<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">8bNLgTTkFk6RrZPdWX7ndwB</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00002</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001500002</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500502</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000135</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Redu&#231;&#227;o da press&#227;o arterial, da IMC e da glicose ap&#243;s treinamento aer&#243;bico em idosas com diabete tipo 2</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Monteiro</surname>
            <given-names>Luciana Zaranza</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Fiani</surname>
            <given-names>C&#225;ssio Ricardo Vaz</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Freitas</surname>
            <given-names>Maria Cristina Foss de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zanetti</surname>
            <given-names>Maria L&#250;cia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Foss</surname>
            <given-names>Milton C&#233;sar</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto </institution>
        <institution content-type="orgdiv2">Divis&#227;o de Endocrinologia e Metabologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Escola de Enfermagem de Ribeir&#227;o Preto </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>5</issue>
      <fpage>563</fpage>
      <lpage>570</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>28</day>
          <month>04</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>26</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>25</day>
          <month>05</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O processo de envelhecimento associa-se ao desenvolvimento de v&#225;rias doen&#231;as, que podem ser amenizadas pela pr&#225;tica de atividades f&#237;sicas. O treinamento aer&#243;bico &#233; um meio efetivo para manter e melhorar as fun&#231;&#245;es cardiovasculares. Al&#233;m disso, desempenha um papel fundamental na preven&#231;&#227;o e tratamento de diversas doen&#231;as cr&#244;nico-degenerativas, em especial o diabete melito. OBJETIVO: Verificar os efeitos de 13 semanas de treinamento aer&#243;bico sobre a press&#227;o arterial, o &#237;ndice de massa corp&#243;rea e a glicemia em idosas com diabete tipo 2. M&#201;TODOS: Onze mulheres idosas diab&#233;ticas (61,0 &#177; 9,1 anos de idade), sedent&#225;rias, realizaram 13 semanas de treinamento aer&#243;bico, compondo o grupo G2. Onze idosas (60,2 &#177; 6,8 anos de idade) controladas n&#227;o realizaram exerc&#237;cios f&#237;sicos durante a pesquisa, constituindo o grupo-controle (G1). O grupo G1 foi submetido somente a orienta&#231;&#245;es educativas uma vez na semana, e o grupo G2, a caminhadas tr&#234;s vezes na semana. RESULTADOS: Houve redu&#231;&#227;o significativa da glicemia e da press&#227;o arterial diast&#243;lica nos dois grupos. N&#227;o foram encontradas redu&#231;&#245;es significativas no IMC ap&#243;s o treinamento aer&#243;bico em ambos os grupos. CONCLUS&#195;O: Treze semanas de treinamento aer&#243;bico foi suficiente para promover redu&#231;&#245;es significativas na press&#227;o arterial diast&#243;lica e glicemia, portanto, esse tipo de exerc&#237;cio reduz os fatores de risco para doen&#231;as cardiovasculares e metab&#243;licas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Hipertens&#227;o</kwd>
        <kwd>exerc&#237;cio</kwd>
        <kwd>esfor&#231;o f&#237;sico</kwd>
        <kwd>&#237;ndice de massa corporal</kwd>
        <kwd>idoso</kwd>
        <kwd>diabete melito</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>01</day>
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>Redu&#231;&#227;o da press&#227;o arterial, da IMC e da glicose ap&#243;s treinamento aer&#243;bico em idosas com diabete tipo 2</p>
    <p>
      <bold>Luciana Zaranza Monteiro<sup>I</sup>; C&#225;ssio Ricardo Vaz Fiani<sup>I</sup>; Maria Cristina Foss de Freitas<sup>I</sup>; Maria L&#250;cia Zanetti<sup>II</sup>; Milton C&#233;sar Foss<sup>I</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Divis&#227;o de Endocrinologia e Metabologia - Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, Universidade de S&#227;o Paulo - USP </p>
    <p><sup>II</sup>Escola de Enfermagem de Ribeir&#227;o Preto, Universidade de S&#227;o Paulo - USP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> O processo de envelhecimento associa-se ao desenvolvimento de v&#225;rias doen&#231;as, que podem ser amenizadas pela pr&#225;tica de atividades f&#237;sicas. O treinamento aer&#243;bico &#233; um meio efetivo para manter e melhorar as fun&#231;&#245;es cardiovasculares. Al&#233;m disso, desempenha um papel fundamental na preven&#231;&#227;o e tratamento de diversas doen&#231;as cr&#244;nico-degenerativas, em especial o diabete melito. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Verificar os efeitos de 13 semanas de treinamento aer&#243;bico sobre a press&#227;o arterial, o &#237;ndice de massa corp&#243;rea e a glicemia em idosas com diabete tipo 2. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Onze mulheres idosas diab&#233;ticas (61,0 &#177; 9,1 anos de idade), sedent&#225;rias, realizaram 13 semanas de treinamento aer&#243;bico, compondo o grupo G2. Onze idosas (60,2 &#177; 6,8 anos de idade) controladas n&#227;o realizaram exerc&#237;cios f&#237;sicos durante a pesquisa, constituindo o grupo-controle (G1). O grupo G1 foi submetido somente a orienta&#231;&#245;es educativas uma vez na semana, e o grupo G2, a caminhadas tr&#234;s vezes na semana. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Houve redu&#231;&#227;o significativa da glicemia e da press&#227;o arterial diast&#243;lica nos dois grupos. N&#227;o foram encontradas redu&#231;&#245;es significativas no IMC ap&#243;s o treinamento aer&#243;bico em ambos os grupos. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Treze semanas de treinamento aer&#243;bico foi suficiente para promover redu&#231;&#245;es significativas na press&#227;o arterial diast&#243;lica e glicemia, portanto, esse tipo de exerc&#237;cio reduz os fatores de risco para doen&#231;as cardiovasculares e metab&#243;licas. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Hipertens&#227;o/preven&#231;&#227;o e controle, exerc&#237;cio, esfor&#231;o f&#237;sico, &#237;ndice de massa corporal, idoso, diabete melito.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A hipertens&#227;o arterial (HA) e o diabete melito (DM) configuram importantes problemas de sa&#250;de coletiva no Brasil e, por suas elevadas preval&#234;ncias, complica&#231;&#245;es agudas e cr&#244;nicas, d&#227;o origem aos fatores de risco associados &#224;s doen&#231;as cardiovasculares<sup>1-3</sup>.</p>
    <p>Com o envelhecimento, h&#225; uma tend&#234;ncia &#224; diminui&#231;&#227;o da autonomia funcional, para o que concorrem redu&#231;&#245;es na massa e for&#231;a muscular, bem como da capacidade cardiorrespirat&#243;ria. A atividade f&#237;sica prescrita de forma adequada parece ser capaz de assegurar a manuten&#231;&#227;o dessas qualidades, prolongando a independ&#234;ncia funcional e melhorando a qualidade de vida do idoso<sup>4</sup>. O sedentarismo &#233; mais comum no idoso que em qualquer outro grupo et&#225;rio, o que pode contribuir para a perda da independ&#234;ncia funcional na idade avan&#231;ada<sup>5</sup>.</p>
    <p>Apesar de o exerc&#237;cio f&#237;sico (EF) regular constituir um importante fator para reduzir os &#237;ndices de morbimortalidade cardiovascular e por todas as causas<sup>6</sup>, parece haver tamb&#233;m benef&#237;cios adicionais e independentes da pr&#225;tica regular do exerc&#237;cio f&#237;sico e da melhora da condi&#231;&#227;o aer&#243;bica<sup>7</sup>, valorizando sobremaneira sua pr&#225;tica cada vez mais frequente.</p>
    <p>Um dos efeitos do EF &#233; a redu&#231;&#227;o da press&#227;o arterial (PA) p&#243;s-exerc&#237;cio em rela&#231;&#227;o aos n&#237;veis pr&#233;-exerc&#237;cio, sendo tal redu&#231;&#227;o mais pronunciada nos indiv&#237;duos hipertensos em compara&#231;&#227;o aos normotensos<sup>8,9</sup>. Embora existam v&#225;rias evid&#234;ncias demonstrando o efeito ben&#233;fico do EF na hipertens&#227;o arterial, principalmente o exerc&#237;cio aer&#243;bico (EA), agudo<sup>10</sup> e cr&#244;nico<sup>9,11-14</sup> e, em menor propor&#231;&#227;o, os exerc&#237;cios resistidos, os estudos na popula&#231;&#227;o idosa s&#227;o relativamente escassos.</p>
    <p>O treinamento aer&#243;bico &#233; considerado um meio efetivo para manter e melhorar as fun&#231;&#245;es cardiovasculares e, portanto, o desempenho f&#237;sico<sup>15</sup>. Al&#233;m disso, desempenha um papel fundamental na preven&#231;&#227;o e tratamento de diversas doen&#231;as cr&#244;nico-degenerativas, em especial o diabete melito, contribuindo assim para aumentar a expectativa de vida e manter a independ&#234;ncia funcional<sup>16</sup>.</p>
    <p>Diante disso, &#233; fundamental a realiza&#231;&#227;o de pesquisas analisando os efeitos do treinamento aer&#243;bico em mulheres idosas com diabete. Dessa forma, o objetivo deste estudo foi verificar os efeitos de 13 semanas de treinamento aer&#243;bico sobre a press&#227;o arterial, o &#237;ndice de massa corp&#243;rea e a glicemia, em idosas com diabete tipo 2. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>A pesquisa foi realizada entre ago-nov/2004, os dados foram coletados as segundas, quartas e sextas-feiras, no gin&#225;sio de esportes do Centro de Educa&#231;&#227;o F&#237;sica, Esportes e Recrea&#231;&#227;o - CEFER da Universidade de S&#227;o Paulo de Ribeir&#227;o Preto (USP-RP). Antes do treinamento, todas as volunt&#225;rias assinaram o termo de consentimento livre e esclarecido, contendo todos os procedimentos a serem desenvolvidos. Este estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica da Escola de Enfermagem de Ribeir&#227;o Preto da Universidade de S&#227;o Paulo-USP.</p>
    <p>A amostra foi aleat&#243;ria, composta por 22 idosas acompanhadas no Centro Educativo de Enfermagem para Portadores de Diabete Tipo 2 da Universidade de S&#227;o Paulo de Ribeir&#227;o Preto, com idade superior a 60 anos, portadores de DM2, n&#227;o praticantes de exerc&#237;cios f&#237;sicos regulares e com glicemia capilar inferior a 240 mg/dl, divididas em dois grupos: </p>
    <p><italic>G1 (grupo controle) </italic>- com 11 idosas submetidas somente a orienta&#231;&#245;es educativas, uma vez por semana, com dura&#231;&#227;o de duas horas cada sess&#227;o, totalizando 13 semanas; e </p>
    <p><italic>G2 (grupo aer&#243;bico) </italic>- grupo experimental com 11 idosas submetidas ao programa de treinamento aer&#243;bico, tr&#234;s vezes por semana, durante 13 semanas, sendo selecionadas as idosas com participa&#231;&#227;o igual ou superior a 5 sess&#245;es de treinos. </p>
    <p>Como todos os pacientes pertenciam ao Centro Educativo de Enfermagem para Portadores de Diabete Tipo 2, eles seguiam a rotina de funcionamento do Centro, ou seja, no m&#234;s de dezembro, devido ao per&#237;odo de f&#233;rias, atividades para os pacientes foram interrompidas. Por esse motivo, o estudo foi realizado em 13 semanas, per&#237;odo que foi at&#233; novembro de 2004.</p>
    <p>
      <bold>Crit&#233;rios de inclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Foram inclu&#237;das idosas diab&#233;ticas que aceitaram participar e que, ap&#243;s avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica, foram liberados pelo m&#233;dico assistente. Para isso, foi realizada uma avalia&#231;&#227;o m&#233;dica, na qual foram consideradas as suas condi&#231;&#245;es cardiovascular, metab&#243;lica e osteoarticular. Essa avalia&#231;&#227;o determinou com seguran&#231;a as participantes aptas &#224; pr&#225;tica de atividades f&#237;sicas.</p>
    <p>O diagn&#243;stico de diabete foi estabelecido atrav&#233;s de crit&#233;rios cl&#237;nico-laboratoriais, de acordo com os recomendados pela Sociedade Brasileira de Diabetes<sup>2</sup>, sendo obtidos atrav&#233;s de revis&#227;o dos prontu&#225;rios dos pacientes. </p>
    <p>
      <bold>Crit&#233;rios de exclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Foram usados como crit&#233;rios de exclus&#227;o, a n&#227;o concord&#226;ncia por parte das volunt&#225;rias em participar do estudo ou aqueles portadores de: cardiopatia grave, coronariopatia e cardiopatias descompensadas, neuropatia perif&#233;rica limitante, les&#245;es osteoarticulares, &#250;lceras em extremidades, les&#245;es dermatol&#243;gicas graves e retinopatia proliferativa.</p>
    <p>Para definir tais crit&#233;rios, foram utilizados os dados da anamnese, exame f&#237;sico e exames complementares de rotina do Centro.</p>
    <p>
      <bold>Medica&#231;&#245;es em uso</bold>
    </p>
    <p>Das 22 idosas, 12 usavam de anti-hipertensivo - 5 mg + antidiur&#233;tico - 1,5 mg (07 do grupo G1 e 05 do grupo G2) e 17 idosas usavam hipoglicemiante oral - 500 mg (09 do grupo G1 e 08 do grupo G2). O uso da medica&#231;&#227;o n&#227;o foi modificado durante o estudo.</p>
    <p>
      <bold>Mensura&#231;&#227;o da press&#227;o arterial, do IMC e da glicemia</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>a) Press&#227;o arterial (PA)</bold>
    </p>
    <p>A identifica&#231;&#227;o dos valores da PA foi feita pelo m&#233;todo indireto, utilizando manguitos com bolsa de borracha, com largura compat&#237;vel a circunfer&#234;ncia braquial da participante (8, 12 e 15 cm de largura), utilizando aparelho oscilom&#233;trico, modo autom&#225;tico da marca Dixtal 1710, de acordo com as recomenda&#231;&#245;es das IV Diretrizes Brasileiras de Hipertens&#227;o Arterial. </p>
    <p>Os avaliadores posicionavam o indiv&#237;duo de forma que este ficasse em repouso absoluto por um per&#237;odo de tr&#234;s a 5 minutos, sentado em uma cadeira com encosto, costas apoiadas, pernas relaxadas, p&#233;s paralelos e bra&#231;os relaxados. Antes de realizar a aferi&#231;&#227;o, o avaliador determinava a press&#227;o m&#225;xima a ser atribu&#237;da ao esfigmoman&#244;metro, com o aux&#237;lio do segundo e terceiro dedos posicionados sobre a art&#233;ria radial. O avaliador inflava o esfigmoman&#244;metro at&#233; identificar a press&#227;o na qual ocorria o desaparecimento do pulso na mesma.</p>
    <p>A aferi&#231;&#227;o foi realizada com o esfigmoman&#244;metro sendo posicionado no bra&#231;o direito (caso a paciente apresentasse cateterismo &#224; aferi&#231;&#227;o era realizada no bra&#231;o esquerdo) e o estetosc&#243;pio posicionado sobre a art&#233;ria braquial. Caso a paciente apresentasse a massa do bra&#231;o muito volumosa, o posicionamento do esfigmoman&#244;metro ocorria no antebra&#231;o e o posicionamento do estetosc&#243;pio sobre a art&#233;ria radial.</p>
    <p>
      <bold>b) IMC</bold>
    </p>
    <p>O peso (kg) foi verificado uma &#250;nica vez, utilizando-se balan&#231;a digital port&#225;til, marca Filizola, com capacidade m&#225;xima de 150 kg e varia&#231;&#227;o de 100 g. A estatura (cm) foi aferida uma vez com o aux&#237;lio de uma fita m&#233;trica inel&#225;stica. O &#237;ndice de massa corp&#243;rea (IMC) foi determinado atrav&#233;s da divis&#227;o do valor do peso (em kg) pela estatura ao quadrado. O IMC &#233; utilizado pela Organiza&#231;&#227;o Mundial de Sa&#250;de (OMS) para classifica&#231;&#227;o do estado nutricional de adultos e idosos<sup>17</sup>. A OMS<sup>17</sup> considerada normal o IMC at&#233; 25 kg/m<sup>2</sup> e sobrepeso acima de 25 kg/m<sup>2</sup>.</p>
    <p>
      <bold>c) Glicemia capilar</bold>
    </p>
    <p>A glicemia capilar foi avaliada com o aux&#237;lio de um glicos&#237;metro port&#225;til (One Touch Ultra<sup>&#174;</sup>, da Johnson &amp; Johnson).</p>
    <p>A participante sentava-se em uma cadeira e executava a antissepsia da pele do dedo a ser puncionado (por&#231;&#227;o lateral da falange distal do dedo m&#233;dio) com um algod&#227;o com &#225;lcool a 70,0%, apresentava sua m&#227;o ao avaliador que, com o aux&#237;lio de uma lanceta descart&#225;vel, executava a pun&#231;&#227;o do local e uma gota de sangue era colocada sobre a tira reagente acoplada ao glicos&#237;metro. </p>
    <p>Embora sendo de extrema import&#226;ncia, n&#227;o foi realizado o teste de hemoglobina glicosilada, pois alguns pacientes n&#227;o possu&#237;am cadastro no Hospital das Cl&#237;nicas de RP.</p>
    <p>
      <bold>Procedimentos</bold>
    </p>
    <p>O protocolo aplicado ao grupo G1 constituiu-se de orienta&#231;&#245;es educativas uma vez na semana, com dura&#231;&#227;o de duas horas cada sess&#227;o, totalizando 13 semanas, onde foram abordados os temas sobre: alimenta&#231;&#227;o saud&#225;vel, hipertens&#227;o arterial, complica&#231;&#245;es cr&#244;nicas do diabete, exerc&#237;cio f&#237;sico e utiliza&#231;&#227;o correta dos medicamentos. Essas orienta&#231;&#245;es eram fornecidas pela equipe multiprofissional (profissional de educa&#231;&#227;o f&#237;sica, enfermeiros, nutricionistas e psic&#243;logos) do Centro Educativo de Enfermagem para Portadores de Diabete Tipo 2.</p>
    <p>O protocolo aplicado ao grupo G2 compreendeu primeiramente o teste de consumo m&#225;ximo de oxig&#234;nio (VO<sub>2</sub> m&#225;x), determinado em esteira ergom&#233;trica modelo ATL 10200 (Inbramed) e caminhadas realizadas tr&#234;s vezes/semana, com intensidade estipulada a 60, 70 e 80,0% da frequ&#234;ncia card&#237;aca m&#225;xima (FCm&#225;x). A caminhada foi realizada por 50 minutos no CEFER, sendo que, a cada dois minutos, era verificada a frequ&#234;ncia card&#237;aca. Em cada sess&#227;o foram aferidas a press&#227;o arterial (PA) e a glicemia capilar iniciais e finais. O teste de VO<sub>2 </sub>m&#225;x foi realizado no primeiro dia e no &#250;ltimo dia de treinamento.</p>
    <p>O VO<sub>2</sub> m&#225;x foi mensurado utilizando o sistema Vista CPX, Vacumed, 1996. Esse sistema permitiu a dosagem do O<sub>2 </sub>e CO<sub>2 </sub>do ar expirado a cada 30 segundos, utilizando-se da c&#226;mara de mistura e analisadores <italic>Oxygen Analyser </italic>OM-11 e <italic>Carbon Dioxide an&#225;liser </italic>LB-2 respectivamente, e a determina&#231;&#227;o do volume de ar expirado por meio de flux&#244;metro <italic>Flow Transduce</italic>r K-520.</p>
    <p>O grupo G2 n&#227;o participou de atividades educativas, embora isso fosse importante para as idosas. O fato delas residirem longe do local da pesquisa e necessitarem de transporte p&#250;blico fez que esse grupo n&#227;o participasse dos dois procedimentos (aer&#243;bico + parte educativa).</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Para an&#225;lise estat&#237;stica, foram utilizados os testes <italic>t</italic> de <italic>Student</italic> e ANOVA. Para verificar a diferen&#231;a entre os grupos, foi utilizada a an&#225;lise de vari&#226;ncia para medidas repetidas e p&#243;s <italic>Hoc </italic>Tukkey. Os valores s&#227;o expressos em m&#233;dia &#177; desvio-padr&#227;o. Foi utilizado o <italic>software</italic> SAS vers&#227;o 9.0. </p>
    <p>Para todas as an&#225;lises, o n&#237;vel de signific&#226;ncia adotado foi de p &lt; 0,05.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Nas <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabelas 1</xref> e <xref ref-type="table" rid="tab02">2</xref>, est&#227;o descritas as caracter&#237;sticas do Grupo G1 e G2. </p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>A amostra foi constitu&#237;da por 11 mulheres idosas diab&#233;ticas e sedent&#225;rias, com m&#233;dia de idade de 61,0 &#177; 9,1 anos, apresentando 73,1 &#177; 10,6 kg e 1,7 &#177; 0,1 m, compondo o grupo aer&#243;bico (G2) e 11 idosas, com m&#233;dia de idade de 60,2 &#177; 6,8 anos, 74,9 &#177; 18,3 kg e 1,6 &#177; 0,1 m, compondo o grupo controle (G1).</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o aos valores do VO<sub>2</sub> m&#225;x das idosas do grupo G2, observamos uma diferen&#231;a significativa (p &lt; 0,01) entre o primeiro (34,9 &#177; 8,9 ml.kg.min.<sup>-1</sup>) e &#250;ltimo dia de treinamento aer&#243;bico (35,9 &#177; 9,2 ml.kg.min.<sup>-1</sup>).</p>
    <p>O <xref ref-type="fig" rid="grf01">Gr&#225;fico 1</xref> mostra que n&#227;o houve diferen&#231;a estat&#237;stica do IMC basal e final nos grupos G1 (p = 0,68) e G2 (p = 0,65).</p>
    <fig id="grf01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf01.jpg"/></fig>
    <p>No <xref ref-type="fig" rid="grf02">Gr&#225;fico 2</xref>, observamos que houve diferen&#231;a significativa do grupo G1 (p &lt; 0,01) e G2 (p &lt; 0,01), em rela&#231;&#227;o ao valor da glicemia, ap&#243;s as 13 semanas de treinamento aer&#243;bico e sess&#245;es educativas. Essas diferen&#231;as foram significativas entre a glicemia basal e final do grupo G1 e G2. Apesar do grupo G1 n&#227;o ter sido submetido ao treinamento, acreditamos que as interven&#231;&#245;es educativas foram de suma import&#226;ncia para esses participantes melhorarem seu controle glic&#234;mico.</p>
    <fig id="grf02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf02.jpg"/></fig>
    <p>Os <xref ref-type="fig" rid="grf03">Gr&#225;ficos 3</xref> e <xref ref-type="fig" rid="grf04">4</xref> apresentam os efeitos de 13 semanas de interven&#231;&#227;o no controle da PA, onde notamos que tanto o grupo G1 quanto o G2 obtiveram diminui&#231;&#245;es na PAS e PAD. Apesar de verificarmos essa diminui&#231;&#227;o, n&#227;o observamos diferen&#231;a significativa na PAS entre o grupo aer&#243;bico e o controle (F = 1,74 e Sig = 0,174). J&#225; na PAD, notamos que teve diferen&#231;a significativa no grupo G2, onde observamos uma redu&#231;&#227;o significativa na PAD basal e final (p &lt; 0,01). O grupo G2 teve uma redu&#231;&#227;o de 27,0% na PAD final. </p>
    <fig id="grf03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf03.jpg"/></fig>
    <fig id="grf04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf04.jpg"/></fig>
    <p>Observamos que interven&#231;&#245;es educativas s&#227;o tamb&#233;m de extrema import&#226;ncia para obtermos uma melhora no controle press&#243;rico de indiv&#237;duos diab&#233;ticos.</p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os resultados do presente estudo demonstraram que 13 semanas de treinamento aer&#243;bico &#233; capaz de promover redu&#231;&#245;es significativas na glicemia e na press&#227;o arterial em idosas diab&#233;ticas. </p>
    <p>Algumas limita&#231;&#245;es do presente estudo devem ser levadas em considera&#231;&#227;o. O n&#250;mero pequeno de participantes prejudicou um pouco a an&#225;lise dos dados, mas apenas estes preenchiam os crit&#233;rios de inclus&#227;o. Esse n&#250;mero explica-se pelo fato dos participantes residirem longe do local da pesquisa e, devido a isso, necessitarem de transporte p&#250;blico. </p>
    <p>No nosso estudo, observamos que as idosas apresentaram um aumento no VO<sub>2</sub> m&#225;x ap&#243;s as 13 semanas de treinamento aer&#243;bico. </p>
    <p>Com objetivo de avaliar a efic&#225;cia de um programa de exerc&#237;cios f&#237;sicos (PEF) em indiv&#237;duos sedent&#225;rios, um estudo observou aumento significativo do VO<sub>2</sub> m&#225;x em um grupo de 22 indiv&#237;duos que treinaram tr&#234;s vezes/semana, sess&#245;es com 50 minutos de dura&#231;&#227;o e intensidade de 60,0%-75,0% do VO<sub>2</sub> m&#225;x<sup>17</sup>. Tais dados corroboram os achados de outros autores<sup>18-20</sup> e, segundo Monteiro<sup>18</sup>, os mecanismos relacionados a diminui&#231;&#227;o da PA est&#227;o relacionados a fatores hemodin&#226;micos, humorais e neurais.</p>
    <p>Stathokostas e cols.<sup>21</sup> verificaram que o VO<sub>2</sub> m&#225;x diminui com a idade, embora as mulheres apresentem raz&#227;o de decl&#237;nio menor. </p>
    <p>Tjonna e cols.<sup>22</sup> estudaram 32 indiv&#237;duos com s&#237;ndrome metab&#243;lica e observaram que, ap&#243;s 16 semanas de exerc&#237;cio aer&#243;bico de intensidade moderada, tr&#234;s vezes na semana, estes tiveram diminui&#231;&#227;o significativa do VO<sub>2</sub> m&#225;x.</p>
    <p>Sabemos que uma atividade aer&#243;bica de intensidade moderada (como a caminhada), por no m&#237;nimo 30 minutos, de 3-5 vezes por semana, j&#225; traz benef&#237;cios para a sa&#250;de cardiovascular.</p>
    <p>Em estudo de Conte e cols.<sup>23</sup>, verificou-se que mulheres idosas apresentaram um VO<sub>2</sub> m&#225;x reduzido e/ou dentro da m&#233;dia, e que estas t&#234;m um risco de 9,84 vezes maior de obesidade, comparando-se a mulheres com VO<sub>2</sub> m&#225;x elevado.</p>
    <p>Indiv&#237;duos com sobrepeso t&#234;m 180,0% mais chance de desenvolver hipertens&#227;o arterial e 1.000% mais chance de desenvolver resist&#234;ncia &#224; insulina em compara&#231;&#227;o com indiv&#237;duos de peso normal, o que mostra a associa&#231;&#227;o direta entre IMC e press&#227;o arterial<sup>24</sup>.</p>
    <p>O IMC do grupo estudado foi melhorado, o que se observou atrav&#233;s da queda em seus valores p&#243;s-treinamento f&#237;sico. Pratley e cols.<sup>25 </sup>evidenciaram que o treinamento com exerc&#237;cios f&#237;sicos aer&#243;bicos diminui a quantidade de gordura corporal em indiv&#237;duos idosos, o que pode mediar alguns efeitos metab&#243;licos do exerc&#237;cio f&#237;sico aer&#243;bico, principalmente pelo excesso da gordura abdominal estar associado com a resist&#234;ncia &#224; insulina e &#224; hiperinsulinemia.</p>
    <p>Nossos dados s&#227;o concordantes com outros estudos<sup>26-28</sup>, que tamb&#233;m observaram a diminui&#231;&#227;o do IMC ap&#243;s um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico.</p>
    <p>Em outro estudo, verificamos que os autores n&#227;o encontraram diferen&#231;as significativas no IMC de sujeitos diab&#233;ticos submetidos ao exerc&#237;cio f&#237;sico<sup>29</sup>.</p>
    <p>Tjonna e cols.<sup>22</sup> estudaram 32 indiv&#237;duos com s&#237;ndrome metab&#243;lica e observaram que tais indiv&#237;duos, ap&#243;s 16 semanas de exerc&#237;cio aer&#243;bico de intensidade moderada, apresentaram diminui&#231;&#227;o do IMC, mas n&#227;o foi significativo.</p>
    <p>Outros estudos evidenciaram que o treinamento com exerc&#237;cios f&#237;sicos aer&#243;bicos diminui a massa corporal em indiv&#237;duos com diabete<sup>30,31</sup>. A maioria desses estudos, al&#233;m da interven&#231;&#227;o atrav&#233;s da atividade f&#237;sica, associou uma dieta controlada aos pacientes.</p>
    <p>Devemos levar em considera&#231;&#227;o que o exerc&#237;cio f&#237;sico, mesmo sem perda significativa do peso corporal, melhora o perfil metab&#243;lico e exerce efeitos antiinflamat&#243;rios nos pacientes com DM2<sup>32</sup>.</p>
    <p>No nosso estudo, observamos que as idosas tiveram diminui&#231;&#245;es significativas na glicemia, onde o grupo controle foi 22,0% superior ao grupo aer&#243;bico na glicemia basal e apresentou uma redu&#231;&#227;o de 27,0% na glicemia final. Duarte e Martins<sup>33</sup> relatam que redu&#231;&#245;es significantes da glicemia em jejum foram apresentadas nos tr&#234;s primeiros meses de treinamento, ap&#243;s este per&#237;odo, as redu&#231;&#245;es desta vari&#225;vel n&#227;o apresentaram diferen&#231;as significantes at&#233; o final do per&#237;odo de treinamento, que foi de 9 meses.</p>
    <p>A redu&#231;&#227;o da glicemia capilar, imediatamente ap&#243;s a sess&#227;o de exerc&#237;cio f&#237;sico, indicou o efeito agudo do exerc&#237;cio. Pode-se detectar uma varia&#231;&#227;o menor da glicemia capilar ap&#243;s o exerc&#237;cio f&#237;sico nos pacientes diab&#233;ticos, por&#233;m esta varia&#231;&#227;o n&#227;o foi estatisticamente significativa<sup>34</sup>.</p>
    <p>A rela&#231;&#227;o entre a glicemia de jejum e os programas de exerc&#237;cio f&#237;sico &#233; controversa. Um estudo recente<sup>35</sup> mostrou que a glicemia de jejum aumenta dentro de 24-72 horas, ap&#243;s uma sess&#227;o de exerc&#237;cio f&#237;sico (60,0% do VO<sub>2</sub> m&#225;x, uma hora de dura&#231;&#227;o, com uma frequ&#234;ncia de tr&#234;s vezes por semana). Nesse programa, os pacientes com DM2 estavam sendo tratados com dieta e drogas orais.</p>
    <p>As redu&#231;&#245;es nos n&#237;veis press&#243;ricos ap&#243;s uma sess&#227;o de exerc&#237;cio aer&#243;bico confirmam os resultados obtidos por outros autores que tamb&#233;m evidenciaram hipotens&#227;o p&#243;s-exerc&#237;cio<sup>36</sup>.</p>
    <p>As press&#245;es arteriais sist&#243;lica e diast&#243;lica n&#227;o apresentaram mudan&#231;as estatisticamente significativas no grupo que realizou exerc&#237;cio tr&#234;s vezes na semana. No grupo que realizou exerc&#237;cio 5 vezes na semana, houve um tend&#234;ncia de queda na PAS e PAD. A HA &#233; um dos principais fatores de risco para a instala&#231;&#227;o e progress&#227;o das complica&#231;&#245;es cr&#244;nicas do DM2. Um dos pilares do tratamento da hipertens&#227;o em diab&#233;ticos &#233; o exerc&#237;cio f&#237;sico, que exerce uma influ&#234;ncia positiva na queda da press&#227;o arterial de pacientes DM2<sup>37</sup>.</p>
    <p>O efeito do exerc&#237;cio f&#237;sico sobre os n&#237;veis de repouso da press&#227;o arterial de grau leve a moderado &#233; especialmente importante, uma vez que o paciente hipertenso pode diminuir a dosagem dos seus medicamentos anti-hipertensivos, ou at&#233; ter a sua press&#227;o arterial controlada, sem a ado&#231;&#227;o de medidas farmacol&#243;gicas<sup>38</sup>. A tend&#234;ncia de utilizar precocemente agentes farmacol&#243;gicos foi substitu&#237;da por agentes n&#227;o farmacol&#243;gicos, dentre estes, o exerc&#237;cio f&#237;sico aer&#243;bico tem sido recomendado para o tratamento da hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica leve<sup>38</sup>.</p>
    <p>Mais recentemente, Takata e cols.<sup>39</sup> submeteram 207 indiv&#237;duos com hipertens&#227;o essencial de graus 1 e 2 a um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico por 8 semanas. Foram divididos em 5 grupos baseados na dura&#231;&#227;o e frequ&#234;ncia por semana de exerc&#237;cio (grupo controle - sedent&#225;rios, 30 a 60 minutos/semana, 61 a 90, 91 a 120 e acima de 120 minutos/semana). Verificaram que a PA diast&#243;lica n&#227;o mudou em repouso no grupo controle. No entanto, houve significativa redu&#231;&#227;o na press&#227;o arterial sist&#243;lica e diast&#243;lica em repouso nos 4 grupos submetidos a exerc&#237;cios. A magnitude de redu&#231;&#227;o na press&#227;o arterial sist&#243;lica foi maior no grupo de 60 a 90 minutos/semana, comparada com o grupo de 30 a 60 minutos/ semana. N&#227;o houve redu&#231;&#227;o maior com o aumento do volume de exerc&#237;cio. A magnitude de redu&#231;&#227;o da press&#227;o arterial diast&#243;lica n&#227;o foi significativamente diferente nos 4 grupos.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os resultados encontrados acrescentam um conhecimento &#224; literatura cient&#237;fica, demonstrando que indiv&#237;duos diab&#233;ticos podem melhorar seu controle metab&#243;lico, press&#227;o arterial e antropometria atrav&#233;s de exerc&#237;cios aer&#243;bicos realizados apenas tr&#234;s vezes na semana. Outros benef&#237;cios da pr&#225;tica de atividade f&#237;sica para idosas diab&#233;ticas j&#225; foram destacados na literatura, refor&#231;ando a ideia de que a atividade f&#237;sica deva ser incentivada desde a inf&#226;ncia. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Luciana Zaranza Monteiro </p>
        <p> Av. Bandeirantes, 3900 </p>
        <p> 14049-900 - Monte Alegre - Ribeir&#227;o Preto, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="lucianazaranza@usp.br">lucianazaranza@usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 26/10/09; revisado recebido em 28/04/10; aceito em 25/05/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Secretaria de Pol&#237;ticas de Sa&#250;de. Plano de reorganiza&#231;&#227;o da aten&#231;&#227;o &#224; hipertens&#227;o arterial e ao diabete mellitus. Bras&#237;lia; 2001.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Plano de reorganiza&#231;&#227;o da aten&#231;&#227;o &#224; hipertens&#227;o arterial e ao diabete mellitus</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Sociedade Brasileira de Diabetes (SBD). Consenso brasileiro sobre diabetes: diagn&#243;stico e classifica&#231;&#227;o do diabetes melito e tratamento do diabetes melito tipo 2. Rio de Janeiro: Diagraphic Ed; 2003.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Consenso brasileiro sobre diabetes: diagn&#243;stico e classifica&#231;&#227;o do diabetes melito e tratamento do diabetes melito tipo 2</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Brand&#227;o AP, Brand&#227;o AA, Magalh&#227;es MEC, Pozzan R. Epidemiologia da hipertens&#227;o arterial. Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo. 2003; 13 (1): 7-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Epidemiologia da hipertens&#227;o arterial</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brand&#227;o</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brand&#227;o</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magalh&#227;es</surname>
              <given-names>MEC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pozzan</surname>
              <given-names>R.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. American College Sports of Medicine. Position stand on exercise and physical activity for older adults. Med Sci Sports Exerc. 1998; 30 (6): 992-1008.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Position stand on exercise and physical activity for older adults</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc.</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>992</fpage>
          <lpage>1008</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>30</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. American College of Sports Medicine. Physical activity programs and behavior counseling in older adult populations. Med Sci Sports Exerc. 2004; 36 (11): 1997-2003.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physical activity programs and behavior counseling in older adult populations</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc.</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <issue>11</issue>
          <volume>36</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Almeida MB, Ara&#250;jo CGS. Efeitos do treinamento aer&#243;bico sobre a freq&#252;&#234;ncia card&#237;aca. Rev Bras Med Esporte. 2003; 9 (2): 104-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeitos do treinamento aer&#243;bico sobre a freq&#252;&#234;ncia card&#237;aca</article-title>
          <source>Rev Bras Med Esporte</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>104</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ara&#250;jo</surname>
              <given-names>CGS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Willians PT. Physical fitness and activity as separate heart disease risk factors: a meta-analysis. Med Sci Sports Exerc. 2001; 5 (5): 754-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physical fitness and activity as separate heart disease risk factors: a meta-analysis</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>754</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Willians</surname>
              <given-names>PT.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Mac D Jr. Potential causes, mechanisms, and implications of post exercise hypotension. J Hum Hypertens. 2002; 16 (4): 225-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Potential causes, mechanisms, and implications of post exercise hypotension</article-title>
          <source>J Hum Hypertens</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>225</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mac</surname>
              <given-names>D Jr.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Halliwill JR. Mechanisms and clinical implications of post-exercise hypotension in humans exerc. Sport Sci Rev. 2001; 29 (2): 65-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mechanisms and clinical implications of post-exercise hypotension in humans exerc</article-title>
          <source>Sport Sci Rev.</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>65</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Halliwill</surname>
              <given-names>JR.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Taylor-Tolbert NS, Dengel DR, Brown MD, McCole SD, Pratley Re, Ferrell RE, et al. Ambulatory blood pressure after acute exercise in older men with essential hypertension. Am J Hypertens. 2000; 13 (1 pt 1): 44-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ambulatory blood pressure after acute exercise in older men with essential hypertension</article-title>
          <source>Am J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>44</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>1 pt 1</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Taylor-Tolbert</surname>
              <given-names>NS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dengel</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>MD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCole</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pratley</surname>
              <given-names>Re</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferrell</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Fagard RH, Cornelissen VA. Effect of exercise on blood pressure control in hypertensive patients. Eur J Cardiovasc Prev Rehabil. 2007; 14 (1): 12-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of exercise on blood pressure control in hypertensive patients</article-title>
          <source>Eur J Cardiovasc Prev Rehabil</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>12</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fagard</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cornelissen</surname>
              <given-names>VA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Whelton SP, Chin A, Xin X, He J. Effect of aerobic exercise on blood pressure: a metaanalysis of randomized, controlled trials. Ann Intern Med. 2002; 136 (7): 493-503.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of aerobic exercise on blood pressure: a metaanalysis of randomized, controlled trials</article-title>
          <source>Ann Intern Med.</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>493</fpage>
          <lpage>503</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>136</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Whelton</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chin</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Xin</surname>
              <given-names>X</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>He</surname>
              <given-names>J.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Fagard RH. Exercise is good for your blood pressure: effects of endurance training and resistance training. Clin Exp Pharmacol Physiol. 2006; 33 (9): 853-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise is good for your blood pressure: effects of endurance training and resistance training</article-title>
          <source>Clin Exp Pharmacol Physiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>853</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fagard</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Wallace JP. Exercise in hypertension: a clinical review. Sports Med. 2003; 33 (14): 585-98.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise in hypertension: a clinical review</article-title>
          <source>Sports Med.</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>585</fpage>
          <lpage>98</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wallace</surname>
              <given-names>JP.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Mattos M, Farinatti P. Influ&#234;ncia do treinamento aer&#243;bico com intensidade e volume reduzidos na autonomia e aptid&#227;o f&#237;sico-funcional de mulheres idosas. Rev Port Cien Desp. 2007; 7 (1): 100-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influ&#234;ncia do treinamento aer&#243;bico com intensidade e volume reduzidos na autonomia e aptid&#227;o f&#237;sico-funcional de mulheres idosas</article-title>
          <source>Rev Port Cien Desp.</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>100</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mattos</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Farinatti</surname>
              <given-names>P.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Cervi A, Franceschini SCC, Priori SE. An&#225;lise cr&#237;tica do uso do &#237;ndice de massa corporal para idosos. Rev Nutr. 2005; 18 (6): 765-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An&#225;lise cr&#237;tica do uso do &#237;ndice de massa corporal para idosos</article-title>
          <source>Rev Nutr.</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>765</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cervi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franceschini</surname>
              <given-names>SCC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Priori</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Barbosa LC, B&#252;ndchen DC, Richter CM. Benef&#237;cio da resist&#234;ncia muscular localizada como otimiza&#231;&#227;o da atividade f&#237;sica programada. Arq Bras Cardiol. 2005; 85 (supl. 4): S174.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Benef&#237;cio da resist&#234;ncia muscular localizada como otimiza&#231;&#227;o da atividade f&#237;sica programada</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>S174</fpage>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>B&#252;ndchen</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richter</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Monteiro MF, Filho DCS. Exerc&#237;cio f&#237;sico e o controle da press&#227;o arterial. Rev Bras Med Esporte. 2004; 10 (6): 513-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exerc&#237;cio f&#237;sico e o controle da press&#227;o arterial</article-title>
          <source>Rev Bras Med Esporte</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>513</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Monteiro</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Filho</surname>
              <given-names>DCS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Nunes APOB, Rios ACS, Cunha GA, Barretto ACP, Negr&#227;o CE. Efeitos de um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico n&#227;o supervisionado e acompanhado a dist&#226;ncia, via Internet, sobre a press&#227;o arterial e composi&#231;&#227;o corporal em indiv&#237;duos normotensos e pr&#233;-hipertensos. Arq Bras Cardiol. 2006; 86 (4): 289-96.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeitos de um programa de exerc&#237;cio f&#237;sico n&#227;o supervisionado e acompanhado a dist&#226;ncia, via Internet, sobre a press&#227;o arterial e composi&#231;&#227;o corporal em indiv&#237;duos normotensos e pr&#233;-hipertensos</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>289</fpage>
          <lpage>96</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nunes</surname>
              <given-names>APOB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rios</surname>
              <given-names>ACS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cunha</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barretto</surname>
              <given-names>ACP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Silva E, Otter&#231;o NA, Sakabe DI. Efeito agudo e cr&#244;nico do treinamento f&#237;sico aer&#243;bio sobre a resposta da press&#227;o arterial sist&#234;mica de indiv&#237;duos hipertensos. Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo. 2006; 16 (1): 9-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeito agudo e cr&#244;nico do treinamento f&#237;sico aer&#243;bio sobre a resposta da press&#227;o arterial sist&#234;mica de indiv&#237;duos hipertensos</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Otter&#231;o</surname>
              <given-names>NA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sakabe</surname>
              <given-names>DI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Stathokostas L, Jacob-Jonhson S, Petrella RJ, Paterson DH. Longitudinal changes in aerobic power in older men and women. J Appl Physiol. 2004; 97 (2): 784-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Longitudinal changes in aerobic power in older men and women</article-title>
          <source>J Appl Physiol.</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>784</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>97</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stathokostas</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacob-Jonhson</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Petrella</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paterson</surname>
              <given-names>DH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Tjonna AE, Lee SJ, Rognmo O, Stolen TO, Bye A, Haram PM. Aerobic interval training versus continuous moderate exercise as a treatment for the metabolic syndrome: a pilot study. Circulation. 2008;118 (4): 346-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aerobic interval training versus continuous moderate exercise as a treatment for the metabolic syndrome: a pilot study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>346</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>118</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tjonna</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rognmo</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stolen</surname>
              <given-names>TO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bye</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haram</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Conte M, Domingues SPT, Godoi VJ, M&#225;s EF, Vazatta R, Teixeira LFM. Intera&#231;&#227;o entre VO2 m&#225;x, &#237;ndice de massa corporal e flexibilidade. Rev Mackenzie Edu Fis Esp. 2003; 2 (2): 23-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intera&#231;&#227;o entre VO2 m&#225;x, &#237;ndice de massa corporal e flexibilidade</article-title>
          <source>Rev Mackenzie Edu Fis Esp.</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>23</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Conte</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Domingues</surname>
              <given-names>SPT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Godoi</surname>
              <given-names>VJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>M&#225;s</surname>
              <given-names>EF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vazatta</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Teixeira</surname>
              <given-names>LFM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Lopes HF, Barreto Filho JAS, Riccio GMG. Tratamento n&#227;o-medicamentoso da hipertens&#227;o arterial. Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo. 2003; 13 (1): 148-55.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Tratamento n&#227;o-medicamentoso da hipertens&#227;o arterial</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>148</fpage>
          <lpage>55</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>HF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barreto Filho</surname>
              <given-names>JAS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riccio</surname>
              <given-names>GMG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Pratley RE, Hagberg JM, Dengel DR, Rogus EM, Muller DC, Goldberg AP. Aerobic exercise training induced reductions in abdominal fat and glucose stimulated insulin responses in mild-aged and older men. J Am Ger Soc. 2000; 48 (9): 2022-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aerobic exercise training induced reductions in abdominal fat and glucose stimulated insulin responses in mild-aged and older men</article-title>
          <source>J Am Ger Soc.</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>2022</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pratley</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hagberg</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dengel</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogus</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muller</surname>
              <given-names>DC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldberg</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Leong KS, Wilding JP. Obesity and diabetes. Bailli&#233;re's Clin Endocrinol Metab. 1999; 13 (2): 221-37.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesity and diabetes</article-title>
          <source>Bailli&#233;re's Clin Endocrinol Metab.</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>221</fpage>
          <lpage>37</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Leong</surname>
              <given-names>KS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wilding</surname>
              <given-names>JP.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Kannan V. Diet, activity and diabetes. J Assoc Phys India. 1999; 47 (8): 761-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diet, activity and diabetes</article-title>
          <source>J Assoc Phys India.</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>761</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kannan</surname>
              <given-names>V.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Gumbiner B. The treatment of obesity in type 2 diabetes mellitus. Primary Care. 1999; 26 (4): 869-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The treatment of obesity in type 2 diabetes mellitus</article-title>
          <source>Primary Care.</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>869</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gumbiner</surname>
              <given-names>B.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Boul&#233; NG, Haddad E, Kenny GP, Wells GA, Sigal RJ. Effects of exercise on glycemic control and body mass in type 2 diabetes mellitus: a meta-analysis of controlled clinical trials. JAMA. 2001; 286 (10): 1218-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of exercise on glycemic control and body mass in type 2 diabetes mellitus: a meta-analysis of controlled clinical trials</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1218</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>286</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Boul&#233;</surname>
              <given-names>NG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haddad</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kenny</surname>
              <given-names>GP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wells</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sigal</surname>
              <given-names>RJ.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Kannan V. Activity and diabetes. J Assoc Physicians &#205;ndia. 2001; 47 (8): 742-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Activity and diabetes</article-title>
          <source>J Assoc Physicians &#205;ndia</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>742</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kannan</surname>
              <given-names>V.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Silva CA, Lima WC. Efeito ben&#233;fico do exerc&#237;cio f&#237;sico no controle metab&#243;lico do diabetes mellitus tipo 2 a curto prazo. Arq Bras Endocrinol Metab. 2002; 46 (5): 550-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeito ben&#233;fico do exerc&#237;cio f&#237;sico no controle metab&#243;lico do diabetes mellitus tipo 2 a curto prazo</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab.</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>550</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Kadoglou NP, Iliadis F, Angelopoulou N, Perrea D, Ampatzidis G, Liapis CD, et al. The anti-inflammatory effects of exercise training in patients with type 2 diabetes mellitus. Eur J Cardiovasc Prev Rehabil. 2007; 14 (6): 837-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The anti-inflammatory effects of exercise training in patients with type 2 diabetes mellitus</article-title>
          <source>Eur J Cardiovasc Prev Rehabil</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>837</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kadoglou</surname>
              <given-names>NP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iliadis</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Angelopoulou</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perrea</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ampatzidis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liapis</surname>
              <given-names>CD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Duarte MFS, Martins DM. Efeito do exerc&#237;cio f&#237;sico sobre o comportamento da glicemia em indiv&#237;duos diab&#233;ticos. Rev Bras Ativ F&#237;s Sa&#250;de Londrina. 1998; 3 (3): 32-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeito do exerc&#237;cio f&#237;sico sobre o comportamento da glicemia em indiv&#237;duos diab&#233;ticos</article-title>
          <source>Rev Bras Ativ F&#237;s Sa&#250;de Londrina</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>32</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Duarte</surname>
              <given-names>MFS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martins</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Martins DM, Thiago DDBS, Borges PSS. Efeito do exerc&#237;cio f&#237;sico regular sobre o controle da glicemia capilar de mulheres diab&#233;ticas n&#227;o insulino-dependentes. Rev Bras Ativ Fis Sa&#250;de. 1997; 2 (2): 17-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeito do exerc&#237;cio f&#237;sico regular sobre o controle da glicemia capilar de mulheres diab&#233;ticas n&#227;o insulino-dependentes</article-title>
          <source>Rev Bras Ativ Fis Sa&#250;de</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>17</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martins</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thiago</surname>
              <given-names>DDBS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borges</surname>
              <given-names>PSS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Boul&#233; NG, Weisnagel SJ, Lakka TA, Tremblay A, Bergman RN, Rankinen T, et al. Effects of exercise training on glucose homeostasis. The HERITAGE Family Study. Diabetes Care. 2005; 28 (1): 108-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of exercise training on glucose homeostasis: The HERITAGE Family Study</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>108</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Boul&#233;</surname>
              <given-names>NG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weisnagel</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lakka</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tremblay</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bergman</surname>
              <given-names>RN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rankinen</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Forjaz MLC, Santaella FD, Rezende OL, Barreto PCA, Negr&#227;o ECA. Dura&#231;&#227;o do exerc&#237;cio determina a magnitude e a dura&#231;&#227;o da hipotens&#227;o p&#243;s-exerc&#237;cio. Arq Bras Cardiol. 1998; 70 (2): 99-104.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Dura&#231;&#227;o do exerc&#237;cio determina a magnitude e a dura&#231;&#227;o da hipotens&#227;o p&#243;s-exerc&#237;cio</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>99</fpage>
          <lpage>104</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Forjaz</surname>
              <given-names>MLC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santaella</surname>
              <given-names>FD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rezende</surname>
              <given-names>OL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barreto</surname>
              <given-names>PCA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>ECA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Mathieu ME, Brochu M, Beliveau L. DiabetAction: changes in physical activity practice, fitness, and metabolic syndrome in type 2 diabetic and at-risk individuals. Clin J Sport Med. 2008; 18 (1): 70-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>DiabetAction: changes in physical activity practice, fitness, and metabolic syndrome in type 2 diabetic and at-risk individuals</article-title>
          <source>Clin J Sport Med.</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>70</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mathieu</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brochu</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beliveau</surname>
              <given-names>L.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Rondon MUPB, Brum PC. Exerc&#237;cio f&#237;sico como tratamento n&#227;o farmacol&#243;gico da hipertens&#227;o arterial. Rev Bras Hipertens. 2003; 10: 134-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exerc&#237;cio f&#237;sico como tratamento n&#227;o farmacol&#243;gico da hipertens&#227;o arterial</article-title>
          <source>Rev Bras Hipertens</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>134</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rondon</surname>
              <given-names>MUPB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brum</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. Takata KI, Ohta T, Tanaka H. How much exercise is required to reduce blood pressure in essential hypertensives: a dose-response study. Am J Hypertens. 2003; 16 (8): 629-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>How much exercise is required to reduce blood pressure in essential hypertensives: a dose-response study</article-title>
          <source>Am J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>629</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Takata</surname>
              <given-names>KI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohta</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>H.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Decrease in blood pressure, body mass index and glycemia after aerobic training in elderly women with type 2 diabetes</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The aging process is associated with the development of several diseases, which can be attenuated by the practice of physical activities. Aerobic training is an effective method to maintain and improve cardiovascular function. Additionally, it has a crucial role in the prevention and treatment of several chronic-degenerative diseases, especially diabetes mellitus. }OBJECTIVE: To verify the effect of a 13-week aerobic training program on blood pressure (BP), body mass index (BMI) and glycemia levels in elderly women with type-2 diabetes mellitus (DM2). METHODS: Eleven sedentary elderly women with DM2, aged 61.0 &#177; 9.1 years, were submitted a 13-week aerobic training program, constituting group G2. Eleven controlled elderly women (aged 60.2 &#177; 6.8 years) were not submitted to the aerobic training, constituting the control group (G1). G1 attended educational lectures once a week, whereas G2 walked three times a week. RESULTS: Both groups presented a significant decrease in glycemia and diastolic blood pressure levels. No significant decreases in BMI were observed after the aerobic training in either group. CONCLUSION: The 13-week aerobic training program was enough to promote significant decrease in the diastolic blood pressure and glycemia levels; therefore, this type of exercise training decreases the risk factors for cardiovascular and metabolic diseases.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Hypertension</kwd>
        <kwd>exercise</kwd>
        <kwd>physical exercise</kwd>
        <kwd>body mass index</kwd>
        <kwd>aged</kwd>
        <kwd>diabetes mellitus</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Decrease in blood pressure, body mass index and glycemia after aerobic training in elderly women with type 2 diabetes</p>
      <p>
        <bold>Luciana Zaranza Monteiro<sup>I</sup>; C&#225;ssio Ricardo Vaz Fiani<sup>I</sup>; Maria Cristina Foss de Freitas<sup>I</sup>; Maria L&#250;cia Zanetti<sup>II</sup>; Milton C&#233;sar Foss<sup>I</sup></bold>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Divis&#227;o de Endocrinologia e Metabologia - Faculdade de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, Universidade de S&#227;o Paulo - USP</p>
      <p><sup>II</sup>Escola de Enfermagem de Ribeir&#227;o Preto, Universidade de S&#227;o Paulo - USP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> The aging process is associated with the development of several diseases, which can be attenuated by the practice of physical activities. Aerobic training is an effective method to maintain and improve cardiovascular function. Additionally, it has a crucial role in the prevention and treatment of several chronic-degenerative diseases, especially diabetes mellitus.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To verify the effect of a 13-week aerobic training program on blood pressure (BP), body mass index (BMI) and glycemia levels in elderly women with type-2 diabetes mellitus (DM2).</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Eleven sedentary elderly women with DM2, aged 61.0 &#177; 9.1 years, were submitted a 13-week aerobic training program, constituting group G2. Eleven controlled elderly women (aged 60.2 &#177; 6.8 years) were not submitted to the aerobic training, constituting the control group (G1). G1 attended educational lectures once a week, whereas G2 walked three times a week.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Both groups presented a significant decrease in glycemia and diastolic blood pressure levels. No significant decreases in BMI were observed after the aerobic training in either group.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The 13-week aerobic training program was enough to promote significant decrease in the diastolic blood pressure and glycemia levels; therefore, this type of exercise training decreases the risk factors for cardiovascular and metabolic diseases.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Hypertension/prevention and control; exercise; physical exercise; body mass index; aged; diabetes mellitus.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Arterial hypertension (AH) and diabetes mellitus (DM) are two important public health problems in Brazil and due to their high prevalence, as well as acute and chronic complications, give origin to risk factors associated with cardiovascular diseases<sup>1-3</sup>.</p>
      <p>The aging process results in a tendency toward the decrease in functional autonomy, due to a reduction in muscle mass and strength, as well as in the cardiorespiratory capacity. The adequate prescription of physical activity seems to be able to ensure the maintenance of these qualities, prolonging functional independence and improving the quality of life of elderly patients<sup>4</sup>. A sedentary lifestyle is more common among elderly individuals than in any other age range, which can contribute to the loss of functional independence at advanced ages<sup>5</sup>. </p>
      <p>Although physical exercises (PE) constitute an important factor to decrease the cardiovascular and all-cause morbimortality rates<sup>6</sup>, there seems to be also additional and independent benefits of the regular practice of PE and the improvement in the aerobic condition<sup>7</sup>, which emphasizes the importance of its increasingly more frequent practice. </p>
      <p>One of the effects of PE practice is the decrease in the post-training blood pressure (BP) levels in comparison to the pre-training BP levels, with this decrease being more accentuated in hypertensive individuals, when compared to normotensive ones<sup>8,9</sup>. Although there is abundant evidence demonstrating the beneficial effect of PE on AH, mainly aerobic exercises (AE), both acute<sup>10</sup> and chronic<sup>9,11-14</sup>, and, at a lower proportion, of resistance exercises, studies carried out in elderly individuals are relatively scarce. </p>
      <p>Aerobic training is considered an effective means to maintain and improve cardiovascular function and, therefore, the physical fitness<sup>15</sup>. Moreover, it has a fundamental role in the prevention and treatment of several chronic-degenerative diseases, especially diabetes mellitus, thus contributing to increase life expectancy and maintain functional independence<sup>16</sup>. </p>
      <p>Therefore, it is crucial to carry out studies to analyze the effects of aerobic training on elderly women with DM. Thus, the objective of the present study was to verify the effect of a 13-week aerobic training program on BP, body mass index (BMI) and glycemia levels on elderly women with type 2 DM. </p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>The study was carried out between August and November 2004 and the data were collected on Mondays, Wednesdays and Fridays at the Sports Gymnasium of the Physical Education Sports and Recreation Center - CEFER of Universidade de S&#227;o Paulo de Ribeir&#227;o Preto (USP-RP). Before the training, all the volunteers signed the Free and Informed Consent Form, which contained all the information on the procedures to be developed during the study. The study was approved by the Ethics Committee of the School of Nursing of Ribeir&#227;o Preto of <italic>Universidade de S&#227;o Paulo-USP</italic>.</p>
      <p>The sample was randomly selected and consisted of 22 elderly women followed at the Educational Center for Patients with Type 2 DM (DM2) of <italic>Universidade de S&#227;o Paulo</italic> de Ribeir&#227;o Preto. Patients were aged &gt; 60 years, had DM2, did not regularly practice physical exercises and presented capillary glycemia &lt; 240 mg/dl, and were divided in two groups: </p>
      <p><italic>G1 (control group) </italic>- comprised 11 elderly women who attended educational lectures once a week, which lasted two hours per session, totaling 13 weeks; and </p>
      <p><italic>G2 (aerobic group) </italic>- experimental group comprising 11 elderly women submitted to the aerobic training program, three times a week, for 13 weeks; those with an attendance rate <underline>&gt;</underline> 5 sessions were selected. </p>
      <p>As all patients belonged to the Nursing Educational Center for Patients with DM2, they followed the routine established by the Center, i.e., activities for all patients were interrupted during the month of December due to the holiday season. Thus, the study was carried out in 13 weeks, up to November 2004. </p>
      <p>
        <bold>Inclusion criteria</bold>
      </p>
      <p>Elderly female patients with DM2 that agreed to participate in the study and who, after clinical assessment, were considered eligible for the training by the assistant physician were included in the study. The clinical assessment consisted of the evaluation of the cardiovascular, metabolic and osteoarticular status. This evaluation determined whether the participants were eligible for the safe practice of physical activities. </p>
      <p>The diagnosis of DM2 was established through clinical-laboratory criteria, according to the ones recommended by the Brazilian Society of Diabetes<sup>2</sup>, which were obtained through the review of the patients' medical files. </p>
      <p>
        <bold>Exclusion criteria</bold>
      </p>
      <p>The exclusion criteria included the patient's refusal to participate, those with severe heart diseases, decompensated coronary and heart diseases, limiting peripheral neuropathies, osteoarticular lesions, extremity ulcers, severe dermatological lesions and proliferative retinopathy.</p>
      <p>To define these criteria, we used data from the anamnesis, physical examination and complementary routine assessment of the Center. </p>
      <p>
        <bold>Used medications</bold>
      </p>
      <p>Of the 22 elderly women, 12 used anti-hypertensive drugs - 5 mg + antidiuretics - 1.5 mg (07 from G1 and 05 from G2) and 17 used oral hypoglycemiant drugs - 500 mg (09 from G1 and 08 from G2). The use of medication was not modified during the study period. </p>
      <p>
        <bold>Measurement of blood pressure, BMI and glycemia</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>a) Blood pressure (BP)</bold>
      </p>
      <p>The measurement of BP values was carried out by the indirect method, using cuffs with rubber bulbs, of which width was compatible with the brachial circumference of the participant (8, 12 and 15 cm wide), using a Dixtal 1710 oscillometric equipment, in the automatic operation mode, according to the IV Brazilian Guidelines on Arterial Hypertension.</p>
      <p>The examiners placed individuals so that they were in a state of absolute rest for a period of 3 to 5 minutes, sitting on a chair with back support, relaxed legs, parallel feet and relaxed arms. Before measuring the BP, the examiner determined the maximum BP to be attributed to the sphygmomanometer, with the help of the second and third fingers positioned on the radial artery. The examiner then inflated the sphygmomanometer cuff until the pressure at which the individual's pulse disappeared was identified.</p>
      <p>The BP measurement was carried out with the sphygmomanometer placed on the right arm (the measurement was carried out in the left arm in patients submitted to catheterism) and the stethoscope placed on the brachial artery. When the patient presented bulky arm mass, the sphygmomanometer was placed on the forearm and the stethoscope was placed on the radial artery. </p>
      <p>
        <bold>b) BMI</bold>
      </p>
      <p>Weight (kg) was measured once using a portable Filizola digital scale with a maximum capacity of 150 kg and accurate to 0.1 kg. Height (cm) was measured once using an inextensible measuring tape. Body mass index (BMI) was determined as body weight (kg)/height (m)<sup>2</sup>. The BMI is used by the World Health Organization (WHO) to classify the nutritional status of adult and elderly individuals<sup>17</sup>. The WHO<sup>17</sup> considers as normal a BMI up to 25 kg/m<sup>2</sup> and overweight a BMI &gt; 25 kg/m<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>c) Capillary glycemia </bold>
      </p>
      <p>Capillary glycemia was assessed using a portable blood glucose meter (One Touch Ultra&#8482;, Johnson &amp; Johnson). The participant sat on a chair and the skin of the finger used for the capillary glycemia measurement (lateral portion of the distal phalanx of the middle finger) was swabbed with a cotton swab embedded in alcohol at 70.0%. The examiner used a disposable lancet to puncture the finger and a drop of blood was placed on the reagent strip inserted in the blood glucose meter. </p>
      <p>Although extremely important, the glycated hemoglobin test was not carried out, as some patients were not enrolled at <italic>Hospital das Cl&#237;nicas de RP</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Procedures</bold>
      </p>
      <p>The protocol applied to G1 consisted of educational lectures attended once a week, which lasted two hours each, totaling 13 weeks. The lectures included the following subjects: healthy diet, arterial hypertension, chronic complications of diabetes, physical exercises and correct medication use. These educational lectures were given by the multiprofessional team (physical education professional, nurses, nutritionists and psychologists) of the Nursing Educational Center for Patients with DM2. </p>
      <p>The protocol applied to G2 consisted firstly in measuring the maximum oxygen consumption (VO<sub>2max</sub>), determined in an ergometric treadmill model ATL 10200 (Inbramed) and walking three times a week at an intensity determined as 60, 70 and 80.0% of the maximum heart rate (HR<sub>max</sub>). The patients walked for 50 minutes at the CEFER and the heart rate was verified every two minutes. Initial and final BP and capillary glycemia were measured at each session. The VO<sub>2max</sub> test was carried out on the first and the last day of the training program. VO<sub>2max</sub> was measured using a Vista CPX system, Vacumed, 1996. This system allowed the measurement of O<sub>2 </sub>and CO<sub>2 </sub>of the expired air at every 30 seconds, using a mixing and analysis chamber, Oxygen Analyzer OM-11 and Carbon Dioxide analyzer LB-2 respectively and determining the expired-air volume using a fluxometer, Flow Transducer K-520.</p>
      <p>G2 did not participate in the educational activities, although it was important for the elderly women. The fact that lived far from the Center and needed public transportation to get there was taken into account when deciding that this group would not be submitted to both procedures (aerobic training + educational lectures). </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The statistical analysis was carried out using the Student's <italic>t</italic> test and ANOVA. Analysis of variance (ANOVA) for repeated measures and post-hoc Tukey's test were used to verify the difference between the groups. Values are expressed as means &#177; standard deviations. SAS software release 9.0 was used for all statistical analyses and the level of significance was set at p &lt; 0.05.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Tables 1</xref> and <xref ref-type="table" rid="tab02-body2">2</xref> show the characteristics of G1 and G2. The sample consisted of 11 sedentary elderly women with DM2, whose mean age was 61.0 &#177; 9.1 years, weight was 73.1 &#177; 10.6 kg and height was 1.7 &#177; 0.1 m, who comprised the aerobic group (G2); and 11 elderly women, whose mean age was 60.2 &#177; 6.8 years, weight was 74.9 &#177; 18.3 kg and height was 1.6 &#177; 0.1 m, who comprised the control group (G1).</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Regarding the VO<sub>2max</sub> of the elderly women in G2, we observed a significant difference (p&lt;0.01) between the first (34.9 &#177; 8.9 ml.kg.min.<sup>-1</sup>) and the last day of aerobic training (35.9 &#177; 9.2 ml.kg.min.<sup>-1</sup>). </p>
      <p><xref ref-type="fig" rid="cht01-body2">Chart 1</xref> shows that there was no statistical difference between the basal and final BMI in G1 (p = 0.68) and G2 (p = 0.65). <xref ref-type="fig" rid="cht02-body2">Chart 2</xref> shows that there was a significant difference in G1 (p &lt; 0.01) and G2 (p &lt; 0.01) regarding the glycemia levels after the 13-week aerobic training program and educational lectures. These differences were significant between the basal and final glycemia levels in G1 and G2. Although G1 was not submitted to the aerobic training, we believe that the educational interventions were of utmost importance for the participants to improve glycemic control. </p>
      <fig id="cht01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf01-en.jpg"/></fig>
      <fig id="cht02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p><xref ref-type="fig" rid="cht03-body2">Charts 3</xref> and <xref ref-type="fig" rid="cht04-body2">4</xref> depict the effects of the 13-week intervention period on BP, showing that both G1 and G2 attained decreases in SBP and DBP. Although these decreases were verified, we did not observe a significant difference in BP between the aerobic group and the control group (F = 1.74 and Sig = 0.174). As for the DBP, we observed a significant difference in G2, which presented a significant decrease in basal and final DBP (p &lt; 0.01). G2 presented a 27.0% decrease in the final DBP.</p>
      <fig id="cht03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf03-en.jpg"/></fig>
      <fig id="cht04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf04-en.jpg"/></fig>
      <p>We observed that educational interventions are also extremely important to obtain the improvement of BP control in diabetic patients. </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The study results demonstrated that a 13-week aerobic training program is capable of promoting significant reductions in glycemia and BP levels in elderly diabetic women. </p>
      <p>Some limitations to the present study must be considered. The small sample size somewhat impaired the analysis of the data, but only these met the inclusion criteria. This number is explained by the fact that the participants lived far from research site and needed public transportation to get there. </p>
      <p>In our study, we observed that the elderly women presented an increase in VO<sub>2max</sub> after the 13-week aerobic training program. </p>
      <p>With the objective of evaluating the effectiveness of a physical exercise program (PEP) in sedentary individuals, a study observed a significant increase in VO<sub>2max</sub> in a group of 22 individuals that trained three times a week, with sessions lasting 50 minutes at intensity of 60.0%-75.0% of VO<sub>2max</sub><sup>17</sup>. Such data corroborate the findings of other authors<sup>18-20</sup> and, according to Monteiro<sup>18</sup>, the mechanisms related to the decrease in BP are associated with hemodynamic, humoral and neural factors. </p>
      <p>Stathokostas et al<sup>21</sup> verified that the VO<sub>2max</sub> decreases with age, although women present a lower decline rate. Tjonna et al<sup>22</sup> studied 32 individuals with metabolic syndrome and observed that, after a 16-week aerobic training program at moderate intensity, three times a week, these individuals presented a significant decrease in VO<sub>2max</sub>.</p>
      <p>We know that moderate-intensity aerobic activity (such as walking), for at least 30 minutes 3-5 times a week results in benefits to cardiovascular health. </p>
      <p>A study by Conte et al<sup>23</sup> verified that elderly women presented a decreased or average VO<sub>2max</sub> and that these women have a 9.84-fold higher risk of presenting obesity than women with elevated VO<sub>2max</sub>.</p>
      <p>Overweight individuals have 180.0% higher chance of developing arterial hypertension and 1,000% higher chance of developing insulin resistance than individuals with normal weight, which shows a direct association between BMI and BP<sup>24</sup>. </p>
      <p>The BMI of the study group was improved, which was assessed by the decrease in the post-training values. Pratley et al<sup>25</sup> demonstrated that the aerobic training decreases the amount of body fat in elderly individuals, which can mediate some metabolic effects of the aerobic physical exercise, mainly due to the fact that excess of abdominal fat is associated with insulin resistance and hyperinsulinemia. </p>
      <p>Our data are in agreement with those of other studies<sup>26-28</sup>, which also observed a decrease in BMI after a physical training program. </p>
      <p>In another study, we verified that the authors did not find significant differences in BMI values of diabetic individuals submitted to a physical exercise training program<sup>29</sup>. Tjonna et al<sup>22</sup> studied 32 individuals with metabolic syndrome and observed that such individuals, after a 16-week aerobic training program at moderate intensity, presented a decrease in BMI, although it was not significant. </p>
      <p>Other studies have demonstrated that the aerobic training decreases body mass in diabetic individuals<sup>30,31</sup>. Most of these studies, in addition to the intervention through physical activity, associated a controlled diet for the patients. </p>
      <p>We must consider that the physical exercise, even without a significant loss in body weight, improves the metabolic profile and has an anti-inflammatory effect on patients with DM2<sup>32</sup>. </p>
      <p>In our study, we observed that the elderly women presented significant decreases in glycemia, with the control group being 22% higher than the aerobic group at basal glycemia and presenting a 27% decrease in the final glycemia. Duarte and Martins<sup>33</sup> reported that significant decreases in fasting glycemia were demonstrated in the first three months of training; after this period, the decreases in this variable did not present a significant difference until the end of the training program, which lasted 9 months. </p>
      <p>The decrease in capillary glycemia, immediately after the physical exercise session, indicated the acute effect of the exercise. A lower capillary glycemia variation could be detected after the physical exercise in diabetic patients; however, this variation was not statistically significant<sup>34</sup>. </p>
      <p>The association between fasting glycemia levels and the physical exercise programs is controversial. </p>
      <p>A recent study<sup>35</sup> showed that the fasting glycemia increased within 24-72 hours after a physical exercise session (60.0% of VO<sub>2max</sub>, with a one-hour duration, three times a week). In this program, the patients were being treated with diet and oral medications. The decrease in BP levels after an aerobic exercise session confirms the results obtained by other authors that also demonstrated post-exercise hypotension<sup>36</sup>. </p>
      <p>The systolic and diastolic blood pressures did not show any statistically significant differences in the group submitted to the aerobic exercise training three times a week. In the group submitted to an exercise program 5 times a week, there was tendency toward a decrease in the SBP and DBP. AH is one of the main risk factors for the establishment and progression of chronic complications of DM2. One of the mainstays of the hypertension treatment in diabetic patients is physical exercise, which has a positive influence on BP decrease in patients with DM2<sup>37</sup>. </p>
      <p>The effect of physical exercise on resting BP levels of mild to moderate degree is especially important, as the hypertensive patient can decrease the anti-hypertensive medication dose or even have the AH controlled without the necessity of pharmacological therapy<sup>38</sup>. The tendency to use pharmacological agents at an early stage has been substituted by non-pharmacological approaches, and among them, aerobic physical exercises have been recommended for the treatment of mild systemic arterial hypertension<sup>38</sup>. </p>
      <p>More recently, Takata et al<sup>39</sup> submitted 207 individuals with essential hypertension grade 1 and 2 to an 8-week physical exercise program. The patients were divided in 5 groups, based on the duration and frequency per week of exercise training (control group - sedentary, 30 to 60 minutes/week, 61 to 90, 91 to 120 and &gt; 120 minutes/week). They verified that the resting DBP did not change in the control group. However, there was a significant decrease in the resting systolic and diastolic BP in the 4 groups submitted to the exercise program. The magnitude of the decrease in the systolic BP was higher in the group that exercised 60 to 90 minutes/week, when compared with the group that exercised 30 to 60 minutes/ week. A higher decrease was not associated with the increase in exercise volume. The magnitude of the decrease in the diastolic BP was not significantly different in the four groups. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The results of the present study add knowledge to the scientific literature, by demonstrating that diabetic individuals can improve their metabolic control, blood pressure and anthropometric parameters through the practice of aerobic exercises performed just three times a week. Other benefits for elderly diabetic women that practice physical activities have been demonstrated in the literature, supporting the idea that the physical activity must be encouraged since childhood. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group/>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Reducci&#243;n de la presi&#243;n arterial, del IMC y de la glucosa tras entrenamiento aer&#243;bico en mujeres adultas mayores con diabetes tipo 2</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Luciana Zaranza Monteiro<sup>I</sup>; C&#225;ssio Ricardo Vaz Fiani<sup>I</sup>; Maria Cristina Foss de Freitas<sup>I</sup>; Maria L&#250;cia Zanetti<sup>II</sup>; Milton C&#233;sar Foss<sup>I</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Departamento de Cl&#237;nica M&#233;dica - Divisi&#243;n de Endocrinolog&#237;a y Metabolog&#237;a - Facultad de Medicina de Ribeir&#227;o Preto, Universidad de S&#227;o Paulo - USP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Escuela de Enfermer&#237;a de Ribeirao Preto, Universidad de S&#227;o Paulo - USP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> El proceso de envejecimiento se asocia con el desarrollo de muchas enfermedades que pueden prevenirse con la pr&#225;ctica de actividad f&#237;sica. El entrenamiento aer&#243;bico es un medio eficaz para mantener y mejorar las funciones cardiovasculares. Tambi&#233;n juega un papel clave en la prevenci&#243;n y el tratamiento de varias enfermedades cr&#243;nico-degenerativas, especialmente la <italic>diabetes mellitus</italic>.</p>
      <p><bold>OBJETIVOS:</bold> Para investigar los efectos de 13 semanas de entrenamiento aer&#243;bico sobre la presi&#243;n arterial, el &#237;ndice de masa corporal y la glucemia en mujeres adultas mayores con diabetes tipo 2.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Once mujeres adultas mayores con diabetes (61,0 &#177; 9,1 a&#241;os), sedentarias, realizaron 13 semanas de entrenamiento aer&#243;bico, conformando el grupo G2. Once mujeres adultas mayores (60,2 &#177; 6,8 a&#241;os de edad) controladas no llevaron a cabo ejercicios f&#237;sicos durante la investigaci&#243;n, constituyendo el grupo-control (G1). El grupo G1 fue sometido solamente a orientaciones educativas una vez en la semana, y el grupo G2, a caminatas tres veces en la semana.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Hubo reducci&#243;n significativa de la glucemia y de la presi&#243;n arterial diast&#243;lica en los dos grupos. No se encontraron reducciones significativas en el IMC despu&#233;s del entrenamiento aer&#243;bico en ambos grupos.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Trece semanas de entrenamiento aer&#243;bico fueron suficientes para promocionar reducciones significativas en la presi&#243;n arterial diast&#243;lica y la glucemia, por lo tanto, este tipo de ejercicio reduce los factores de riesgo para enfermedades cardiovasculares y metab&#243;licas.</p>
      <p><bold>Palabras-clave:</bold> Hipertensi&#243;n / prevenci&#243;n y control, ejercicio, esfuerzo f&#237;sico, &#237;ndice de masa corporal, adulto mayor, <italic>diabetes mellitus.</italic></p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La hipertensi&#243;n arterial (HA) la diabetes mellitus (DM) conforman importantes problemas de salud colectiva en Brasil, y por sus altas prevalencias, complicaciones agudas y cr&#243;nicas, dan lugar a los factores de riesgo asociados con enfermedades cardiovasculares<sup>1-3</sup>.</p>
      <p>Con el envejecimiento, hay una tendencia a la disminuci&#243;n de la autonom&#237;a funcional, para el que concurren reducciones en la masa y fuerza muscular, bien como de la capacidad cardiorrespiratoria. La actividad f&#237;sica prescrita de forma adecuada parece ser capaz de garantizar el mantenimiento de estas calidades, prolongando la independencia funcional y mejorando la calidad de vida del adulto mayor<sup>4</sup>. El sedentarismo es m&#225;s com&#250;n en el adulto mayor que en cualquier otro grupo de edad, lo que puede contribuir a la p&#233;rdida de la independencia funcional en la edad avanzada<sup>5</sup>.</p>
      <p>Aunque el ejercicio f&#237;sico (EF) regular constituye un factor importante en la reducci&#243;n de los &#237;ndices de morbimortalidad cardiovascular y por todas las causas<sup>6</sup>, parece haber tambi&#233;n beneficios adicionales y independientes de la pr&#225;ctica regular del ejercicio f&#237;sico y de la mejora de la condici&#243;n aer&#243;bica<sup>7</sup>, valorando en gran medida su pr&#225;ctica cada vez m&#225;s frecuente.</p>
      <p>Uno de los efectos de la EF es la reducci&#243;n de la presi&#243;n arterial (PA) post ejercicio con relaci&#243;n a los niveles pre ejercicio, siendo esta reducci&#243;n m&#225;s pronunciada en los individuos hipertensos en comparaci&#243;n con los normotensos<sup>8,9</sup>. Aunque hay diversas evidencias demostrando el efecto ben&#233;fico del EF en la hipertensi&#243;n arterial, principalmente el ejercicio aer&#243;bico (EA), agudo<sup>10</sup> y cr&#243;nico<sup>9,11-14</sup> y, en menor proporci&#243;n, los ejercicios resistidos, los estudios en la poblaci&#243;n adulta mayor son relativamente raros.</p>
      <p>El entrenamiento aer&#243;bico es considerado como un medio efectivo para mantener y mejorar las funciones cardiovasculares y, por lo tanto, el desempe&#241;o f&#237;sico<sup>15</sup>. Adem&#225;s de ello, juega un papel fundamental en la prevenci&#243;n y tratamiento de diversas enfermedades cr&#243;nico-degenerativas, en especial la diabetes melito, contribuyendo as&#237; para aumentar la expectativa de vida y mantener la independencia funcional<sup>16</sup>.</p>
      <p>Ante esto, es fundamental realizar investigaciones que examinen los efectos del entrenamiento aer&#243;bico en las mujeres adultas mayores con diabetes. De esta manera, el objetivo de este estudio fue averiguar los efectos de 13 semanas de entrenamiento aer&#243;bico sobre la presi&#243;n arterial, el &#237;ndice de masa corporal y la glucemia en mujeres adultas mayores con diabetes Tipo 2.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>La investigaci&#243;n se llev&#243; a cabo entre ago-nov/2004, los datos se recolectaron los lunes, los mi&#233;rcoles y los viernes, en el gimnasio de deportes en el Centro de Educaci&#243;n F&#237;sica, Deportes y Recreaci&#243;n - CEFER de la Universidad de S&#227;o Paulo, Ribeir&#227;o Preto (USP-RP). Antes del entrenamiento, todos los voluntarios firmaron un formulario de consentimiento libre que conten&#237;a todos los procedimientos que desarrollar. Este estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica de la Escuela de Enfermer&#237;a de Ribeir&#227;o Preto, Universidad de S&#227;o Paulo-USP.</p>
      <p>La muestra fue aleatoria, compuesta por 22 mujeres adultas mayores seguidas en el Centro Educativo de Enfermer&#237;a, para Portadores de Diabetes Tipo 2, de la Universidad de S&#227;o Paulo, Ribeir&#227;o Preto, con edad superior a 60 a&#241;os, portadores de DM2, no practicantes de ejercicios f&#237;sicos regulares y con glucemia capilar inferior a 240 mg/dl, divididas en dos grupos:</p>
      <p>G1 (grupo control) - con 11 mujeres adultas mayores sometidas solamente a las directrices educativas, una vez por semana, con dos horas de duraci&#243;n cada sesi&#243;n, con un total de 13 semanas, y</p>
      <p>G2 (grupo aer&#243;bico) - grupo experimental con 11 mujeres adultas mayores sometidas al programa de entrenamiento aer&#243;bico tres veces por semana, durante 13 semanas, con la selecci&#243;n de las mujeres de edad avanzada con participaci&#243;n igual o superior a 5 sesiones de entrenamiento.</p>
      <p>Como todos los pacientes pertenec&#237;an al Centro Educativo de Enfermer&#237;a para Portadores de Diabetes Tipo 2, ellos segu&#237;an la rutina de funcionamiento del Centro, es decir, en el mes de diciembre, debido al per&#237;odo de ferias, las actividades para los pacientes se interrumpieron. Por esta raz&#243;n, el estudio se realiz&#243; a las 13 semanas, periodo que fue hasta noviembre de 2004.</p>
      <p>
        <bold>Criterios de inclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se incluyeron a mujeres adultas mayores diab&#233;ticas que aceptaron participar y, tras la evaluaci&#243;n cl&#237;nica, el m&#233;dico asistente las dispens&#243;. Para ello, se realiz&#243; una evaluaci&#243;n m&#233;dica en la que sus condiciones cardiovasculares, metab&#243;licas y del aparato osteoarticular fueron consideradas. Esta evaluaci&#243;n determin&#243; con seguridad a las participantes aptas a practicar actividades f&#237;sicas.</p>
      <p>El diagn&#243;stico de diabetes se estableci&#243; a trav&#233;s de criterios cl&#237;nico-laboratoriales, de acuerdo con los recomendados por la Sociedad Brasile&#241;a de Diabetes<sup>2</sup>, y se obtuvieron mediante la revisi&#243;n de los prontuarios de los pacientes.</p>
      <p>
        <bold>Criterios de exclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Se utilizaron como criterios de exclusi&#243;n, la no concordancia por parte de las voluntarias en participar en el estudio o aquellos que sufr&#237;an de: cardiopat&#237;a severa, coronariopat&#237;a y cardiopat&#237;as descompensadas, neuropat&#237;a perif&#233;rica limitante, lesiones osteoarticulares, &#250;lceras en extremidades, lesiones dermatol&#243;gicas severas y retinopat&#237;a proliferativa.</p>
      <p>Para definir estos criterios, se utilizaron los datos de la anamnesis, examen f&#237;sico y pruebas complementares de rutina del Centro.</p>
      <p>
        <bold>Medicaciones en uso</bold>
      </p>
      <p>De las 22 mujeres con edad avanzada, 12 hac&#237;an uso de antihipertensivo - 5 mg + antidiur&#233;tico - 1,5 mg (07 del grupo G1 y 05 del grupo G2) y 17 mujeres con edad avanzada hac&#237;an uso de hipoglucemiante oral - 500 mg (09 del grupo G1 y 08 del grupo G2). El uso de la medicaci&#243;n no se modific&#243; durante el estudio.</p>
      <p>
        <bold>Medici&#243;n de la presi&#243;n arterial, del IMC y de la glucemia</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>a) Presi&#243;n arterial (PA)</bold>
      </p>
      <p>La identificaci&#243;n de los valores de PA se hizo por el m&#233;todo indirecto, utilizando manguitos con bolsa de goma con una anchura compatible a la circunferencia braquial de la participante (8, 12 y 15 cm de ancho) utilizando aparato oscilom&#233;trico, modo autom&#225;tico de la marca Dixtal 1710, de acuerdo con las recomendaciones de las IV Directrices Brasile&#241;as de Hipertensi&#243;n Arterial.</p>
      <p>Los evaluadores posicionaban el individuo de forma que este se mantuviera en reposo absoluto durante un per&#237;odo de tres a cinco minutos, sentado en una silla con respaldo, las espaldas apoyadas, las piernas relajadas, los pies paralelos y los brazos relajados. Antes de realizar la medici&#243;n, el evaluador determinaba la presi&#243;n m&#225;xima que asignar al esfigmoman&#243;metro, con la ayuda del segundo y tercero dedos ubicados sobre la arteria radial. El evaluador inflaba el esfigmoman&#243;metro hasta identificar la presi&#243;n en la que se produc&#237;a la desaparici&#243;n del pulso en la misma.</p>
      <p>La medici&#243;n se realiz&#243; con el esfigmoman&#243;metro posicionado en el brazo derecho (si la paciente presentara cateterismo a la medici&#243;n se realizaba en el brazo izquierdo) y un estetoscopio colocado sobre la arteria braquial. Si la paciente ten&#237;a una masa de brazo de gran volumen, la ubicaci&#243;n del esfigmoman&#243;metro se produc&#237;a en el antebrazo y el posicionamiento del estetoscopio sobre la arteria radial.</p>
      <p>
        <bold>b) IMC</bold>
      </p>
      <p>El peso (kg) se observ&#243; una sola vez, con la utilizaci&#243;n de una balanza digital port&#225;til, marca Filizola con una capacidad m&#225;xima de 150 kg, y variaci&#243;n de 100g. La estatura (cm) se midi&#243; una sola vez con la ayuda de una cinta m&#233;trica inel&#225;stica. El &#237;ndice de masa corporal (IMC) se determin&#243; por medio de la divisi&#243;n del valor del peso (en kilogramos) por la estatura al cuadrado. El IMC es utilizado por la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud (OMS) para clasificaci&#243;n del estado nutricional de adultos y adultos mayores<sup>17</sup>. La OMS<sup>17</sup> considerada como normal el IMC hasta 25 kg/m<sup>2</sup> y sobrepeso superior a 25 kg/m<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>c) Glucemia capilar</bold>
      </p>
      <p>La glucemia capilar se eval&#250;o con la ayuda de un glucos&#237;metro port&#225;til (One Touch Ultra <sup>&#210;</sup>de la Johnson &amp; Johnson).</p>
      <p>La participante se sentaba en una silla y ejecutaba la antisepsia de la piel del dedo que puncionar (porci&#243;n lateral de la falange distal del dedo medio) con un algod&#243;n con alcohol a 70,0%, ten&#237;a la mano al evaluador que, con la ayuda de una lanceta desechable, ejecutaba la punci&#243;n del local y una gota de sangre se colocaba sobre la tira reactiva acoplada al glucos&#237;metro.</p>
      <p>Aunque siendo de extrema importancia, no se llev&#243; a cabo la prueba de hemoglobina glicosilada, ya que algunos pacientes no ten&#237;an registro en el Hospital de Cl&#237;nicas de RP.</p>
      <p>
        <bold>Procedimientos</bold>
      </p>
      <p>El protocolo aplicado al grupo G1 se constituy&#243; de orientaciones educativas una vez en la semana, con duraci&#243;n de dos horas cada sesi&#243;n, totalizando 13 semanas, donde se abordar&#225;n los temas sobre: alimentaci&#243;n saludable, hipertensi&#243;n arterial, complicaciones cr&#243;nicas de la diabetes, ejercicio f&#237;sico y utilizaci&#243;n adecuada de los medicamentos. Estas orientaciones eran suministradas por el equipo multiprofesional (profesional de educaci&#243;n f&#237;sica, enfermeros, nutricionistas y psic&#243;logos) del Centro Educativo de Enfermer&#237;a para Portadores de Diabetes Tipo 2.</p>
      <p>El protocolo aplicado al grupo G2, comprendi&#243; primeramente la prueba de consumo m&#225;ximo de ox&#237;geno (VO<sub>2</sub> m&#225;x), determinado en un modelo de cinta rodante ATL 10200 (Inbramed) y caminatas realizadas tres veces/semana, con intensidad estipulada a 60, 70 y 80,0% de la frecuencia card&#237;aca m&#225;xima (FCm&#225;x). La caminata se llev&#243; a cabo durante 50 minutos en CEFER, y cada dos minutos, se registr&#243; la frecuencia card&#237;aca. En cada sesi&#243;n se midi&#243; la presi&#243;n arterial (PA) y glucemia capilar iniciales y finales. La prueba de VO<sup>2</sup> m&#225;x. se llev&#243; a cabo el primer d&#237;a y en el &#250;ltimo d&#237;a de entrenamiento.</p>
      <p>El VO<sub>2 </sub>m&#225;x. se midi&#243; utilizando el sistema Vista CPX , Vacumed, 1996. Este sistema permiti&#243; la dosificaci&#243;n del O<sub>2</sub> y CO<sub>2</sub> del aire expirado cada 30 segundos, con la utilizaci&#243;n de la c&#225;mara de mezcla y analizadores Oxygen Analyser OM-11 y <italic>Carbon Dioxide an&#225;liser</italic> LB-2 respectivamente, y la determinaci&#243;n del volumen de aire expirado por medio de flux&#243;metro <italic>Flow Transducer</italic> K-520.</p>
      <p>El grupo G2 no particip&#243; en las actividades educativas, aunque esto era importante para las mujeres de edad avanzada. El hecho de ellas residir lejos del local de la investigaci&#243;n y necesitar de transporte p&#250;blico hizo que este grupo no participase en los dos procedimientos (aer&#243;bico + parte educativa).</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>Para an&#225;lisis estad&#237;stica, se realizaron las pruebas mediante la prueba t de <italic>Student</italic> y ANOVA. Para ver la diferencia entre los grupos, se utiliz&#243; el an&#225;lisis de la varianza para medidas repetidas y post hoc Tukkey. Los valores est&#225;n expresados como media &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar. Se utiliz&#243; el software SAS versi&#243;n 9.0.</p>
      <p>Para todos los an&#225;lisis, el nivel de significaci&#243;n adoptado fue de p &lt;0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>En las <xref ref-type="table" rid="es_a02tab01m-body3">Tablas 1</xref> y <xref ref-type="table" rid="es_a02tab02m-body3">2</xref> est&#225;n detalladas las caracter&#237;sticas del Grupo G1 y G2.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a02tab01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_a02tab02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>La muestra estaba conformada por 11 mujeres adultas mayores diab&#233;ticas y sedentarias, con media de edad de 61,0 &#177; 9,1 a&#241;os, presentando 73,1 &#177; 10,6 kg y 1,7 &#177; 0,1 m, que conformaba el grupo aer&#243;bico (G2) y 11 mujeres adultas mayores con edad 60,2 &#177; 6,8 a&#241;os, 74,9 &#177; 18,3 Kg y 1,6 &#177; 0,1 m, que conformaba el grupo control (G1).</p>
      <p>En cuanto a los valores de VO<sub>2</sub> m&#225;x. de las mujeres adultas mayores G2, observamos una diferencia significativa (p &lt;0,01) entre el primer d&#237;a de entrenamiento aer&#243;bico (35,9 &#177; 9,2 ml.kg.min.-1).</p>
      <p>El <xref ref-type="fig" rid="es_a02graf01m-body3">Gr&#225;fico 1</xref> muestra que no hubo diferencia estad&#237;stica del IMC basal y final en los grupos G1 (p = 0,68) y G2 (p = 0,65).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a02graf01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>En el <xref ref-type="fig" rid="es_a02graf02m-body3">Gr&#225;fico 2</xref>, se observ&#243; una diferencia significativa del grupo G1 (p &lt;0,01) y G2 (p &lt;0,01), en comparaci&#243;n con el valor de la glucemia, tras 13 semanas de entrenamiento aer&#243;bico y sesiones educativas. Estas diferencias fueron significativas entre la glucemia basal y final del grupo G1 y G2. A pesar del grupo G1 no haber sido sometido al entrenamiento, nos parece que las intervenciones educativas fueron de suma importancia para estos participantes mejorar su control gluc&#233;mico.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a02graf02m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Los <xref ref-type="fig" rid="es_a02graf03m-body3">Gr&#225;ficos 3</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_a02graf04m-body3">4</xref> presentan los efectos de 13 semanas de intervenci&#243;n en el control de la PA, donde notamos que tanto el grupo G1 como el G2 obtuvieron disminuciones de la PAS y PAD. A pesar de verificar esta disminuci&#243;n, no observamos diferencia significativa en la PAS entre el grupo aer&#243;bico y el control (F = 1,74 y Sig = 0,174). Sin embargo en la PAD, notamos que tuvo diferencia significativa en el grupo G2, donde observamos una reducci&#243;n significativa en la PAD basal y final (p &lt; 0,01). El grupo G2 tuvo una reducci&#243;n de 27,0% en la PAD final.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a02graf03m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_a02graf04m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-05-0563-00135-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Se observ&#243; que las intervenciones educativas son tambi&#233;n muy importantes para obtener una mejora en el control de la PA en diab&#233;ticos.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los resultados de este estudio revelaron que 13 semanas de entrenamiento aer&#243;bico es capaz de promover reducciones significativas en la glucemia y en la presi&#243;n arterial en adultas mayores con diabetes.</p>
      <p>Algunas limitaciones del presente estudio se deben tenerse en cuenta. El peque&#241;o n&#250;mero de participantes perjudic&#243; un poco el an&#225;lisis de los datos, pero s&#243;lo aquellos que cumplan los criterios para la inclusi&#243;n. Este n&#250;mero se explica por el hecho de que los participantes residen lejos de la investigaci&#243;n y por ello, requieren el transporte p&#250;blico.</p>
      <p>En nuestro estudio encontramos que las mujeres adultas mayores mostraron un aumento en el VO<sub>2</sub> m&#225;x. despu&#233;s de 13 semanas de entrenamiento aer&#243;bico.</p>
      <p>Con el fin de evaluar la eficacia de un programa de ejercicios f&#237;sicos (PEF) en individuos sedentarios, un estudio observ&#243; un aumento significativo de la VO<sub>2</sub> m&#225;x. en un grupo de 22 individuos que entrenaron tres veces/semana, con sesiones de 50 minutos de duraci&#243;n y intensidad de 60,0%-75,0% del VO<sub>2</sub> m&#225;x<sup>17</sup>. Dichos datos corroboran los hallazgos de otros autores<sup>18-20</sup> y, seg&#250;n Monteiro<sup>18</sup>, los mecanismos relacionados a la disminuci&#243;n de la PA est&#225;n relacionados a factores hemodin&#225;micos, humorales y neurales.</p>
      <p>Stathokostas et al <sup>21</sup> encontraron que VO<sub>2</sub> m&#225;x. disminuye con la edad, aunque las mujeres tienen menos razones de descenso menor.</p>
      <p>Tjonna et al<sup>22</sup> estudiaron a 32 sujetos con s&#237;ndrome metab&#243;lico y observaron que despu&#233;s de 16 semanas de ejercicio aer&#243;bico de intensidad moderada, tres veces por semana, estos tuvieron disminuci&#243;n significativa del VO<sub>2</sub> m&#225;x.</p>
      <p>Sabemos que una actividad aer&#243;bica de intensidad moderada (como caminar) durante al menos 30 minutos, 3-5 veces por semana, es beneficiosa para la salud cardiovascular.</p>
      <p>En un estudio realizado por Conte et al<sup>23</sup>, se encontr&#243; que las mujeres adultas mayores presentaron un VO<sub>2</sub> m&#225;x. reducido y/o dentro de la media, y que &#233;stas tienen un riesgo de 9,84 veces mayor de obesidad, compar&#225;ndose a las mujeres con VO<sub>2</sub> m&#225;x. elevado.</p>
      <p>Las personas con sobrepeso tienen el 180% m&#225;s de probabilidades de desarrollar hipertensi&#243;n arterial y el 1000% mayor de probabilidad de desarrollar resistencia a la insulina en comparaci&#243;n con individuos de peso normal, lo que demuestra una asociaci&#243;n directa entre el IMC y la presi&#243;n arterial<sup>24</sup>.</p>
      <p>El IMC del grupo estudiado se ha mejorado, lo cual se observ&#243; por una disminuci&#243;n en sus valores despu&#233;s del entrenamiento f&#237;sico. Pratley et al<sup>25</sup> evidenciaron que el entrenamiento con ejercicios f&#237;sicos aer&#243;bicos disminuye la cantidad de grasa corporal en personas adultas mayores, lo que puede mediar algunos efectos metab&#243;licos del ejercicio f&#237;sico aer&#243;bico, principalmente por el exceso de grasa abdominal estar asociado con la resistencia a la insulina y a la hiperinsulinemia.</p>
      <p>Nuestros datos son concordantes con otros estudios.<sup>26-28</sup>, que tambi&#233;n observaron la disminuci&#243;n del IMC despu&#233;s de un programa de ejercicio f&#237;sico.</p>
      <p>En otro estudio, encontramos que los autores no encontraron diferencias significativas en el IMC de sujetos diab&#233;ticos sometidos al ejercicio f&#237;sico<sup>29</sup>.</p>
      <p>Tjonna et al<sup>22</sup> estudiaron a 32 sujetos con s&#237;ndrome metab&#243;lico y observaron que dichos individuos, despu&#233;s de 16 semanas de ejercicio aer&#243;bico de intensidad moderada, presentaron disminuci&#243;n del IMC, pero no fue significativo.</p>
      <p>Otros estudios evidenciaron que el entrenamiento con ejercicios f&#237;sicos aer&#243;bicos disminuye la masa corporal en los individuos con diabetes<sup>30,31</sup>. La mayor&#237;a de estos estudios, adem&#225;s de la intervenci&#243;n a trav&#233;s de la actividad f&#237;sica, asoci&#243; una dieta controlada a los pacientes.</p>
      <p>Hay que tener en cuenta que el ejercicio f&#237;sico, incluso sin una p&#233;rdida significativa del peso corporal, mejora el perfil metab&#243;lico y ejerce efectos antiinflamatorios en los pacientes con DM2<sup>32</sup>.</p>
      <p>En nuestro estudio, encontramos que las mujeres de edad avanzada tuvieron disminuciones significativas en la glucemia, donde el grupo control fue 22% mayor que el grupo aer&#243;bico en la glucemia basal y present&#243; una reducci&#243;n del 27% en la glucemia final. Duarte y Martins<sup>33</sup> refirieron que reducciones significativas de la glucemia en ayunas fueron presentadas en los tres primeros meses de entrenamiento, tras este per&#237;odo, las reducciones de esta variable no presentaron diferencias significantes hasta el final del per&#237;odo de entrenamiento, que fue de 9 meses.</p>
      <p>La reducci&#243;n de la glucemia capilar, inmediatamente despu&#233;s de la sesi&#243;n de ejercicio f&#237;sico, apunt&#243; el efecto agudo del ejercicio. Se puede detectar una variaci&#243;n menor de la glucemia capilar tras el ejercicio f&#237;sico en los pacientes diab&#233;ticos, pero esta variaci&#243;n no fue estad&#237;sticamente significativa<sup>34</sup>.</p>
      <p>La relaci&#243;n entre la glucemia de ayunas y los programas de ejercicio f&#237;sico es controvertida. Un reciente<sup>35</sup> estudio demostr&#243; que la glucemia de ayunas aumenta dentro de 24-72 horas tras una sesi&#243;n de ejercicio f&#237;sico (60% del VO<sub>2</sub> max, una hora de duraci&#243;n, con una frecuencia de tres veces por semana). En este programa, los pacientes con DM2 se estaban tratando con dieta y drogas orales.</p>
      <p>Las reducciones en los niveles de la presi&#243;n arterial despu&#233;s de una sesi&#243;n de ejercicio aer&#243;bico confirman los resultados obtenidos por otros autores que tambi&#233;n evidenciaron hipotensi&#243;n post ejercicio<sup>36</sup>.</p>
      <p>Las presiones arteriales sist&#243;lica y diast&#243;lica no mostraron cambios estad&#237;sticamente significativos en el grupo que realiz&#243; ejercicio tres veces a la semana. En el grupo que realiz&#243; ejercicio 5 veces a la semana, hubo una tendencia a la disminuci&#243;n de la PAS y PAD. La hipertensi&#243;n arterial de los principales factores de riesgo para la instalaci&#243;n y progresi&#243;n de las complicaciones cr&#243;nicas de la DM2. Uno de los pilares del tratamiento de la hipertensi&#243;n en diab&#233;ticos es el ejercicio f&#237;sico, que ejerce una influencia positiva en el descenso de la presi&#243;n arterial de pacientes DM2<sup>37</sup>.</p>
      <p>El efecto del ejercicio f&#237;sico sobre los niveles de reposo de la presi&#243;n arterial de grado leve a moderado es especialmente importante, ya que los pacientes hipertensos pueden reducir la dosificaci&#243;n de sus medicamentos antihipertensivos, o incluso tener su presi&#243;n arterial controlada, sin la adopci&#243;n de medidas farmacol&#243;gicas<sup>38</sup>. La tendencia de utilizar precozmente agentes farmacol&#243;gicos fue sustituida por agentes no farmacol&#243;gicos, de entre estos, el ejercicio f&#237;sico aer&#243;bico se viene recomendado para el tratamiento de la hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica ligera<sup>38</sup>.</p>
      <p>M&#225;s recientemente, Takata et al<sup>39</sup> se sometieron a 207 individuos con hipertensi&#243;n esencial de grados 1 y 2 a un programa de ejercicios durante 8 semanas. Se dividieron en cinco grupos fundamentados en la duraci&#243;n y la frecuencia por semana de ejercicio (grupo control - sedentarios, 30 a 60 minutos/semana, 61 a 90, 91 a 120 y arriba de 120 minutos/semana). Verificaron que la PA diast&#243;lica no se modific&#243; en reposo en el grupo control. Sin embargo, hubo significativa reducci&#243;n en la presi&#243;n arterial sist&#243;lica y diast&#243;lica en reposo en los 4 grupos sometidos a ejercicios. La magnitud de la reducci&#243;n de la presi&#243;n arterial sist&#243;lica fue mayor en el grupo de 60 a 90 minutos/semana, comparada con el grupo de 30 a 60 minutos/semana. No hubo una reducci&#243;n mayor con el aumento del volumen de ejercicio. La magnitud de la reducci&#243;n de la presi&#243;n arterial diast&#243;lica no fue significativamente diferente en los cuatro grupos.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los resultados encontrados a&#241;aden un conocimiento a la literatura cient&#237;fica, lo que demuestra que las personas con diabetes pueden mejorar el control metab&#243;lico, la presi&#243;n arterial y la antropometr&#237;a mediante ejercicios aer&#243;bicos realizados s&#243;lo tres veces a la semana. Otros beneficios de la pr&#225;ctica de actividad f&#237;sica para mujeres adultas mayores con diabetes se han destacado en la literatura, lo que refuerza la idea de que la actividad f&#237;sica debe fomentarse desde la ni&#241;ez.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>No hay conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este estudio no est&#225; asociado a programa de posgrados.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
