<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">TSzgfhtDpyTKdSVxDMyjFNf</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001500005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500505</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000137</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Miniesternotomia na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica preserva fun&#231;&#227;o pulmonar p&#243;s-operat&#243;ria</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guizilini</surname>
            <given-names>Solange</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bolzan</surname>
            <given-names>Douglas W.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Faresin</surname>
            <given-names>Sonia M.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Alves</surname>
            <given-names>Francisco A.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Gomes</surname>
            <given-names>Walter J.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <institution content-type="orgname">OSS-SPDM</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital Geral de Pirajussara </institution>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Escola Paulista de Medicina </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>587</fpage>
      <lpage>593</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>27</day>
          <month>04</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>01</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>05</day>
          <month>07</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica (RM), a necessidade da esternotomia mediana tem sido considerada um fator para a redu&#231;&#227;o de fun&#231;&#227;o pulmonar p&#243;s-operat&#243;ria. OBJETIVO: Avaliar prospectivamente a fun&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio (PO) precoce de pacientes submetidos &#224; RM sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC), comparando a esternotomia mediana convencional com a miniesternotomia. M&#201;TODOS: Foram estudados 18 pacientes e alocados em dois grupos: Grupo esternotomia mediana convencional (EMC, n=10) e Grupo miniesternotomia (ME, n=8). Registros espirom&#233;tricos da capacidade vital for&#231;ada (CVF) e do volume expirat&#243;rio for&#231;ado no primeiro segundo (VEF1) foram obtidos antes e no 1&#186;, 3&#186; e 5&#186; dias de PO, e a gasometria arterial, antes e no 1&#186; dia de PO. Tamb&#233;m foram avaliados o percentual do shunt pulmonar e o escore de dor. RESULTADOS: Quando comparados em percentual do valor do pr&#233;-operat&#243;rio, a CVF foi maior no grupo ME do que no grupo EMC no 1&#186;, 3&#186; e 5&#186; dias de PO (p&lt;0,001). Resultados similares foram encontrados para o VEF1. A recupera&#231;&#227;o da CVF entre o 1&#186; e o 5&#186; dia de PO foi maior no grupo EM do que no grupo EMC (p=0,043). A PaO2 diminuiu no 1&#186; dia de PO em ambos os grupos (p&lt;0,05), com maior queda no grupo EMC (p=0,002). O shunt aumentou nos dois grupos no 1&#186; dia de PO (p&lt;0,05), por&#233;m foi menor no grupo ME (p=0,02). A dor referida e a perman&#234;ncia hospitalar foram menores no grupo ME. CONCLUS&#195;O: Pacientes submetidos &#224; cirurgia de RM por miniesternotomia apresentaram melhor preserva&#231;&#227;o e recupera&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar que os submetidos &#224; esternotomia mediana.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Esternotomia</kwd>
        <kwd>cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio</kwd>
        <kwd>fun&#231;&#227;o pulmonar</kwd>
        <kwd>art&#233;ria tor&#225;cica interna</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>15</day>
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>Miniesternotomia na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica preserva fun&#231;&#227;o pulmonar p&#243;s-operat&#243;ria</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Solange Guizilini<sup>II</sup>; Douglas W. Bolzan<sup>II</sup>; Sonia M. Faresin<sup>II</sup>; Francisco A. Alves<sup>I,II</sup>; Walter J. Gomes<sup>I,II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital Geral de Pirajussara. OSS-SPDM </p>
    <p><sup>II</sup>Escola Paulista de Medicina - Universidade Federal de S&#227;o Paulo; S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica (RM), a necessidade da esternotomia mediana tem sido considerada um fator para a redu&#231;&#227;o de fun&#231;&#227;o pulmonar p&#243;s-operat&#243;ria. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar prospectivamente a fun&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio (PO) precoce de pacientes submetidos &#224; RM sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC), comparando a esternotomia mediana convencional com a miniesternotomia. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram estudados 18 pacientes e alocados em dois grupos: Grupo esternotomia mediana convencional (EMC, n=10) e Grupo miniesternotomia (ME, n=8). Registros espirom&#233;tricos da capacidade vital for&#231;ada (CVF) e do volume expirat&#243;rio for&#231;ado no primeiro segundo (VEF1) foram obtidos antes e no 1&#186;, 3&#186; e 5&#186; dias de PO, e a gasometria arterial, antes e no 1&#186; dia de PO. Tamb&#233;m foram avaliados o percentual do <italic>shunt</italic> pulmonar e o escore de dor. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Quando comparados em percentual do valor do pr&#233;-operat&#243;rio, a CVF foi maior no grupo ME do que no grupo EMC no 1&#186;, 3&#186; e 5&#186; dias de PO (p&lt;0,001). Resultados similares foram encontrados para o VEF1. A recupera&#231;&#227;o da CVF entre o 1&#186; e o 5&#186; dia de PO foi maior no grupo EM do que no grupo EMC (p=0,043). A PaO<sub>2</sub> diminuiu no 1&#186; dia de PO em ambos os grupos (p&lt;0,05), com maior queda no grupo EMC (p=0,002). O <italic>shunt</italic> aumentou nos dois grupos no 1&#186; dia de PO (p&lt;0,05), por&#233;m foi menor no grupo ME (p=0,02). A dor referida e a perman&#234;ncia hospitalar foram menores no grupo ME. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Pacientes submetidos &#224; cirurgia de RM por miniesternotomia apresentaram melhor preserva&#231;&#227;o e recupera&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar que os submetidos &#224; esternotomia mediana.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Esternotomia, cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio, fun&#231;&#227;o pulmonar, art&#233;ria tor&#225;cica interna.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Com o avan&#231;o das t&#233;cnicas na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica (RM), o procedimento em pacientes selecionados j&#225; pode ser realizado por meio de mini-incis&#245;es, com a manuten&#231;&#227;o da qualidade do tratamento<sup>1,2</sup>.Consider&#225;vel parcela de pacientes, hoje em dia, encaminhados para a cirurgia de RM apresenta comprometimento da fun&#231;&#227;o respirat&#243;ria e, consequentemente, est&#225; sob risco aumentado de desenvolver complica&#231;&#245;es pulmonares p&#243;s-operat&#243;rias. Evid&#234;ncias demonstram que, na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio, independentemente da t&#233;cnica operat&#243;ria utilizada, h&#225; redu&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio precoce<sup>3</sup>.</p>
    <p>A utiliza&#231;&#227;o de t&#233;cnicas com incis&#245;es operat&#243;rias limitadas, associada &#224; estrat&#233;gia de prescindir do uso da circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC), minimizando a invasividade e a agress&#227;o cir&#250;rgica, poderia potencialmente contribuir para atenuar o detrimento da fun&#231;&#227;o pulmonar p&#243;s-operat&#243;ria<sup>4,5</sup>, tornando-se uma alternativa ben&#233;fica &#224; t&#233;cnica convencional.</p>
    <p>Portanto, o objetivo do presente estudo foi avaliar prospectivamente a fun&#231;&#227;o pulmonar no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio (PO) precoce de pacientes submetidos &#224; cirurgia de RM sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea, comparando-se a incis&#227;o de esternotomia mediana convencional (EMC) &#224; incis&#227;o de miniesternotomia (ME).</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>Este estudo foi aprovado pela Comiss&#227;o de &#201;tica M&#233;dica Institucional. Al&#233;m disso, obtivemos termos de consentimento por escrito dos pacientes participantes do estudo. Como crit&#233;rios de inclus&#227;o, selecionamos pacientes de ambos os sexos, com doen&#231;a arterial coronariana comprovada por estudo cinecoronariogr&#225;fico e indica&#231;&#227;o de cirurgia de RM eletiva; cirurgia de RM realizada sem CEC e uso de enxerto de ATIE, mantendo a cavidade pleural esquerda intacta; fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o maior que 50% e teste de fun&#231;&#227;o pulmonar (espirometria) normal. Foram exclu&#237;dos do estudo pacientes com incapacidade de realizar espirometria; presen&#231;a de doen&#231;a pulmonar aguda ou cr&#244;nica; paciente com instabilidade hemodin&#226;mica e altera&#231;&#227;o da t&#233;cnica cir&#250;rgica no intraoperat&#243;rio.</p>
    <p>Nesse ensaio n&#227;o controlado, foram inclu&#237;dos, prospectivamente, 18 pacientes, que foram alocados em dois grupos: grupo esternotomia mediana convencional (EMC, n=10) e grupo miniesternotomia (ME, n=8). As caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e demogr&#225;ficas dos grupos s&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar</bold>
    </p>
    <p>Os par&#226;metros de fun&#231;&#227;o pulmonar, capacidade vital for&#231;ada (CVF) e volume expirat&#243;rio for&#231;ado no primeiro segundo (VEF<sub>1</sub>) foram avaliados no pr&#233;-operat&#243;rio e no 1&#186;, 3&#186; e 5&#186; dias de PO, utilizando-se o espir&#244;metro port&#225;til (Spirobank G, MIR, Roma, It&#225;lia), de acordo com os padr&#245;es da <italic>American Thoracic Society</italic> (ATS) 1995<sup>6</sup>. Cada teste foi realizado em triplicata e selecionado o melhor valor. A press&#227;o parcial de oxig&#234;nio no sangue arterial (PaO<sub>2</sub>) foi determinada antes e no 1&#186; dia de PO, em ar ambiente, sempre antes da realiza&#231;&#227;o da espirometria. O <italic>shunt</italic> pulmonar foi calculado por meio de um <italic>software</italic> espec&#237;fico (Oxygen Status Algorithm, version 2.0; Mads&amp;Ole Siggaard; Radiometer)<sup>7</sup>. Esse programa utilizou os dados da gasometria arterial e fra&#231;&#227;o inspirada de oxig&#234;nio para calcular o percentual de sangue n&#227;o oxigenado. No primeiro dia de PO, a sensa&#231;&#227;o subjetiva da dor foi quantificada por meio de escala anal&#243;gica com escore padr&#227;o modificado (de zero a dez), no qual zero indicava aus&#234;ncia de dor, e dez, a presen&#231;a de dor insuport&#225;vel<sup>8</sup>. Essa avalia&#231;&#227;o foi efetuada em repouso antes da realiza&#231;&#227;o da espirometria.</p>
    <p>
      <bold>T&#233;cnica operat&#243;ria</bold>
    </p>
    <p>Todos os pacientes foram submetidos &#224; mesma t&#233;cnica anest&#233;sica, seguindo a rotina do servi&#231;o. Os pacientes foram ventilados para manter normocapnia, sem press&#227;o positiva expirat&#243;ria final (PEEP) e FiO<sub>2</sub> para manter satura&#231;&#227;o de oxig&#234;nio arterial acima de 90%. Foi administrada heparina para manter o tempo de coagula&#231;&#227;o ativado acima de 250 segundos.</p>
    <p>A cirurgia convencional de RM foi realizada por esternotomia mediana completa, sem CEC, usando-se enxerto de ATIE dissecada como enxerto esqueletonizado, complementada com pontes adicionais de veia safena (<xref ref-type="fig" rid="aop13310_portfig01">Fig. 1B</xref>). A oclus&#227;o da art&#233;ria coron&#225;ria foi obtida com uso de garrote proximal com fio de popipropileno 4-0 passado atrav&#233;s de tubo male&#225;vel de silicone. Posteriormente, dependendo do enxerto, realizou-se pin&#231;amento lateral da aorta ascendente para confec&#231;&#227;o da anastomose proximal.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop13310_portfig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Na miniesternotomia, a incis&#227;o cut&#226;nea iniciou-se sobre o ap&#234;ndice xifoide, entre 7 e 9 cm de extens&#227;o, em dire&#231;&#227;o cef&#225;lica. O ap&#234;ndice xifoide e a por&#231;&#227;o inferior do esterno foram seccionados longitudinalmente, sem incis&#227;o &#243;ssea adicional para o lado (<xref ref-type="fig" rid="aop13310_portfig01">Fig. 1A</xref>). A ATIE foi dissecada da parede do t&#243;rax com uso parcimonioso de eletrocaut&#233;rio, at&#233; pr&#243;ximo de sua origem na art&#233;ria subcl&#225;via esquerda, com a t&#233;cnica de esqueletoniza&#231;&#227;o.</p>
    <p>A seguir, o peric&#225;rdio foi parcialmente aberto no sentido longitudinal, e o cora&#231;&#227;o, deslocado medialmente, com a coloca&#231;&#227;o de pequenas compressas sob a parede lateral do VE, expondo a art&#233;ria descendente anterior (ADA). Foi aplicado torniquete de fio de polipropileno 4-0 somente proximal ao local da arteriotomia coronariana.</p>
    <p>A anastomose da ATIE com a ADA foi realizada com sutura cont&#237;nua, usando fio &#250;nico de polipropileno 7-0, sem utiliza&#231;&#227;o de CEC. Em todos os procedimentos foram utilizados estabilizadores de suc&#231;&#227;o Octopus<sup>&#174;</sup>3 (Medtronic, Inc<sup>&#174;</sup>) para facilitar a realiza&#231;&#227;o da anastomose coronariana. Em ambos os grupos, a cavidade pleural foi mantida intacta e foi deixado um dreno subesternal tubular exteriorizado por via subxifoide. A <xref ref-type="fig" rid="aop13310_portfig02">Figura 2</xref> mostra a incis&#227;o de miniesternotomia em pacientes no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio recente e tardio.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop13310_portfig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>P&#243;s-operat&#243;rio</bold>
    </p>
    <p>Ao final da cirurgia, os pacientes foram transferidos para a Unidade de Cuidados Intensivos da Cirurgia Card&#237;aca. Inicialmente, foram ventilados em ventila&#231;&#227;o mandat&#243;ria intermitente sincronizada de 12 a 14 respira&#231;&#245;es por minuto, PEEP de 5 cmH<sub>2</sub>O, volume corrente de 8 ml/kg de peso, press&#227;o de suporte para manter esse volume e FiO<sub>2</sub> para manter a satura&#231;&#227;o de oxig&#234;nio arterial acima de 90%. A extuba&#231;&#227;o foi realizada com o paciente hemodinamicamente est&#225;vel e alerta, sendo mantidos a ventila&#231;&#227;o e os valores de gases sangu&#237;neos seguros.</p>
    <p>Todos os pacientes receberam o mesmo protocolo de analgesia (cloridrato de tramadol - 100 mg quatro vezes ao dia), administrado durante os dias de PO subsequentes, e foram submetidos a um programa de fisioterapia di&#225;rio at&#233; a alta hospitalar. O tempo de intuba&#231;&#227;o orotraqueal e a perman&#234;ncia hospitalar no p&#243;s-operat&#243;rio tamb&#233;m foram observados. Os drenos foram retirados rotineiramente no segundo dia de PO.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados foram expressos em m&#233;dia &#177; desvio padr&#227;o. Dados da fun&#231;&#227;o pulmonar (CVF, VEF<sub>1 </sub>e PaO<sub>2</sub>) foram analisados com expressos em percentual do valor pr&#233;-operat&#243;rio. As vari&#225;veis foram inicialmente confrontadas com a curva de Gauss, utilizando-se os testes de Kolmogorov-Smirnov (dist&#226;ncia K-S) e classificadas em param&#233;tricas e n&#227;o param&#233;tricas. Os dados categ&#243;ricos foram analisados pelo teste do qui-quadrado de Pearson. A an&#225;lise intragrupo, comparando-se os valores de pr&#233;- <italic>versus</italic> o p&#243;s-operat&#243;rio, foi realizada pelos testes T de <italic>Student</italic> pareado e ANOVA para medidas repetidas. As diferen&#231;as entre os grupos foram analisadas pelo teste T de <italic>Student</italic> n&#227;o pareado ou Mann-Whitney quando necess&#225;rio. A an&#225;lise estat&#237;stica foi realizada com o programa GraphPad Prism 3.0 (GraphPad Software Inc, San Diego, CA). O valor de p&lt;0,05 foi considerado estatisticamente significante.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Em ambos os grupos, foi observada uma diminui&#231;&#227;o significante da CVF e VEF1 at&#233; o 5&#186; dia de PO (p&lt;0,05). Quando comparada em percentual de valor absoluto do pr&#233;-operat&#243;rio, a CVF foi maior no grupo ME do que no grupo EMC no 1&#186;, 3&#186; e 5&#186; dias de PO (1&#186; PO: 47,60 &#177; 7,14% <italic>vs</italic> 60,05 &#177; 6,34%, p&lt;0,001; 3&#186; PO: 60,88 &#177; 8,01% <italic>vs</italic> 80,21 &#177; 8,03%, p&lt;0,001 e 5&#186; PO: 70,61 &#177; 8,79% <italic>vs</italic> 91,00 &#177; 6,38%, p&lt;0,001). Resultados similares foram encontrados para o VEF1 (1&#186; PO: 48,62 &#177; 9,23% <italic>vs</italic> 57,17 &#177; 8,83%, p&lt;0,05; 3&#186; PO: 61,05 &#177; 9,46% <italic>vs</italic> 78,02 &#177; 7,47%, p&lt;0,001 e 5&#186; PO: 72,60 &#177; 10,09% <italic>vs</italic> 89,06 &#177; 7,70%, p&lt;0,001) (<xref ref-type="fig" rid="aop13310_portfig03">Figura 3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop13310_portfig03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>A recupera&#231;&#227;o da CVF entre o 1&#186; e o 5&#186; dia de PO foi maior no grupo EM (30,9%) do que no grupo EMC (22,32%) (p=0,043). A PaO<sub>2</sub> diminuiu no 1&#186; dia de PO em ambos os grupos quando comparado ao pr&#233;-operat&#243;rio (p&lt;0,05), com uma queda maior no grupo EMC (88,19 &#177; 3,29% <italic>vs</italic> 78,11 &#177; 5,01%, p=0,002) (<xref ref-type="fig" rid="fig04">Figura 4</xref>). O <italic>shunt</italic> aumentou nos dois grupos no 1&#186; dia de PO (p&lt;0,05), por&#233;m foi significantemente menor no grupo ME (0,24 &#177; 0,02% <italic>vs</italic> 0,27 &#177; 0,01%, p= 0,02)). A dor referida foi menor no grupo ME (4,87 &#177; 1,12 <italic>vs</italic> 6,8 &#177; 1,39, p=0,006).</p>
    <fig id="fig04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf04.jpg"/></fig>
    <p>O tempo de intuba&#231;&#227;o orotraqueal (8,0 &#177; 0,75 <italic>vs</italic> 9,40 &#177; 0,96 horas, p=0,004) e de perman&#234;ncia hospitalar foram menores no grupo ME (5,0 &#177; 0,53 <italic>vs</italic> 6,50 &#177; 1,17 dias, p=0,004). N&#227;o houve diferen&#231;a significante no tempo total de cirurgia entre os grupos (EMC 307,5 &#177; 12,75 <italic>vs</italic> ME 305,6 &#177; 22,9 min; p=0,82). N&#227;o houve convers&#227;o de paciente de uma t&#233;cnica para outra, em rela&#231;&#227;o &#224; inten&#231;&#227;o do tratamento.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A busca de t&#233;cnicas menos invasivas, com menor agress&#227;o org&#226;nica, tem sido o objeto dos esfor&#231;os empreendidos pelos cirurgi&#245;es cardiovasculares na &#250;ltima d&#233;cada. Em especial, dois aspectos t&#234;m sido priorizados nessa tarefa: incis&#245;es menores, para limitar a agress&#227;o cir&#250;rgica; e prescindir da CEC, objetivando-se atenuar a resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica<sup>4</sup>.</p>
    <p>A cirurgia de RM, atualmente, apresenta baixa morbidade e mortalidade e proporciona resultados tardios seguros e confi&#225;veis<sup>9,10</sup>. Entretanto, a agress&#227;o cir&#250;rgica proporcionada pela esternotomia e pelo uso da CEC acarreta a necessidade de perman&#234;ncia hospitalar maior, devido principalmente &#224; disfun&#231;&#227;o pulmonar no PO<sup>11</sup>.</p>
    <p>A etiologia da significante redu&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar ap&#243;s a cirurgia de RM &#233; o resultado da combina&#231;&#227;o de diversos fatores, como a anestesia geral, a esternotomia mediana, o uso da CEC e a presen&#231;a de dor<sup>3,11,12</sup>. Al&#233;m do mais, o uso da ATIE, que tipicamente necessita da inser&#231;&#227;o de um dreno pleural, pode ser um fator adjuvante para a disfun&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio<sup>13-15</sup>.</p>
    <p>O presente estudo demonstrou que, independentemente da incis&#227;o esternal, houve um evidente decr&#233;scimo na fun&#231;&#227;o pulmonar no PO precoce da cirurgia de RM sem CEC, uma consequ&#234;ncia inevit&#225;vel reportada em estudos anteriores, que analisam procedimentos realizados com uso de CEC<sup>11-14</sup>.</p>
    <p>As vari&#225;veis espirom&#233;tricas neste estudo demonstraram uma deteriora&#231;&#227;o significante dos valores de CVF e VEF<sub>1</sub> em ambos os grupos at&#233; o quinto dia de PO. Entretanto, os pacientes submetidos &#224; miniesternotomia apresentaram decr&#233;scimo significantemente maior desses par&#226;metros, quando comparados ao grupo esternotomia. Ocorreu uma melhora gradual dos valores da CVF e do VEF<sub>1</sub> at&#233; o quinto dia de PO, quando geralmente os pacientes receberam alta hospitalar. Por&#233;m, essas vari&#225;veis n&#227;o voltaram totalmente ao normal e ainda mantiveram seus valores abaixo dos valores pr&#233;-operat&#243;rios, embora os valores do grupo miniesternotomia tenham se aproximado mais dos valores pr&#233;-operat&#243;rios.</p>
    <p>O aumento da CVF observado entre o primeiro e o quinto dia de PO foi significativamente superior no grupo miniesternotomia do que no grupo esternotomia, o que demonstra que o grupo miniesternotomia recuperou a fun&#231;&#227;o pulmonar mais r&#225;pido, provavelmente por ter apresentado menor queda da CVF no primeiro dia do PO.</p>
    <p>A hipoxemia, que normalmente ocorre no PO precoce de cirurgia card&#237;aca, pode ser resultado da hipoventila&#231;&#227;o alveolar, altera&#231;&#227;o da rela&#231;&#227;o ventila&#231;&#227;o-perfus&#227;o, diminui&#231;&#227;o da difus&#227;o e <italic>shunt</italic>, sendo que mais de um mecanismo pode estar presente ao mesmo tempo<sup>16</sup>. Em nosso estudo, na an&#225;lise da oxigena&#231;&#227;o, a PaO<sub>2</sub> apresentou uma diminui&#231;&#227;o significante em ambos os grupos no primeiro dia de PO. Entretanto, menor queda ocorreu no grupo ME.</p>
    <p>Houve tamb&#233;m aumento do <italic>shunt</italic> pulmonar em ambos os grupos no primeiro dia de PO. Por&#233;m, os pacientes submetidos &#224; miniesternotomia apresentaram um menor aumento. Estes resultados demonstram que a esternotomia teve mais impacto negativo na oxigena&#231;&#227;o no PO precoce, provavelmente secund&#225;rio &#224; maior redu&#231;&#227;o dos volumes pulmonares encontrados neste grupo.</p>
    <p>Apesar de numerosas evid&#234;ncias demonstrarem diminui&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar no PO da cirurgia de RM<sup>11-14</sup>, poucos estudos tinham relatado a influ&#234;ncia da dimens&#227;o da incis&#227;o esternal na fun&#231;&#227;o pulmonar. A grande quest&#227;o e o objeto do estudo foram investigar se a extens&#227;o da incis&#227;o esternal, por si s&#243;, poderia interferir na disfun&#231;&#227;o pulmonar no PO da cirurgia de RM. Para responder essa quest&#227;o, foi necess&#225;rio eliminar outras vari&#225;veis que pudessem de alguma forma influenciar na queda da fun&#231;&#227;o pulmonar no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio.</p>
    <p>Consequentemente, o protocolo foi desenhado excluindo pacientes com doen&#231;as pulmonares pr&#233;vias e com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o menor que 50%, pois essas associa&#231;&#245;es poderiam contribuir direta ou indiretamente para a disfun&#231;&#227;o pulmonar no PO<sup>17,18</sup>. Ademais, todos os pacientes foram submetidos &#224; mesma rotina de anestesia geral e &#224; mesma t&#233;cnica de mobiliza&#231;&#227;o da ATIE. Al&#233;m disso, os testes espirom&#233;tricos foram realizados sempre pela mesma profissional fisioterapeuta, j&#225; que diferen&#231;as no comando verbal e no est&#237;mulo dos doentes poderiam interferir no resultado do teste.</p>
    <p>Como os resultados da espirometria tamb&#233;m poderiam ser influenciados pela presen&#231;a da dor no p&#243;s-operat&#243;rio, todos os pacientes do estudo receberam o mesmo protocolo de analgesia. Os pacientes do grupo miniesternotomia eram pacientes com les&#227;o &#250;nica da ADA e receberam somente o enxerto de ATIE revascularizando a ADA e os pacientes do grupo EMC foram pacientes multiarteriais e tamb&#233;m submetidos &#224; revasculariza&#231;&#227;o completa.</p>
    <p>Estudos anteriores que reportaram a influ&#234;ncia comparada da esternotomia <italic>versus</italic> a miniesternotomia na fun&#231;&#227;o pulmonar n&#227;o eliminaram a interfer&#234;ncia da CEC<sup>19</sup>. A CEC adiciona preju&#237;zo &#224; fun&#231;&#227;o pulmonar<sup>20-22</sup> pela indu&#231;&#227;o da s&#237;ndrome da resposta inflamat&#243;ria sist&#234;mica (SIRS)<sup>23</sup>. Neste estudo, a influ&#234;ncia da CEC foi evitada com a realiza&#231;&#227;o de todas as opera&#231;&#245;es com o cora&#231;&#227;o batendo. Bauer e col. avaliaram pacientes ap&#243;s cirurgias de RM com CEC e, quando compararam a miniesternotomia &#224; esternotomia, observaram que a fun&#231;&#227;o pulmonar (CVF e VEF<sub>1</sub>) se comportou de forma similar no quarto e d&#233;cimo dias de PO em ambos os grupos<sup>19</sup>.</p>
    <p>Estudos pr&#233;vios demonstraram que pacientes submetidos &#224; miniesternotomia ap&#243;s cirurgia card&#237;aca apresentaram menor sensa&#231;&#227;o dolorosa no PO precoce<sup>24,25</sup>. Neste estudo, a dor referida foi significantemente maior nos pacientes submetidos &#224; esternotomia completa, tendo rela&#231;&#227;o com a maior queda da fun&#231;&#227;o pulmonar. Ao compararmos os grupos, observamos que a miniesternotomia esteve associada a um significante decr&#233;scimo do tempo de intuba&#231;&#227;o orotraqueal e ao per&#237;odo de perman&#234;ncia no hospital, confirmando resultados pr&#233;vios<sup>24</sup>.</p>
    <p>Mesmo eliminando a SIRS e a disfun&#231;&#227;o pulmonar associada &#224; CEC e mantendo a cavidade pleural intacta, a miniesternotomia resultou em melhor preserva&#231;&#227;o e recupera&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar, provavelmente devido ao menor trauma imposto &#224; caixa tor&#225;cica. Como consequ&#234;ncia, houve menor tempo de intuba&#231;&#227;o orotraqueal e de dias de interna&#231;&#227;o hospitalar. Portanto, a elimina&#231;&#227;o da CEC e as incis&#245;es limitadas podem proporcionar recupera&#231;&#227;o mais r&#225;pida, com altas hospitalares precoces e com potencial implica&#231;&#227;o em redu&#231;&#227;o de custos.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A cirurgia de RM sem CEC utilizando a ATIE, independentemente do tipo de incis&#227;o, mostrou uma redu&#231;&#227;o significante da fun&#231;&#227;o pulmonar no PO precoce. Entretanto, pacientes submetidos &#224; miniesternotomia apresentaram melhor preserva&#231;&#227;o e recupera&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar quando comparados a esternotomia mediana.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Walter Jos&#233; Gomes </p>
        <p> Rua Borges Lagoa 1080 cj 608 - Vila Clementino </p>
        <p> 04038-002 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="wjgomes@cardiol.br">wjgomes@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="wjgomes.dcir@epm.br">wjgomes.dcir@epm.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 05/07/09; revisado recebido em 01/03/10; aceito em 27/04/10.</p>
    <p>
      <bold>
        <italic>Full texts in English - </italic>
      </bold>
      <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.arquivosonline.com.br">http://www.arquivosonline.com.br</ext-link>
    </p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Niinami H, Takeuchi Y, Ichikawa S, Suda Y. Partial median sternotomy as a minimal access for off-pump coronary artery bypass grafting: feasibility of the lower-end sternal splitting approach. Ann Thorac Surg. 2001; 72 (3): S1041-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Partial median sternotomy as a minimal access for off-pump coronary artery bypass grafting: feasibility of the lower-end sternal splitting approach</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>S1041</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Niinami</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takeuchi</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ichikawa</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Suda</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Gomes WJ, Pereira RA, Mores F, Alves FA. Miniesternotomia na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea. Rev Bras Cir Cardiovasc. 2005; 20 (4): 377-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Miniesternotomia na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>377</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mores</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alves</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Guizilini S, Gomes WJ, Faresin SM, Bolzan DWR, Buffolo E, Carvalho AC, et al. Influence of pleurotomy on pulmonary function after off-pump coronary artery bypass grafting. Ann Thorac Surg. 2007; 84 (3): 217-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influence of pleurotomy on pulmonary function after off-pump coronary artery bypass grafting</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>217</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guizilini</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faresin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bolzan</surname>
              <given-names>DWR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buffolo</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Lytle BW. Minimally invasive cardiac surgery. J Thorac Cardiovasc Surg. 1996; 111 (3): 554-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Minimally invasive cardiac surgery</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>554</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>111</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lytle</surname>
              <given-names>BW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Lichtenberg A, Klima U, Harringer W, Kim PY, Haverich A. Mini-sternotomy for off-pump coronary artery bypass grafting. Ann Thorac Surg. 2000; 69 (4): 1276-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mini-sternotomy for off-pump coronary artery bypass grafting</article-title>
          <source>Ann Thorac Surg</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1276</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>69</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lichtenberg</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Klima</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harringer</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>PY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haverich</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. American Thoracic Society. Standardization of spirometry. 1994 Update. Am J Respir Crit Care Med.1995; 152 (3): 1107-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Standardization of spirometry: 1994 Update</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1107</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>152</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Siggaard-Andersen O, Siggaard-Andersen M, Fogh-Andersen N. The TANH-equation modified for the hemoglobin, oxygen, and carbon monoxide equilibrium. Scand J Clin Lab Invest Suppl. 1993; 214: 113-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The TANH-equation modified for the hemoglobin, oxygen, and carbon monoxide equilibrium</article-title>
          <source>Scand J Clin Lab Invest Suppl</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>113</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>214</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Siggaard-Andersen</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siggaard-Andersen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fogh-Andersen</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Symreng T, Gomes MN, Rossi N. Intrapleural bupivacaine versus saline after thoracotomy on pain and lung function: a double-blind study. J Cardiothorac Anesth. 1989; 3 (2): 144-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intrapleural bupivacaine versus saline after thoracotomy on pain and lung function: a double-blind study</article-title>
          <source>J Cardiothorac Anesth</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>144</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Symreng</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rossi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Hueb W, Lopes NH, Gersh BJ, Soares P, Machado LA, Jatene FB, et al. Five-year follow-up of the Medicine, Angioplasty, or Surgery Study (MASS II): a randomized controlled clinical trial of 3 therapeutic strategies for multivessel coronary artery disease. Circulation. 2007; 115 (9): 1082-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Five-year follow-up of the Medicine, Angioplasty, or Surgery Study (MASS II): a randomized controlled clinical trial of 3 therapeutic strategies for multivessel coronary artery disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1082</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hueb</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>NH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gersh</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soares</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jatene</surname>
              <given-names>FB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Patel MR, Dehmer GJ, Hirshfeld JW, Smith PK, Spertus JA. ACCF/SCAI/STS/AATS/AHA/ASNC 2009 appropriateness criteria for coronary revascularization: a report by the American College of Cardiology Foundation Appropriateness Criteria Task Force, Society for Cardiovascular Angiography and Interventions, Society of Thoracic Surgeons, American Association for Thoracic Surgery, American Heart Association, and the American Society of Nuclear Cardiology endorsed by the American Society of Echocardiography, the Heart Failure Society of America, and the Society of Cardiovascular Computed Tomography. J Am Coll Cardiol. 2009; 53 (17): 530-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ACCF/SCAI/STS/AATS/AHA/ASNC 2009 appropriateness criteria for coronary revascularization: a report by the American College of Cardiology Foundation Appropriateness Criteria Task Force, Society for Cardiovascular Angiography and Interventions, Society of Thoracic Surgeons, American Association for Thoracic Surgery, American Heart Association, and the American Society of Nuclear Cardiology endorsed by the American Society of Echocardiography, the Heart Failure Society of America, and the Society of Cardiovascular Computed Tomography</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>530</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>17</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Patel</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dehmer</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirshfeld</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smith</surname>
              <given-names>PK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Spertus</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Berrizbeitia LD, Tessler S, Jacobowitz IJ, Kaplan P, Budzilowicz L, Cunningham JN. Effect of sternotomy and coronary bypass surgery on postoperative pulmonary mechanics. Chest. 1989; 96 (4): 873-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of sternotomy and coronary bypass surgery on postoperative pulmonary mechanics</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>873</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>96</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Berrizbeitia</surname>
              <given-names>LD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tessler</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobowitz</surname>
              <given-names>IJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaplan</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Budzilowicz</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cunningham</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Wynne R, Botti M. Postoperative pulmonary dysfunction in adults after cardiac surgery with cardiopulmonary bypass: clinical significance and implications for practice. Am J Crit Care. 2004; 13 (5): 384-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Postoperative pulmonary dysfunction in adults after cardiac surgery with cardiopulmonary bypass: clinical significance and implications for practice</article-title>
          <source>Am J Crit Care</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>384</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wynne</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Botti</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Vargas FS, Cukier A, Terra Filho M, Hueb W, Teixeira LR, Light RW. Relationship between pleural changes after myocardial revascularization and pulmonary mechanics. Chest. 1992; 102 (5): 1333-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relationship between pleural changes after myocardial revascularization and pulmonary mechanics</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>1333</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vargas</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cukier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Terra Filho</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hueb</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Teixeira</surname>
              <given-names>LR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Light</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Jenkins SC, Souter SA, Forsyth A, Keates JRW. Lung function after coronary artery surgery using the mammary artery and the saphenous vein. Thorax. 1989; 44 (3): 209-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Lung function after coronary artery surgery using the mammary artery and the saphenous vein</article-title>
          <source>Thorax</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>209</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jenkins</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souter</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forsyth</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keates</surname>
              <given-names>JRW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Guizilini S, Gomes WJ, Faresin SM, Carvalho ACC, Jaramillo JI, Alves FA, et al. Efeitos do local de inser&#231;&#227;o do dreno pleural na fun&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio. Rev Bras Cir Cardiovasc. 2004; 19 (1): 47-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeitos do local de inser&#231;&#227;o do dreno pleural na fun&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>47</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guizilini</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faresin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>ACC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jaramillo</surname>
              <given-names>JI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alves</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Quadrelli AS, Brandani LM. Alteraciones del intercambio gaseoso em post-operatorio de cirugia card&#237;aca. Medicina (Buenos Aires). 1995; 55 (4): 300-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Alteraciones del intercambio gaseoso em post-operatorio de cirugia card&#237;aca</article-title>
          <source>Medicina (Buenos Aires)</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>300</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Quadrelli</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brandani</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Weissman C. Pulmonary complications after cardiac surgery. Semin Cardiothorac Vasc Anesth. 2004; 8 (3): 185-211.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pulmonary complications after cardiac surgery</article-title>
          <source>Semin Cardiothorac Vasc Anesth</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>185</fpage>
          <lpage>211</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Weissman</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Faresin SM. Avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria pulmonar. Rio de Janeiro: Revinter; 2005.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria pulmonar</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Faresin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Bauer M, Pasic M, Ewert R, Hetzer R. Ministernotomy versus complete sternotomy for coronary bypass: no difference in postoperative pulmonary function. J Thorac Cardiovasc Surg. 2001; 121 (4): 702-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ministernotomy versus complete sternotomy for coronary bypass: no difference in postoperative pulmonary function</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>702</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>121</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bauer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pasic</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ewert</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hetzer</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Tschernko EM, Bambazek A, Wisser W, Partik B, Jantsch U, Kubin K, et al. Intrapulmonary shunt after cardiopulmonary bypass: the use of vital capacity maneuvers versus off-pump coronary artery bypass grafting. J Thorac Cardiovasc Surg. 2002; 124 (4): 732-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intrapulmonary shunt after cardiopulmonary bypass: the use of vital capacity maneuvers versus off-pump coronary artery bypass grafting</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>732</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>124</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tschernko</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bambazek</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wisser</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Partik</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jantsch</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kubin</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Sirvinskas E, Andrejaitiene J, Bluzas J, Raliene L, Siudikas A. The influence of cardiopulmonary bypass on respiratory function in an early postoperative period. Ter Arkh. 2006; 78 (3): 44-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The influence of cardiopulmonary bypass on respiratory function in an early postoperative period</article-title>
          <source>Ter Arkh</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>44</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sirvinskas</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrejaitiene</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bluzas</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Raliene</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Siudikas</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Guizilini S, Gomes WJ, Faresin SM, Bolzan DW, Alves FA, Catani R, et al. Avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar em pacientes submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio com e sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea. Rev Bras Cir Cardiovasc. 2005; 20 (3): 310-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar em pacientes submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio com e sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>310</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guizilini</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faresin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bolzan</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alves</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Catani</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Clark SC. Lung injury after cardiopulmonary bypass. Perfusion. 2006; 21 (4): 225-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Lung injury after cardiopulmonary bypass</article-title>
          <source>Perfusion</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>225</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Clark</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Moustafa MA, Abdelsamad AA, Zakaria G, Omarah MM. Minimal versus median sternotomy for aortic valve replacement. Asian Cardiovasc Thorac Ann. 2007; 15 (6): 472-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Minimal versus median sternotomy for aortic valve replacement</article-title>
          <source>Asian Cardiovasc Thorac Ann</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>472</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moustafa</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abdelsamad</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zakaria</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Omarah</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Grossi EA, Zakow PK, Ribakove G, Kallenbach K, Ursomanno P, Gradek CE, et al. Comparison of post-operative pain, stress response, and quality of life in port access vs. standard sternotomy coronary bypass patients. Eur J Cardiothorac Surg. 1999; 16 (Suppl. 2): S39-S42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of post-operative pain, stress response, and quality of life in port access vs. standard sternotomy coronary bypass patients</article-title>
          <source>Eur J Cardiothorac Surg</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>S39</fpage>
          <lpage>S42</lpage>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grossi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zakow</surname>
              <given-names>PK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribakove</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kallenbach</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ursomanno</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gradek</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Ministernotomy in myocardial revascularization preserves postoperative pulmonary function</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: In coronary artery bypass graft (CABG) surgery, the need to perform a midsternotomy has been considered a factor for the decrease in postoperative pulmonary function. OBJECTIVE: To prospectively evaluate early postoperative (PO) pulmonary function in patients submitted to off-pump CABG, comparing the conventional midsternotomy with the ministernotomy approach. METHODS: A total of 18 patients were evaluated and assigned to the two groups: Group Conventional Midsternotomy (CMS, n=10) and Group Ministernotomy (MS, n=8). Spirometric results of the forced vital capacity (FVC) and the Forced Expiratory Volume in one second (FEV1) were obtained on the 1st, 3rd and 5th PO days and the arterial gasometry was obtained before and on the 1st PO day. The pulmonary shunt percentage and the pain score were also assessed. RESULTS: When compared in terms of percentage of the preoperative value, the FVC was higher in the MS group than in the CMS group on the 1st, 3rd and 5th PO days (p&lt;0.001). Similar results were obtained for FEV1. The recovery of the FVC between the 1st and the 5th PO days was higher in the MS than in the CMS group (p=0,043). The PaO2 decreased on the 1st PO day in both groups (p&lt;0.05), with a higher decrease in the CMS group (p=0.002). The shunt increased in the two groups on the 1st PO day (p&lt;0.05); however, it was lower in the MS group (p=0.02). The reported pain score was lower and the duration of the hospital stay was shorter in the MS group. CONCLUSION: Patients submitted to CABG by MS present better preservation and recovery of pulmonary function than those submitted to CMS.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Sternotomy</kwd>
        <kwd>myocardial revascularization surgery</kwd>
        <kwd>pulmonary function</kwd>
        <kwd>internal thoracic artery</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <fn id="topo-body2">
          <label>
            <bold>Ministernotomy in myocardial revascularization preserves postoperative pulmonary function</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Solange Guizilini<sup>II</sup>; Douglas W. Bolzan<sup>II</sup>; Sonia M. Faresin<sup>II</sup>; Francisco A. Alves<sup>I,II</sup>; Walter J. Gomes<sup>I,II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Geral de Pirajussara. OSS-SPDM</p>
      <p><sup>II</sup>Escola Paulista de Medicina - Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> In coronary artery bypass graft (CABG) surgery, the need to perform a midsternotomy has been considered a factor for the decrease in postoperative pulmonary function.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To prospectively evaluate early postoperative (PO) pulmonary function in patients submitted to off-pump CABG, comparing the conventional midsternotomy with the ministernotomy approach.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> A total of 18 patients were evaluated and assigned to the two groups: Group Conventional Midsternotomy (CMS, n=10) and Group Ministernotomy (MS, n=8). Spirometric results of the forced vital capacity (FVC) and the Forced Expiratory Volume in one second (FEV1) were obtained on the 1<sup>st</sup>, 3<sup>rd</sup> and 5<sup>th</sup> PO days and the arterial gasometry was obtained before and on the 1<sup>st</sup> PO day. The pulmonary shunt percentage and the pain score were also assessed.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> When compared in terms of percentage of the preoperative value, the FVC was higher in the MS group than in the CMS group on the 1<sup>st</sup>, 3<sup>rd</sup> and 5<sup>th</sup> PO days (p&lt;0.001). Similar results were obtained for FEV1. The recovery of the FVC between the 1<sup>st</sup> and the 5<sup>th</sup> PO days was higher in the MS than in the CMS group (p=0,043). The PaO<sub>2</sub> decreased on the 1<sup>st</sup> PO day in both groups (p&lt;0.05), with a higher decrease in the CMS group (p=0.002). The shunt increased in the two groups on the 1<sup>st</sup> PO day (p&lt;0.05); however, it was lower in the MS group (p=0.02). The reported pain score was lower and the duration of the hospital stay was shorter in the MS group.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Patients submitted to CABG by MS present better preservation and recovery of pulmonary function than those submitted to CMS. (Arq Bras Cardiol. 2010; [online].ahead print, PP.0-0)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Sternotomy; myocardial revascularization surgery; pulmonary function; internal thoracic artery.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>With the advancement in the surgical techniques for coronary artery bypass graft (CABG) surgery, the procedure can currently be carried out in selected patients through mini-incisions, while maintaining the quality of the treatment<sup>1,2</sup>. A considerable number of patients that are currently referred to CABG surgery present respiratory function impairment and, consequently, is at increased risk of developing postoperative pulmonary complications. Evidence has demonstrated that in the CABG surgery, regardless of the surgical technique employed, there is a decrease in the pulmonary function in the early postoperative period<sup>3</sup>.</p>
      <p>The use of techniques with limited operative incisions, associated with the strategy of performing off-pump surgeries, minimizing invasiveness and surgical aggression, could potentially contribute to attenuate the detriment of the postoperative pulmonary function<sup>4,5</sup>, thus becoming a beneficial alternative to the conventional technique.</p>
      <p>Therefore, the objective of the present study was to prospectively evaluate the pulmonary function in the early postoperative (PO) period of patients submitted to off-pump CABG surgery, by comparing the conventional midsternotomy (CMS) to the ministernotomy (MS) incision.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>The present study was approved by the institutional Medical Ethics Committee. Additionally, all participants signed the Free and Informed Consent Form prior to study enrollment. The inclusion criteria were the following: patients of both sexes, with coronary artery disease (CAD) demonstrated by coronary angiography and indication of elective CABG surgery; off-pump CABG and left internal thoracic artery (LITA) graft, maintaining the left pleural cavity intact; ejection fraction &gt; 50% and normal pulmonary function test (spirometry). The exclusion criteria included: patients unable to perform the spirometry; presence of acute or chronic pulmonary disease; patients with hemodynamic instability and alteration of the surgical technique in the intraoperative period.</p>
      <p>This non-controlled trial prospectively included 18 patients, which were distributed in two groups: Group conventional midsternotomy (CMS, n=10) and Group ministernotomy (MS, n=8). The clinical and demographic characteristics of the two groups are shown in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Pulmonary function assessment </bold>
      </p>
      <p>The parameters of pulmonary function, forced vital capacity (FVC) and forced expiratory volume in 1 second (FEV<sub>1</sub>) were assessed in the preoperative period and on the 1<sup>st</sup>, 3<sup>rd</sup> and 5<sup>th</sup> PO days, using a portable spirometer (Spirobank G, MIR, Rome, Italy), according with the standards of the American Thoracic Society (ATS) 1995<sup>6</sup>. Each test was carried out in triplicate and the best value was then selected. The partial pressure of arterial oxygen (PaO<sub>2</sub>) was determined before surgery and on the 1<sup>st</sup> PO day, in ambient air, always before the spirometry. The pulmonary shunt was calculated using a specific software (Oxygen Status Algorithm, version 2.0; Mads&amp;Ole Siggaard; Radiometer)<sup>7</sup>. This program used the data from the arterial gasometry and the inspired oxygen fraction to calculate the percentage of non-oxygenated blood. On the first PO day, the subjective pain sensation was quantified using an analogical scale with a modified standard score (from zero to ten), in which zero indicated absence of pain and ten, the presence of unbearable pain<sup>8</sup>. This assessment was carried out at rest before the spirometry.</p>
      <p>
        <bold>Operative technique</bold>
      </p>
      <p>All patients were submitted to the same anesthetic technique, according to the routine of the service. The patients were ventilated to maintain normocapnia, without positive end-expiratory pressure (PEEP) and FiO<sub>2</sub> to maintain the arterial oxygen saturation &gt; 90%. Heparin was administered to maintain the activated coagulation time &gt; 250 seconds.</p>
      <p>The conventional CABG surgery was carried out by complete midsternotomy, off-pump, using a LITA graft dissected as a skeletonized graft, complemented with additional saphenous vein grafts (<xref ref-type="fig" rid="en_aop13310_ingfig01-body2">Figure 1B</xref>). The occlusion of the coronary artery was achieved by using a proximal tourniquet with 4-0 polypropylene thread, passed through a malleable silicone tube. Subsequently, depending on the graft, lateral clamping of the ascending aorta was carried out to perform the proximal anastomosis.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop13310_ingfig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>In the ministernotomy, the cutaneous incision started on the xiphoid appendix, between 7 and 9 cm in extension, in the cephalic direction. The xiphoid appendix and the lower part of the sternum were sectioned longitudinally, with no additional bone incision sideways (<xref ref-type="fig" rid="en_aop13310_ingfig01-body2">Figure 1A</xref>). The LITA was dissected from the thorax wall, with sparse use of electrocauterization, up to the vicinity of its origin at the left subclavian artery, using the skeletonization technique.</p>
      <p>Subsequently, the pericardium was partially open longitudinally and the heart was dislocated medially, with small gauze pads placed under the lateral wall of the left ventricle (LV), exposing the anterior descending artery (ADA). A tourniquet with 4-0 polypropylene thread was applied only proximally to the coronary arteriotomy location.</p>
      <p>The anastomosis of the LITA with the ADA was carried out with a continuous suture, employing a single 7-0 polypropylene thread, off-pump. All procedures were carried out using Octopus<sup>TM</sup>3 stabilizers (Medtronic, Inc<sup>TM</sup>) to facilitate the coronary anastomosis procedure. In both groups, the pleural cavity was maintained intact and a substernal tubular drain was left in the site, exteriorized via subxiphoid approach. <xref ref-type="fig" rid="en_aop13310_ingfig02-body2">Figure 2</xref> shows the ministernotomy incision in patients in the recent and late postoperative period.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop13310_ingfig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Postoperative period</bold>
      </p>
      <p>At the end of the surgery, the patients were transferred to the Heart Surgery Intensive Care Unit. Initially, they were ventilated with synchronized intermittent mandatory ventilation (SIMV) of 12 to 14 breaths per minute, PEEP of 5 cmH<sub>2</sub>O, tidal volume of 8 ml/kg of weight, pressure support to maintain this volume and FiO<sub>2</sub> to maintain arterial oxygen saturation &gt; 90%. Extubation was performed with the patient hemodynamically stable and alert, while ventilation was maintained and blood gas values were kept within safety levels.</p>
      <p>All patients received the same analgesia protocol (tramadol chlorhydrate - 100 mg four times a day), administered during the subsequent PO days and were submitted to a daily physical therapy program until hospital discharge. The time of orotracheal intubation and hospital stay duration in PO period were also observed. The drains were routinely removed on the second PO day.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The data are expressed as means &#177; standard deviation. The pulmonary function data (FVC, FEV<sub>1</sub> and PaO<sub>2</sub>) were analyzed as expressed in percentages of the preoperative values. The variables were initially compared with the Gauss curve, using the Kolmogorov-Smirnov test (K-S distance) and classified as parametric or non-parametric. The categorical data were analyzed by Pearson's Chi-square test. The intragroup analysis, when comparing the preoperative <italic>versus</italic> the postoperative values, was carried out using the paired Student's <italic>t </italic>test and ANOVA for repeated measures. The differences between the groups were analyzed by the unpaired Student's <italic>t</italic> test or Mann-Whitney test, when necessary. The statistical analysis was carried out using the GraphPad Prism software release 3.0 (GraphPad Software Inc, San Diego, CA). A p value &lt;0.05 was considered statistically significant.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>A significant decrease in FVC and FEV<sub>1 </sub>was observed in both groups up to the 5<sup>th</sup> PO day (p&lt;0.05). When compared in percentage of the preoperative absolute value, the FVC was higher in the MS group, when compared to the CMS group on the 1<sup>st</sup>, 3<sup>rd</sup> and 5<sup>th</sup> PO days (1<sup>st</sup> PO day: 47.60 &#177; 7.14% <italic>vs</italic> 60.05 &#177; 6.34%, p&lt;0.001; 3<sup>rd</sup> PO day: 60.88 &#177; 8.01% <italic>vs</italic> 80.21 &#177; 8.03%, p&lt;0.001 and 5<sup>th</sup> PO day: 70.61 &#177; 8.79% <italic>vs</italic> 91.00 &#177; 6.38%, p&lt;0.001). Similar results were observed for FEV<sub>1</sub> (1<sup>st</sup> PO day: 48.62 &#177; 9.23% <italic>vs</italic> 57.17 &#177; 8.83%, p&lt;0.05; 3<sup>rd</sup> PO day: 61.05 &#177; 9.46% <italic>vs</italic> 78.02 &#177; 7.47%, p&lt;0.001 and 5<sup>th</sup> PO day: 72.60 &#177; 10.09% <italic>vs</italic> 89.06 &#177; 7.70%, p&lt;0.001) (<xref ref-type="fig" rid="en_aop13310_ingfig03-body2">Figure 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_aop13310_ingfig03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>The recovery of the FVC between the 1<sup>st</sup> and the 5<sup>th</sup> PO days was higher in the MS group (30.9%), when compared to the CMS group (22.32%) (p=0.043). The PaO<sub>2</sub> decreased on the 1<sup>st</sup> PO day in both groups, when compared to the preoperative period (p&lt;0.05), with a higher decrease in the CMS group (88.19 &#177; 3.29% <italic>vs</italic> 78.11 &#177; 5.01%, p=0.002) (<xref ref-type="fig" rid="fig04-body2">Figure 4</xref>). The shunt increased in both groups on the 1<sup>st</sup> PO day (p&lt;0.05); however, it was significantly lower in the MS group (0.24 &#177; 0.02% <italic>vs</italic> 0.27 &#177; 0.01%, p= 0.02). The reported pain was less severe in the MS group (4.87 &#177; 1.12 <italic>vs</italic> 6.8 &#177; 1.39, p=0.006). The time of orotracheal intubation (8.0 &#177; 0.75 <italic>vs</italic> 9.40 &#177; 0.96 hours, p=0.004) and hospital stay duration were shorter in the MS group (5.0 &#177; 0.53 <italic>vs</italic> 6.50 &#177; 1.17 days, p=0.004). There was no significant difference in the total time of surgery between the groups (CMS: 307.5 &#177; 12.75 <italic>vs</italic> MS: 305.6 &#177; 22.9 min; p=0.82). There was no change of patient from one technique to the other, regarding the treatment intention.</p>
      <fig id="fig04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The search for less invasive techniques, with a lower degree of organic aggression has been the objective of efforts by cardiovascular surgeons in the last decade. Two aspects have been especially prioritized with this purpose: smaller incisions, to limit the surgical aggression and perform off-pump surgeries, aiming at attenuating the systemic inflammatory response<sup>4</sup>.</p>
      <p>The CABG surgery presents low morbidity and mortality and has safe and reliable late outcomes<sup>9,10</sup>. However, the surgical aggression caused by the sternotomy and by on-pump surgeries results in longer hospital stay duration, mainly due to the PO pulmonary dysfunction<sup>11</sup>.</p>
      <p>The etiology of the significant decrease in the pulmonary function after the CABG surgery is the result of the combination of several factors, such as general anesthesia, the use of the midsternotomy, on-pump surgeries and the presence of pain<sup>3,11,12</sup>. Moreover, the use of the LITA, which typically necessitates the insertion of a pleural drain, can be an adjuvant factor for PO pulmonary dysfunction<sup>13-15</sup>.</p>
      <p>The present study demonstrated that, regardless of the sternal incision, there was an evident decrease in the early PO pulmonary function in the off-pump CABG surgery, an inevitable consequence reported by previous studies, which analyzed on-pump procedures<sup>11-14</sup>.</p>
      <p>The spirometry variables in the present study demonstrated a significant deterioration in the FVC and FEV<sub>1</sub> values in both groups up to the 5<sup>th</sup> PO day. However, the patients submitted to the ministernotomy presented a significantly higher reduction in these parameters, when compared to the sternotomy group. There was a gradual improvement in the FVC and FEV<sub>1</sub> values up to the 5<sup>th</sup> PO day, when the patients are usually discharged from the hospital. However, these variables did not return completely to their normal levels and remained below their preoperative values, although the levels in the MS group were closer to the preoperative values, when compared to those of the CMS group.</p>
      <p>The increase in the FVC observed between the first and the fifth PO days was significantly higher in the ministernotomy than in the sternotomy group, which demonstrates that the ministernotomy group recovered the pulmonary function faster, probably because it presented a lower decrease in the FCV on the first PO day.</p>
      <p>Hypoxemia, which normally occurs in the early PO period of cardiac surgery, can be the result of alveolar hypoventilation, alteration in the ventilation-perfusion ratio or decrease in the diffusion and shunt and more than one mechanism can be present at the same time<sup>16</sup>. In our study, at the oxygenation analysis, the PaO<sub>2</sub> showed a significant decrease in both groups on the first PO day. However, the MS group presented a lower decrease.</p>
      <p>There was also an increase in the pulmonary shunt in both groups on the first PO day. However, the patients submitted to the ministernotomy presented a lower increase. These results demonstrate that the sternotomy had a higher negative impact on oxygenation in the early PO period, probably secondary to a higher decrease in the pulmonary volumes observed in this group.</p>
      <p>Although abundant evidence has shown a decrease in the pulmonary function in PO period of CABG surgery<sup>11-14</sup>, few studies had reported the influence of the dimension of the sternal incision on the pulmonary function. The important question and the objective of the study were to investigate whether the extension of the sternal incision could, alone, interfere with the pulmonary dysfunction observed in the PO period of CABG surgery. To answer this question, it was necessary to eliminate other variables that could somehow influence the decrease in the pulmonary function in the PO period.</p>
      <p>Consequently, the protocol was designed to exclude patients with previous pulmonary diseases and ejection fraction &lt; 50%, as these associations could contribute, direct or indirectly to the pulmonary dysfunction in the PO period<sup>17,18</sup>. Moreover, all patients were submitted to the same routine of general anesthesia and the same LITA mobilization technique. Additionally, the spirometric tests were all carried out by the same physical therapist, as differences in verbal commands and stimuli given to the patients can interfere with test results.</p>
      <p>As the results of the spirometry could also be influenced by the presence of pain in the PO period, all patients enrolled in the study received the same analgesia protocol. The patients from the MS group were patients with a single ADA lesion and received only the LITA graft revascularizing the ADA, whereas the patients from the CMS group were multiarterial patients and were submitted to complete revascularization.</p>
      <p>Previous studies that reported the compared influence of the sternotomy <italic>versus</italic> the ministernotomy on pulmonary function did not eliminate the interference of extracorporeal circulation (ECC)<sup>19</sup>. On-pump surgeries add impairment to the pulmonary function<sup>20-22</sup> by inducing the systemic inflammatory response syndrome (SIRS)<sup>23</sup>. In the present study, the influence of ECC was prevented by excluding on-pump surgeries. Bauer and col. evaluated patients after on-pump CABG surgeries and when they compared the ministernotomy with the sternotomy approach, they observed that the pulmonary function (FVC and FEV<sub>1</sub>) was similar on the fourth and tenth PO days in both groups<sup>19</sup>.</p>
      <p>Previous studies have demonstrated that patients submitted to ministernotomy after heart surgery experienced less pain at the early postoperative period<sup>24,25</sup>. In this study, the reported pain was significantly worse in patients submitted to the complete sternotomy, being associated with a decrease in pulmonary function. When the groups are compared, we observe that the ministernotomy was associated with a significant decrease in the time of orotracheal intubation and the hospitalization period, confirming previous results<sup>24</sup>.</p>
      <p>Even eliminating SIRS and the pulmonary dysfunction associated to on-pump surgeries and maintaining the pleural cavity intact, the ministernotomy resulted in a better preservation and recovery of pulmonary function, probably due to the lower trauma inflicted to the chest cavity. As a consequence, there was a shorter time of orotracheal intubation and fewer days of hospitalization were necessary. Therefore, the elimination of ECC and the limited incisions can promote a faster recovery, followed by earlier hospital discharges and potential cost-lowering implication.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The off-pump myocardial revascularization surgery using the LITA, regardless of the type of incision used in the procedure, showed a significant decrease in pulmonary function in the early postoperative period. However, patients submitted to the ministernotomy presented better preservation and recovery of the pulmonary function, when compared to those submitted to the midsternotomy.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group/>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Miniesternotom&#237;a en la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica preserva funci&#243;n pulmonar posoperatoria</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Solange Guizilini<sup>II</sup>; Douglas W. Bolzan<sup>II</sup>; Sonia M. Faresin<sup>II</sup>; Francisco A. Alves<sup>I,II</sup>; Walter J. Gomes<sup>I,II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital Geral de Pirajussara. OSS-SPDM</p>
      <p><sup>II</sup>Escola Paulista de Medicina, Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> En la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica (RM), la necesidad de esternotom&#237;a mediana se viene considerando un factor para la reducci&#243;n de funci&#243;n pulmonar pos-operatoria.</p>
      <p><bold>OBJETIVOS:</bold> Evaluar prospectivamente la funci&#243;n pulmonar en el postoperatorio (PO) precoz de pacientes sometidos a RM sin circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC), comparando la esternotom&#237;a mediana convencional con la miniesternotom&#237;a.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Se estudiaron a 18 pacientes y les asignaron en dos grupos: Grupo esternotom&#237;a mediana convencional (EMC, n=10) y Grupo miniesternotom&#237;a (ME, n=8). Registros espirom&#233;tricos de la capacidad vital forzada (CVF) y del volumen espiratorio forzado en el primer segundo (VEF<sub>1</sub>) se obtuvieron obtenidos antes y en el 1<sup>er</sup>, 3<sup>er</sup> y 5&#186; d&#237;as de PO, y la gasometr&#237;a arterial, antes y en el 1<sup>er</sup> d&#237;a de PO. Tambi&#233;n fueron evaluados el porcentaje del <italic>shunt</italic> pulmonar y el score de dolor.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Cuando comparados en porcentaje del valor del preoperatorio, la CVF fue mayor en el grupo ME que en el grupo EMC en el 1<sup>er,</sup> 3<sup>er</sup> y 5&#186; d&#237;as de PO (p&lt;0,001). Resultados similares se encontraron para el VEF<sub>1</sub>. La recuperaci&#243;n de la CVF entre el 1<sup>er</sup> y el 5&#186; d&#237;a de PO fue mayor en el grupo EM que en el grupo EMC (p=0,043). La PaO<sub>2</sub> disminuy&#243; en el 1<sup>er</sup> d&#237;a de PO en ambos grupos (p&lt;0,05), con mayor ca&#237;da en el grupo EMC (p=0,002). El <italic>shunt</italic> aument&#243; en los dos grupos en el 1<sup>er</sup> de PO (p&lt;0,05), pero fue menor en el grupo ME (p=0,02). El dolor referido y la permanencia hospitalaria fueron las menores en el grupo ME.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Pacientes sometidos a la cirug&#237;a de RM por miniesternotom&#237;a presentaron mejor preservaci&#243;n y recuperaci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar que los sometidos a la esternotom&#237;a mediana. (Arq Bras Cardiol 2010;95(5):587-593)</p>
      <p><bold>Palabras-clave:</bold> Esternotom&#237;a, revascularizaci&#243;n del miocardio / rehabilitaci&#243;n, pulmones, oxigenaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Con el avance de las t&#233;cnicas en la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica (RM), actualmente, el procedimiento en pacientes seleccionados ya se puede realizar por medio de mini-incisiones, con el mantenimiento de la calidad del tratamiento<sup>1,2</sup>. Considerable parcela de pacientes, hoy en d&#237;a, remitidos a cada cirug&#237;a de RM presenta compromiso de la funci&#243;n respiratoria y, consecuentemente, est&#225; bajo riesgo aumentado de desarrollar complicaciones pulmonares pos-operatorias. Evidencias demuestran que, en la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio, independientemente de la t&#233;cnica operatoria utilizada, hay reducci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar en el per&#237;odo postoperatorio precoz<sup>3</sup>.</p>
      <p>La utilizaci&#243;n de t&#233;cnicas con incisiones operatorias limitadas, asociada a la estrategia de prescindir del uso de la circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC), minimizando la invasividad y la agresi&#243;n quir&#250;rgica, podr&#237;a potencialmente contribuir a atenuar el detrimento de la funci&#243;n pulmonar pos-operat&#243;ria<sup>4,5</sup>, convirti&#233;ndose en una alternativa ben&#233;fica a la t&#233;cnica convencional.</p>
      <p>Por tanto, el objetivo del presente estudio fue evaluar prospectivamente la funci&#243;n pulmonar en el per&#237;odo postoperatorio (PO) precoz de pacientes sometidos a la cirug&#237;a de RM sin circulaci&#243;n extracorp&#243;rea, al comparar la incisi&#243;n de esternotom&#237;a mediana convencional (EMC) a la incisi&#243;n de miniesternotom&#237;a (ME).</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>Este estudio fue aprobado por la Comisi&#243;n de &#201;tica M&#233;dica Institucional. Adem&#225;s de ello, obtuvimos el formulario de consentimiento por escrito de los pacientes participantes del estudio. Como criterios de inclusi&#243;n, seleccionamos a pacientes de ambos sexos, con enfermedad arterial coronaria comprobada por estudio cinecoronariogr&#225;fico e indicaci&#243;n de cirug&#237;a de RM electiva; cirug&#237;a de RM realizada sin CEC y uso de injerto de ATIE, manteniendo la cavidad pleural izquierda intacta; fracci&#243;n de eyecci&#243;n mayor que el 50% y prueba de funci&#243;n pulmonar (espirometr&#237;a) normal. Se excluyeron del estudio a pacientes con incapacidad de llevar a cabo espirometr&#237;a; presencia de enfermedad pulmonar aguda o cr&#243;nica; paciente con inestabilidad hemodin&#225;mica y alteraci&#243;n de la t&#233;cnica quir&#250;rgica en el intraoperatorio.</p>
      <p>En este ensayo no controlado, se incluyeron, prospectivamente, a 18 pacientes, que se asignaron en dos grupos: Grupo esternotom&#237;a mediana convencional (EMC, n=10) y Grupo miniesternotom&#237;a (ME, n=8). Las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y demogr&#225;ficas de los grupos se presentan en la Tabla 1.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar</bold>
      </p>
      <p>Los par&#225;metros de funci&#243;n pulmonar, capacidad vital forzada (CVF) y volumen espiratorio forzado en el primer segundo (VEF<sub>1</sub>) se evaluaron en el pre-operatorio y en el 1<sup>er</sup>, 3<sup>er</sup> y 5&#186; d&#237;as de PO, utiliz&#225;ndose el espir&#243;metro port&#225;til (Spirobank G, MIR, Roma, Italia), de acuerdo con los est&#225;ndares de la <italic>American Thoracic Society</italic> (ATS) 1995<sup>6</sup>. Cada prueba se llev&#243; a cabo en triplicata y seleccion&#243; el mejor valor. La presi&#243;n parcial de ox&#237;geno en la sangre arterial (PaO<sub>2</sub>) se determin&#243; antes y en el 1<sup>er</sup> d&#237;a de PO, en aire ambiente, siempre antes de la realizaci&#243;n de la espirometr&#237;a. El <italic>shunt</italic> pulmonar se calcul&#243; por medio de un <italic>software</italic> espec&#237;fico (Oxygen Status Algorithm, versi&#243;n 2.0; Mads&amp;Ole Siggaard; Radiometer)<sup>7</sup>. Este programa utiliz&#243; los datos de la gasometr&#237;a arterial y fracci&#243;n inspirada de oxigeno para calcular el porcentaje de sangre no oxigenado. En el primer d&#237;a de PO, la sensaci&#243;n subjetiva del dolor fue cuantificada por medio de escala anal&#243;gica con score est&#225;ndar modificado (de cero a diez), en el que cero indicaba ausencia de dolor, y diez, la presencia de dolor insoportable. Esta evaluaci&#243;n fue efectuada en reposo antes de la realizaci&#243;n de la espirometr&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>T&#233;cnica operatoria</bold>
      </p>
      <p>Todos los pacientes se sometieron a la misma t&#233;cnica anest&#233;sica, siguiendo la rutina del servicio. Los pacientes fueron ventilados para mantener normocapnia, sin presi&#243;n positiva espiratoria final (PEEP) y FiO<sub>2</sub> para mantener saturaci&#243;n de ox&#237;geno arterial arriba del 90%. Se administr&#243; Heparina para mantener el tiempo de coagulaci&#243;n activado arriba de 250 segundos.</p>
      <p>La cirug&#237;a convencional de RM se llev&#243; a cabo por esternotom&#237;a mediana completa, sin CEC, utiliz&#225;ndose injerto de ATIE disecada como injerto esqueletonizado, complementada con puentes adicionales de vena safena (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig01m-body3">Figura 1-B</xref>). La oclusi&#243;n de la arteria coronaria se obtuvo con el uso de garrote proximal con hilo de popipropileno 4-0 pasado a trav&#233;s de tubo maleable de silicona. Posteriormente, dependiendo del injerto, se realiz&#243; pinzamiento lateral de la aorta ascendente para la confecci&#243;n de la anastomosis proximal.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>En la miniesternotom&#237;a, la incisi&#243;n cut&#225;nea se inici&#243; sobre el ap&#233;ndice xifoides, entre 7 y 9 cm de extensi&#243;n, en direcci&#243;n cef&#225;lica. El ap&#233;ndice xifoides y la porci&#243;n inferior del estern&#243;n fueron seccionados longitudinalmente, sin incisi&#243;n huesea adicional hacia el lado (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig01m-body3">Figura 1-A</xref>). La ATIE se disec&#243; desde la pared del t&#243;rax con parco uso de electrocauterio, incluso pr&#243;ximo de su origen en la arteria subclavia izquierda, con la t&#233;cnica de esqueletonizaci&#243;n.</p>
      <p>Acto seguido, el pericardio fue parcialmente abierto en el sentido longitudinal, y el coraz&#243;n, desplazado medialmente, con la colocaci&#243;n de peque&#241;as compresas bajo la pared lateral del VI, exponiendo la arteria descendente anterior (ADA). Se aplic&#243; torniquete de hilo de polipropileno 4-0 solamente proximal al local de la arteriotom&#237;a coronaria.</p>
      <p>La anastomosis de la ATIE con la ADA se llev&#243; a cabo con sutura continua, usando hilo &#250;nico de polipropileno 7-0, sin utilizaci&#243;n de CEC. En todos los procedimientos se utilizaron estabilizadores de succi&#243;n Octopus<sup>&#174;</sup>3 (Medtronic, Inc<sup>&#174;</sup>) para facilitar la realizaci&#243;n de la anastomosis coronaria. En ambos grupos, la cavidad pleural se mantuvo intacta y se dej&#243; un dreno subesternal tubular exteriorizado por v&#237;a subxifoidea. La <xref ref-type="fig" rid="es_a05fig02m-body3">Figura 2</xref> revela la incisi&#243;n de miniesternotom&#237;a en pacientes en el per&#237;odo postoperatorio reciente y tard&#237;o.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Postoperatorio</bold>
      </p>
      <p>Al final de la cirug&#237;a, los pacientes se trasladaron a la Unidad de Cuidados Intensivos de la Cirug&#237;a Card&#237;aca. Inicialmente, se ventilaron en ventilaci&#243;n intermitente sincronizada de 12 a 14 respiraciones por minuto, PEEP de 5 cmH<sub>2</sub>O, volumen corriente de 8 mL/Kg de peso, presi&#243;n de soporte para mantener este volumen y FiO<sub>2</sub> para mantener la saturaci&#243;n de ox&#237;geno arterial arriba del 90%. La extubaci&#243;n se llev&#243; a cabo con el paciente hemodin&#225;micamente estable y alerta, siendo mantenidos la ventilaci&#243;n y los valores de gases sangu&#237;neos seguros.</p>
      <p>Todos los pacientes recibieron el mismo protocolo de analgesia (clorhidrato de tramadol - 100 mg cuatro veces al d&#237;a), administrado durante los d&#237;as de PO subsiguientes, y fueron sometidos a un programa de fisioterapia diario hasta el alta hospitalaria. El tiempo de intubaci&#243;n orotraqueal y la permanencia hospitalaria en el posoperatorio tambi&#233;n se observaron. Los drenes se retiraron rutinariamente en el segundo d&#237;a de PO.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Los datos se expresaron en media &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar. Datos de la funci&#243;n pulmonar (CVF, VEF<sub>1 </sub>y PaO<sub>2</sub>) se analizaron con expresos en porcentaje del valor preoperatorio. Las variables fueron inicialmente confrontadas con la curva de Gauss, utiliz&#225;ndose las pruebas de Kolmogorov-Smirnov (distancia K-S) y clasificadas en param&#233;tricas y no param&#233;tricas. Los datos categ&#243;ricos se analizaron por la prueba del chi-cuadrado de Pearson. El an&#225;lisis intragrupo, compar&#225;ndose los valores de pre <italic>versus</italic> el postoperatorio, se realizaron las pruebas T de Student pareada y ANOVA para mediciones repetidas. Las diferencias entre los grupos se analizaron mediante la prueba T de Student no pareada o Mann-Whitney cuando necesario. El an&#225;lisis estad&#237;stico se llev&#243; a cabo con el programa GraphPad Prism 3.0 (GraphPad Software Inc, San Diego, CA). El valor de p&lt;0,05 se consider&#243; estad&#237;sticamente significativo.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>En ambos grupos, se observ&#243; una disminuci&#243;n significante de la CVF y VEF1 hasta el 5&#186; d&#237;a de PO (p&lt;0,05). Cuando comparada en porcentaje de valor absoluto del preoperatorio, la CVF fue mayor en el grupo ME que en el grupo EMC en el 1<sup>er</sup>, 3<sup>er</sup> y 5&#186; d&#237;as de PO (1<sup>er</sup> PO: 47,60 &#177; 7,14% <italic>vs</italic> 60,05 &#177; 6,34%, p&lt;0,001; 3<sup>er</sup> PO: 60,88 &#177; 8,01% vs 80,21 &#177; 8,03%, p&lt;0,001 y 5&#186; PO: 70,61 &#177; 8,79% vs 91,00 &#177; 6,38%, p&lt;0,001). Resultados similares se encontraron para el VEF1 (1<sup>er</sup> PO: 48,62 &#177; 9,23% vs 57,17 &#177; 8,83%, p&lt;0,05; 3<sup>er</sup> PO: 61,05 &#177; 9,46% vs 78,02 &#177; 7,47%, p&lt;0,001 y 5&#186; PO: 72,60 &#177; 10,09% vs 89,06 &#177; 7,70%, p&lt;0,001) (<xref ref-type="fig" rid="es_a05fig03m-body3">Figura 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a05fig03m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>La recuperaci&#243;n de la CVF entre el 1<sup>er</sup> y el 5&#186; d&#237;a de PO fue mayor en el grupo EM (30,9%) del que en el grupo EMC (22,32%) (p=0,043). La PaO2 disminuy&#243; en el 1<sup>er</sup> d&#237;a de PO en ambos grupos cuando comparado al preoperatorio (p&lt;0,05), con una ca&#237;da mayor en el grupo EMC (88,19 &#177; 3,29% vs 78,11 &#177; 5,01%, p=0,002) (Figura 4). El <italic>shunt</italic> aument&#243; en los dos grupos en el 1<sup>er</sup> d&#237;a de PO (p&lt;0,05), pero fue significantemente menor en el grupo ME (24,93 &#177; 2,24% vs 27,26 &#177; 1,49%, p= 0,02). El dolor referido fue menor en el grupo ME (4,87 &#177; 1,12 vs 6,8 &#177; 1,39, p=0,006).</p>
      <p>El tiempo de intubaci&#243;n orotraqueal (8,0 &#177; 0,75 vs 9,40 &#177; 0,96 horas, p=0,004) y de permanencia hospitalaria fueron menores en el grupo ME (5,0 &#177; 0,53 vs 6,50 &#177; 1,17 d&#237;as, p=0,004). No hubo diferencia significativa en el tiempo total de cirug&#237;a entre los grupos (EMC 307,5 &#177; 12,75 vs ME 305,6 &#177; 22,9 min; p=0,82). No hubo conversi&#243;n de paciente de una t&#233;cnica para otra, en relaci&#243;n con la intenci&#243;n del tratamiento.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La b&#250;squeda por t&#233;cnicas menos invasivas, con menor agresi&#243;n org&#225;nica, viene siendo el objeto de los esfuerzos emprendidos por los cirujanos cardiovasculares en la &#250;ltima d&#233;cada. En especial, dos aspectos se vienen priorizando en esta tarea: incisiones menores, para limitar la agresi&#243;n quir&#250;rgica; y prescindir de la CEC, con el objetivo de atenuar la respuesta inflamatoria sist&#233;mica<sup>4</sup>.</p>
      <p>La cirug&#237;a de RM, actualmente, presenta baja morbilidad y mortalidad y proporciona resultados tard&#237;os seguros y confiables<sup>9,10</sup>. Sin embargo, la agresi&#243;n quir&#250;rgica proporcionada por la esternotom&#237;a y por el uso de la CEC conlleva la necesidad de permanencia hospitalaria mayor, debido principalmente a la disfunci&#243;n pulmonar en el PO<sup>11</sup>.</p>
      <p>La etiolog&#237;a de la significante reducci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar tras la cirug&#237;a de RM es el resultado de la combinaci&#243;n de diversos factores, como la anestesia general, la esternotom&#237;a mediana, el uso de la CEC y la presencia de dolor<sup>3,11,12</sup>. Adem&#225;s de ello, el uso de la ATIE, que t&#237;picamente necesita la inserci&#243;n de un dren pleural, puede ser un factor adyuvante para la disfunci&#243;n pulmonar en el posoperatorio<sup>13-15</sup>.</p>
      <p>El presente estudio demostr&#243; que, independientemente de la incisi&#243;n esternal, hubo un evidente descenso en la funci&#243;n pulmonar en el PO precoz de la cirug&#237;a de RM sin CEC, una consecuencia inevitable reportada en estudios anteriores, que analizan procedimientos realizados con uso de CEC<sup>11-14</sup>.</p>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0587-00137-e01-es.jpg"/></p>
      <p>Las variables espirom&#233;tricas en este estudio evidenciaron un deterioro significante de los valores de CVF y VEF<sub>1</sub> en ambos grupos hasta el quinto d&#237;a de PO. Sin embargo, los pacientes sometidos a miniesternotom&#237;a presentaron descenso significantemente mayor de estos par&#225;metros, cuando comparados al grupo esternotom&#237;a. Se produjo una mejora gradual de los valores de la CVF y del VEF<sub>1</sub> hasta el quinto d&#237;a de PO, cuando generalmente los pacientes recibieron alta hospitalaria. No obstante, estas variables no volvieron totalmente al normal y a&#250;n mantuvieron sus valores debajo de los valores pre-operatorios, aunque los valores del grupo miniesternotom&#237;a hayan se aproximado m&#225;s de los valores pre-operatorios.</p>
      <p>El aumento de CVF observado entre el primer y el quinto d&#237;a de PO fue significativamente superior en el grupo miniesternotom&#237;a que en el grupo esternotom&#237;a, lo que demuestra que el grupo miniesternotom&#237;a recuper&#243; la funci&#243;n pulmonar m&#225;s r&#225;pido, probablemente por haber presentado menor ca&#237;da de la CVF en el primer d&#237;a del PO.</p>
      <p>La hipoxemia, que normalmente se produje en el PO precoz de cirug&#237;a card&#237;aca, puede ser resultado de la hipoventilaci&#243;n alveolar, alteraci&#243;n de la relaci&#243;n ventilaci&#243;n-perfusi&#243;n, disminuci&#243;n de la difusi&#243;n y <italic>shunt</italic>, siendo que m&#225;s de un mecanismo pueden estar presentes al mismo tiempo<sup>16</sup>. En nuestro estudio, en el an&#225;lisis de la oxigenaci&#243;n, la PaO<sub>2 </sub>present&#243; una disminuci&#243;n significante en ambos grupos en el primer d&#237;a de PO. Sin embargo, menor ca&#237;da se produjo en el grupo ME.</p>
      <p>Hubo tambi&#233;n aumento del shunt pulmonar en ambos grupos en el primer d&#237;a de PO. No obstante, los pacientes sometidos a miniesternotom&#237;a presentaron un menor aumento. Estos resultados demuestran que la esternotom&#237;a tuvo m&#225;s impacto negativo en la oxigenaci&#243;n en el PO precoz, probablemente secundario a la mayor reducci&#243;n de los vol&#250;menes pulmonares encontrados en este grupo.</p>
      <p>Pese a que numerosas evidencias demuestren disminuci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar en el PO de la cirug&#237;a de RM<sup>11-14</sup>, pocos estudios hab&#237;an relatado la influencia de la dimensi&#243;n de la incisi&#243;n esternal en la funci&#243;n pulmonar. La gran cuesti&#243;n y el objeto del estudio fueron investigar si la extensi&#243;n de la incisi&#243;n esternal, por ella misma, podr&#237;a interferir en la disfunci&#243;n pulmonar en el PO de la cirug&#237;a de RM. Para responder esta cuesti&#243;n, fue necesario eliminar otras variables que pudieran de alguna manera influenciar en la ca&#237;da de la funci&#243;n pulmonar en el per&#237;odo postoperatorio.</p>
      <p>Consecuentemente, el protocolo se dise&#241;&#243; con la exclusi&#243;n de pacientes con enfermedades pulmonares previas y con fracci&#243;n de eyecci&#243;n menor que el 50%, ya que estas asociaciones podr&#237;an contribuir directa o indirectamente a la disfunci&#243;n pulmonar en el PO<sup>17,18</sup>. Adem&#225;s de ello, todos los pacientes fueron sometidos a la misma rutina de anestesia general y la misma t&#233;cnica de movilizaci&#243;n de la ATIE. Adem&#225;s de esto, las pruebas espirom&#233;tricas se llevaron a cabo siempre por la misma profesional fisioterapeuta, ya que diferencias en el comando verbal y en el est&#237;mulo de los enfermos podr&#237;an interferir en el resultado de la prueba.</p>
      <p>Como los resultados de la espirometr&#237;a tambi&#233;n podr&#237;an ser influenciados por la presencia del dolor en el postoperatorio, todos los pacientes del estudio recibieron el mismo protocolo de analgesia. Los pacientes del grupo miniesternotom&#237;a eran pacientes con lesi&#243;n &#250;nica de la ADA y recibieron solamente el injerto de ATIE revascularizando la ADA y los pacientes del grupo EMC fueron pacientes multiarteriales y tambi&#233;n sometidos a la revascularizaci&#243;n completa.</p>
      <p>Estudios anteriores que reportaron la influencia comparada de la esternotom&#237;a <italic>versus</italic> la miniesternotom&#237;a en la funci&#243;n pulmonar no eliminaron la interferencia de CEC<sup>19</sup>. La CEC adiciona prejuicio a la funci&#243;n pulmonar<sup>20-22</sup> por la inducci&#243;n del s&#237;ndrome de la respuesta inflamatoria sist&#233;mica (SIRS)<sup>23</sup>. En este estudio, la influencia de la CEC fue evitada con la realizaci&#243;n de todas las operaciones con el coraz&#243;n latiendo. Bauer et al evaluaron a pacientes tras cirug&#237;as de RM con CEC y, cuando compararon la miniesternotom&#237;a a la esternotom&#237;a, observaron que la funci&#243;n pulmonar (CVF y VEF<sub>1</sub>) se comport&#243; de forma similar en el cuarto y d&#233;cimo d&#237;as de PO en ambos grupos<sup>19</sup>.</p>
      <p>Estudios previos demostraron que pacientes sometidos a miniesternotom&#237;a tras cirug&#237;a card&#237;aca presentaron menor sensaci&#243;n dolorosa en el PO precoz<sup>24,25</sup>. En este estudio, el dolor referido fue significantemente mayor en los pacientes sometidos a la esternotom&#237;a completa, teniendo relaci&#243;n con la mayor ca&#237;da de la funci&#243;n pulmonar. Al comparar los grupos, observamos que la miniesternotom&#237;a estuvo asociada a un significante descenso del tiempo de intubaci&#243;n orotraqueal y al per&#237;odo de permanencia en el hospital, confirmando resultados previos<sup>24</sup>.</p>
      <p>Aun eliminando la SIRS y la disfunci&#243;n pulmonar asociada a la CEC y manteniendo la cavidad pleural intacta, la miniesternotom&#237;a result&#243; en mejor preservaci&#243;n y recuperaci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar, probablemente debido al menor trauma imposto a la caja tor&#225;cica. Como consecuencia, hubo menor tiempo de intubaci&#243;n orotraqueal y de d&#237;as de internaci&#243;n hospitalaria. Por tanto, la eliminaci&#243;n de la CEC y las incisiones limitadas pueden proporcionar recuperaci&#243;n m&#225;s r&#225;pida, con altas hospitalarias precoces y con potencial implicaci&#243;n en reducci&#243;n de costos.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La cirug&#237;a de RM sin CEC utilizando la ATIE, independientemente de la clase de incisi&#243;n, mostr&#243; una reducci&#243;n significante de la funci&#243;n pulmonar en el PO precoz. Sin embargo, pacientes sometidos a la miniesternotom&#237;a presentaron mejor preservaci&#243;n y recuperaci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar cuando comparados a la esternotom&#237;a mediana.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuve fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de postgrado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
