<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">zhq6WbVM3WwRfBfdJqmFhZM</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001400016</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500416</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000118</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Anemia nos pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cardoso</surname>
            <given-names>Juliano</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Brito</surname>
            <given-names>Michel Ibrahim</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ochiai</surname>
            <given-names>Marcelo Eidi</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Novaes</surname>
            <given-names>Milena</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Berganin</surname>
            <given-names>Fabr&#237;cio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Thicon</surname>
            <given-names>Tatiana</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira</surname>
            <given-names>Elaine C</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Regina</surname>
            <given-names>Kelly</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Reis</surname>
            <given-names>Cristina Martins dos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barretto</surname>
            <given-names>Antonio Carlos Pereira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital Cotox&#243; InCor </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>524</fpage>
      <lpage>529</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>25</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>08</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>09</day>
          <month>12</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Anemia est&#225; associada &#224; pior evolu&#231;&#227;o nos pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC). Entretanto, h&#225; poucos estudos sobre a anemia nos pacientes com IC avan&#231;ada. OBJETIVO: Avaliar as caracter&#237;sticas da anemia na IC em fase avan&#231;ada. M&#201;TODOS: Foram inclu&#237;dos 99 pacientes hospitalizados para compensa&#231;&#227;o de IC (CF IV/NYHA), com idade &gt; 18 anos e FEVE &lt; 45%. Foram considerados an&#234;micos os pacientes com hemoglobina (Hb) &lt; 12 g/dl. Dados foram comparados entre an&#234;micos e n&#227;o an&#234;micos. Empregaram-se os testes t de Student, Qui-quadrado e Fisher. O risco relativo (IC 95%) foi calculado pela regress&#227;o de Cox. RESULTADOS: O acompanhamento m&#233;dio foi de 10,8 meses (8,9), e 34,3% dos pacientes com IC apresentaram anemia. Pacientes an&#234;micos, comparados com n&#227;o an&#234;micos, apresentaram maior idade m&#233;dia (64,1&#177;15,6 vs 54,8&#177;12,9 anos, p = 0,004), creatinina mais elevada (1,9 &#177; 1 vs 1,5 + 0,5 mg/dl, p = 0,018) e BNP mais elevado (2.077,4 &#177; 1.979,4 vs 1.212,56 &#177; 1.080,6 pg/ml, p = 0,026). Anemia ferropriva esteve presente em 38,24 % dos an&#234;micos. Ap&#243;s melhora da congest&#227;o, apenas 25% dos pacientes que apresentavam anemia receberam alta com Hb &gt; 12 g/dl. A anemia foi marcador independente de mau progn&#243;stico na an&#225;lise multivariada (mortalidade 47% vs 24,6%, p = 0,016, risco relativo 2,54). CONCLUS&#195;O: Anemia acomete, aproximadamente, 1/3 dos pacientes com IC avan&#231;ada, e a defici&#234;ncia de ferro &#233; uma importante etiologia. Pacientes an&#234;micos s&#227;o mais idosos e apresentaram fun&#231;&#227;o renal mais deteriorada. A melhora da congest&#227;o n&#227;o foi suficiente para melhorar a anemia na maioria dos casos. Nos pacientes com IC avan&#231;ada, a anemia &#233; marcador independente de mau progn&#243;stico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Anemia</kwd>
        <kwd>insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>comorbidade</kwd>
        <kwd>anemia ferropriva</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>03</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> INSUFICI&#202;NCIA CARD&#205;ACA </p>
    <p>
      <bold>Anemia nos pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca avan&#231;ada</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Juliano Cardoso; Michel Ibrahim Brito; Marcelo Eidi Ochiai; Milena Novaes; Fabr&#237;cio Berganin; Tatiana Thicon; Elaine C Ferreira; Kelly Regina; Cristina Martins dos Reis; Antonio Carlos Pereira Barretto</bold>
    </p>
    <p>Hospital Cotox&#243; - InCor-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="linkcorresp">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Anemia est&#225; associada &#224; pior evolu&#231;&#227;o nos pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC). Entretanto, h&#225; poucos estudos sobre a anemia nos pacientes com IC avan&#231;ada. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar as caracter&#237;sticas da anemia na IC em fase avan&#231;ada. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram inclu&#237;dos 99 pacientes hospitalizados para compensa&#231;&#227;o de IC (CF IV/NYHA), com idade <underline>&gt;</underline> 18 anos e FEVE <underline>&lt;</underline> 45%. Foram considerados an&#234;micos os pacientes com hemoglobina (Hb) &lt; 12 g/dl. Dados foram comparados entre an&#234;micos e n&#227;o an&#234;micos. Empregaram-se os testes <italic>t</italic> de <italic>Student</italic>, Qui-quadrado e Fisher. O risco relativo (IC 95%) foi calculado pela regress&#227;o de Cox. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> O acompanhamento m&#233;dio foi de 10,8 meses (8,9), e 34,3% dos pacientes com IC apresentaram anemia. Pacientes an&#234;micos, comparados com n&#227;o an&#234;micos, apresentaram maior idade m&#233;dia (64,1&#177;15,6 <italic>vs</italic> 54,8&#177;12,9 anos, p = 0,004), creatinina mais elevada (1,9 &#177; 1 <italic>vs</italic> 1,5 + 0,5 mg/dl, p = 0,018) e BNP mais elevado (2.077,4 &#177; 1.979,4 <italic>vs</italic> 1.212,56 &#177; 1.080,6 pg/ml, p = 0,026). Anemia ferropriva esteve presente em 38,24 % dos an&#234;micos. Ap&#243;s melhora da congest&#227;o, apenas 25% dos pacientes que apresentavam anemia receberam alta com Hb <underline>&gt;</underline> 12 g/dl. A anemia foi marcador independente de mau progn&#243;stico na an&#225;lise multivariada (mortalidade 47% <italic>vs</italic> 24,6%, p = 0,016, risco relativo 2,54). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Anemia acomete, aproximadamente, 1/3 dos pacientes com IC avan&#231;ada, e a defici&#234;ncia de ferro &#233; uma importante etiologia. Pacientes an&#234;micos s&#227;o mais idosos e apresentaram fun&#231;&#227;o renal mais deteriorada. A melhora da congest&#227;o n&#227;o foi suficiente para melhorar a anemia na maioria dos casos. Nos pacientes com IC avan&#231;ada, a anemia &#233; marcador independente de mau progn&#243;stico. (Arq Bras Cardiol. 2010; [online]. ahead print, PP.0-0)</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Anemia/complica&#231;&#245;es, insufici&#234;ncia card&#237;aca/etiologia, comorbidade, anemia ferropriva.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) &#233; uma causa frequente de interna&#231;&#227;o hospitalar e, a despeito de novas terap&#234;uticas, ainda apresenta alta taxa de mortalidade, principalmente em fase avan&#231;ada. Estudos mostram que a anemia &#233; uma comorbidade prevalente nos pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca e, quando presente, piora a evolu&#231;&#227;o e aumenta a mortalidade<sup>1-3</sup>. O conhecimento de que a anemia agrava a IC n&#227;o &#233; recente, mas, nos &#250;ltimos anos, a magnitude da anemia associada &#224; piora da IC tem ficado mais evidente.</p>
    <p>Antigamente, apenas hemoglobina abaixo de 9,0 mg/dl era valorizada, mas, nos dias de hoje, sabemos que qualquer grau de anemia pode piorar a evolu&#231;&#227;o do doente portador de IC. A an&#225;lise conjunta de v&#225;rios estudos documenta que a diminui&#231;&#227;o de 1 g/dl de hemoglobina (Hb) aumenta a mortalidade em 15,8%. Identificar os pacientes que apresentam anemia entre os portadores de IC, assim como a etiologia do processo an&#234;mico e adotar terap&#234;utica espec&#237;fica adequada, podem modificar a evolu&#231;&#227;o dos pacientes com IC. No entanto, em uma meta-an&#225;lise, Groonweld e cols.<sup>4</sup> n&#227;o identificaram o real efeito da corre&#231;&#227;o da anemia na redu&#231;&#227;o de mortalidade e sugeriram que novos estudos s&#227;o necess&#225;rios<sup>4-6</sup>.</p>
    <p>A anemia pode ser a causa da IC, mas frequentemente ocorre como consequ&#234;ncia. A fisiopatologia da anemia nos pacientes com IC &#233; complexa e tem sido motivo de diversos estudos. Entre os mecanismos envolvidos em sua g&#234;nese, est&#227;o: defici&#234;ncia na produ&#231;&#227;o de eritropoetina ou resist&#234;ncia a eritropoetina, hemodilui&#231;&#227;o, ativa&#231;&#227;o neuro-humoral, estado pr&#243;-inflamat&#243;rio (produ&#231;&#227;o de citoninas - IL 1,6 e 18) e defici&#234;ncia de ferro. Alguns f&#225;rmacos utilizados no tratamento da IC podem tamb&#233;m causar anemia, como os inibidores da enzima de conversora de angiotensina, os bloqueadores dos receptores de angiotensina I e o carvedilol, pois provocam inibi&#231;&#227;o da produ&#231;&#227;o de eritropoietina<sup>6-7</sup>. Estudos revelam que disfun&#231;&#227;o renal, diminui&#231;&#227;o do &#237;ndice de massa corporal, idade avan&#231;ada, sexo feminino e disfun&#231;&#227;o ventricular s&#227;o fatores que est&#227;o relacionados com maior incid&#234;ncia da anemia<sup>7</sup>.</p>
    <p>A preval&#234;ncia da anemia depende da popula&#231;&#227;o estudada e do est&#225;gio da IC, conforme estudos que mostram a incid&#234;ncia de 9,0 % a 79,1%<sup>6-13</sup>, sendo mais frequente nos subgrupos de pacientes negros e idosos. A Organiza&#231;&#227;o Mundial de Sa&#250;de define anemia nos homens como valores de hemoglobina &lt; 13,0 g/dl e nas mulheres &lt; 12g/dl. Por&#233;m, at&#233; o momento, n&#227;o h&#225; dados que permitam indicar o valor de hemoglobina para os pacientes com IC. Em um estudo que envolveu 1.061 pacientes, Horowich e cols<sup>11</sup>. documentaram que, quanto menor o &#237;ndice de Hb, maior &#233; a mortalidade. Nesse estudo, observou-se que, para as faixas de hemoglobina &lt; 12,5 g/dl, entre 12,3 e 13,6 g/dl, entre 13,7 e 14,8 g/dl e &gt; 14,8 g/dl, a mortalidade &#233;, respectivamente, 44,4%, 36,1% 28,6% e 25,6%<sup>11</sup>.</p>
    <p>A anemia na IC vem sendo estudada por v&#225;rios pesquisadores que avaliaram a preval&#234;ncia e o impacto no progn&#243;stico, no entanto, poucos estudos avaliaram a etiologia. A anemia ferropriva ocorre por diminui&#231;&#227;o da s&#237;ntese da heme pela defici&#234;ncia de ferro e acomete 2/3 da popula&#231;&#227;o mundial, sendo a principal causa de anemia no Brasil<sup>14,15</sup>. Portanto, seja por disponibilidade insuficiente de ferro, por baixa utiliza&#231;&#227;o das pr&#243;prias reservas ou por aporte insuficiente de ferro, a anemia ferropriva &#233; uma entidade que desperta interesse nesse tipo de paciente. O diagn&#243;stico de defici&#234;ncia de ferro &#233; feito quando a concentra&#231;&#227;o s&#233;rica de ferritina for menor que 100 ng/ml e a satura&#231;&#227;o de transferrina for menor que 20%<sup>15</sup>.</p>
    <p>Procuramos neste estudo avaliar a presen&#231;a de anemia em portadores de IC avan&#231;ada hospitalizados para compensa&#231;&#227;o. Foram comparadas as caracter&#237;sticas cl&#237;nicas dos pacientes com anemia e sem anemia, e procurou-se determinar a incid&#234;ncia de anemia ferropriva no grupo de pacientes an&#234;micos.</p>
    <p>
      <bold>Material e m&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Foram selecionados, de forma prospectiva e consecutiva, pacientes com IC avan&#231;ada, classe funcional IV e que foram hospitalizados para compensa&#231;&#227;o da insufici&#234;ncia card&#237;aca.</p>
    <p>S&#227;o internados no Hospital os pacientes com IC que n&#227;o compensaram ou n&#227;o melhoraram com o tratamento administrado no Pronto Socorro do Instituto do Cora&#231;&#227;o, havendo, dessa forma, uma sele&#231;&#227;o dos pacientes mais graves. Todos os pacientes foram avaliados clinicamente e submetidos &#224; avalia&#231;&#227;o laboratorial que inclu&#237;a hemograma, hemat&#243;crito, dosagem de ureia, creatinina, s&#243;dio, pot&#225;ssio e BNP. Na caracteriza&#231;&#227;o da presen&#231;a de congest&#227;o, utilizamos os seguintes crit&#233;rios, sendo necess&#225;ria a presen&#231;a de, pelos menos, dois deles: estase jugular, estertores pulmonares, edema em regi&#227;o sacral, edema de membros inferiores ou hepatomegalia.</p>
    <p>Foram inclu&#237;dos no estudo pacientes maiores de 18 anos e com fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o do ventr&#237;culo esquerdo (FEVE) <underline>&lt;</underline> 45%. A anemia foi definida como valores de hemoglobina &lt; 12 g/dl para ambos os sexos. Para os pacientes que apresentavam anemia, foram solicitados exames laboratoriais para avaliar a etiologia da anemia (dosagem de ferro s&#233;rico, ferritina, satura&#231;&#227;o de ferro e capacidade de liga&#231;&#227;o do ferro). Classificamos como portadores de anemia ferropriva os seguintes perfis: concentra&#231;&#227;o de ferritina s&#233;rica menor que 100 ng/ml e satura&#231;&#227;o de transferrina menor que 20%.</p>
    <p>Foram exclu&#237;dos pacientes com causa evidente de sangramento, portadores de outras doen&#231;as neopl&#225;sicas, inflamat&#243;rias e infecciosas cr&#244;nicas, pacientes submetidos &#224; cirurgia que fizeram uso de ferro ou receberam transfus&#227;o sangu&#237;nea nos &#250;ltimos tr&#234;s meses.</p>
    <p>Compararam-se os dados cl&#237;nicos e laboratoriais e os da evolu&#231;&#227;o dos pacientes com e sem anemia.</p>
    <p>Para a identifica&#231;&#227;o da etiologia da insufici&#234;ncia card&#237;aca, utilizamos os seguintes crit&#233;rios:</p>
    <disp-quote>
      <p>1. <italic>Isqu&#234;mica </italic>- &#225;rea inativa no eletrocardiograma, hist&#243;ria de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio ou obstru&#231;&#227;o coronariana demonstrada por cineangiocoronariografia.</p>
      <p>2. <italic>Chag&#225;sica -</italic> sorologia reagente pelo m&#233;todo de ELISA ou imunofluoresc&#234;ncia indireta.</p>
      <p>3. <italic>Hipertensiva -</italic> hist&#243;ria de hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica que afaste outras causas para miocardiopatia.</p>
      <p>4. <italic>Valvopatia -</italic> altera&#231;&#227;o valvar prim&#225;ria precedendo a miocardiopatia e afastando outras causas.</p>
      <p>5. <italic>Alco&#243;lica -</italic> pacientes que relataram ingest&#227;o de bebida alco&#243;lica em grande quantidade por mais de dez anos e exclu&#237;ram outras causas.</p>
    </disp-quote>
    <p>Para a an&#225;lise estat&#237;stica, foram utilizados os testes <italic>t</italic> de <italic>Student</italic>, exato de Fisher, Qui-quadrado e o programa SPSS. Foi considerado significante p &lt; 0,05. As curvas de sobreviv&#234;ncia foram feitas com o modelo de Kaplan-Meiere comparadas pelo m&#233;todo de Log-Rank. O risco relativo (IC 95%) foi calculado pela regress&#227;o de Cox.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Foram inclu&#237;dos 99 pacientes com IC avan&#231;ada no per&#237;odo de junho a outubro de 2007. A idade m&#233;dia (DP) da popula&#231;&#227;o estudada foi de 58 anos (14,5), 61 pacientes (61,6%) eram do sexo masculino, e a FEVE m&#233;dia foi de 25,6% (8,8). Os pacientes que receberam alta foram acompanhados por um per&#237;odo m&#233;dio de 10,8 meses<sup>8,9</sup>. Na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>, apresentamos as principais caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e laboratoriais da popula&#231;&#227;o estudada.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0524-00118-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>A anemia esteve presente em 34 pacientes (34,3%). Os an&#234;micos eram mais idosos (64,1 &#177; 15,6 anos <italic>vs</italic> 54,8 &#177; 12,9 anos p = 0,004), tinham a fun&#231;&#227;o renal mais comprometida (creatinina s&#233;rica 1,9 &#177; 1 mg/dl <italic>vs</italic> 1,5 + 0,5 mg/dl p = 0,018) e n&#237;veis de BNP mais elevados (2.077,4 &#177; 1.979,4 pg/ml <italic>vs</italic> 1.212,56 &#177; 1.080,6 pg/ml p = 0,026) que os n&#227;o an&#234;micos. Na <xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref>, apresentamos as caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e laboratoriais dos pacientes de acordo com a presen&#231;a ou n&#227;o da anemia.</p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0524-00118-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>No estudo da etiologia da anemia, 38,24 % apresentavam defici&#234;ncia de ferro e foram diagnosticados como portadores de anemia ferropriva. A presen&#231;a de congest&#227;o ocorreu em 88% do total de pacientes internados, mas 97% dos pacientes an&#234;micos eram hipervol&#234;micos (<xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref>). Entre os pacientes an&#234;micos com hipervolemia no in&#237;cio da interna&#231;&#227;o e que receberam alta com melhora da congest&#227;o, apenas 25% apresentaram melhora da anemia (n&#237;vel de hemoglobina<sup>3</sup> 12g/dl). Para esses pacientes, n&#227;o houve diferen&#231;a significativa entre o n&#237;vel de hemoglobina (Hb inicial 10,9 g/dl &#177; 1 <italic>vs</italic> Hb final 10,8 g/dl &#177; 1,2 p=0,82) e hemat&#243;critos inicial e final (34,6 g/dl &#177; 3 <italic>vs</italic> 34,5g/dl &#177;4, respectivamente, p=0,91)</p>
    <p>Foi realizada an&#225;lise multivariada com as seguintes vari&#225;veis: BNP, idade, etiologia, fun&#231;&#227;o renal, FEVE e presen&#231;a ou n&#227;o de anemia. Essa an&#225;lise revelou que a anemia foi o &#250;nico marcador independente de mau progn&#243;stico no grupo estudado. A mortalidade (<xref ref-type="fig" rid="aop11410_portgra01">Gr&#225;fico 1</xref>), ao longo do acompanhamento total dos pacientes an&#234;micos, foi de 47% <italic>vs</italic> 24,6% dos n&#227;o an&#234;micos, risco relativo de 2,54, p=0,016 e IC 95% (1,19 - 5,44).</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop11410_portgra01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0524-00118-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nossos achados revelam que a preval&#234;ncia da anemia nos pacientes portadores de IC avan&#231;ada &#233; alta. O grupo estudado apresentava caracter&#237;sticas compat&#237;veis com pacientes portadores de IC avan&#231;ada. Todos estavam em classe funcional IV, possu&#237;am FEVE muito rebaixada, a maioria necessitava de droga vasoativa para compensa&#231;&#227;o, e o BNP m&#233;dio era muito elevado. Na compara&#231;&#227;o entre as caracter&#237;sticas cl&#237;nicas dos an&#234;micos com os n&#227;o an&#234;micos, pudemos verificar que os pacientes an&#234;micos eram mais idosos, tinham a fun&#231;&#227;o renal mais deteriorada e os n&#237;veis de BNP plasm&#225;tico mais elevados.</p>
    <p>Quanto &#224; incid&#234;ncia, constatamos anemia em 34,3% dos pacientes graves internados para compensa&#231;&#227;o de IC. Esse n&#250;mero &#233; maior do que os descritos nos estudos que avaliam popula&#231;&#245;es ambulatoriais ou nos grandes ensaios cl&#237;nicos que mostram incid&#234;ncia m&#233;dia em torno de 15%<sup>4,7</sup>. No entanto, a incid&#234;ncia &#233; semelhante &#224; dos registros e coortes de pacientes hospitalizados. Silva e cols.<sup>16</sup> relataram anemia em 32% dos casos internados para compensa&#231;&#227;o. Young e cols.<sup>17 </sup>no Registro OPTIMIZE-HF estudaram 49.612 pacientes e revelaram anemia em 50% dos casos. No estudo STAMINA-HF, com 1.076 pacientes inclu&#237;dos, houve preval&#234;ncia de anemia em 34% dos casos<sup>18</sup>. Em uma meta-an&#225;lise com 153.180 pacientes hospitalizados para compensa&#231;&#227;o, foi evidenciado que 37,2% dos pacientes eram an&#234;micos<sup>4</sup>. Sales e cols.<sup>10</sup>, no Rio de Janeiro, no estudo EPICA, encontraram anemia em 62,6% dos pacientes hospitalizados. A maior incid&#234;ncia de anemia nos pacientes hospitalizados, pacientes mais graves do que os avaliados em ambulat&#243;rio, est&#225; de acordo com a ideia de que a anemia seja um marcador de doen&#231;a mais grave.</p>
    <p>Quanto &#224;s caracter&#237;sticas cl&#237;nicas dos pacientes com anemia, nossos dados n&#227;o diferem muito dos descritos na literatura. A rela&#231;&#227;o entre disfun&#231;&#227;o renal e anemia &#233; encontrada em quase todos os estudos, bem como o encontro de que a idade &#233; fator de risco para o aparecimento da anemia. A manifesta&#231;&#227;o cl&#237;nica mais acentuada &#233; tamb&#233;m um achado usual nos estudos. Nossos dados est&#227;o tamb&#233;m de acordo com os dados publicados que mostram que a evolu&#231;&#227;o dos pacientes an&#234;micos &#233; pior do que nos n&#227;o an&#234;micos.</p>
    <p>A etiopatogenia da anemia &#233; complexa, com v&#225;rios fatores envolvidos. Neste estudo, pudemos verificar que a defici&#234;ncia de ferro foi um fator frequente e que 38,24% dos pacientes com anemia apresentavam algum tipo de altera&#231;&#227;o nos dep&#243;sitos de ferro. &#201; interessante notar que, apesar de a maioria dos pacientes apresentar hipervolemia, n&#227;o houve aumento dos n&#237;veis de hemoglobina e do hemat&#243;crito ap&#243;s a compensa&#231;&#227;o, sugerindo que a hemodilui&#231;&#227;o n&#227;o representou um fator principal na etiologia da anemia nesse grupo de pacientes. Portanto, o papel da hemodilui&#231;&#227;o precisa ser mais bem avaliado nesse tipo de paciente.</p>
    <p>A causa da anemia &#233; complexa com participa&#231;&#227;o conjunta de v&#225;rios fatores patogen&#233;ticos<sup>1-5,9,17,19-22</sup>. Destacam-se como elementos importantes a defici&#234;ncia de ferro, o processo inflamat&#243;rio sist&#234;mico da IC e a disfun&#231;&#227;o renal, que participam com intensidade vari&#225;vel conforme a caracter&#237;stica da popula&#231;&#227;o estudada. No estudo de Nanas e cols.<sup>23</sup>, em que foram exclu&#237;dos pacientes com n&#237;veis de creatinina acima de 3,0 mg/dl, a principal causa de anemia foi a defici&#234;ncia de ferro. Quando se exclu&#237;ram os pacientes com insufici&#234;ncia renal, a deple&#231;&#227;o de ferro e a defici&#234;ncia de outros fatores relacionados com a produ&#231;&#227;o de hemoglobina, como a vitamina B12 e o &#225;cido f&#243;lico, surgem como fatores causais mais frequentes. No estudo realizado por Silva e cols.<sup>16</sup>, 1/3 dos pacientes com anemia tinham defici&#234;ncia de fatores hemat&#237;nicos (ferro, vitamina B12 e &#225;cido f&#243;lico).</p>
    <p>Outros autores n&#227;o encontraram a mesma frequ&#234;ncia de altera&#231;&#245;es hemat&#237;nicas. Opasich e cols.<sup>24</sup>, em uma revis&#227;o sobre anemia na IC, chamam aten&#231;&#227;o para o bloqueio da eritropoetina, cujo elemento principal &#233; o processo inflamat&#243;rio sist&#234;mico. Ezekowitz e cols.<sup>19</sup> demonstraram que, em 58% dos casos de anemia, a anemia teve caracter&#237;sticas de doen&#231;a cr&#244;nica. Como podemos verificar, a causa da anemia &#233; bastante vari&#225;vel e dependente das caracter&#237;sticas da popula&#231;&#227;o em que &#233; analisada.</p>
    <p>A etiopatogenia da anemia ganha import&#226;ncia quando se discute a terap&#234;utica. N&#227;o sabemos se a anemia &#233; somente um marcador de maior comprometimento da IC, se &#233; respons&#225;vel pela pior evolu&#231;&#227;o ou ambos. A deple&#231;&#227;o de ferro encontrada em nossos pacientes decorre, provavelmente, de v&#225;rios fatores encontrados nos portadores de IC: inapet&#234;ncia que reduz a ingest&#227;o de ferro; inflama&#231;&#227;o com eleva&#231;&#227;o de TNF-alfa que inibe a absor&#231;&#227;o de ferro; perdas em decorr&#234;ncia do uso frequente de aspirina, no caso de cardiomiopatia isqu&#234;mica. A reposi&#231;&#227;o de ferro provavelmente poderia reverter esse quadro. No trabalho de Okonko e cols.<sup>25</sup> com reposi&#231;&#227;o isolada de ferro, ocorreu um aumento m&#233;dio de 0,5 g/dl de hemoglobina. No trabalho de Bolger e cols.<sup>26</sup>, o aumento na hemoglobina foi de 1,2 g/dl. Em ambos os estudos, documentou-se melhora da anemia com melhora sintom&#225;tica e da capacidade f&#237;sica, mas sem impacto significante na mortalidade. &#201; importante ressaltar que ambos tinham casu&#237;stica pequena.</p>
    <p>De maneira geral, devemos considerar, no momento da terap&#234;utica, que a insufici&#234;ncia renal &#233; prevalente entre os pacientes com IC e que, em muitos casos, a reposi&#231;&#227;o de ferro isolada pode n&#227;o ser muito efetiva. Observa-se, na literatura, que os melhores resultados do tratamento t&#234;m sido obtidos com o emprego da eritropoetina e com a reposi&#231;&#227;o de ferro, documentando-se redu&#231;&#227;o nos sintomas, nas re-hospitaliza&#231;&#245;es e na mortalidade<sup>16,20,21,24</sup>. &#201; importante ressaltar que os estudos foram constitu&#237;dos por pequeno n&#250;mero de casos e que um grande estudo &#233; necess&#225;rio para confirmar esses achados. Quanto ao papel da reposi&#231;&#227;o de ferro, temos em andamento o estudo brasileiro IRON-HF, que poder&#225; responder algumas das d&#250;vidas quanto &#224; sua efic&#225;cia.</p>
    <p>Devemos considerar que, nos pacientes com IC, a anemia &#233; um achado frequente que acentua as manifesta&#231;&#245;es cl&#237;nicas da IC e est&#225; associada com a piora do progn&#243;stico. O tratamento da anemia ainda n&#227;o &#233; consensual, mas os pacientes sem anemia evoluem melhor do que os an&#234;micos. Crescem as evid&#234;ncias de que com a corre&#231;&#227;o &#233; poss&#237;vel modificar a evolu&#231;&#227;o, mas ainda precisamos de evid&#234;ncias mais consistentes.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="linkcorresp" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Juliano Cardoso </p>
        <p> Rua Joaquin Ferreira 147, apto 161 bloco Perdizes - &#193;gua Branca </p>
        <p> 05033-080 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="julianonc@cardiol.br">julianonc@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="juliano.cardoso@incor.usp.br">juliano.cardoso@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 09/12/09; revisado recebido em 08/03/10; aceito em 25/03/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Okonko DO, Anker SD. Anemia in chronic heart failure: pathogenetic mechanisms. J Card Fail. 2004; 10 (1 Suppl.): S5-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia in chronic heart failure: pathogenetic mechanisms</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>S5</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Okonko</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anker</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Givertz MM, Colucci WS, Braunwald E. Clinical aspects of heart failure: high-output failure;pulmonary edema. In: Braunwald's heart disease: a textbook of cardiovascular medicine. 7th ed. Philadelphia:Saunders; 2007.p.539-68.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Braunwald's heart disease: a textbook of cardiovascular medicine</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>539</fpage>
          <lpage>68</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Givertz</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colucci</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. O'Meara E, Clayton T, McEntegart MB, McMurray JJ, Lang CC, Roger SD, et al. CHARM Committees and Investigators. Clinical correlates and consequences of anemia in a broad spectrum of patients with heart failure: results of the Candesartan in Heart Failure: Assessment of Reduction in Mortality and Morbidity (CHARM) Program. Circulation. 2006; 113 (7): 986-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical correlates and consequences of anemia in a broad spectrum of patients with heart failure: results of the Candesartan in Heart Failure: Assessment of Reduction in Mortality and Morbidity (CHARM) Program</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>986</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>O'Meara</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clayton</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McEntegart</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lang</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roger</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Groenveld HF, Januzzi JL, Damanan K, van Wijngaarden HL, Van Vedlhuisen DJ, Van der Meer P, et al. Anemia and mortality in heart failure patients: a systematic review and meta-analysis. J Am Coll Cardiol. 2008; 52 (10): 818-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia and mortality in heart failure patients: a systematic review and meta-analysis</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>818</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>52</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Groenveld</surname>
              <given-names>HF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Januzzi</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Damanan</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van Wijngaarden</surname>
              <given-names>HL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Vedlhuisen</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van der Meer</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. McMurray JJ What are the clinical consequences of anemia in patients with chronic heart failure? J Card Fail. 2004;10 (1 Suppl.): S10-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>What are the clinical consequences of anemia in patients with chronic heart failure?</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>S10</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McMurray</surname>
              <given-names>JJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Maggioni AP, Opasich C, Anand I, Barlera S, Carbonieri E, Gonzini L, et al. Anemia in patients with heart failure: prevalence and prognostic role in a controlled trial and in clinical practice.J Card Fail. 2005; 11 (2): 91-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia in patients with heart failure: prevalence and prognostic role in a controlled trial and in clinical practice</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>91</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maggioni</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Opasich</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anand</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barlera</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carbonieri</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gonzini</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Tang YD, Katz SD. Anemia in chronic heart failure: prevalence, etiology, clinical correlates, and treatment options. Circulation. 2006; 23; 113 (20): 2454-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia in chronic heart failure: prevalence, etiology, clinical correlates, and treatment options</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2454</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>20</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tang</surname>
              <given-names>YD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katz</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Go AS, Yang J, Ackerson LM, Lepper K, Robbins S, Massie BM, et al. Hemoglobin level, chronic kidney disease, and the risks of death and hospitalization in adults with chronic heart failure: the Anemia in Chronic Heart Failure: Outcomes and Resource Utilization (ANCHOR) Study. Circulation. 2006; 113 (23): 2713-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hemoglobin level, chronic kidney disease, and the risks of death and hospitalization in adults with chronic heart failure: the Anemia in Chronic Heart Failure: Outcomes and Resource Utilization (ANCHOR) Study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2713</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>23</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Go</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yang</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ackerson</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lepper</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Robbins</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Massie</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Komajda M. Prevalence of anemia in patients with chronic heart failure and their clinical characteristics. J Card Fail. 2004; 10 (1 Suppl.): 1-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of anemia in patients with chronic heart failure and their clinical characteristics</article-title>
          <source>J Card Fail</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Komajda</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Sales AL, Villacorta H, Reis L, Mesquita ET. Anemia as a prognostic factor in a population hospitalized due to decompensated heart failure. Arq Bras Cardiol. 2005; 84 (3): 237-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia as a prognostic factor in a population hospitalized due to decompensated heart failure</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>237</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>84</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sales</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Villacorta</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reis</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Horowich TB, Fonarow GC, Hamilton MA, MacLellan WR, Borenstein J.Anemia is associated with worse symptoms, greater impairment in functional capacity and a significant increase in mortality in patients with advanced heart failure. J Am Coll Cardiol. 2002; 39 (11): 1780-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia is associated with worse symptoms, greater impairment in functional capacity and a significant increase in mortality in patients with advanced heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1780</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Horowich</surname>
              <given-names>TB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonarow</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamilton</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>MacLellan</surname>
              <given-names>WR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Borenstein</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Silverberg DS, Wexler D, Blum M, Keren G, Sheps D, Leibovitch E, et al. The use of subcutaneous erythropoietin and intravenous iron for the treatment of the anemia of severe, resistant congestive heart failure improves cardiac and renal function and functional cardiac class, and markedly reduces hospitalizations. J Am Coll Cardiol. 2000; 35 (7): 1737-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The use of subcutaneous erythropoietin and intravenous iron for the treatment of the anemia of severe, resistant congestive heart failure improves cardiac and renal function and functional cardiac class, and markedly reduces hospitalizations</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1737</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silverberg</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wexler</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blum</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keren</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheps</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leibovitch</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Ralli S, Horwich TB, Fonarow GC Relationship between anemia, cardiac troponin I, and B-type natriuretic peptide levels and mortality in patients with advanced heart failure. Am Heart J. 2005; 150 (6): 1220-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fonarow GC Relationship between anemia, cardiac troponin I, and B-type natriuretic peptide levels and mortality in patients with advanced heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1220</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>150</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ralli</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horwich</surname>
              <given-names>TB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Cook JD, Flowers CH, Skikne BS. The quantitative assessment of body iron. Blood. 2003; 101 (9): 3359-63.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The quantitative assessment of body iron</article-title>
          <source>Blood</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>3359</fpage>
          <lpage>63</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cook</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flowers</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Skikne</surname>
              <given-names>BS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Sociedade Brasileira de Nefrologia. Diretrizes da sociedade Brasileira de Nefrologia para a condu&#231;&#227;o da anemia na insufici&#234;ncia renal. J Bras Nefrol. 2000; 22 (supl 5):1-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diretrizes da sociedade Brasileira de Nefrologia para a condu&#231;&#227;o da anemia na insufici&#234;ncia renal</article-title>
          <source>J Bras Nefrol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <volume>22</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Silva R, Rigby AS, Witte KKA, Nikitin NP, Tin L, Goode K, et al. Anemia, renal dysfunction, and their interaction in patients with chronic heart failure. Am J Cardiol. 2006; 98 (3): 391-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia, renal dysfunction, and their interaction in patients with chronic heart failure.</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>391</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rigby</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Witte</surname>
              <given-names>KKA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nikitin</surname>
              <given-names>NP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tin</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goode</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Young JB, Abraham WT, Albert NM, Gattis Stough W, Gheorghiade M, Greenberg BH, et al. Relation of low hemoglobin and anemia morbidity and mortality in patients with heart failure (Insight from the OPTIMIZE-HF Registry). Am J Cardiol. 2008; 101 (2): 223-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relation of low hemoglobin and anemia morbidity and mortality in patients with heart failure (Insight from the OPTIMIZE-HF Registry)</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>223</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>101</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Young</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abraham</surname>
              <given-names>WT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Albert</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gattis Stough</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gheorghiade</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Greenberg</surname>
              <given-names>BH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Adams Jr KF, Patterson JH, Oren RM, Mehra MR, O'Connor CM, Pi&#241;a IL, et al. Prospective assessment of the occurrence of anemia in patients with heart failure: results from the study of anemia in a heart failure population (STAMINA-HFP) registry. Am Heart J. 2009; 157 (5): 926-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prospective assessment of the occurrence of anemia in patients with heart failure: results from the study of anemia in a heart failure population (STAMINA-HFP) registry</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>926</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>157</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Adams Jr</surname>
              <given-names>KF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patterson</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oren</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mehra</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Connor</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pi&#241;a</surname>
              <given-names>IL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Ezekowitz JA, McAlister FA, Armstrong PW. Anemia is common in heart failure and is associated with poor outcomes. Insight from a cohort of 12.065 patients with new onset heart failure. Circulation. 2003; 107 (2): 223-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anemia is common in heart failure and is associated with poor outcomes: Insight from a cohort of 12.065 patients with new onset heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>223</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>107</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ezekowitz</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McAlister</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. He SW, Wang LX. The impact of anemia on the prognosis of chronic heart failure: A meta-analysis and systemic review. Congest Heart Fail. 2009; 15 (3): 123-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The impact of anemia on the prognosis of chronic heart failure: A meta-analysis and systemic review</article-title>
          <source>Congest Heart Fail</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>123</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>He</surname>
              <given-names>SW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>LX</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Bocchi EA, Ferreira SMA, Rocha LEP, Oliveira WA, Almeida DR, et al/Sociedade Brasileira de Cardiologia. III Diretriz de insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica. Arq Bras Cardiol. 2009; 93 (supl 1): 1-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>III Diretriz de insufici&#234;ncia card&#237;aca cr&#244;nica</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>SMA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>LEP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>WA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Silverberg DS, Wexler D, Sheps D, Blum M, Keren G, Baruch R, et al. The effect of correction of mild anemia in severe, resistant congestive heart failure using subcutaneous erythropoietin and intravenous iron: a randomized controlled study. J Am Coll Cardiol. 2001; 37 (7): 1775-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of correction of mild anemia in severe, resistant congestive heart failure using subcutaneous erythropoietin and intravenous iron: a randomized controlled study</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1775</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Silverberg</surname>
              <given-names>DS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wexler</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheps</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blum</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Keren</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baruch</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Nanas JN, Matsouka C, Karageogopoulos D, Leonti A, Tsolakis E, Drakors G, et al. Etiology of anemia in patients with advanced heart failure. J Am Coll Cardiol. 2006; 48 (12): 2485-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Etiology of anemia in patients with advanced heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2485</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nanas</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsouka</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karageogopoulos</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leonti</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsolakis</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drakors</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Opasich C, Cazzola M, Scelsi L, De Feo S, Bosimini E, Lagioia R, et al. Blunted erythropoietin production and defective iron supply for erythropoiesis as major causes of anemia in patients with chronic heart failure. Eur Heart J. 2005; 26 (21): 2232-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Blunted erythropoietin production and defective iron supply for erythropoiesis as major causes of anemia in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2232</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>21</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Opasich</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cazzola</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scelsi</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Feo</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bosimini</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lagioia</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Okonko DO, Grzeslo A, Witkowski T, Mandal AK, Slater RM, Roughton M, et al. Effect of intravenous iron sucrose on exercise tolerance in anemic and non-anemic patients with symptomatic chronic heart failure and iron deficiency. Ferric-HF a randomized, Controlled, Observer-Blunded Trial. J Am Coll Cardiol. 2008; 51 (2): 103-12.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of intravenous iron sucrose on exercise tolerance in anemic and non-anemic patients with symptomatic chronic heart failure and iron deficiency: Ferric-HF a randomized, Controlled, Observer-Blunded Trial</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>103</fpage>
          <lpage>12</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Okonko</surname>
              <given-names>DO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grzeslo</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Witkowski</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mandal</surname>
              <given-names>AK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Slater</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roughton</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Bolger AP, Barlett FR, Penston HS, O'Leary J, Pollock N, Kaprelian R, et al. Intravenous iron alone for the treatment of anemia in patients with chronic heart failure. J Am Coll Cardiol. 2006; 48 (6): 1225-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Intravenous iron alone for the treatment of anemia in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1225</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bolger</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barlett</surname>
              <given-names>FR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Penston</surname>
              <given-names>HS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>O'Leary</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pollock</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaprelian</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Anemia in patients with advanced heart failure</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Anemia is linked with worsening of progress in patients with heart failure (HF). However, there are few studies of anemia in patients with advanced HF. OBJECTIVE: To evaluate the characteristics of anemia in HF at an advanced stage. METHODS: The study included 99 patients, aged &gt; 18 and LVEF &lt; 45%, who were hospitalized for HF compensation (FC IV/NYHA). Patients with hemoglobin (Hb) levels &lt; 12 g/dl were considered anemic. Data on anemic and nonanemic patients were compared. The Student's t-test, Chi-square test and Fisher test were used. The relative risk (HF 95%) was calculated by the Cox regression. RESULTS: On average, the patients were monitored for 10.8 months (8.9), and 34.3% of patients with HF had anemia. On average, in comparison with nonanemic patients, anemic patients were older (64.1 &#177; 15.6 versus 54.8 &#177; 12.9 years old, p = 0.004), their creatinine level was higher (1.9 &#177; 1 versus 1.5 + 0.5 mg/dl, p = 0.018) and their BNP level was also higher (2,077.4 &#177; 1,979.4 versus 1,212.56 &#177; 1,080.6 pg/ml, p = 0.026). 38.24% of the anemic patients had iron deficiency anemia. After there was an improvement in the congestion, only 25% of patients with anemia were discharged with Hb &gt; 12 g/dl. Anemia was an independent marker of poor prognosis in the multivariate analysis (mortality of 47% vs 24.6%, p = 0.016, relative risk of 2.54). CONCLUSION: Anemia affects approximately one third of patients with advanced HF, and iron deficiency is an important etiology. Anemic patients are older their renal function was more deteriorated. The improvement in the congestion was not enough to improve the anemia in most cases. In patients with advanced HF, anemia is an independent marker of poor prognosis.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Anemia</kwd>
        <kwd>heart failure</kwd>
        <kwd>comorbidity</kwd>
        <kwd>anemia</kwd>
        <kwd>iron-deficiency</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="linkinicio-body2">
          <label>
            <bold>Anemia in patients with advanced heart failure</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Juliano Cardoso; Michel Ibrahim Brito; Marcelo Eidi Ochiai; Milena Novaes; Fabr&#237;cio Berganin; Tatiana Thicon; Elaine C Ferreira; Kelly Regina; Cristina Martins dos Reis; Antonio Carlos Pereira Barretto</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital Cotox&#243; - InCor-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Anemia is linked with worsening of progress in patients with heart failure (HF). However, there are few studies of anemia in patients with advanced HF.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate the characteristics of anemia in HF at an advanced stage.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> The study included 99 patients, aged <underline>&gt;</underline> 18 and LVEF <underline>&lt;</underline> 45%, who were hospitalized for HF compensation (FC IV/NYHA). Patients with hemoglobin (Hb) levels &lt; 12 g/dl were considered anemic. Data on anemic and nonanemic patients were compared. The Student's t-test, Chi-square test and Fisher test were used. The relative risk (HF 95%) was calculated by the Cox regression.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> On average, the patients were monitored for 10.8 months (8.9), and 34.3% of patients with HF had anemia. On average, in comparison with nonanemic patients, anemic patients were older (64.1 &#177; 15.6 <italic>versus</italic> 54.8 &#177; 12.9 years old, p = 0.004), their creatinine level was higher (1.9 &#177; 1 <italic>versus</italic> 1.5 + 0.5 mg/dl, p = 0.018) and their BNP level was also higher (2,077.4 &#177; 1,979.4 <italic>versus</italic> 1,212.56 &#177; 1,080.6 pg/ml, p = 0.026). 38.24% of the anemic patients had iron deficiency anemia. After there was an improvement in the congestion, only 25% of patients with anemia were discharged with Hb <underline>&gt;</underline> 12 g/dl. Anemia was an independent marker of poor prognosis in the multivariate analysis (mortality of 47% <italic>vs</italic> 24.6%, p = 0.016, relative risk of 2.54).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Anemia affects approximately one third of patients with advanced HF, and iron deficiency is an important etiology. Anemic patients are older their renal function was more deteriorated. The improvement in the congestion was not enough to improve the anemia in most cases. In patients with advanced HF, anemia is an independent marker of poor prognosis. (Arq Bras Cardiol. 2010; [online]. ahead print, PP.0-0)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Anemia/complications; heart failure/etiology; comorbidity; anemia, iron-deficiency.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Heart failure (HF) is a frequent cause of hospitalization and, even though there are new therapies, the mortality rate of HF patients is still high, especially among the ones that have advanced HF. Studies show that anemia is a prevalent morbidity among patients with heart failure. The presence of anemia worsens progress and increases mortality<sup>1-3</sup>. It has been known for some time that anemia worsens HF, but in the past years, the magnitude of anemia linked with the worsening of HF has been more evident.</p>
      <p>In the past, only hemoglobin levels below 9.0 mg/dl were taken into account, but today we know that any degree of anemia can worsen the progress of patients suffering from heart failure. The combined analysis of several studies reveals that a decrease of 1g/dl in the level of hemoglobin (Hb) increases mortality by 15.8%. Identifying patients with anemia among HF patients, as well as finding the etiology of the anemic process and adopting the appropriate specific therapy, may alter the progress of patients with HF. However, in a meta-analysis, Hessel et al<sup>4</sup> did not identify the actual effect of anemia correction on the reduction of mortality and suggested that further studies are needed<sup>4-6</sup>.</p>
      <p>Anemia may be the cause of HF, but it often occurs as a consequence. The pathophysiology of anemia in patients with HF is complex and it has been the subject of several studies. Among the mechanisms involved in its genesis, the following can be mentioned: deficiencies in the production of erythropoietin or erythropoietin resistance, hemodilution, neurohumoral activation, proinflammatory state (production of cytokines - IL 1.6 and 18) and iron deficiency. Some drugs used to treat HF can also cause anemia, such as the inhibitors of angiotensin-converting enzyme, carvedilol and angiotensin-I receptor blocker, because they cause the inhibition of the erythropoietin production<sup>6-7</sup>. Studies have shown that renal dysfunction, decrease in body mass index, old age, female sex and left ventricular dysfunction are factors that are linked with higher incidence of anemia<sup>7</sup>.</p>
      <p>The prevalence of anemia depends on the population studied and the HF stage, according to studies that show the incidence between 9.0 % and 79.1%<sup>6-13</sup>, and it is most frequent among the subgroups of black and elderly patients. The World Health Organization defines anemia in men for hemoglobin levels &lt; 13.0 g/dl and in women for hemoglobin values &lt; 12 g/dl. However, until now, there are no data that allow indicating the hemoglobin value for patients with HF. In a study involving 1,061 patients, Horowich et al<sup>11</sup> stated that the lower the Hb level, the higher the mortality. In such study, it was said that, for hemoglobin ranges &lt; 12.5 g/dl, between 12.3 and 13.6 g/dl, between 13.7 and 14.8 g/dl and &gt; 14.8 g/dl, the mortality rate is, respectively, 44.4%, 36.1% 28.6% and 25.6%<sup>11</sup>.</p>
      <p>The anemia in HF has been studied by several researchers who have assessed the prevalence and impact on prognosis. However, few studies have evaluated the etiology. The iron deficiency anemia occurs when there is a decrease in hemoglobin synthesis as a result of iron deficiency. This type of anemia affects two thirds of world population and it is the main cause of anemia in Brazil<sup>14,15</sup>. Therefore, either due to insufficient availability of iron, or little use of one's own reserves or insufficient intake of iron, iron deficiency anemia is a medical condition that arouses interest in this type of patient. The diagnosis of iron deficiency is made when the serum concentration is lower than 100 ng/ml and the transferrin saturation is less than 20%<sup>15</sup>.</p>
      <p>In this study, we tried to evaluate the presence of anemia in patients with advanced HF that were hospitalized for compensation. We compared the clinical characteristics of patients with anemia and patients without anemia, and we tried to determine the incidence of iron deficiency anemia among anemic patients.</p>
      <p>
        <bold>Material and methods</bold>
      </p>
      <p>We selected, in a prospective and consecutive way, patients with advanced HF, functional class IV and who had been hospitalized for compensation of heart failure.</p>
      <p>HF patients whose heart failure was not compensated or whose condition did not improve after being treated at the Emergency Room of <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic> (Heart Institute) were hospitalized. Thus, the patients selected were those with the most serious symptoms. All patients were clinically evaluated and underwent laboratory tests that included blood count, hematocrit, levels of urea, creatinine, sodium, potassium and BNP. To characterize the presence of congestion, at least two of the following characteristics had to be present: jugular stasis, pulmonary rales, edema in the sacral region, lower limb edema or hepatomegaly.</p>
      <p>The study included patients over 18 years of age and with left ventricular ejection fraction (LVEF) <underline>&lt;</underline> 45%. Patients were considered anemic when their hemoglobin level was &lt; 12 g/dl, for both sexes. For patients that had anemia, laboratory tests were requested to evaluate the etiology of the anemia (levels of serum iron, ferritin, iron saturation, and iron binding capacity). Patients with the following characteristics were considered to have iron deficiency anemia: when the serum ferritin concentration was lower than 100 ng/ml and the transferrin saturation was below 20%</p>
      <p>We excluded patients with evident cause of bleeding, patients with other neoplastic diseases, chronic infectious and inflammatory diseases, patients that had undergone surgery and had used iron or had received blood transfusion in the past three months.</p>
      <p>A comparison was made between clinical and laboratory data and data on the progress of patients with and without anemia.</p>
      <p>To identify the etiology of the heart failure, we used the following criteria:</p>
      <disp-quote>
        <p><italic>1. Ischemia -</italic> inactive area on electrocardiogram, history of coronary artery bypass grafting or coronary obstruction demonstrated by cineangiography.</p>
        <p><italic>2. Chagas disease -</italic> seropositive by the ELISA method or indirect immunofluorescence method.</p>
        <p><italic>3. High blood pressure -</italic> history of systemic hypertension that rules out other causes of cardiomyopathy.</p>
        <p><italic>4. Valvular heart disease -</italic> primary valve alteration before cardiomyopathy, which rules out other causes.</p>
        <p><italic>5. Alcohol ingestion -</italic> patients who said that they had drunk large quantities of alcohol for more than ten years and who ruled out other causes.</p>
      </disp-quote>
      <p>For the statistical analysis, the Student's t-test, Fisher's exact test, chi-square test and the SPSS program were used. P &lt; 0.05 was considered significant. The Kaplan-Meier model was used to make the survival curves, which were compared by the Log-Rank method. The relative risk (HF 95%) was calculated by the Cox regression.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The study included 99 patients with advanced HF in the period from June to October 2007. The mean age (SD) of the population studied was 58 years-old (14.5), 61 patients (61.6%) were male, and the mean LVEF was 25.6% (8.8). Patients who were discharged were monitored for 10.8 months, on average<sup>8,9</sup>. <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref> shows the main clinical and laboratory characteristics of the population studied.</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0524-00118-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Thirty-four (34) patients (34.3%) had anemia. The anemic patients, compared to non-anemic patients, were older (64.1 &#177; 15.6 years of age <italic>versus</italic> 54.8 &#177; 12.9 years of age, p = 0.004), their renal function was more compromised (serum creatinine 1.9 &#177; 1mg/dl <italic>versus</italic> 1.5 + 0.5 mg/dl p = 0.018), and their BNP levels were higher (2,077.4 &#177; 1,979.4 pg/ml <italic>versus</italic> 1,212.56 &#177; 1,080.6 pg/ml p = 0.026). In <xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>, we show the clinical and laboratory characteristics of patients, depending on the presence or absence of anemia.</p>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0524-00118-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>When the etiology of anemia was studied, 38.24% of patients had iron deficiency and were diagnosed as having anemia. Congestion was found to be present in 88% of all hospitalized patients, but 97% of anemic patients had fluid overload (<xref ref-type="table" rid="tab02-body2">Table 2</xref>). Among the anemic patients with fluid overload at the beginning of hospitalization and who were discharged after there was an improvement in the congestion condition, there was an improvement in the anemia in only 25% of them (hemoglobin level<sup>3</sup> 12 g/dl). For such patients, there was no significant difference between the level of hemoglobin (initial Hb = 10.9 g/dl &#177; 1 <italic>versus</italic> final Hb = 10.8 g/dl &#177; 1.2 p = 0.82) and initial and final hematocrit levels (34.6 g/dl &#177; 3 <italic>versus</italic> 34.5 g/dl &#177; 4, respectively, p = 0.91)</p>
      <p>A multivariate analysis was carried out with the following variables: BNP, age, etiology, renal function, LVEF and presence or absence of anemia. This analysis revealed that anemia was the only independent marker of poor prognosis in the group studied. The mortality rate (<xref ref-type="fig" rid="aop11410_ingchar01-body2">Chart 1</xref>), throughout the entire monitoring of anemic patients, was of 47% <italic>versus</italic> 24.6% of non-anemic patients, relative risk of 2.54, p = 0.016 and HF of 95% (1.19 - 5.44).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="aop11410_ingchar01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0524-00118-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Our findings show that the prevalence of anemia among patients with advanced HF is high. The characteristics of the group studied were compatible with those of patients with advanced HF. All of them were functional class IV, their LVEF was too low and most of them needed vasoactive drugs for compensation purposes. In addition, their average BNP level was very high. The comparison between the clinical characteristics of anemic patients and the characteristics of nonanemic patients revealed that anemic patients were older, their renal function was more deteriorated and their plasma BNP levels were higher.</p>
      <p>With respect to the incidence, we found anemia in 34.3% of patients whose condition was serious and who had been hospitalized for HF compensation. This number is larger than those described in studies evaluating outpatient populations or in large clinical trials that show an average incidence of around 15%<sup>4,7</sup>. However, the incidence is similar to the one found in the records and cohorts of hospitalized patients. Silva et al<sup>16</sup> reported anemia in 32% of patients hospitalized for compensation. In the OPTIMIZE-HF study, Young et al<sup>17</sup> studied 49,612 patients and found anemia in 50% of the cases.<sup>17</sup> In the STAMINA-HF study, which included 1,076 patients, there was prevalence of anemia in 34% of cases<sup>18</sup>. A meta-analysis of 153,180 patients hospitalized for compensation revealed that 37.2% of the patients were anemic<sup>4</sup>. Sales et al<sup>10</sup>, in Rio de Janeiro, in the EPICA study, found anemia in 62.6% of hospitalized patients. The higher incidence of anemia among hospitalized patients, that is, those whose medical condition was more critical than the condition of patients evaluated in the clinic, is consistent with the view that anemia is a marker of a more severe disease.</p>
      <p>With respect to the clinical characteristics of patients with anemia, our data do not differ much from those described in the literature. The relationship between renal dysfunction and anemia is found in almost all studies, as well as the fact that age is a risk factor for the onset of anemia. The most pronounced clinical manifestation is also a common finding in studies. Our data are also consistent with published data showing that the progress of anemic patients is worse than in non-anemic patients.</p>
      <p>The etiopathogenesis of anemia is complex, with multiple factors involved. In this study, we observed that iron deficiency was a common factor and that there was some type of change in the iron deposits of 38.24% of patients with anemia. It is important to emphasize that, even though most patients had fluid overload, there was no increase in hemoglobin levels and hematocrit levels after compensation, suggesting that hemodilution was not a major factor in the etiology of anemia in this patient group. Therefore, the role of hemodilution needs be better evaluated for such patients.</p>
      <p>The cause of anemia is complex, as there is the combined participation of multiple pathogenic factors<sup>1-5,9,17,19-22</sup>. Iron deficiency, the systemic inflammatory process of HF and renal dysfunction stand out as important elements. Their participation varies according to the characteristics of the population studied. In the study conducted by Nanas et al<sup>23</sup>, which excluded patients with creatinine levels above 3.0 mg/dl, the leading cause of anemia was iron deficiency.<sup>24</sup> When patients with renal failure were excluded, iron depletion and deficiency of other factors related to the production of hemoglobin, such as vitamin B12 and folic acid, appeared as the most frequent causal factors. In the study conducted by Silva et al<sup>16</sup>, 1/3 of patients with anemia had a deficiency of hematinic factors (iron, vitamin B12 and folic acid).<sup>16</sup></p>
      <p>Other authors have not found the same frequency of hematinic changes. Opasich et al<sup>24</sup>, in a review of anemia in HF, calls attention to the blocking of erythropoietin, the main element of which is the systemic inflammatory process. Ezekowitz et al<sup>19</sup> showed that, in 58% of anemia cases, anemia had the characteristics of a chronic disease. As one may see, the cause of anemia varies a lot and it depends on the characteristics of the population that is analyzed.</p>
      <p>The etiopathogenesis of anemia becomes important when we discuss the treatment options. We do not know if anemia is only a marker of more severe HF, or if it is responsible for the worsening of the progress, or both. The iron depletion found in our patients results most likely from several factors found in patients with HF: inappetence that reduces iron intake; inflammation with increase in TNF-alpha that inhibits the absorption of iron; losses due to the frequent use of aspirin, in the case of ischemic cardiomyopathy. Iron replacement could probably change these symptoms. In the work of Okonko et al<sup>25</sup> with isolated replacement of iron, there was an average increase of 0.5 g/dl in the hemoglobin level. In the work of Bolger et al<sup>26</sup>, the increase in the hemoglobin level was of 1.2 g/dl. In both studies, there was evidence of an improvement in anemia, with improvement in symptoms and physical capacity, but without significant impact on mortality. It is important to highlight the both had a small sample of cases.</p>
      <p>In general, at the moment of the therapy, we must consider that the renal failure is prevalent among patients with HF and that, in many cases, the replacement of iron alone may not be very effective. According to the literature, the best treatment results have been achieved by the use of erythropoietin and with iron replacement, with records of reduction in symptoms in hospital readmissions and in mortality rate<sup>16,20,21,24</sup>. It is important to highlight that the studies were made up of a small number of cases and that a large study is needed to confirm these findings. With respect to the role of iron replacement, the Brazilian study called IRON-HF is currently being carried out. This study may answer some questions about the effectiveness of iron replacement.</p>
      <p>We must consider that, in patients with HF, anemia is a frequent finding that heightens the clinical manifestations of HF and which is related to the worsening of the prognosis. There is not a consensus on the treatment of anemia yet, but the progress of patients without anemia is better than the progress of anemic patients. There has been growing evidence that it is possible to change the progress by making the correction, but more consistent evidence is still needed. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Anemia en los pacientes con insuficiencia card&#237;aca avanzada</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Anemia est&#225; asociada a peor evoluci&#243;n en los pacientes con insuficiencia card&#237;aca (IC). Mientras tanto, hay pocos estudios sobre la anemia en los pacientes con IC avanzada. OBJETIVO: Evaluar las caracter&#237;sticas de la anemia en la IC en fase avanzada. M&#201;TODOS: Fueron incluidos 99 pacientes hospitalizados para compensaci&#243;n de IC (CF IV/NYHA), con edad &gt; 18 a&#241;os y FEVI &lt; 45%. Fueron considerados an&#233;micos los pacientes con hemoglobina (Hb) &lt; 12 g/dl. Datos fueron comparados entre an&#233;micos y no an&#233;micos. Se emplearon los test t de Student, Qui-cuadrado y Fisher. El riesgo relativo (IC 95%) fue calculado por la regresi&#243;n de Cox. RESULTADOS: El control medio fue de 10,8 meses (8,9), y 34,3% de los pacientes con IC presentaron anemia. Pacientes an&#233;micos, comparados con no an&#233;micos, presentaron mayor edad media (64,1 &#177; 15,6 vs 54,8 &#177; 12,9 a&#241;os, p = 0,004), creatinina m&#225;s elevada (1,9 &#177; 1 vs 1,5 + 0,5 mg/dl, p = 0,018) y BNP m&#225;s elevado (2.077,4&#177;1.979,4 vs 1.212,56 &#177; 1.080,6 pg/ml, p = 0,026). Anemia ferrop&#233;nica estuvo presente en 38,24% de los an&#233;micos. Despu&#233;s de mejora de la congesti&#243;n, apenas 25% de los pacientes que presentaban anemia recibieron alta con Hb &gt; 12 g/dl. La anemia fue marcador independiente de mal pron&#243;stico en el an&#225;lisis multivariado (mortalidad 47% vs 24,6%, p = 0,016, riesgo relativo 2,54). CONCLUSI&#211;N: Anemia afecta, aproximadamente, 1/3 de los pacientes con IC avanzada, y la deficiencia de hierro es una importante etiolog&#237;a. Pacientes an&#233;micos son m&#225;s a&#241;osos y presentaron funci&#243;n renal m&#225;s deteriorada. La mejora de la congesti&#243;n no fue suficiente para mejorar la anemia en la mayor&#237;a de los casos. En los pacientes con IC avanzada, la anemia es marcador independiente de mal pron&#243;stico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Anemia</kwd>
        <kwd>insuficiencia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>comorbilidad</kwd>
        <kwd>anemia ferrop&#233;nica</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Anemia en los pacientes con insuficiencia card&#237;aca avanzada</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Juliano Cardoso; Michel Ibrahim Brito; Marcelo Eidi Ochiai; Milena Novaes; Fabr&#237;cio Berganin; Tatiana Thicon; Elaine C Ferreira; Kelly Regina; Cristina Martins dos Reis; Antonio Carlos Pereira Barretto</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Hospital Cotox&#243; - InCor-FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Anemia est&#225; asociada a peor evoluci&#243;n en los pacientes con insuficiencia card&#237;aca (IC). Mientras tanto, hay pocos estudios sobre la anemia en los pacientes con IC avanzada.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar las caracter&#237;sticas de la anemia en la IC en fase avanzada.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Fueron incluidos 99 pacientes hospitalizados para compensaci&#243;n de IC (CF IV/NYHA), con edad <underline>&gt;</underline> 18 a&#241;os y FEVI <underline>&lt;</underline> 45%. Fueron considerados an&#233;micos los pacientes con hemoglobina (Hb) &lt; 12 g/dl. Datos fueron comparados entre an&#233;micos y no an&#233;micos. Se emplearon los test <italic>t</italic> de <italic>Student</italic>, Qui-cuadrado y Fisher. El riesgo relativo (IC 95%) fue calculado por la regresi&#243;n de Cox.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> El control medio fue de 10,8 meses (8,9), y 34,3% de los pacientes con IC presentaron anemia. Pacientes an&#233;micos, comparados con no an&#233;micos, presentaron mayor edad media (64,1 &#177; 15,6 <italic>vs</italic> 54,8 &#177; 12,9 a&#241;os, p = 0,004), creatinina m&#225;s elevada (1,9 &#177; 1 <italic>vs</italic> 1,5 + 0,5 mg/dl, p = 0,018) y BNP m&#225;s elevado (2.077,4&#177;1.979,4 <italic>vs</italic> 1.212,56 &#177; 1.080,6 pg/ml, p = 0,026). Anemia ferrop&#233;nica estuvo presente en 38,24% de los an&#233;micos. Despu&#233;s de mejora de la congesti&#243;n, apenas 25% de los pacientes que presentaban anemia recibieron alta con Hb <underline>&gt;</underline> 12 g/dl. La anemia fue marcador independiente de mal pron&#243;stico en el an&#225;lisis multivariado (mortalidad 47% <italic>vs</italic> 24,6%, p = 0,016, riesgo relativo 2,54).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Anemia afecta, aproximadamente, 1/3 de los pacientes con IC avanzada, y la deficiencia de hierro es una importante etiolog&#237;a. Pacientes an&#233;micos son m&#225;s a&#241;osos y presentaron funci&#243;n renal m&#225;s deteriorada. La mejora de la congesti&#243;n no fue suficiente para mejorar la anemia en la mayor&#237;a de los casos. En los pacientes con IC avanzada, la anemia es marcador independiente de mal pron&#243;stico.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Anemia/complicaciones, insuficiencia card&#237;aca/etiolog&#237;a, comorbilidad, anemia ferrop&#233;nica.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La insuficiencia card&#237;aca (IC) es una causa frecuente de internaci&#243;n hospitalaria y, a despecho de nuevas terap&#233;uticas, aun presenta alta tasa de mortalidad, principalmente en fase avanzada. Estudios muestran que la anemia es una comorbilidad prevalente en los pacientes con insuficiencia card&#237;aca, cuando est&#225; presente, empeora la evoluci&#243;n y aumenta la mortalidad<sup>1-3</sup>. El conocimiento de que la anemia agrava la IC no es reciente, pero, en los &#250;ltimos a&#241;os, la magnitud de la anemia asociada al empeoramiento de la IC ha quedado m&#225;s evidente.</p>
      <p>Antiguamente, apenas hemoglobina debajo de 9,0 mg/dl era valorada, pero, en los d&#237;as de hoy, sabemos que cualquier grado de anemia puede empeorar la evoluci&#243;n del enfermo portador de IC. El an&#225;lisis conjunto de varios estudios documenta que la disminuci&#243;n de 1g/dl de hemoglobina (Hb) aumenta la mortalidad en 15,8%. Identificar los pacientes que presentan anemia entre los portadores de IC, as&#237; como la etiolog&#237;a del proceso an&#233;mico y adoptar terap&#233;utica espec&#237;fica adecuada, pueden modificar la evoluci&#243;n de los pacientes con IC. Mientras tanto, en un metaan&#225;lisis, Groonweld et al<sup>4</sup> no identificaron el real efecto de la correcci&#243;n de la anemia en la reducci&#243;n de mortalidad y sugirieron que nuevos estudios son necesarios<sup>4-6</sup>.</p>
      <p>La anemia puede ser la causa de la IC, pero frecuentemente ocurre como consecuencia. La fisiopatolog&#237;a de la anemia en los pacientes con IC es compleja y ha sido motivo de diversos estudios. Entre los mecanismos envueltos en su g&#233;nesis, est&#225;n: deficiencia en la producci&#243;n de eritropoyetina o resistencia a la eritropoyetina, hemodiluci&#243;n, activaci&#243;n neurohumoral, estado proinflamatorio (producci&#243;n de citoninas - IL 1,6 y 18) y deficiencia de hierro. Algunos f&#225;rmacos utilizados en el tratamiento de la IC pueden tambi&#233;n causar anemia, como los inhibidores de la enzima de conversi&#243;n de angiotensina, los bloqueadores de los receptores de angiotensina I y el carvedilol, pues provocan inhibici&#243;n de la producci&#243;n de eritropoyetina<sup>6-7</sup>. Estudios revelan que disfunci&#243;n renal, disminuci&#243;n del &#237;ndice de masa corporal, edad avanzada, sexo femenino y disfunci&#243;n ventricular son factores que est&#225;n relacionados con mayor incidencia de la anemia<sup>7</sup>.</p>
      <p>La prevalencia de la anemia depende de la poblaci&#243;n estudiada y del nivel de la IC, seg&#250;n estudios que muestran la incidencia de 9,0 % a 79,1%6<sup>-13</sup>, siendo m&#225;s frecuente en los subgrupos de pacientes negros y a&#241;osos. La Organizaci&#243;n Mundial de la Salud define anemia en los hombres para valores de hemoglobina &lt; 13,0 g/dl y en las mujeres &lt; 12 g/dl. Sin embargo, hasta el momento, no hay datos que permitan indicar el n&#250;mero de hemoglobina para los pacientes con IC. En un estudio que comprendi&#243; 1.061 pacientes, Horowich y cols<sup>11</sup>. documentaron que cuanto menor es el &#237;ndice de Hb, mayor es la mortalidad. En ese estudio, se observ&#243; que, para las franjas de hemoglobina &lt; 12,5 g/dl, entre 12,3 y 13,6 g/dl, entre 13,7 y 14,8 g/dl y &gt; 14,8 g/dl, la mortalidad es, respectivamente, 44,4%, 36,1% 28,6% y 25,6%<sup>11</sup>.</p>
      <p>La anemia en la IC viene siendo estudiada por varios investigadores que evaluaron la prevalencia y el impacto en el pron&#243;stico, mientras tanto, pocos estudios evaluaron la etiolog&#237;a. La anemia ferrop&#233;nica ocurre por disminuci&#243;n de la s&#237;ntesis de la hemoglobina por deficiencia de hierro y afecta 2/3 de la poblaci&#243;n mundial, siendo la principal causa de anemia en el Brasil<sup>14,15</sup>. Por lo tanto, ya sea por disponibilidad insuficiente de hierro, por baja utilizaci&#243;n de las propias reservas o por aporte insuficiente de hierro, la anemia ferrop&#233;nica es una entidad que despierta inter&#233;s en ese tipo de paciente. El diagn&#243;stico de deficiencia de hierro es hecho cuando la concentraci&#243;n s&#233;rica de ferritina es menor que 100 ng/ml y la saturaci&#243;n de transferrina es menor que 20%<sup>15</sup>.</p>
      <p>Procuramos en este estudio evaluar la presencia de anemia en portadores de IC avanzada hospitalizados para compensaci&#243;n. Fueron comparadas las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de los pacientes con anemia y sin anemia, y se procur&#243; determinar la incidencia de anemia ferrop&#233;nica en el grupo de pacientes an&#233;micos.</p>
      <p>
        <bold>Material y m&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Fueron seleccionados, de forma prospectiva y consecutiva, pacientes con IC avanzada, clase funcional IV y que fueron hospitalizados para compensaci&#243;n de la insuficiencia card&#237;aca.</p>
      <p>Son internados en el Hospital los pacientes con IC que no compensaron o no mejoraron con el tratamiento administrado en el Servicio de Emergencia del <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o</italic>, habiendo, de esa forma, una selecci&#243;n de los pacientes m&#225;s graves. Todos los pacientes fueron evaluados cl&#237;nicamente y sometidos a evaluaci&#243;n de laboratorio que inclu&#237;a hemograma, hematocrito, dosaje de urea, creatinina, sodio, potasio y BNP. En la caracterizaci&#243;n de la presencia de congesti&#243;n, utilizamos los siguientes criterios, siendo necesaria la presencia de, por lo menos, dos de ellos: estasis yugular, estertores pulmonares, edema en regi&#243;n sacra, edema de miembros inferiores o hepatomegalia.</p>
      <p>Fueron incluidos en el estudio pacientes mayores de 18 a&#241;os y con fracci&#243;n de eyecci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo (FEVI) <underline>&lt;</underline> 45%. La anemia fue definida como valores de hemoglobina &lt; 12 g/dl para ambos sexos. Para los pacientes que presentaban anemia, fueron solicitados ex&#225;menes de laboratorio para evaluar la etiolog&#237;a de la anemia (dosaje de hierro s&#233;rico, ferritina, saturaci&#243;n de hierro y capacidad de ligaz&#243;n del hierro). Clasificamos como portadores de anemia ferrop&#233;nica los siguientes perfiles: concentraci&#243;n de ferritina s&#233;rica menor que 100 ng/ml y saturaci&#243;n de transferrina menor que 20%.</p>
      <p>Fueron excluidos pacientes con causa evidente de sangrado, portadores de otras enfermedades neopl&#225;sicas, inflamatorias e infecciosas cr&#243;nicas, pacientes sometidos a cirug&#237;a que hicieron uso de hierro o recibieron transfusi&#243;n sangu&#237;nea en los &#250;ltimos tres meses.</p>
      <p>Se compararon los datos cl&#237;nicos y de laboratorio y los de la evoluci&#243;n de los pacientes con y sin anemia.</p>
      <p>Para la identificaci&#243;n de la etiolog&#237;a de la insuficiencia card&#237;aca, utilizamos los siguientes criterios:</p>
      <disp-quote>
        <p>1. Isqu&#233;mica: &#225;rea inactiva en el electrocardiograma, historia de revascularizaci&#243;n del miocardio u obstrucci&#243;n coronaria demostrada por cineangiocoronariograf&#237;a.</p>
        <p>2. Chag&#225;sica: serolog&#237;a reactiva por el m&#233;todo de ELISA o inmunofluorescencia indirecta.</p>
        <p>3. Hipertensiva: historia de hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica que descarte otras causas para miocardiopat&#237;a.</p>
        <p>4. Valvulopat&#237;a: alteraci&#243;n valvular primaria precediendo a la miocardiopat&#237;a y descartando otras causas.</p>
        <p>5. Alcoh&#243;lica: pacientes que relataron ingesti&#243;n de bebida alcoh&#243;lica en grandes cantidades por m&#225;s de diez a&#241;os y excluyeron otras causas.</p>
      </disp-quote>
      <p>Para el an&#225;lisis estad&#237;stico, fueron utilizados los test t de Student, exacto de Fisher, Qui-cuadrado y el programa SPSS. Fue considerado significante p &lt; 0,05. Las curvas de supervivencia fueron hechas con el modelo de Kaplan-Meier y comparadas por el m&#233;todo de Log-Rank. El riesgo relativo (IC 95%) fue calculado por la regresi&#243;n de Cox.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Fueron incluidos 99 pacientes con IC avanzada en el per&#237;odo de junio a octubre de 2007. La edad media (DP) de la poblaci&#243;n estudiada fue de 58 a&#241;os (14,5), 61 pacientes (61,6%) eran del sexo masculino, y la FEVI media fue de 25,6% (8,8). Los pacientes que recibieron alta fueron controlados por un per&#237;odo medio de 10,8 meses<sup>8,9</sup>. En la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>, presentamos las principales caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y de laboratorio de la poblaci&#243;n estudiada.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0524-00118-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La anemia estuvo presente en 34 pacientes (34,3%). Los an&#233;micos eran m&#225;s a&#241;osos (64,1 &#177; 15,6 a&#241;os <italic>vs</italic> 54,8 &#177; 12,9 a&#241;os p=0,004), ten&#237;an la funci&#243;n renal m&#225;s comprometida (creatinina s&#233;rica 1,9 &#177; 1 mg/dl <italic>vs</italic> 1,5 + 0,5 mg/dl p=0,018), niveles de BNP m&#225;s elevados (2.077,4 &#177; 1.979,4 pg/ml <italic>vs</italic> 1.212,56 &#177; 1.080,6 pg/ml p=0,026) que los no an&#233;micos. En la <xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>, presentamos las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y de laboratorio de los pacientes de acuerdo con la presencia o no de anemia.</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0524-00118-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En el estudio de la etiolog&#237;a de la anemia, 38,24 % presentaban deficiencia de hierro y fueron diagnosticados como portadores de anemia ferrop&#233;nica. La presencia de congesti&#243;n ocurri&#243; en 88% del total de pacientes internados, pero 97% de los pacientes an&#233;micos eran hipervol&#233;micos (<xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>). Entre los pacientes an&#233;micos con hipervolemia en el comienzo de la internaci&#243;n y que recibieron alta con mejora de la congesti&#243;n, apenas 25% presentaron mejora de la anemia (nivel de hemoglobina <underline>&gt;</underline> 12 g/dl). Para esos pacientes, no hubo diferencia significativa entre el nivel de hemoglobina (Hb inicial 10,9 g/dl &#177; 1 <italic>vs</italic> Hb final 10,8 g/dl &#177; 1,2 p=0,82) y hematocrito inicial y final (34,6 g/dl &#177; 3 <italic>vs</italic> 34,5 g/dl &#177; 4, respectivamente, p=0,91)</p>
      <p>Fue realizado an&#225;lisis multivariado con las siguientes variables: BNP, edad, etiolog&#237;a, funci&#243;n renal, FEVI y presencia o no de anemia. Ese an&#225;lisis revel&#243; que la anemia fue el &#250;nico marcador independiente de mal pron&#243;stico en el grupo estudiado. La mortalidad (<xref ref-type="fig" rid="g1-body3">Gr&#225;fico 1</xref>), a lo largo del control total de los pacientes an&#233;micos, fue de 47% <italic>vs</italic> 24,6% de los no an&#233;micos, riesgo relativo de 2,54, p=0,016 y IC 95% (1,19 - 5,44).</p>
      <fig id="g1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0524-00118-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Nuestros hallazgos revelan que la prevalencia de la anemia en los pacientes portadores de IC avanzada es alta. El grupo estudiado presentaba caracter&#237;sticas compatibles con pacientes portadores de IC avanzada. Todos estaban en clase funcional IV, pose&#237;an FEVI muy disminuida, la mayor&#237;a necesitaba droga vasoactiva para compensaci&#243;n, y el BNP medio era muy elevado. En la comparaci&#243;n entre las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de los an&#233;micos con los no an&#233;micos, pudimos verificar que los pacientes an&#233;micos eran m&#225;s a&#241;osos, ten&#237;an la funci&#243;n renal m&#225;s deteriorada y los niveles de BNP plasm&#225;tico m&#225;s elevados.</p>
      <p>En cuanto a la incidencia, constatamos anemia en 34,3% de los pacientes graves internados para compensaci&#243;n de IC. Ese n&#250;mero es mayor que los descriptos en los estudios que eval&#250;an poblaciones ambulatorias o en los grandes ensayos cl&#237;nicos que muestran incidencia media de alrededor de 15%<sup>4,7</sup>. Mientras tanto, la incidencia es semejante a la de los registros y cohortes de pacientes hospitalizados. Silva et al<sup>16</sup> relataron anemia en 32% de los casos internados para compensaci&#243;n. Young et al<sup>17</sup> en el Registro OPTIMIZE-HF estudiaron 49.612 pacientes y revelaron anemia en 50% de los casos. En el estudio STAMINA-HF, con 1.076 pacientes incluidos, hubo prevalencia de anemia en 34% de los casos<sup>18</sup>. En un metaan&#225;lisis con 153.180 pacientes hospitalizados para compensaci&#243;n, fue evidenciado que 37,2% de los pacientes eran an&#233;micos<sup>4</sup>. Sales et al<sup>10</sup>, en Rio de Janeiro, en el estudio EPICA, encontraron anemia en 62,6% de los pacientes hospitalizados. La mayor incidencia de anemia en los pacientes hospitalizados, pacientes m&#225;s graves que los evaluados en ambulatorio, est&#225; de acuerdo con la idea de que la anemia sea un marcador de enfermedad m&#225;s grave.</p>
      <p>En cuanto a las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de los pacientes con anemia, nuestros datos no difieren mucho de los descriptos en la literatura. La relaci&#243;n entre disfunci&#243;n renal y anemia es encontrada en casi todos los estudios, as&#237; como el hallazgo de que la edad es factor de riesgo para la aparici&#243;n de la anemia. La manifestaci&#243;n cl&#237;nica m&#225;s acentuada es tambi&#233;n un hallazgo usual en los estudios. Nuestros datos est&#225;n tambi&#233;n de acuerdo con los datos publicados que muestran que la evoluci&#243;n en los pacientes an&#233;micos es peor que en los no an&#233;micos.</p>
      <p>La etiopatogenia de la anemia es compleja, con varios factores envueltos. En este estudio, pudimos verificar que la deficiencia de hierro fue un factor frecuente y que 38,24% de los pacientes con anemia presentaban alg&#250;n tipo de alteraci&#243;n en los dep&#243;sitos de hierro. Es interesante notar que, a pesar de que la mayor&#237;a de los pacientes presentaba hipervolemia, no hubo aumento de los niveles de hemoglobina y del hematocrito despu&#233;s de la compensaci&#243;n, sugiriendo que la hemodiluci&#243;n no represent&#243; un factor principal en la etiolog&#237;a de la anemia en ese grupo de pacientes. Por lo tanto, el papel de la hemodiluci&#243;n precisa ser mejor evaluado en ese tipo de paciente.</p>
      <p>La causa de la anemia es compleja con participaci&#243;n conjunta de varios factores patogen&#233;ticos<sup>1-5,9,17,19-22</sup>. Se destacan como elementos importantes la deficiencia de hierro, el proceso inflamatorio sist&#233;mico de la IC y la disfunci&#243;n renal, que participan con intensidad variable seg&#250;n la caracter&#237;stica de la poblaci&#243;n estudiada. En el estudio de Nanas et al<sup>23</sup>, en que fueron excluidos pacientes con niveles de creatinina encima de 3,0 mg/dl, la principal causa de anemia fue la deficiencia de hierro. Cuando se excluyeron los pacientes con insuficiencia renal, la depleci&#243;n de hierro y la deficiencia de otros factores relacionados con la producci&#243;n de hemoglobina, como la vitamina B12 y el &#225;cido f&#243;lico, surgen como factores causales m&#225;s frecuentes. En el estudio realizado por Silva et al<sup>16</sup>, 1/3 de los pacientes con anemia ten&#237;an deficiencia de factores hemat&#237;nicos (hierro, vitamina B12 y &#225;cido f&#243;lico).</p>
      <p>Otros autores no encontraron la misma frecuencia de alteraciones hemat&#237;nicas. Opasich et al<sup>24</sup>, en una revisi&#243;n sobre anemia en la IC, llaman la atenci&#243;n hacia el bloqueo de la eritropoyetina, cuyo elemento principal es el proceso inflamatorio sist&#233;mico. Ezekowitz et al<sup>19</sup> demostraron que, en 58% de los casos de anemia, la anemia tuvo caracter&#237;sticas de enfermedad cr&#243;nica. Como podemos verificar, la causa de la anemia es bastante variable y dependiente de las caracter&#237;sticas de la poblaci&#243;n en que es analizada.</p>
      <p>La etiopatogenia de la anemia gana importancia cuando se discute la terap&#233;utica. No sabemos si la anemia es solamente un marcador de mayor compromiso de la IC, si es responsable por la peor evoluci&#243;n o ambos. La depleci&#243;n de hierro encontrada en nuestros pacientes procede, probablemente, de varios factores encontrados en los portadores de IC: inapetencia que reduce la ingesti&#243;n de hierro; inflamaci&#243;n con elevaci&#243;n de TNF-alfa que inhibe la absorci&#243;n de hierro; p&#233;rdidas como consecuencia del uso frecuente de aspirina, en el caso de cardiomiopat&#237;a isqu&#233;mica. La reposici&#243;n de hierro probablemente podr&#237;a revertir ese cuadro. En el trabajo de Okonko et al<sup>25</sup> con reposici&#243;n aislada de hierro, ocurri&#243; un aumento medio de 0,5 g/dl de hemoglobina. En el trabajo de Bolger et al<sup>26</sup>, el aumento en la hemoglobina fue de 1,2 g/dl. En ambos estudios, se document&#243; mejora de la anemia con mejora sintom&#225;tica y de la capacidad f&#237;sica, pero sin impacto significativo en la mortalidad. Es importante resaltar que ambos ten&#237;an casu&#237;stica peque&#241;a.</p>
      <p>De manera general, debemos considerar, en el momento de la terap&#233;utica, que la insuficiencia renal es prevalente entre los pacientes con IC y que, en muchos casos, la reposici&#243;n de hierro aislada puede no ser muy efectiva. Se observa, en la literatura, que los mejores resultados del tratamiento han sido obtenidos con el empleo de la eritropoyetina y con la reposici&#243;n de hierro, document&#225;ndose reducci&#243;n en los s&#237;ntomas, en las rehospitalizaciones y en la mortalidad<sup>16,20,21,24</sup>. Es importante resaltar que los estudios fueron constituidos por peque&#241;o n&#250;mero de casos y que un gran estudio es necesario para confirmar esos hallazgos. En cuanto al papel de la reposici&#243;n de hierro, tenemos en andamiento el estudio brasile&#241;o IRON-HF, que podr&#225; responder algunas de las dudas en cuanto a su eficacia.</p>
      <p>Debemos considerar que, en los pacientes con IC, la anemia es un hallazgo frecuente que acent&#250;a las manifestaciones cl&#237;nicas de la IC y est&#225; asociada al empeoramiento del pron&#243;stico. El tratamiento de la anemia aun no es consensual, pero los pacientes sin anemia evolucionan mejor que los an&#233;micos. Crecen las evidencias de que con la correcci&#243;n es posible modificar la evoluci&#243;n, pero aun precisamos evidencias m&#225;s consistentes.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de post-grado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
