,2 para 26,5 &#177; 5,8 mmHg, p &lt; 0,001); PAM (76 &#177; 10 para 80 &#177; 10 mmHg, p = 0,035). Las dem&#225;s variables no mostraron diferencias significativas.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> LA EPAP fue bien tolerada en los pacientes y las alteraciones hemodin&#225;micas encontradas mostraron aumento en las medidas de presi&#243;n de llenado ventricular derecho e izquierdo, as&#237; como, en la presi&#243;n arterial media. (Arq Bras Cardiol 2010;95(5):594-599)</p>
      <p><bold>Palabras-clave:</bold> Respiraci&#243;n con presi&#243;n positiva, m&#225;scaras faciales, hipertensi&#243;n, d&#233;bito card&#237;aco, cirug&#237;a tor&#225;cica.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los postoperatorios de grandes cirug&#237;as, como las card&#237;acas, suelen cursar con complicaciones hemodin&#225;micas<sup>1</sup> y complicaciones respiratorias como atelectasias, infecci&#243;n respiratoria y bronconeumon&#237;as<sup>2</sup>. Aunque controvertida, la fisioterapia respiratoria puede ser recomendada en estas circunstancias<sup>3</sup>.</p>
      <p>Entre las t&#233;cnicas fisioterap&#233;uticas, el uso de presi&#243;n espiratoria positiva en la v&#237;a a&#233;rea por m&#225;scara facial (EPAP), ha sido utilizado para remover secreciones y evitar atelectasias<sup>4</sup>. Sabi&#233;ndose de las alteraciones ventilatorias<sup>5</sup> y hemodin&#225;micas de la presi&#243;n positiva durante respiraci&#243;n mec&#225;nica invasiva (RMI)<sup>6,7</sup> y respiraci&#243;n mec&#225;nica no invasiva (RMNI)<sup>8,9</sup>, surge la posibilidad de que la EPAP pueda tener repercusiones hemodin&#225;micas, pero &#233;stas aun no fueron estudiadas. Adem&#225;s de eso, se sabe que el aumento de resistencia espiratoria causado por la EPAP puede tener repercusiones, como aumento del trabajo respiratorio<sup>10</sup>, lo que podr&#237;a ser delet&#233;reo en el postoperatorio de cirug&#237;a card&#237;aca (POCC).</p>
      <p>La mayor&#237;a de los estudios realizados en fisioterapia investigando efectos hemodin&#225;micos y metab&#243;licos utiliza combinaciones variadas de t&#233;cnicas, no siendo posible atribuir resultados espec&#237;ficos a una t&#233;cnica en particular<sup>3</sup>. Como esos efectos en relaci&#243;n al uso de la EPAP aun no fueron claramente estudiados, a pesar de que su utilizaci&#243;n sea frecuente en pacientes en las unidades de terapia intensiva (UTI) y POCC, el presente estudio tiene el objetivo de evaluar las repercusiones hemodin&#225;micas de la EPAP en un grupo de pacientes estables en el POCC.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>El estudio realizado es un ensayo cl&#237;nico por randomizaci&#243;n cruzada.</p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n y muestra</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue realizado en el per&#237;odo entre enero de 2004 y febrero de 2006, en la Unidad de Terapia Intensiva del Hospital S&#227;o Francisco da la Irmandade Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Porto Alegre (ISCMPA).</p>
      <p>Fueron incluidos pacientes con cateterizaci&#243;n de la arteria pulmonar, que respondiesen a comando verbal y que ventilasen espont&#225;neamente con o sin aporte de O<sub>2</sub> por cat&#233;ter nasal. El estudio fue realizado en el 1&#186; o 2&#186; d&#237;a de postoperatorio, tiempo en que el paciente puede aun permanecer con el cat&#233;ter de arteria pulmonar, seg&#250;n la necesidad. Fue realizado control radiol&#243;gico de los pacientes confirmando el posicionamiento correcto del cat&#233;ter (zona 3 de West).</p>
      <p>Se excluyeron los pacientes entubados, con enfermedad pulmonar severa, inestables hemodin&#225;micamente (presi&#243;n arterial media &lt; 70 mmHg y &gt; 100 mmHg, presi&#243;n arterial sist&#243;lica &lt; 100 mmHg, &#237;ndice card&#237;aco &lt; 2,2 l/min/m<sup>2</sup>, haciendo uso de drogas vasoactivas: dopamina &gt; 5 microgramos/kg/min; dobutamina &gt; 5 microgramos/kg/min y noradrenalina a cualquier dosis).</p>
      <p>Los procedimientos se iniciaban as&#237; que el paciente llenase las condiciones establecidas de estabilidad hemodin&#225;mica, y despu&#233;s de firmar el t&#233;rmino de consentimiento informado. El estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica e Investigaci&#243;n de la ISCMPA.</p>
      <p>
        <bold>Variables en estudio</bold>
      </p>
      <p>Las variables en estudio registradas fueron: saturaci&#243;n perif&#233;rica de ox&#237;geno (SpO<sub>2</sub>), frecuencia card&#237;aca (FC), frecuencia respiratoria (FR), presi&#243;n arterial media (PAM), presi&#243;n venosa central (PVC), presi&#243;n de oclusi&#243;n de la arteria pulmonar (POAP), presi&#243;n media de la arteria pulmonar (PMAP), d&#233;bito card&#237;aco (DC), &#237;ndice card&#237;aco (IC), &#237;ndice de volumen sist&#243;lico (IVS), &#237;ndice de resistencia vascular sist&#233;mica (IRVS) y &#237;ndice de resistencia vascular pulmonar (IRVP). El DC fue medido por la t&#233;cnica de termodiluci&#243;n.</p>
      <p>Los instrumentos necesarios para la realizaci&#243;n de la investigaci&#243;n fueron: una m&#225;scara facial siliconada Newmed (Vital Signs/USA) y una v&#225;lvula Spring Loaded Newmed (Vital Signs/USA); cat&#233;ter de arteria pulmonar de las marcas Baxter o Arrow (Edwards Life Sciences/USA); monitor multiparam&#233;trico (Hewlett-Packard/USA).</p>
      <p>
        <bold>Recolecci&#243;n de datos</bold>
      </p>
      <p>Los pacientes fueron evaluados en tres momentos distintos: momento basal, momento reposo y momento intervenci&#243;n.</p>
      <p>Inicialmente era realizada la conexi&#243;n del cat&#233;ter de arteria pulmonar al monitor por una enfermera entrenada. Despu&#233;s de la estabilizaci&#243;n de los par&#225;metros se registraban los valores basales del paciente (momento basal).</p>
      <p>A seguir, los pacientes eran randomizados en dos grupos para comienzo de las medidas. En el grupo 1 las medidas eran realizadas primero en reposo (momento reposo), y despu&#233;s, con la aplicaci&#243;n de EPAP v&#237;a m&#225;scara facial (momento intervenci&#243;n); en el grupo 2 las medidas eran realizadas primero con la aplicaci&#243;n de la m&#225;scara (momento intervenci&#243;n) y despu&#233;s de cinco a diez minutos, tiempo necesario para el retorno a los valores basales, el momento reposo. Se opt&#243; por ese m&#233;todo de randomizaci&#243;n a fin de tratar de disminuir la influencia del factor "tiempo" en relaci&#243;n a los resultados obtenidos.</p>
      <p>En el momento intervenci&#243;n, se colocaba la m&#225;scara en el rostro del paciente, que permanec&#237;a durante cinco minutos respirando contra una resistencia espiratoria de 10 cmH<sub>2</sub>O. Los pacientes eran estimulados verbalmente a respirar normalmente durante la aplicaci&#243;n de la t&#233;cnica, para estandarizaci&#243;n del est&#225;ndar respiratorio. Despu&#233;s del t&#233;rmino de la maniobra, los pacientes eran estimulados a toser y expectorar.</p>
      <p>Fue registrada la media aritm&#233;tica de los tres valores de las variables estudiadas durante el per&#237;odo de realizaci&#243;n de las maniobras.</p>
      <p>Posteriormente, los datos fueron analizados en los subgrupos de pacientes con fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FE) normal (&gt; 50%) y pacientes con FE reducida (<underline>&lt;</underline> 50%).</p>
      <p>Los criterios para interrupci&#243;n del protocolo eran: signos de disconfort respiratorio, ca&#237;da de la SpO<sub>2</sub> (&lt; 90%), elevaci&#243;n de la FR (&gt; 30 ivpm), elevaci&#243;n de la FC (&gt; 130 lpm), alteraci&#243;n de PAM (&lt; 70 o &gt; 100 mmHg) y agitaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Las variables categ&#243;ricas fueron descriptas por la frecuencia absoluta y frecuencia relativa porcentual. Las variables cuantitativas fueron descriptas por la media y el desv&#237;o est&#225;ndar.</p>
      <p>Los grupos 1 y 2 fueron comparados por an&#225;lisis de <italic>cross-over</italic> para evaluar posibles efectos de per&#237;odo e interacci&#243;n. Los momentos reposo e intervenci&#243;n fueron comparados a trav&#233;s del test de t de Student para muestras emparejadas. Los subgrupos con FE &gt; 50% y FE <underline>&lt;</underline> 50% fueron comparados por ANOVA y test t para muestras emparejadas e independientes. Los resultados son presentados en media y desv&#237;o est&#225;ndar. Fue considerado un nivel de significancia de 5%.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Fueron seleccionados para el estudio 31 pacientes en POCC. Tres pacientes no concluyeron la recolecci&#243;n, dos por sensaci&#243;n de angustia por la utilizaci&#243;n de la m&#225;scara y uno por no comprender los comandos. No ocurrieron otras intercurrencias durante la realizaci&#243;n de los procedimientos en los dem&#225;s pacientes. De los 28 pacientes que concluyeron la recolecci&#243;n, 22 eran del sexo masculino.</p>
      <p>La comparaci&#243;n entre los grupos 1 y 2 no mostr&#243; efectos de per&#237;odo y interacci&#243;n en la evaluaci&#243;n de las variables hemodin&#225;micas, evidenciando que el tiempo de realizaci&#243;n no interfiri&#243; en las medidas realizadas.</p>
      <p>Las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de los pacientes est&#225;n descriptas en la <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">Tabla 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0594-00128-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los valores basales de SpO<sub>2</sub> (96 &#177; 3%), FR (19 &#177; 17 ivpm), FC (92 &#177; 17 lpm), PAM (75 &#177; 10 mmHg), PVC (9 &#177; 4 mmHg) demostraron la estabilidad cl&#237;nica y hemodin&#225;mica de los pacientes antes de la realizaci&#243;n de la maniobra.</p>
      <p>La comparaci&#243;n entre el momento intervenci&#243;n y el momento reposo puede ser observada en la <xref ref-type="table" rid="tab2-body3">Tabla 2</xref>. se observ&#243; diferencia estad&#237;sticamente significativa entre los grupos, con aumento en las variables: PAM, PVC, POAP y PMAP. Mientras tanto hubo manutenci&#243;n de los valores de SpO<sub>2</sub>.</p>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0594-00128-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>De la misma forma, los subgrupos FE &gt; 50% y FE <underline>&lt;</underline> 50%, presentaron aumento de las POAP y PMAP (<xref ref-type="table" rid="es_a06tab03m-body3">Tabla 3</xref>). Pacientes con fracci&#243;n de eyecci&#243;n m&#225;s reducida tuvieron altas PMAP y IRVP, pero respuestas similares a la aplicaci&#243;n del EPAP.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a06tab03m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0594-00128-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los m&#225;s importantes resultados de ese estudio mostraron que la EPAP de 10 cmH<sub>2</sub>O fue bien tolerada cl&#237;nicamente con manutenci&#243;n de SpO<sub>2</sub>, habiendo causado aumento en las variables PAM, PVC, POAP y PMAP. Cuando fueron comparados los subgrupos FE &gt; 50% y FE <underline>&lt;</underline> 50%, un comportamiento semejante fue observado, habiendo habido aumento de POAP y PMAP. Mientras tanto, aunque haya diferencia estad&#237;sticamente significante para esas variables, eso no se traduce en relevancia cl&#237;nica cuando se analizan los valores entre s&#237;.</p>
      <p>La fisioterapia respiratoria es parte integrante de los equipos de terapia intensiva en pa&#237;ses desarrollados<sup>3</sup> y ha sido indicada en pacientes en el POCC<sup>11</sup>. Aunque algunos trabajos hayan cuestionado su efectividad<sup>12</sup>, en los &#250;ltimos a&#241;os, estudios han demostrado el papel de la fisioterapia en la reducci&#243;n del tiempo de internaci&#243;n hospitalaria, remoci&#243;n de secreciones<sup>13-15</sup>, prevenci&#243;n y resoluci&#243;n de atelectasias, mejora de los intercambios gaseosos<sup>5</sup> y mejora de la fuerza muscular inspiratoria<sup>11</sup>.</p>
      <p>La presi&#243;n espiratoria positiva en v&#237;as a&#233;reas est&#225; entre las t&#233;cnicas utilizadas por la fisioterapia. A pesar del aumento de trabajo muscular respiratorio consecuencia del uso de la EPAP<sup>10</sup>, esta presenta buenos resultados en la reversi&#243;n de atelectasias, remoci&#243;n de secreciones<sup>15</sup> y recuperaci&#243;n de fuerza muscular inspiratoria en los pacientes en POCC<sup>11,16</sup> as&#237; como mejoras significativas en el VEF1 y CVF, despu&#233;s de un mes del alta hospitalaria<sup>16</sup>. Mientras tanto, en un estudio reciente, no se observaron diferencias en la evoluci&#243;n de POCC en cuanto a la funci&#243;n pulmonar, hallazgos radiol&#243;gicos y tiempo de permanencia hospitalaria cuando fueron comparadas fisioterapia convencional <italic>versus</italic> terapia con EPAP<sup>17</sup>.</p>
      <p>Como todos esos trabajos utilizando presi&#243;n positiva evaluaron variables predominantemente respiratorias, la utilizaci&#243;n de la EPAP en este trabajo se bas&#243; en los efectos cl&#237;nicos ben&#233;ficos encima relatados. Mientras tanto, nuestro estudio parece ser el primero con el objetivo de investigar las respuestas hemodin&#225;micas de la EPAP habiendo sido realizado en una poblaci&#243;n estable en POCC.</p>
      <p>El uso de la presi&#243;n positiva en pacientes card&#237;acos ya hace parte del arsenal terap&#233;utico principalmente bajo la forma de ventilaci&#243;n mec&#225;nica no invasiva (RMNI). La RMNI reduce significativamente la necesidad de reintubaci&#243;n<sup>9,18</sup> y la necesidad de traqueostom&#237;a<sup>19</sup>, en pacientes con insuficiencia respiratoria, mejorando la oxigenaci&#243;n<sup>9</sup> y disminuyendo el trabajo respiratorio<sup>20</sup>.</p>
      <p>Los efectos de la presi&#243;n positiva continua sobre el desempe&#241;o card&#237;aco pueden ser traducidos como reducci&#243;n de la precarga, por medio de la reducci&#243;n del retorno venoso, y de reducci&#243;n de la post carga por medio de reducci&#243;n de la presi&#243;n transmural del ventr&#237;culo izquierdo, pudiendo ser considerada <italic>gold standard</italic> en el tratamiento del edema agudo de pulm&#243;n<sup>21</sup>. La capacidad de la presi&#243;n positiva continua de reclutar unidades alveolares colapsadas, explica la reducci&#243;n del <italic>"shunt"</italic>, mejorando as&#237; la mec&#225;nica respiratoria, la oxigenaci&#243;n y reduciendo la sobrecarga sobre el sistema cadiovascular<sup>22-24</sup>. Algunos estudios evidenciaron efectos ben&#233;ficos del uso de presi&#243;n positiva continua en la v&#237;a a&#233;rea (CPAP)<sup>18,25</sup> con mejora de los niveles de PaO<sub>2</sub> y reducci&#243;n de la FR en pacientes con insuficiencia respiratoria<sup>26</sup>. En card&#237;acos hubo inicialmente sugesti&#243;n de malos resultados con dos niveles de presi&#243;n positiva en la v&#237;a a&#233;rea (BIPAP)<sup>27</sup>, lo que no fue confirmado posteriormente<sup>28</sup>. Pacientes con edema agudo de pulm&#243;n de origen cardiog&#233;nico se beneficiaron con BIPAP, con niveles pres&#243;ricos m&#225;s bajos que lo convencional, sugiriendo un efecto menor en la precarga y menor riesgo de hipotensi&#243;n<sup>29</sup>.</p>
      <p>Considerando los efectos de la presi&#243;n positiva a trav&#233;s de la RMNI, el uso de la EPAP podr&#237;a mostrar beneficio en POCC. En nuestro estudio el uso de la EPAP result&#243; en discreta elevaci&#243;n de la PAM, de la PMAP y de las presiones de llenado ventricular derecho e izquierdo. Estas elevaciones son posiblemente decurrentes de transmisi&#243;n directa del aumento de las presiones intrator&#225;cicas.</p>
      <p>Es importante considerar, mientras tanto, que algunos estudios utilizando presi&#243;n espiratoria positiva final (PEEP) durante ventilaci&#243;n mec&#225;nica invasiva (RMI) en POCC mostraron algunas desventajas. El uso profil&#225;ctico de PEEP con niveles de 10 cmH<sub>2</sub>O fue seguro, aunque no haya reducido el d&#233;bito del drenaje tor&#225;cica<sup>30</sup>. En un estudio que compar&#243; la utilizaci&#243;n de tres niveles de PEEP (0, 5 y 10 cmH<sub>2</sub>O) en el POCC en pacientes con FE<underline>&gt;</underline>45%, no fueron encontradas diferencias estad&#237;sticas entre los grupos, permitiendo concluir que niveles bajos de PEEP no tienen ventaja sobre nivel cero de PEEP en la mejora del intercambio gaseoso en pacientes en POCC<sup>31</sup>. Los efectos de la PEEP en la mec&#225;nica del sistema respiratorio y hemodin&#225;mica de pacientes en postoperatorio de cirug&#237;a card&#237;aca resultaron en reducci&#243;n de la resistencia de v&#237;a a&#233;rea y elastancia respiratoria, pudiendo resultar en mejora de la mec&#225;nica respiratoria<sup>6</sup>. Mientras tanto, debido a la posibilidad de inestabilidad hemodin&#225;mica, la PEEP debe ser cuidadosamente aplicada en POCC. En estudio experimental, la ventilaci&#243;n con niveles aumentados de PEEP no alter&#243; la funci&#243;n ventricular derecha, pero perjudic&#243; la funci&#243;n ventricular izquierda<sup>7</sup>.</p>
      <p>Tales estudios destacan la importancia de controlar los niveles de presi&#243;n positiva evitando niveles muy elevados. Los niveles utilizados por nosotros de 10 cmH<sub>2</sub>O de EPAP no causaron repercusiones hemodin&#225;micas nocivas en este grupo de pacientes.</p>
      <p>Las limitaciones del presente estudio incluyen el n&#250;mero peque&#241;o de pacientes y la inclusi&#243;n de apenas pacientes en POCC, estables hemodin&#225;micamente y sin enfermedad respiratoria importante asociada. Estos pacientes presentaron una variaci&#243;n de las patolog&#237;as de base, pudiendo estas, presentar repercusiones hemodin&#225;micas distintas as&#237; como, respuestas heterog&#233;neas a la terap&#233;utica estudiada. Aunque algunos tuviesen FE <underline>&lt;</underline> 50%, pocos ten&#237;an disfunci&#243;n mioc&#225;rdica importante (apenas cuatro con FE <underline>&lt;</underline> 30%). Adem&#225;s de eso, el nivel de EPAP utilizado fue relativamente bajo, aunque dentro de los valores habitualmente usados en la pr&#225;ctica fisioterap&#233;utica. Estudios mayores, con otros tipos de pacientes y otros valores pres&#243;ricos pueden mostrar resultados diferentes. Mientras tanto, nuestros resultados son v&#225;lidos para el grupo de pacientes estudiados.</p>
      <p>En conclusi&#243;n, el uso de la presi&#243;n positiva bajo la forma de EPAP como t&#233;cnica fisioterap&#233;utica fue seguro y bien tolerado, no teniendo efectos delet&#233;reos. Es importante destacar que a pesar de los aumentos en las presiones de llenado derecha e izquierda y en la presi&#243;n arterial no hubo deterioro hemodin&#225;mico o respiratorio y hubo manutenci&#243;n de SpO<sub>2</sub>. Resultados similares fueron observados cuando fueron divididos los pacientes de acuerdo con la fracci&#243;n de eyecci&#243;n normal o reducida.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Nos gustar&#237;a agradecer a las enfermeras que colaboraron en la recolecci&#243;n de los datos, a todos los dem&#225;s profesionales de la UTI del Hospital S&#227;o Francisco por su colaboraci&#243;n en el desarrollo de este trabajo y a los pacientes, raz&#243;n principal de esta investigaci&#243;n, por su comprensi&#243;n y disponibilidad.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Ana Claudia Borges dos Santos Sena por la Universidad Federal de Rio Grande do Sul.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
