<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">PWCyNjqxc93YrNTsb9Dbprh</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00013</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001400013</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500413</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000113</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Hipertens&#227;o arterial e sua correla&#231;&#227;o com alguns fatores de risco em cidade brasileira de pequeno porte</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nascente</surname>
            <given-names>Fl&#225;via Miquetichuc Nogueira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Jardim</surname>
            <given-names>Paulo C&#233;sar Brand&#227;o Veiga</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Peixoto</surname>
            <given-names>Maria do Ros&#225;rio Gondim</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Monego</surname>
            <given-names>Estelamaris Tronco</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moreira</surname>
            <given-names>Humberto Graner</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Vitorino</surname>
            <given-names>Priscila Valverde de Oliveira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Souza</surname>
            <given-names>Weimar Kunz Sebba Barroso de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Scala</surname>
            <given-names>Luiz Naz&#225;rio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Mato Grosso</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Mato Grosso</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Goi&#226;nia</named-content>
          <named-content content-type="state">Goi&#225;s</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Goi&#225;s</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Liga de Hipertens&#227;o Arterial </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>502</fpage>
      <lpage>509</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>27</day>
          <month>04</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>22</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>07</day>
          <month>05</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A hipertens&#227;o arterial (HA) &#233; um problema de sa&#250;de que atinge um grande n&#250;mero de hipertensos n&#227;o diagnosticados ou n&#227;o tratados adequadamente e que possui um alto &#237;ndice de abandono ao tratamento. OBJETIVO: Estimar a preval&#234;ncia da HA e sua correla&#231;&#227;o com alguns fatores de risco cardiovasculares na popula&#231;&#227;o adulta de Firmin&#243;polis-GO. M&#201;TODOS: Estudo descritivo, observacional e transversal com base populacional, amostra aleat&#243;ria simples (&gt; 18 anos): question&#225;rios padronizados com medidas de press&#227;o arterial (crit&#233;rio de HA &gt; 140 x 90 mmHg), peso, altura, &#237;ndice de massa corporal (IMC) e circunfer&#234;ncia da cintura (CC). Dados armazenados (Microsoft Acess) e analisados pelo Epi-info. RESULTADOS: Investigados 1.168 indiv&#237;duos, com predom&#237;nio de mulheres. Sexo feminino - 63,2% com m&#233;dia de idade entre 43,2 &#177; 14,9 anos. Preval&#234;ncia de sobrepeso em 33,7% e obesidade em 16,0% dos indiv&#237;duos. Preval&#234;ncia de CC alterada em 51,8% e de tabagismo em 23,2%. Sedentarismo no trabalho e no lazer presente em 67,6% e em 64,8% dos indiv&#237;duos, respectivamente, com propor&#231;&#227;o maior entre as mulheres. Etilismo em 33,3% da amostra. A preval&#234;ncia de HA foi de 32,7%, em maior n&#250;mero entre os homens (35,8%) do que entre as mulheres (30,9%). Encontrada correla&#231;&#227;o positiva da HA com IMC, CC e faixa et&#225;ria. Correla&#231;&#227;o negativa de HA e escolaridade, com 18,2% de hipertensos com nove anos ou mais de estudo. CONCLUS&#195;O: Encontrada alta preval&#234;ncia de HA, excesso de peso e CC. O sexo feminino representou fator de prote&#231;&#227;o para o risco de HA. Encontradas correla&#231;&#227;o positiva da HA com IMC, CC, e faixa et&#225;ria e correla&#231;&#227;o negativa com escolaridade.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Hipertens&#227;o</kwd>
        <kwd>fatores de risco</kwd>
        <kwd>adulto</kwd>
        <kwd>preval&#234;ncia</kwd>
        <kwd>mulheres</kwd>
        <kwd>Goi&#225;s</kwd>
        <kwd>Brasil</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>27</day>
        <month>08</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> HIPERTENS&#195;O ARTERIAL SIST&#202;MICA </p>
    <p>
      <bold>Hipertens&#227;o arterial e sua correla&#231;&#227;o com alguns fatores de risco em cidade brasileira de pequeno porte</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Fl&#225;via Miquetichuc Nogueira Nascente<sup>I</sup>; Paulo C&#233;sar Brand&#227;o Veiga Jardim<sup>I</sup>; Maria do Ros&#225;rio Gondim Peixoto<sup>I</sup>; Estelamaris Tronco Monego<sup>I</sup>; Humberto Graner Moreira<sup>I</sup>; Priscila Valverde de Oliveira Vitorino<sup>I</sup>; Weimar Kunz Sebba Barroso de Souza<sup>I</sup>; Luiz Naz&#225;rio Scala<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Liga de Hipertens&#227;o Arterial da Universidade Federal de Goi&#225;s, Goi&#226;nia, Goi&#225;s - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade Federal de Mato Grosso</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="correspbaixo">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A hipertens&#227;o arterial (HA) &#233; um problema de sa&#250;de que atinge um grande n&#250;mero de hipertensos n&#227;o diagnosticados ou n&#227;o tratados adequadamente e que possui um alto &#237;ndice de abandono ao tratamento. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Estimar a preval&#234;ncia da HA e sua correla&#231;&#227;o com alguns fatores de risco cardiovasculares na popula&#231;&#227;o adulta de Firmin&#243;polis-GO. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudo descritivo, observacional e transversal com base populacional, amostra aleat&#243;ria simples (<underline>&gt;</underline> 18 anos): question&#225;rios padronizados com medidas de press&#227;o arterial (crit&#233;rio de HA <underline>&gt;</underline> 140 x 90 mmHg), peso, altura, &#237;ndice de massa corporal (IMC) e circunfer&#234;ncia da cintura (CC). Dados armazenados (<italic>Microsoft Acess</italic>) e analisados pelo <italic>Epi-info</italic>. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Investigados 1.168 indiv&#237;duos, com predom&#237;nio de mulheres. Sexo feminino - 63,2% com m&#233;dia de idade entre 43,2 &#177; 14,9 anos. Preval&#234;ncia de sobrepeso em 33,7% e obesidade em 16,0% dos indiv&#237;duos. Preval&#234;ncia de CC alterada em 51,8% e de tabagismo em 23,2%. Sedentarismo no trabalho e no lazer presente em 67,6% e em 64,8% dos indiv&#237;duos, respectivamente, com propor&#231;&#227;o maior entre as mulheres. Etilismo em 33,3% da amostra. A preval&#234;ncia de HA foi de 32,7%, em maior n&#250;mero entre os homens (35,8%) do que entre as mulheres (30,9%). Encontrada correla&#231;&#227;o positiva da HA com IMC, CC e faixa et&#225;ria. Correla&#231;&#227;o negativa de HA e escolaridade, com 18,2% de hipertensos com nove anos ou mais de estudo. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Encontrada alta preval&#234;ncia de HA, excesso de peso e CC. O sexo feminino representou fator de prote&#231;&#227;o para o risco de HA. Encontradas correla&#231;&#227;o positiva da HA com IMC, CC, e faixa et&#225;ria e correla&#231;&#227;o negativa com escolaridade. (Arq Bras Cardiol. 2010; [online]. ahead print, PP.0-0)</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Hipertens&#227;o, fatores de risco, adulto, preval&#234;ncia, mulheres, Goi&#225;s, Brasil.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A hipertens&#227;o arterial (HA) representa grave problema de sa&#250;de no pa&#237;s. Isso n&#227;o se deve apenas &#224; elevada preval&#234;ncia, mas tamb&#233;m &#224; grande parcela de indiv&#237;duos hipertensos n&#227;o diagnosticados, n&#227;o tratados adequadamente ou, ainda, pelo alto &#237;ndice de abandono ao tratamento<sup>1</sup>.</p>
    <p>Al&#233;m de representar um fator de risco independente e cont&#237;nuo para a doen&#231;a cardiovascular<sup>2</sup>, a incid&#234;ncia de HA tem aumentado, segundo dados obtidos em inqu&#233;ritos populacionais realizados no Brasil, e seu valor varia entre 22,3% e 43,9%<sup>3</sup>.</p>
    <p>No Brasil, as doen&#231;as cardiovasculares foram respons&#225;veis pela maior propor&#231;&#227;o de &#243;bitos nas &#250;ltimas d&#233;cadas, e configuraram-se como a principal causa de morte a partir dos 40 anos de idade. Foram registrados 283.927 &#243;bitos por problemas do aparelho circulat&#243;rio em 2005, ou seja, 32,2% das mortes nesse ano<sup>3,4</sup>.</p>
    <p>A preval&#234;ncia de HA encontrada em estudo realizado em Goi&#226;nia - "Preval&#234;ncia de HA e alguns fatores de risco" - foi de 36,4%e revela maior n&#250;mero entre os homens (41,8%) do que entre as mulheres (31,8%)<sup>5</sup>.</p>
    <p>H&#225; fatores ambientais, comportamentais e gen&#233;ticos que possuem uma grande participa&#231;&#227;o no desenvolvimento da HA<sup>6</sup>. O estilo de vida e h&#225;bitos alimentares inadequados representam os principais respons&#225;veis pela carga de doen&#231;as no mundo.</p>
    <p>Estudos epidemiol&#243;gicos t&#234;m associado a HA a diversas caracter&#237;sticas sociodemogr&#225;ficas (faixa et&#225;ria, grupo &#233;tnico, n&#237;vel socioecon&#244;mico), consumo de &#225;lcool, ingest&#227;o de s&#243;dio, estresse, diabete, obesidade e sedentarismo. Alguns fatores de risco (tabagismo e dislipidemias) podem interagir com a PA e aumentar o risco de desenvolvimento de doen&#231;as cardiovasculares<sup>7,8</sup>.</p>
    <p>Pelo menor n&#250;mero de informa&#231;&#245;es sobre HA e outros fatores de risco cardiovascular em cidades de tamanho menor, considerou-se oportuno estudar este tema em uma cidade de pequeno porte e de caracter&#237;sticas rurais, situada no interior do estado de Goi&#225;s.</p>
    <p>Dados dessa popula&#231;&#227;o recentemente publicados<sup>9</sup> confirmaram a alta preval&#234;ncia de indiv&#237;duos com excesso de peso (sobrepeso e obesidade) e a correla&#231;&#227;o positiva desses &#237;ndices antropom&#233;tricos com a HA. Neste artigo, apresentamos informa&#231;&#245;es adicionais sobre o tema com enfoque no conjunto dos fatores relacionados &#224; press&#227;o arterial elevada, inclusive com a verifica&#231;&#227;o da influ&#234;ncia de outros fatores na rela&#231;&#227;o entre a PA e excesso de peso por meio da an&#225;lise multivariada.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Trata-se de um estudo descritivo, observacional e transversal de base populacional em Firmin&#243;polis, cidade de 9.666 habitantes, localizada no interior do Estado de Goi&#225;s. O estudo incluiu uma amostra de adultos <underline>&gt;</underline> 18 anos, residentes na zona urbana do munic&#237;pio no ano de 2002.</p>
    <p>Foram utilizados para este projeto parte dos dados do "Estudo de Preval&#234;ncia e do conhecimento da HA e alguns Fatores de Risco em uma Regi&#227;o do Brasil - Projeto Centro-Oeste de Pesquisa". O projeto original foi aprovado e financiado pelo CNPq (Conselho Nacional de Desenvolvimento Cient&#237;fico e Tecnol&#243;gico) e foi realizado pelas equipes da Liga de Hipertens&#227;o Arterial da Universidade Federal de Goi&#225;s (LHA/UFG) e da Universidade Federal de Mato Grosso (UFMT). Esse projeto foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa Humana e Animal do Hospital das Cl&#237;nicas da UFG, sob o n&#250;mero 033/2001. Todas as pessoas que participaram da pesquisa assinaram o Termo de Consentimento Livre e Esclarecido (TCLE).</p>
    <p>O c&#225;lculo do tamanho da amostra foi efetuado considerando-se uma popula&#231;&#227;o de 9.666 habitantes<sup>10</sup>, a preval&#234;ncia de hipertens&#227;o arterial de 25%<sup>11</sup>, intervalo de confian&#231;a de 95% e erro de estima&#231;&#227;o de 10%, obtendo-se um n=1.030. A esse total, foram acrescidos 20% para cobrir eventuais perdas (n=1.236). A amostra efetivamente estudada constituiu-se de 1.168 indiv&#237;duos maiores de 18 anos (430 homens e 738 mulheres).</p>
    <p>O tamanho da amostra permitiu estimar a preval&#234;ncia de hipertens&#227;o no munic&#237;pio de Firmin&#243;polis com erro m&#225;ximo de 3,8% e 2,9% para homens e mulheres, respectivamente. A amostragem probabil&#237;stica, utilizada neste estudo, garante a representatividade de todos os elementos da popula&#231;&#227;o.</p>
    <p>Com a finalidade de se evitar o vi&#233;s do observador, para a medida da PA foram utilizados aparelhos semiautom&#225;ticos da marca OMRON-HEM 705 CP, que foram aferidos periodicamente contra um aparelho de coluna de merc&#250;rio<sup>5</sup>. A LHA/UFG possui em seu quadro de rotinas, uma norma que &#233; a avalia&#231;&#227;o a cada seis meses de todos os aparelhos de aferi&#231;&#227;o da PA. Com rela&#231;&#227;o aos aparelhos digitais semiautom&#225;ticos, a verifica&#231;&#227;o ocorre mais ami&#250;de (bimensal). Ainda assim, antes de iniciar a pesquisa em Firmin&#243;polis, todos os aparelhos de PA utilizados foram submetidos a uma nova reavalia&#231;&#227;o. A t&#233;cnica para medida da PA seguiu a recomenda&#231;&#227;o do <italic>Joint National Committee</italic> 7<sup>12</sup>.</p>
    <p>Foi definido como hipertenso o indiv&#237;duo que apresentou PAS <underline>&gt;</underline> 140mmHg e/ou PAD <underline>&gt;</underline> 90mmHg, ou indiv&#237;duos que estavam em uso de medica&#231;&#227;o anti-hipertensiva. A PA foi aferida por duas vezes, uma no in&#237;cio e outra ao final da entrevista, sempre adotando um intervalo m&#237;nimo de cinco minutos. Para fins de an&#225;lise, considerou-se a segunda medida da PA.</p>
    <p>Os indiv&#237;duos foram pesados em posi&#231;&#227;o ortost&#225;tica com os bra&#231;os estendidos ao longo do corpo, descal&#231;os e com roupas leves. Foi utilizada balan&#231;a da marca PLENA, modelo GIANT LITHIUM, com capacidade m&#225;xima de 150 kg e precis&#227;o de 100 g<sup>5</sup>. Para obten&#231;&#227;o da altura, os investigados encontravam-se descal&#231;os e foi utilizado estadi&#244;metro da marca SECCA, modelo 206, com precis&#227;o de 0,1 cm<sup>5</sup>.</p>
    <p>Para o c&#225;lculo do &#237;ndice de massa corporal (IMC), utilizou-se o peso do indiv&#237;duo (em quilogramas) dividido pela sua altura (em metros) ao quadrado. Os valores de IMC foram classificados em: IMC &lt; 24,9 kgm<sup>2</sup> (baixo peso/normal); IMC de 25 a 29,9 (sobrepeso) e IMC <underline>&gt;</underline> 30 kgm<sup>2</sup> (obesidade)<sup>13</sup>.</p>
    <p>Para medir a circunfer&#234;ncia da cintura (CC), foi utilizada fita m&#233;trica inextens&#237;vel, com o paciente em p&#233;, ereto e com os bra&#231;os soltos ao longo do corpo, usando o m&#237;nimo de roupa. A CC foi medida no plano horizontal no ponto m&#233;dio entre a crista il&#237;aca lateral e a &#250;ltima costela. Quanto ao risco de complica&#231;&#245;es metab&#243;licas, a CC foi classificada em: normal, aumentada e muito aumentada de acordo com os valores &lt; 94 cm, entre 94 e 102 cm e &gt; 102 cm para homens; e &lt; 80 cm, entre 80 e 88 cm e &gt; 88 cm, para mulheres respectivamente<sup>13</sup>.</p>
    <p>Outras vari&#225;veis foram coletadas por meio de question&#225;rio padronizado e validado, em rela&#231;&#227;o a: idade, sexo, escolaridade (anos de estudo), situa&#231;&#227;o conjugal (com ou sem companheiro), renda familiar (em sal&#225;rios m&#237;nimos) e h&#225;bitos de vida (tabagismo, etilismo e sedentarismo).</p>
    <p>As vari&#225;veis relativas aos h&#225;bitos de vida foram: tabagismo (fuma, nunca fumou ou ex-fumante); etilismo (consumo ou n&#227;o de bebida alco&#243;lica, independente da quantidade e frequ&#234;ncia) e sedentarismo (atividade f&#237;sica no lazer e no trabalho).</p>
    <p>A atividade f&#237;sica no lazer foi classificada como: sedent&#225;rio (quando a maior parte do tempo livre era usada em atividades com pouco gasto cal&#243;rico, como assistir &#224; televis&#227;o, utilizar computador etc.); leve (quando na maior parte do tempo realizava atividades como andar de bicicleta, correr ou realizar algum esporte) e moderada (quando identificava um esportista, cujo tempo livre era utilizado em treinos para competi&#231;&#227;o, corridas ou outro esporte).</p>
    <p>A atividade f&#237;sica no trabalho foi classificada como: sedent&#225;rio (quando passa a maior parte do tempo sentado ou executa atividades de pequeno esfor&#231;o f&#237;sico); leve/moderada (enquanto trabalha caminha bastante, com possibilidade de levantar ou carregar objetos pesados) e intensa (exerce trabalho extenuante, requer carregar objetos pesados).</p>
    <p>Ap&#243;s a coleta, os dados foram digitados em duplicata utilizando-se o programa <italic>Microsoft Office Access</italic>. O banco de dados final foi analisado utilizando-se o programa <italic>Epi-info</italic>, vers&#227;o 3.3.2.O teste de qui-quadrado foi aplicado para verifica&#231;&#227;o da correla&#231;&#227;o entre as vari&#225;veis (vari&#225;veis nominais categ&#243;ricas), sendo realizada regress&#227;o log&#237;stica simples (bivariada), para avaliar a associa&#231;&#227;o entre HA e as vari&#225;veis independentes. Posteriormente, foram testadas na an&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica m&#250;ltipla as vari&#225;veis que mostraram associa&#231;&#227;o (p &lt; 0,20) na an&#225;lise bivariada<sup>14</sup>. Foram mantidas no modelo final as vari&#225;veis que se associaram ao desfecho (p &lt; 0,05) e n&#237;vel de confian&#231;a de 95%.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Foram investigados 1.168 indiv&#237;duos, o que representou 12,0% da popula&#231;&#227;o do munic&#237;pio. Houve predomin&#226;ncia do sexo feminino, que correspondeu a 63,2% dos entrevistados. A m&#233;dia de idade foi de 43,2 &#177; 14,9 anos, com o m&#237;nimo de 18 e o m&#225;ximo de 78 anos.</p>
    <p>O maior percentual encontrado foi o de indiv&#237;duos na faixa et&#225;ria de 30 a 39 anos com 23,9% do total, tanto para o sexo masculino (21,6%) quanto para o feminino (25,2%). O percentual de idosos com 60 ou mais anos de idade foi de 17,6%.</p>
    <p>Foi encontrada uma preval&#234;ncia de HA em 32,7% da popula&#231;&#227;o. Essa preval&#234;ncia foi maior no sexo masculino (35,8%), quando comparado com o feminino (30,9%), muito embora n&#227;o haja, de acordo com a <xref ref-type="table" rid="aop10910tab01">Tabela 1</xref>, diferen&#231;a significante entre os sexos (p = 0,08).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop10910tab01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0502-00113-gt01.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="aop10910tab01">Tabela 1</xref> mostra que houve correla&#231;&#227;o positiva entre HA e faixa et&#225;ria, sendo a preval&#234;ncia de 14,0% dos 30 aos 39 anos, subindo para 34,6% dos 40 aos 49 anos e chegando a 63,1% nos indiv&#237;duos de 60 anos ou mais (p &lt; 0,001).</p>
    <p>A amostra apresentou 25,2% dos indiv&#237;duos com renda superior a um sal&#225;rio m&#237;nimo <italic>per capita</italic>. De acordo com a <xref ref-type="table" rid="aop10910tab01">Tabela 1</xref>, n&#227;o se detectou uma associa&#231;&#227;o significante entre HA e renda (p = 0,06).</p>
    <p>Da popula&#231;&#227;o estudada, 67,5% afirmaram ter mais de quatro anos de estudo. Houve uma correla&#231;&#227;o negativa entre HA e escolaridade, tanto na popula&#231;&#227;o geral da amostra, quanto na dividida por sexo (p &lt; 0,001). Dos hipertensos, 79,3% tinham at&#233; nove anos de estudo e 18,2% tinham escolaridade igual ou maior a nove anos de estudo (<xref ref-type="table" rid="aop10910tab01">Tabela 1</xref>).</p>
    <p>Ao analisar a situa&#231;&#227;o conjugal, a maioria da popula&#231;&#227;o do estudo informou a presen&#231;a de companheiro (69,0%) e, portanto, conforme dados da <xref ref-type="table" rid="aop10910tab01">Tabela 1</xref>, n&#227;o houve diferen&#231;a estat&#237;stica para a vari&#225;vel situa&#231;&#227;o conjugal em sua correla&#231;&#227;o com HA (p = 0,32).</p>
    <p>A amostra do estudo apresentou 32,9% de indiv&#237;duos tabagistas. Foi encontrada correla&#231;&#227;o significante entre HA e tabagismo (p &lt; 0,001). A <xref ref-type="table" rid="aop10910tab02">Tabela 2</xref> mostra que, proporcionalmente, a preval&#234;ncia de HA foi maior entre os ex-tabagistas (48,8%) e tabagistas (32,9%) do que entre os n&#227;o tabagistas (26,1%).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop10910tab02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0502-00113-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o ao consumo de bebidas alco&#243;licas, 33,3% da popula&#231;&#227;o relatou este h&#225;bito. Foi observada diferen&#231;a significante entre os sexos (homens 51,1% e mulheres 23,1%). Houve associa&#231;&#227;o negativa entre HA e etilismo (p &lt; 0,001), conforme dados da <xref ref-type="table" rid="aop10910tab02">Tabela 2</xref>.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224; atividade f&#237;sica no lazer, os sedent&#225;rios tiveram preval&#234;ncia de hipertens&#227;o de 31,4% e, em rela&#231;&#227;o &#224; atividade f&#237;sica no trabalho, os sedent&#225;rios hipertensos eram 34,09%. Dados da <xref ref-type="table" rid="aop10910tab02">Tabela 2</xref> mostram que em ambas as categorias, entretanto, n&#227;o foi verificada diferen&#231;a significante em rela&#231;&#227;o &#224; HA (p = 0,260 e p = 0,240 respectivamente).</p>
    <p>O IMC indicou que 49,7% dos entrevistados apresentaram excesso de peso (33,7% sobrepeso e 16,0% obesidade). Houve correla&#231;&#227;o positiva entre HA e IMC (p &lt; 0,001). A preval&#234;ncia de hipertensos com sobrepeso foi de 36,5% e de hipertensos com obesidade foi de 54,5% (<xref ref-type="table" rid="aop10910tab02">Tabela 2</xref>).</p>
    <p>Observou-se a CC alterada em 51,9% das pessoas investigadas (24,2% aumentada e 27,7% muito aumentada) e encontrou-se correla&#231;&#227;o positiva entre HA e CC (p &lt; 0,001). A preval&#234;ncia de hipertensos com CC aumentada foi de 33,6% e de hipertensos com CC muito aumentada foi de 50,8% (<xref ref-type="table" rid="aop10910tab02">Tabela 2</xref>).</p>
    <p>Na an&#225;lise bivariada, os <italic>odds ratio</italic> brutos apontaram que idade, escolaridade, tabagismo, etilismo, IMC e CC apresentaram associa&#231;&#227;o positiva com HA (p &lt; 0,001).</p>
    <p>A an&#225;lise de regress&#227;o log&#237;stica m&#250;ltipla explica a influ&#234;ncia independente das vari&#225;veis sociodemogr&#225;ficas, estilo de vida e adiposidade sobre a HA. Os <italic>odds ratio</italic> ajustados mostram que a preval&#234;ncia da HA se associa positivamente ao sexo masculino e aumenta progressivamente com a idade. Foram mantidas associa&#231;&#245;es positivas da HA com IMC (excesso de peso), com CC alterada e negativas com escolaridade. N&#227;o se manteve associa&#231;&#227;o da HA com tabagismo e etilismo. O <italic>odds ratio</italic> para a HA foi cerca de tr&#234;s vezes maior para indiv&#237;duos com sobrepeso, quatro vezes maior para os obesos e cerca de duas vezes maior para valores muito aumentados de CC (<xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0502-00113-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Os resultados deste estudo foram obtidos a partir de uma amostra representativa da popula&#231;&#227;o de adultos, de ambos os sexos, de uma cidade de pequeno porte do interior do Estado de Goi&#225;s.</p>
    <p>Chamou a aten&#231;&#227;o o encontro de uma preval&#234;ncia de 32,7% de pacientes classificados como hipertensos em um n&#250;cleo urbano de pequeno porte. Estes dados s&#227;o semelhantes aos encontrados em cidades de grande porte e corroboram com outros dados, tamb&#233;m de cidades de m&#233;dio e pequeno porte. Dessa maneira verifica-se que as a&#231;&#245;es relacionadas &#224; HA e aos fatores relacionados s&#227;o de fundamental import&#226;ncia pela sua alta preval&#234;ncia, import&#226;ncia social em todas as classes socioecon&#244;micas, grupos culturais, independente da localiza&#231;&#227;o geogr&#225;fica ou da extens&#227;o do aglomerado urbano.</p>
    <p>O estudo de Firmin&#243;polis encontrou, a exemplos de outros<sup>5,15,16</sup>, correla&#231;&#227;o positiva da HA com faixa et&#225;ria, IMC, CC e negativa com escolaridade. O sexo feminino representou fator de prote&#231;&#227;o para o risco de HA.</p>
    <p>&#192; semelhan&#231;a de outros estudos populacionais<sup>17,18</sup>, houve uma associa&#231;&#227;o positiva entre HA e idade, mostrando que esse agravo pode surgir principalmente em indiv&#237;duos mais idosos. Esta popula&#231;&#227;o &#233; exatamente aquela que mais utiliza o sistema de sa&#250;de por ser acometida por m&#250;ltiplas patologias,o que acarreta grandes custos ao sistema e refor&#231;a a necessidade de ado&#231;&#227;o de medidas para promo&#231;&#227;o de sa&#250;de e para controle adequado da doen&#231;a.</p>
    <p>No estudo de Firmin&#243;polis, a preval&#234;ncia de HA foi inversamente proporcional &#224; escolaridade da popula&#231;&#227;o. O n&#237;vel educacional tem sido apontado como o fator socioecon&#244;mico mais importante no estado de sa&#250;de, particularmente na sa&#250;de cardiovascular<sup>19</sup>. A baixa escolaridade est&#225; associada &#224;s maiores taxas de doen&#231;as cr&#244;nicas n&#227;o transmiss&#237;veis, em especial a HA<sup>20</sup>. Desse modo, o grau de escolaridade &#233; elemento essencial a ser considerado na abordagem da popula&#231;&#227;o em rela&#231;&#227;o &#224;s pr&#225;ticas de promo&#231;&#227;o, prote&#231;&#227;o e recupera&#231;&#227;o da sa&#250;de<sup>21</sup>. Alguns estudos transversais de base populacional tamb&#233;m encontraram rela&#231;&#227;o inversa entre escolaridade e preval&#234;ncia de HA<sup>8,18,22,23</sup>.</p>
    <p>No presente estudo, verificou-se que os dados antropom&#233;tricos indicaram um n&#237;tido aumento da preval&#234;ncia de HA &#224; medida que se aumenta o IMC e essa mesma tend&#234;ncia foi observada para a medida da CC.</p>
    <p>A associa&#231;&#227;o entre obesidade e HA tem sido amplamente reconhecida. O excesso de gordura corp&#243;rea ainda &#233; o maior fator isolado relacionado &#224; eleva&#231;&#227;o da PA e &#224; HA<sup>24</sup>, portanto, a obesidade &#233; um dos principais fatores respons&#225;veis pela HA, e v&#225;rios estudos<sup>25,26</sup> demonstraram a rela&#231;&#227;o de causa e efeito entre aumento de massa corporal e eleva&#231;&#227;o da PA.</p>
    <p>Em estudo realizado em S&#227;o Paulo sobre a influ&#234;ncia da distribui&#231;&#227;o da gordura corporal sobre a preval&#234;ncia de HA e outros fatores de risco cardiovascular, verificou-se que os obesos t&#234;m maior predisposi&#231;&#227;o a apresentarem problemas cardiovasculares que indiv&#237;duos de peso normal<sup>27</sup>. Os autores relataram uma preval&#234;ncia de hipertensos com sobrepeso de 23% e de hipertenso com obesidade de 67,1%. Os dados de Firmin&#243;polis confirmam os descritos acima e indicam que mesmo em cidades de pequeno porte, com caracter&#237;sticas urbanas completamente diferentes dos grandes centros, essa correla&#231;&#227;o est&#225; presente.</p>
    <p>Os achados elevados de sobrepeso e obesidade refor&#231;am a necessidade de implementa&#231;&#227;o de medidas objetivas para o seu combate, com vistas &#224; redu&#231;&#227;o da morbidade e da mortalidade por doen&#231;a cardiovascular.</p>
    <p>O estudo de Firmin&#243;polis mostrou que houve um aumento da PA com o aumento da CC. H&#225; uma rela&#231;&#227;o importante entre CC e a probabilidade de aparecimento de eventos cardiovasculares pela deposi&#231;&#227;o de gordura mobiliz&#225;vel na regi&#227;o abdominal<sup>28</sup>. Independente do valor do IMC, o aumento da CC tem sido um fator preditivo de doen&#231;a cardiovascular<sup>1</sup>. H&#225; evid&#234;ncias de que a deposi&#231;&#227;o central de gordura &#233; um marcador importante do risco para doen&#231;as cr&#244;nicas, entre essas a HA. Tais achados s&#227;o constantemente relatados em diferentes estudos<sup>29,30</sup>.</p>
    <p>Em pesquisa realizada em Goi&#226;nia, a respeito da CC e IMC como predisposi&#231;&#227;o para HA, os autores apontaram que a CC est&#225; associada &#224; HA, tanto no sexo masculino, quanto no feminino<sup>31</sup>, corroborando com o estudo de Firmin&#243;polis. Essa correla&#231;&#227;o mostrou-se importante, uma vez que a medida da CC &#233; um m&#233;todo simples, f&#225;cil, de baixo custo e um bom marcador de risco para HA. Esse achado deve ser um est&#237;mulo para a ado&#231;&#227;o dessa t&#233;cnica como rotina no atendimento em todos os servi&#231;os de sa&#250;de com a finalidade da identifica&#231;&#227;o de indiv&#237;duos de maior risco para as doen&#231;as cardiovasculares.</p>
    <p>Vale destacar que, na amostra estudada, o n&#250;mero de mulheres foi maior que o de homens e diferente do esperado pela distribui&#231;&#227;o da popula&#231;&#227;o por sexo. Houve, no momento da coleta dos dados, preocupa&#231;&#227;o com um poss&#237;vel vi&#233;s de sele&#231;&#227;o, mas, no controle sistem&#225;tico da qualidade da pesquisa, foi verificado que esse fato ocorreu ao acaso e se optou por n&#227;o utilizar estrat&#233;gias para a corre&#231;&#227;o dessa diferen&#231;a. Os valores obtidos, entretanto, guardaram signific&#226;ncia estat&#237;stica mesmo ap&#243;s corre&#231;&#227;o para essa diferen&#231;a amostral. Como a frequ&#234;ncia de HA foi maior entre os homens, pode ser aventada a possibilidade de que por este motivo, na popula&#231;&#227;o total haveria a chance de subestima&#231;&#227;o da preval&#234;ncia de hipertens&#227;o, o que n&#227;o invalida, e sim refor&#231;a a import&#226;ncia dos dados obtidos.</p>
    <p>Devemos ressaltar que, para a ado&#231;&#227;o de estrat&#233;gias de preven&#231;&#227;o das DCV, n&#227;o basta conhecermos as preval&#234;ncias isoladas dos fatores de risco, &#233; necess&#225;rio tamb&#233;m conhecermos os fatores que, de maneira independente, est&#227;o relacionadas &#224;s mesmas. Nesse sentido, tivemos, h&#225; alguns anos, a publica&#231;&#227;o de dois estudos de caso-controle que revelaram significativa import&#226;ncia para as popula&#231;&#245;es de todo o mundo e, em particular, para as do nosso continente.</p>
    <p>O primeiro, estudo AFIRMAR<sup>32</sup>, publicado em 2003, desenvolvido em 104 hospitais de 51 cidades brasileiras foi desenhado para avaliar os fatores de risco para um primeiro infarto agudo (IAM) em nosso pa&#237;s. Foram 1.279 pacientes com IAM pareados para sexo e idade com o mesmo n&#250;mero de controles. Nesse foram demonstrados como fatores de risco independentes o tabagismo, a diabete, a obesidade central, a hist&#243;ria familiar, a dislipidemia, a hipertens&#227;o arterial, o menor poder aquisitivo e o menor n&#237;vel de educa&#231;&#227;o, de modo a indicar que o Brasil tem a mesma distribui&#231;&#227;o de risco que o restante do mundo.</p>
    <p>O segundo, estudo INTERHEART<sup>33</sup>, foi mais abrangente. Envolveu 52 pa&#237;ses dos cinco continentes, com mais de 29.000 indiv&#237;duos entre casos e controles. Nesse, pacientes portadores de infarto agudo do mioc&#225;rdio foram tamb&#233;m pareados para idade e sexo com controles em hospitais ou na comunidade. O estudo mostrou que nove fatores de risco tradicionais (tabagismo, dislipidemia, hipertens&#227;o arterial, diabete, obesidade central, estresse, ingest&#227;o moderada de &#225;lcool, atividade f&#237;sica regular e ingest&#227;o de frutas e vegetais) foram respons&#225;veis de uma maneira positiva (os seis primeiros) ou negativa (os tr&#234;s &#250;ltimos) por 90% do risco atribu&#237;vel para os homens e 94% do risco para as mulheres.</p>
    <p>Ambos os estudos se complementaram e reafirmaram a import&#226;ncia dos fatores de risco tradicionais (tabagismo, hipertens&#227;o arterial, diabete, obesidade central, n&#237;veis de colesterol e hist&#243;ria familiar) como respons&#225;veis pelo maior risco de doen&#231;a arterial coronariana.</p>
    <p>Quando comparamos estas informa&#231;&#245;es com as obtidas em nossa pesquisa, em dados colhidos em uma popula&#231;&#227;o de cidade do interior e de pequeno porte, vemos que alguns dos mesmos fatores de risco est&#227;o presentes ou indicam que a possibilidade da ocorr&#234;ncia dos desfechos &#233; igualmente importante.</p>
    <p>O que se pode observar em uma vis&#227;o de conjunto &#233; que as diversas regi&#245;es do mundo e as popula&#231;&#245;es em diferentes est&#225;gios de desenvolvimento est&#227;o submetidas &#224;s mesmas condi&#231;&#245;es desfavor&#225;veis para o aparecimento das doen&#231;as cardiovasculares e deve ser destacado que a maioria destes fatores s&#227;o pass&#237;veis de preven&#231;&#227;o.</p>
    <p>Assim, os resultados encontrados alertam para a import&#226;ncia de medidas objetivas no sentido de modificar esse estado de coisas com interven&#231;&#245;es sistem&#225;ticas para a diminui&#231;&#227;o da preval&#234;ncia dos fatores de risco, o que poder&#225; contribuir para um futuro diferente do previsto com rela&#231;&#227;o &#224;s causas principais de morbidade e mortalidade como um todo.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Em Firmin&#243;polis, foi encontrada alta preval&#234;ncia de HA bem como excesso de peso e CC alterada. Houve correla&#231;&#227;o significante de HA com a faixa et&#225;ria, a pouca escolaridade, o IMC e a CC. O sexo feminino representou fator de prote&#231;&#227;o para o risco de HA. Tais achados devem servir de base para que se implementem a&#231;&#245;es que visem ao controle efetivo da PA e dos demais fatores de risco cardiovasculares nessa popula&#231;&#227;o.</p>
    <p>Tais dados revelaram que a HA &#233; um agravo de relev&#226;ncia na zona urbana do munic&#237;pio de Firmin&#243;polis-GO, apontam uma tend&#234;ncia que ultrapassa os limites dos m&#233;dios e grandes centros urbanos, e revelam a HA como s&#233;rio problema de sa&#250;de da popula&#231;&#227;o.</p>
    <p>Trabalho financiado pelo Conselho Nacional de Desenvolvimento Cient&#237;fico e Tecnol&#243;gico (CNPq).</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pelo CNPq.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Fl&#225;via Miquetichuc Nogueira Nascente pela Universidade Federal de Goi&#225;s.</p>
    <p>
      <fn id="correspbaixo" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Paulo C&#233;sar B. Veiga Jardim </p>
        <p> Av. T-14 com Rua S-4, Qd. 20, Lt 8 a 11, Apt&#186; 604 - Setor Bela Vista </p>
        <p> 74230-130 - Goi&#226;nia, GO - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="fisiomiquetichuc@yahoo.com.br">fisiomiquetichuc@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 07/05/09; revisado recebido em 22/03/10, aceito em 27/04/10</p>
    <p>Full texts in English - <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.arquivosonline.com.br">http://www.arquivosonline.com.br</ext-link></p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Brand&#227;o AP, Brand&#227;o AA, Magalh&#227;es MEC, Pozzan R. Epidemiologia da hipertens&#227;o arterial no Brasil. Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo. 2003; 13 (1): 7-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Epidemiologia da hipertens&#227;o arterial no Brasil</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brand&#227;o</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brand&#227;o</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magalh&#227;es</surname>
              <given-names>MEC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pozzan</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Lewington S, Clarke R, Qizilbash N, Peto R, Collins R. Age-specific relevance of usual blood pressure to vascular mortality: a meta-analysis of individual data for one million adults in 61 prospective studies. Lancet. 2002; 360 (9349): 1903-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Age-specific relevance of usual blood pressure to vascular mortality: a meta-analysis of individual data for one million adults in 61 prospective studies</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1903</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>9349</issue>
          <volume>360</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lewington</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Clarke</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Qizilbash</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peto</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Collins</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Mion Jr D, Kohlmann Jr O, Machado CA, Amodeo C, Gomes MAM, Praxedes JN, et al/Sociedade Brasileira de Cardiologia. V Diretrizes brasileiras de hipertens&#227;o arterial. Arq Bras Cardiol. 2007; 89 (3): e24-e79.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>V Diretrizes brasileiras de hipertens&#227;o arterial</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e24</fpage>
          <lpage>e79</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mion Jr</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kohlmann Jr</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amodeo</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>MAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Praxedes</surname>
              <given-names>JN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. The Pan American Health Organization Promoting Health in the Americas. CARMEN: Iniciative for integrated non-communicable diseases prevention in the Americas, 2004. [Access in 2008 Oct 15]. Available from: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.paho.org/english/ad/dpc/nc/carmen-info.htm">http://www.paho.org/english/ad/dpc/nc/carmen-info.htm</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>CARMEN: Iniciative for integrated non-communicable diseases prevention in the Americas, 2004</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Jardim PC, Gondim MR, Monego ET, Moreira HG, Vitorino PV, Souza WT, et al. High blood pressure and some risk factors in a Brazilian capital. Arq Bras Cardiol. 2007; 88 (4): 452-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>High blood pressure and some risk factors in a Brazilian capital</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>452</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jardim</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gondim</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monego</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vitorino</surname>
              <given-names>PV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souza</surname>
              <given-names>WT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Waeber B, Brunner HR. The multifactorial nature of hypertension: the greatest challenge for its treatment? J Hypertens. 2001; 3 (Suppl): S9-S16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The multifactorial nature of hypertension: the greatest challenge for its treatment?</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>S9</fpage>
          <lpage>S16</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Waeber</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brunner</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Costa EA, Rose GA, Kelin CH, Leal MC, Szwarcwald CL, Bassanesi SL, et al. Salt and blood pressure in Rio Grande do Sul, Brazil. Bulletin of PAHO. 1990. 24 (2): 159-76.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Salt and blood pressure in Rio Grande do Sul, Brazil</article-title>
          <source>Bulletin of PAHO</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>159</fpage>
          <lpage>76</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Costa</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rose</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kelin</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leal</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Szwarcwald</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bassanesi</surname>
              <given-names>SL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Freitas OC, Carvalho FR, Neves JM, Veludo PK, Parreira RS, Gon&#231;alves RM, et al. Prevalence of hypertension in the urban population of Catanduva, in the State of S&#227;o Paulo, Brazil. Arq Bras Cardiol. 2001; 77 (1): 6-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of hypertension in the urban population of Catanduva, in the State of S&#227;o Paulo, Brazil</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>6</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>77</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Freitas</surname>
              <given-names>OC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>FR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neves</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Veludo</surname>
              <given-names>PK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parreira</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gon&#231;alves</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Nascente FMN, Jardim PC, Peixoto MR, Monego ET, Barroso WK, Moreira HG, et al. Hipertens&#227;o arterial e sua associa&#231;&#227;o com &#237;ndices antropom&#233;tricos em adultos de uma cidade de pequeno porte no interior do Brasil. Rev Assoc Med Bras. 2009; 55 (6): 716-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hipertens&#227;o arterial e sua associa&#231;&#227;o com &#237;ndices antropom&#233;tricos em adultos de uma cidade de pequeno porte no interior do Brasil</article-title>
          <source>Rev Assoc Med Bras</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>716</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>55</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nascente</surname>
              <given-names>FMN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jardim</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peixoto</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monego</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barroso</surname>
              <given-names>WK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&#237;stica (IBGE). Cidades. [Acesso em 2008 set. 10]. Dispon&#237;vel em: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.ibge.gov.br/cidades">http://www.ibge.gov.br/cidades</ext-link></mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Cidades</source>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11.  Lessa I. Preval&#234;ncia da hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica e da insufici&#234;ncia card&#237;aca no Brasil. Rev Bras Hipertens. 2001; 8 (4): 383-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preval&#234;ncia da hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica e da insufici&#234;ncia card&#237;aca no Brasil</article-title>
          <source>Rev Bras Hipertens</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>383</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lessa</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12.  Chobanian AV, Bakris GL, Black HR, Cushman WC, Green LA, Izzo JL Jr, et al. The Seventh Report of the Joint National Committee on prevention, detection, evaluation, and treatment of high blood pressure: The JNC 7 report. JAMA. 2003; 289 (6): 2560-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The Seventh Report of the Joint National Committee on prevention, detection, evaluation, and treatment of high blood pressure: The JNC 7 report</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2560</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>289</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chobanian</surname>
              <given-names>AV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bakris</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Black</surname>
              <given-names>HR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cushman</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Green</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Izzo</surname>
              <given-names>JL Jr</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13.  World Health Organization (WHO). Obesity: preventing and managing the global epidemic. Geneva: WHO; 1997.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Obesity: preventing and managing the global epidemic</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14.  Victora CG, Huttly SR, Fuchs SC, Olinto MTA. The role of conceptual frameworks in epidemiological analysis: a hierarchical approach. Int J Epidemiol (London). 1997; 26 (1): 224-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The role of conceptual frameworks in epidemiological analysis: a hierarchical approach</article-title>
          <source>Int J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>224</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Victora</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huttly</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fuchs</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olinto</surname>
              <given-names>MTA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15.  Castanheira M, Olinto MTA, Gigante DP. Associa&#231;&#227;o de vari&#225;veis s&#243;cio-demogr&#225;ficas e comportamentais com a gordura abdominal em adultos: estudo de base populacional no Sul do Brasil. Cad Sa&#250;de P&#250;blica. 2003; 19 (supl 1): S55-65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Associa&#231;&#227;o de vari&#225;veis s&#243;cio-demogr&#225;ficas e comportamentais com a gordura abdominal em adultos: estudo de base populacional no Sul do Brasil</article-title>
          <source>Cad Sa&#250;de P&#250;blica</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>S55</fpage>
          <lpage>65</lpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Castanheira</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olinto</surname>
              <given-names>MTA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gigante</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16.  Martins IS, Marinho SP. O potencial diagn&#243;stico dos indicadores da obesidade centralizada. Rev Sa&#250;de P&#250;blica. 2003; 37 (6): 760-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>O potencial diagn&#243;stico dos indicadores da obesidade centralizada</article-title>
          <source>Rev Sa&#250;de P&#250;blica</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>760</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Martins</surname>
              <given-names>IS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marinho</surname>
              <given-names>SP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17.  Mill JG, Molina MCB, Silva IO, Marquezini AJ, Ferreira AVL, Cunha RS, et al. Epidemiologia da hipertens&#227;o arterial na cidade de Vit&#243;ria - Esp&#237;rito Santo. Rev Hipertens Art. 2004; 7 (3): 109-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Epidemiologia da hipertens&#227;o arterial na cidade de Vit&#243;ria - Esp&#237;rito Santo</article-title>
          <source>Rev Hipertens Art</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>109</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mill</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Molina</surname>
              <given-names>MCB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>IO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marquezini</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>AVL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cunha</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18.  Gus I, Harzheim E, Zallavsky C, Medina C, Gus M. Preval&#234;ncia, reconhecimento e controle da hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica no Estado do Rio Grande do Sul. Arq Bras Cardiol. 2004; 83 (5): 424-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preval&#234;ncia, reconhecimento e controle da hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica no Estado do Rio Grande do Sul</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>424</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gus</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harzheim</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zallavsky</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Medina</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gus</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19.  Vargas CM, Ingram DD, Gillum RF. Incidence of hypertension and educational attainment: the NHANES I Epidemiologic Followup Study. Am J Epidemiol. 2000; 152 (3): 272-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incidence of hypertension and educational attainment: the NHANES I Epidemiologic Followup Study</article-title>
          <source>Am J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>272</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>152</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vargas</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ingram</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gillum</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20.  Brasil. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Coordena&#231;&#227;o de Doen&#231;as Cardiovasculares. Doen&#231;as Cardiovasculares no Brasil. Sistema &#218;nico de Sa&#250;de - SUS/MS. Bras&#237;lia-DF. 2003.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Doen&#231;as Cardiovasculares no Brasil</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Sa&#250;de Brasil 2004: uma an&#225;lise da situa&#231;&#227;o de sa&#250;de. Bras&#237;lia-DF; 2004.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Sa&#250;de Brasil 2004: uma an&#225;lise da situa&#231;&#227;o de sa&#250;de</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22.  Minist&#233;rio da Sa&#250;de. Secretaria de Vigil&#226;ncia em Sa&#250;de. Secretaria de Aten&#231;&#227;o &#224; Sa&#250;de. Instituto Nacional do C&#226;ncer. Coordena&#231;&#227;o de Preven&#231;&#227;o e Vigil&#226;ncia. Inqu&#233;rito domiciliar sobre comportamentos de risco e morbidade referida de doen&#231;as e agravos n&#227;o transmiss&#237;veis: Brasil, 15 Capitais e Distrito Federal. Rio de Janeiro: INCA; 2004.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Inqu&#233;rito domiciliar sobre comportamentos de risco e morbidade referida de doen&#231;as e agravos n&#227;o transmiss&#237;veis: Brasil, 15 Capitais e Distrito Federal</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23.  Stamler J, Elliott P, Appel L, Chan Q, Buzzard M, Dennis B, et al. Higher blood pressure in middle-aged American adults with less education - role of multiple dietary factors: The INTERMAP Study. J Human Hypertens. 2003; 17 (9): 655-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Higher blood pressure in middle-aged American adults with less education - role of multiple dietary factors: The INTERMAP Study</article-title>
          <source>J Human Hypertens</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>655</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stamler</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elliott</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Appel</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chan</surname>
              <given-names>Q</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buzzard</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dennis</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Avila AL, Chediac AL, Silva CC, Van Aanholt D, Lopes GC, et al. Sociedade de Cardiologia do Estado de S&#227;o Paulo. I Diretrizes nutricionais em cardiologia. Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo. 2001; 11 (3 supl. A): 21-57.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>I Diretrizes nutricionais em cardiologia</article-title>
          <source>Rev Soc Cardiol Estado de S&#227;o Paulo</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>21</fpage>
          <lpage>57</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Avila</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chediac</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Aanholt</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25.  Cabral PC, Melo AMC, Amado TCF, Santos RMAB. Avalia&#231;&#227;o antropom&#233;trica e diet&#233;tica de hipertensos atendidos em ambulat&#243;rio de um hospital universit&#225;rio. Rev Nutr. 2003; 16 (1): 61-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o antropom&#233;trica e diet&#233;tica de hipertensos atendidos em ambulat&#243;rio de um hospital universit&#225;rio</article-title>
          <source>Rev Nutr</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>61</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cabral</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Melo</surname>
              <given-names>AMC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amado</surname>
              <given-names>TCF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>RMAB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26.  Rosini N, Machado NJ, Xavier HT. Estudo de preval&#234;ncia e multiplicidade de fatores de risco cardiovascular em hipertensos do munic&#237;pio de Brusque, SC. Arq Bras Cardiol. 2006; 86 (3): 219-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Estudo de preval&#234;ncia e multiplicidade de fatores de risco cardiovascular em hipertensos do munic&#237;pio de Brusque, SC</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>219</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rosini</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>NJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Xavier</surname>
              <given-names>HT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27.  Carneiro G, Faria AN, Ribeiro FF, Guimar&#227;es A, Ler&#225;rio D, Ferreira SRG, et al. Influ&#234;ncia da distribui&#231;&#227;o da gordura corporal sobre a preval&#234;ncia de hipertens&#227;o arterial e outros fatores de risco cardiovascular em indiv&#237;duos obesos. Rev Assoc Med Bras. 2003; 49 (3): 306-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Influ&#234;ncia da distribui&#231;&#227;o da gordura corporal sobre a preval&#234;ncia de hipertens&#227;o arterial e outros fatores de risco cardiovascular em indiv&#237;duos obesos</article-title>
          <source>Rev Assoc Med Bras</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>306</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carneiro</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faria</surname>
              <given-names>AN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>FF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ler&#225;rio</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>SRG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28.  Mueller WH, Wear ML, Hanis CL, Emerson JB, Barton SA, Hewett-Emmett B, et al. Which measure of body fat distribution is best for epidemiologic research? Am J Epidemiol. 1991; 133 (9): 858-69.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Which measure of body fat distribution is best for epidemiologic research?</article-title>
          <source>Am J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>858</fpage>
          <lpage>69</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>133</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mueller</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wear</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hanis</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emerson</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barton</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hewett-Emmett</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29.  Fuchs FD, Gus M, Moreira LB, Moraes RS, Wiehe M, Pereira GM. Anthropometric indices and the incidence of hypertension: a comparative analysis. Obes Res. 2005; 13 (9): 1515-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anthropometric indices and the incidence of hypertension: a comparative analysis</article-title>
          <source>Obes Res</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1515</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>13</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fuchs</surname>
              <given-names>FD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gus</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moraes</surname>
              <given-names>RS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wiehe</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>GM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30.  Tinoco ALA, Brito LF, Sant'Ana MSL, Abreu WC, Mello AC, Silva MMS, et al. Sobrepeso e obesidade medidos pelo &#237;ndice de massa corporal, circunfer&#234;ncia da cintura e rela&#231;&#227;o cintura/quadril, de idosos de um munic&#237;pio da Zona da Mata Mineira. Rev Bras Geriatr Gerontol. 2006; 9 (2): 46-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sobrepeso e obesidade medidos pelo &#237;ndice de massa corporal, circunfer&#234;ncia da cintura e rela&#231;&#227;o cintura/quadril, de idosos de um munic&#237;pio da Zona da Mata Mineira</article-title>
          <source>Rev Bras Geriatr Gerontol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>46</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tinoco</surname>
              <given-names>ALA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brito</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sant'Ana</surname>
              <given-names>MSL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abreu</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mello</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>MMS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31.  Peixoto MRP, Ben&#237;cio MHD, Latorre MRDO, Jardim PCBV. Circunfer&#234;ncia da cintura e &#237;ndice de massa corporal como preditores da hipertens&#227;o arterial. Arq Bras Cardiol. 2006; 87 (4): 462-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Circunfer&#234;ncia da cintura e &#237;ndice de massa corporal como preditores da hipertens&#227;o arterial</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>462</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Peixoto</surname>
              <given-names>MRP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ben&#237;cio</surname>
              <given-names>MHD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Latorre</surname>
              <given-names>MRDO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jardim</surname>
              <given-names>PCBV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32.  Piegas LS, Avezum A, Pereira JC, Castello MT, Palacio MA, Ramos RF, et al. Risk factors for myocardial infarction in Brazil. Estudo AFIRMAR - Avalia&#231;&#227;o dos fatores de risco associados com infarto agudo do mioc&#225;rdio no Brasil. Am Heart J. 2003; 146 (2): 331-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors for myocardial infarction in Brazil: Estudo AFIRMAR - Avalia&#231;&#227;o dos fatores de risco associados com infarto agudo do mioc&#225;rdio no Brasil</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>331</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>146</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Piegas</surname>
              <given-names>LS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avezum</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Castello</surname>
              <given-names>MT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Palacio</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramos</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33.  Yusuf S, Hawken S, Ounpuu S, Dans T, Avezum A, Lanas F, et al. INTERHEART Study Investigators. Effect of potentially modifiable risk factors associated with myocardial infarction in 52 countries (the INTERHEART study): case-control study. Lancet. 2004; 364 (9438): 937-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of potentially modifiable risk factors associated with myocardial infarction in 52 countries (the INTERHEART study): case-control study</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>937</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>9438</issue>
          <volume>364</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yusuf</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hawken</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ounpuu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dans</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Avezum</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lanas</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Arterial hypertension and its correlation with some risk factors in a small brazilian town</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Arterial hypertension (AH) is a health problem that affects a large number of undiagnosed or inadequately treated hypertensive individuals and presents a high rate of treatment nonadherence. OBJECTIVE: To estimate the prevalence of AH and its correlation with some cardiovascular risk factors among the adult population of the town of Firminopolis, state of Goi&#225;s, Brazil. METHODS: Descriptive, observational and cross-sectional population-based study of a simple random sample (age &gt; 18 years): standardized questionnaires with blood pressure (BP) measurements (AH criterion: BP &gt; 140 x 90 mmHg), weight, height, Body Mass Index (BMI) and waist circumference (WC). Data were stored (Microsoft Access) and analyzed using Epi-info software. RESULTS: We evaluated 1,168 individuals, with a predominance of the female sex - 63.2% and a mean age of 43.2 &#177; 14.9 years. There was a prevalence of overweight in 33.7% of the individuals and obesity in 16.0% of the individuals. There was a prevalence of altered WC in 51.8% demand of smoking in 23.2%. A sedentary life style at work and leisure activities was present in 67.6% and 64.8% of the individuals, respectively, with a higher proportion seen among the women. Alcohol consumption was observed in 33.3% of the sample. The prevalence of AH was 32.7%, higher among the men (35.8%) than among the women (30.9%). A positive correlation with AH was identified with BMI, WC and age range. A negative correlation was observed between AH and level of schooling, with 18.2% of hypertensive individuals with 9 or more years of schooling. CONCLUSION: A high prevalence of AH, overweight and WC alteration was identified. The female sex represented a protective factor for the risk of AH. A positive correlation was found between AH and BMI, WC and age range; a negative correlation was identified between AH and level of schooling.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Hypertension</kwd>
        <kwd>risk factors</kwd>
        <kwd>adult</kwd>
        <kwd>prevalence</kwd>
        <kwd>women</kwd>
        <kwd>Goi&#225;s</kwd>
        <kwd>Brazil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="correspcima-body2" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Arterial hypertension and its correlation with some risk factors in a small brazilian town</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Fl&#225;via Miquetichuc Nogueira Nascente<sup>I</sup>; Paulo C&#233;sar Brand&#227;o Veiga Jardim<sup>I</sup>; Maria do Ros&#225;rio Gondim Peixoto<sup>I</sup>; Estelamaris Tronco Monego<sup>I</sup>; Humberto Graner Moreira<sup>I</sup>; Priscila Valverde de Oliveira Vitorino<sup>I</sup>; Weimar Kunz Sebba Barroso de Souza<sup>I</sup>; Luiz Naz&#225;rio Scala<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Liga de Hipertens&#227;o Arterial da Universidade Federal de Goi&#225;s, Goi&#226;nia, Goi&#225;s - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal de Mato Grosso</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Arterial hypertension (AH) is a health problem that affects a large number of undiagnosed or inadequately treated hypertensive individuals and presents a high rate of treatment nonadherence.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To estimate the prevalence of AH and its correlation with some cardiovascular risk factors among the adult population of the town of Firmin&#243;polis, state of Goi&#225;s, Brazil.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Descriptive, observational and cross-sectional population-based study of a simple random sample (age <underline>&gt;</underline>18 years): standardized questionnaires with blood pressure (BP) measurements (AH criterion: BP <underline>&gt;</underline> 140 x 90 mmHg), weight, height, body mass index (BMI) and waist circumference (WC). Data were stored (Microsoft Access) and analyzed using Epi-info software.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> We evaluated 1,168 individuals, with a predominance of the female sex - 63.2% and a mean age of 43.2 &#177; 14.9 years. There was a prevalence of overweight in 33.7% of the individuals and obesity in 16.0% of the individuals. There was a prevalence of altered WC in 51.8% demand of smoking in 23.2%. A sedentary life style at work and leisure activities was present in 67.6% and 64.8% of the individuals, respectively, with a higher proportion seen among the women. Alcohol consumption was observed in 33.3% of the sample. The prevalence of AH was 32.7%, higher among the men (35.8%) than among the women (30.9%). A positive correlation with AH was identified with BMI, WC and age range. A negative correlation was observed between AH and level of schooling, with 18.2% of hypertensive individuals with 9 or more years of schooling.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> A high prevalence of AH, overweight and WC alteration was identified. The female sex represented a protective factor for the risk of AH. A positive correlation was found between AH and BMI, WC and age range; a negative correlation was identified between AH and level of schooling. (Arq Bras Cardiol. 2010; [online]. ahead print, PP.0-0)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Hypertension; risk factors; adult; prevalence; women, Goi&#225;s, Brazil.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Arterial hypertension (AH) represents an important health problem in the country. This is due not only to its high prevalence, but also to the large number of hypertensive individuals that remain undiagnosed, are not treated adequately or even due to the high rate of treatment nonadherence<sup>1</sup>.</p>
      <p>In addition to representing an independent and continuous risk factor for cardiovascular disease<sup>2</sup>, the incidence of AH has increased according to data obtained from population investigations carried out in Brazil, with its rate ranging from 22.3% and 43.9%<sup>3</sup>.</p>
      <p>In Brazil, cardiovascular diseases were responsible for the highest proportion of deaths in the last decades and constituted the main cause of death after 40 years of age. A total of 283,927 deaths due to the circulatory system problems were recorded in 2005, that is, 32.2% of the deaths in that year<sup>3,4</sup>.</p>
      <p>The prevalence of AH found in a study carried out in Goi&#226;nia, state of Goi&#225;s, Brazil (Prevalence of AH and Some Risk Factors) was 36.4% and showed a predominance of men (41.8%) over women (31.8%)<sup>5</sup>.</p>
      <p>There are environmental, behavioral and genetic factors that participate in the development of AH<sup>6</sup>. The lifestyle and inadequate dietary habits represent the main factors responsible for the disease load in the world.</p>
      <p> Epidemiological studies have associated AH to several sociodemographic characteristics (age range, ethnicity, socioeconomic level), alcohol intake, sodium intake, stress, diabetes, obesity and sedentary lifestyle. Some risk factors (smoking and dyslipidemias) can interact with the blood pressure (BP) and increase the risk of developing cardiovascular diseases<sup>7,8</sup>.</p>
      <p>Considering the scarcity of data on AH and other cardiovascular risk factors in small towns, we decided to carry out a study on this condition in a small Brazilian town with rural characteristics in the state of Goi&#225;s, Brazil.</p>
      <p>Recently published data on this population<sup>9</sup> confirmed the high prevalence of individuals with excess weight (overweight and obese) and the positive correlation between these anthropometric indices and AH. The present study discloses additional information on the subject, with focus on set of factors related to high blood pressure, including the evaluation of the influence of other factors on the association between the BP and excess weight through multivariate analysis.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>The present study was a descriptive, observational and cross-sectional population-based study carried out in the town of Firmin&#243;polis, in the state of Goi&#225;s, Brazil. The town has 9,666 inhabitants and the study included a sample of adult individuals aged 18 and older who resided in the urban part of the town in the year 2002.</p>
      <p>Part of the data from the "Study of the Prevalence and Knowledge of Hypertension and some Risk Factors in a Brazilian Region - The Midwest Research Project" were used in this project. The original project was approved by and received financial support from CNPq (The National Council of Scientific and Technological Development) and was carried out by the Arterial Hypertension League of <italic>Universidade Federal de Goi&#225;s</italic> (LHA/UFG) and <italic>Universidade Federal de Mato Grosso</italic> (UFMT). This project was approved by the Ethics Committee in Human and Animal Research of <italic>Hospital das Cl&#237;nicas</italic> of UFG, protocol # 033/2001. All participants signed the Free and Informed Consent Form (FICF).</p>
      <p>The sample size was calculated considering a population of 9,666 inhabitants<sup>10</sup>, the prevalence of AH of 25%<sup>11</sup>, the 95% confidence interval and an estimation error of 10%, which resulted in n=1,030. An additional 20% was added to this total to cover eventual losses (n=1,236). The actually studied sample consisted of 1,168 individuals older than 18 years (430 men and 738 women).</p>
      <p>The sample size allowed us to estimate the prevalence of AH in the town of Firmin&#243;polis with a maximum error of 3.8% and 2.9%, for men and women, respectively. The probabilistic sampling used in the present study guarantees the representativeness of all elements of the population.</p>
      <p>With the objective of eliminating the bias of the observer, semi-automatic OMRON-HEM 705 CP devices were used to measure the BP, which were periodically compared with mercury column devices<sup>5</sup>. The LHA/UFG performs a routine assessment of all BP measurement devices every six months. Regarding the semi-automatic digital devices, the verification occurs more frequently (bimonthly). Nevertheless, before the start of the study in Firmin&#243;polis, all equipment used in BP measurements was submitted to a new reassessment. The technique used to measure the BP followed the recommendations of the 7<sup>th</sup> Joint National Committee<sup>12</sup>.</p>
      <p>An individual was defined as being hypertensive when he or she presented systolic blood pressure (SBP) <underline>&gt;</underline> 140 mmHg and/or diastolic blood pressure (DBP) <underline>&gt;</underline> 90 mmHg, or when the individual used anti-hypertensive medication. The BP was measured twice, one in the beginning and the other at the end of the interview, always with a minimum interval of 5 minutes between the measurements. The second BP measurement was used in the analyses.</p>
      <p>The weight was measured with the individuals in the orthostatic position, with the arms extended along the body, barefoot and wearing light clothes. A PLENA scale, model GIANT LITHIUM, with a maximum capacity of 150 kg and a precision of 100 g was used to measure weight<sup>5</sup>. A SECCA stadiometer, model 206, with a precision of 0.1 cm was used to measure height, with the participants standing barefoot<sup>5</sup>.</p>
      <p>The body mass index (BMI) was calculated as weight in kilograms divided by height in square meters (kg/m<sup>2</sup>). The BMI values were classified as BMI &lt; 24.9 kgm<sup>2</sup> (low weight/normal); BMI of 25 to 29.9 (overweight) and BMI <underline>&gt;</underline> 30 kgm<sup>2 </sup>(obesity)<sup>13</sup>.</p>
      <p>The waist circumference (WC) was measured using an inextensible measuring tape, with the patient in the standing position, with arms extended along the body, wearing as little clothing as possible. The WC was measured in the horizontal plane in the midpoint between the lateral iliac crest and the last rib. As for the risk of metabolic complications, the WC was classified as normal, increased and very increased according to the values &lt; 94 cm, between 94 and 102 cm and &gt; 102 cm for men; &lt; 80, between 80 and 88 cm and &gt; 88 cm for women, respectively<sup>13</sup>.</p>
      <p>Other variables were collected through a standardized questionnaire and validated in relation to: age, sex, level of schooling (years of schooling), marital status (with or without partner), family income (in minimum wages - MW) and life habits (smoking, alcohol consumption and sedentary lifestyle).</p>
      <p>The variables concerning the life habits were: smoking (current smoker; non-smoker or ex-smoker); alcohol consumption (consumption or no consumption of alcoholic beverages, regardless of the frequency and amount) and sedentary lifestyle (physical activities at leisure time and at work).</p>
      <p>The physical activity at leisure time was classified as: sedentary (when most part of the leisure time was spent with activities that resulted in low energy expenditure, such as watching TV, using the computer etc.); light (when most part of the leisure time was spent with activities such as riding a bicycle, running or practicing sports) and moderate (when an athlete was identified, whose free time was used in trainings for competitions, running or other sports).</p>
      <p>The physical activity at work was classified as: sedentary (when the individual spent most of the time sitting or performed activities that involved little physical exertion); light/moderate (when the individual walked a lot while working, with the possibility of lifting or carrying heavy objects); and intense (when the individual performed extenuating work, or had to carry heavy objects).</p>
      <p>After the data collection, they were entered in duplicate using Microsoft Office Access program. The final database was analyzed using Epi-info software, release 3.3.2.The Chi-square test was used to verify the correlation between the variables (categorical nominal variables) and a simple logistic regression was performed (bivariate) to evaluate the association between AH and the independent variables. Subsequently, the multiple logistic regression was used to test the variables that showed an association (p &lt; 0.20) at the bivariate analysis<sup>14</sup>. The final model included the variables that were associated with the outcome (p &lt; 0.05) and a 95% level of confidence.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>A total of 1,168 individuals were investigated, which represented 12.0% of the population of the town. There was a predominance of the female sex, which corresponded to 63.2% of the interviewed individuals. The mean age was 43.2 &#177; 14.9 years, with a minimum of 18 and a maximum of 78 years. The highest percentage observed consisted of individuals in the age range 30 to 39 years (23.9% of the total), for both the male (21.6%) and the female (25.2%) sex. The percentage of elderly individuals that were 60 years or older was 17.6%.</p>
      <p>There was a prevalence of AH in 32.7% of the population. This prevalence was higher in the male sex (35.8%) when compared to the female sex (30.9%), although there was no significant difference between the sexes (p=0.08), as shown in <xref ref-type="table" rid="en_aop10910tab01-body2">Table 1</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop10910tab01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0502-00113-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_aop10910tab01-body2">Table 1</xref> shows a positive correlation between AH and age range, with a prevalence of 14% from 30 to 39 years, which increases to 34.6% from 40 to 49 years, reaching 63.1% in individuals aged 60 years or older (p &lt; 0.001).</p>
      <p>The sample showed that 25.2% of the individuals had an income &gt; 1 MW <italic>per capita</italic>. According to <xref ref-type="table" rid="en_aop10910tab01-body2">Table 1</xref>, no significant association was identified between AH and income (p=0.06).</p>
      <p>Of the studied population, 67.5% declared that they had more than four years of schooling. There was a negative correlation between AH and level of schooling, both in the general population and after it was divided by sex (p&lt;0.001). Of the hypertensive individuals, 79.3% had up to 9 years of schooling and 18.2% had 9 or more years of schooling (<xref ref-type="table" rid="en_aop10910tab01-body2">Table 1</xref>).</p>
      <p>When analyzing the marital status of the population, most of the study individuals informed the existence of a partner (69.0%) and therefore, according to <xref ref-type="table" rid="en_aop10910tab01-body2">Table 1</xref>, there was no statistical difference for the marital status variable in its correlation with AH (p=0.32).</p>
      <p>A total of 32.9% of the sample individuals smoked. There was a significant correlation between AH and smoking (p&lt;0.001). <xref ref-type="table" rid="en_aop10910tab02-body2">Table 2</xref> shows that, proportionally, the prevalence of AH was higher among the ex-smokers (48.8%) and smokers (32.9%) than among the nonsmokers (26.1%).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop10910tab02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0502-00113-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Regarding alcohol consumption, 33.3% of the population reported the habit of drinking alcoholic beverages. There was a significant difference between the sexes (51.1% of the men and 23.1% of the women).</p>
      <p>There was a negative association between AH and alcohol consumption (p&lt;0.001), as demonstrated in <xref ref-type="table" rid="en_aop10910tab02-body2">Table 2</xref>.</p>
      <p>Regarding the physical activity in leisure, the sedentary individuals presented a prevalence of hypertension of 31.4% and in relation to physical activity at work, the hypertensive sedentary individuals were 34.09%. Data in <xref ref-type="table" rid="en_aop10910tab02-body2">Table 2</xref> show that in both categories, however, no significant difference was verified regarding AH (p=0.260 and p=0.240 respectively).</p>
      <p>The BMI indicated that 49.7% of the interviewed individuals presented excess weight (33.7% overweight and 16.0% obesity). There was a positive correlation between AH and BMI (p&lt;0.001). The prevalence of overweight hypertensive individuals was 36.5% and of obese hypertensive individuals was 54.5% (<xref ref-type="table" rid="en_aop10910tab02-body2">Table 2</xref>).</p>
      <p>WC alteration was observed in 51.9% of the studied individuals (24.2% increased and 27.7% very increased) and there was a positive correlation between AH and WC (p&lt;0.001). The prevalence of hypertensive individuals with increased WC was 33.6% and of hypertensive individuals with very increased WC was 50.8% (<xref ref-type="table" rid="en_aop10910tab02-body2">Table 2</xref>).</p>
      <p>At the bivariate analysis, the crude odds ratio (OR) showed that age, schooling, smoking, alcohol consumption, BMI and WC had a positive association with AH (p&lt;0.001).</p>
      <p>The multiple logistic regression analysis explains the independent influence of the sociodemographic variables, lifestyle and adiposity on AH. The adjusted OR show that the prevalence of AH is positively associated to the male sex and increases progressively with age. The positive associations between AH and IMC (excess weight), as well as altered WC were maintained and also the negative associations with level of schooling. The association between AH and smoking and alcohol consumption were not maintained. The OR for AH was approximately three-fold higher for overweight individuals, four-fold higher for obese individuals and two-fold higher for very increased WC values (<xref ref-type="table" rid="tab3-body2">Table 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0502-00113-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The results of the present study were obtained from a representative sample of the adult population of both sexes, from a small town in the countryside of the state of Goi&#225;s, Brazil.</p>
      <p>It is noteworthy the finding of a prevalence of 32.7% of patients classified as hypertensive in a small urban center. These data are similar to those found in large cities and corroborate other data, also from small and medium-sized towns. Therefore, it can be verified that actions related to AH and associated factors are of utmost importance due to its high prevalence, social importance in all socioeconomic classes, cultural groups, regardless of the geographic location or size of the urban conglomerate.</p>
      <p>The Firmin&#243;polis study showed, similarly to others<sup>5,15,16</sup>, a positive correlation of AH with age range, BMI and WC and a negative one with schooling. The female sex represented a protective factor for the risk of AH.</p>
      <p>Similarly to other population-based studies<sup>17,18</sup>, there was a positive association between AH and age, showing that the disease mainly appears in elderly individuals. This population is exactly the one that more frequently uses the Public Health System due to the onset of multiple pathologies, resulting in high costs for the system and reinforcing the need for adopting health-promotion measures and adequate control of the disease.</p>
      <p>In the Firmin&#243;polis study, the prevalence of AH was inversely proportional to the population's level of schooling. The level of schooling has been shown to be the most important socioeconomic factor in the health status, particularly regarding the cardiovascular health<sup>19</sup>. A low level of schooling is associated with the highest rates of non-transmissible chronic diseases, especially AH<sup>20</sup>. Therefore, the level of schooling is an essential element to be considered in the approach of the population regarding the practices of health promotion, protection and recovery<sup>21</sup>. Some population-based cross-sectional studies also found an inverse correlation between schooling and AH prevalence<sup>8,18,22,23</sup>.</p>
      <p>In the present study, it was verified that the anthropometric data indicated a clear increase in the AH prevalence as the BMI increased and this same trend was observed concerning the WC measurement.</p>
      <p>The association between obesity and AH has been extensively recognized. The excess of body fat remains the most important isolated factor related to BP increase and AH<sup>24</sup>, thus, obesity is one of the main factors responsible for AH and several studies<sup>25,26</sup> have demonstrated the cause-and-effect relationship between body mass increase and BP increase.</p>
      <p>In a study carried out in S&#227;o Paulo on the influence of body fat distribution on the prevalence of AH and other cardiovascular risk factors, it was observed that obese individuals present a higher predisposition to cardiovascular problems than individuals with normal weight<sup>27</sup>. The authors reported a prevalence of hypertensive overweight individuals of 23% and hypertensive obese individuals of 67.1%. The data of the Firmin&#243;polis study confirm the ones described above and indicate that this correlation is present even in small towns, with urban characteristics that are completely different from those of large cities.</p>
      <p>The high rates of overweight and obesity reinforce the need to implement objective measures to fight them, aiming at reducing the morbidity and mortality due to cardiovascular disease.</p>
      <p>The Firmin&#243;polis study showed that there was an increase in BP with the increase in the WC. There is an important association between the WC and the probability of cardiovascular events caused by the deposition of mobilizable fat in the abdominal region<sup>28</sup>. Regardless of the BMI value, the increase in WC has been a predictive factor of cardiovascular disease<sup>1</sup>. There is evidence that the central deposition of fat is an important risk marker for chronic diseases and among them, AH. Such findings have been constantly reported in different studies<sup>29,30</sup>.</p>
      <p>In a research carried out in the city of Goi&#226;nia, state of Goi&#225;s, Brazil, on the WC and BMI as predisposing factors for AH, the authors reported that the WC is associated with AH, not only in the male, but also in the female sex<sup>31</sup>, corroborating the Firmin&#243;polis study. This correlation showed to be important, as the WC measurement is a simple, low-cost method and a good risk marker for AH. This finding must be seen as a stimulus for adopting this technique as a routine assessment in all health centers, aiming at identifying individuals at higher risk for cardiovascular diseases.</p>
      <p>It is noteworthy that, in the studied sample, the number of women was higher than the number of men and different from the expected through the distribution of the population by sex. There was, at the moment of data collection, a concern regarding a possible selection bias, but the systematic quality control of the research showed that this was a random fact and thus, no strategies were used to correct such difference. The values obtained, however, maintained their statistical significance even after correction for this sample difference. As the frequency of AH was higher among men, there could be a possibility that, for this reason, there would an underestimation of the prevalence of hypertension in the total population, which does not invalidate, but rather reinforces, the importance of the obtained data.</p>
      <p>We must emphasize that, in order to adopt CVD prevention strategies, it is not enough to know the isolated prevalences of the risk factors, but it is also necessary to know the factors that are independently related to them. In this sense, two case-control studies were published a few years ago, which showed a significant importance for populations around the world and particularly for populations in our continent.</p>
      <p>The first study, AFIRMAR<sup>32</sup>, published in 2003, was developed in 104 hospitals from 51 Brazilian cities and was designed to evaluate risk factors for a first acute myocardial infarction (AMI) in our country. A total of 1,279 patients with AMI were paired for age and sex with the same number of controls. This study demonstrated that smoking, diabetes, central obesity, family history, dyslipidemia, arterial hypertension, lower socioeconomic status and lower level of schooling were independent risk factors, indicating that Brazil has the same risk distribution seen in the rest of the world.</p>
      <p>The second study, INTERHEART<sup>33</sup>, was more comprehensive. It involved 52 countries from the five continents, with more than 29,000 individuals between cases and controls. In this study, patients with AMI were also paired by age and sex with controls in hospitals or in the community. The study showed that the traditional risk factors (smoking, dyslipidemia, arterial hypertension, diabetes, central obesity, stress, moderate alcohol consumption, regular physical activity and fruit and vegetable consumption) were responsible positively (the first six) or negatively (the last three) for 90% of the attributable risk for men and 94% of the risk for women.</p>
      <p>Both studies are complementary and reaffirm the importance of traditional risk factors (smoking, arterial hypertension, diabetes, central obesity, levels of cholesterol and family history) as responsible for the higher risk of coronary artery disease.</p>
      <p>When we compare these data with the ones obtained in our study, i.e., data collected from a population of a small town located in the countryside, we see that some of the same risk factors are present or indicate that the possibility of outcome occurrence is equally important.</p>
      <p>What can be observed when we look at the circumstances is that several regions of the world and populations at different stages of development are submitted to the same unfavorable conditions for the onset of cardiovascular diseases and it must be emphasized that most of these factors are preventable.</p>
      <p>Thus, the results found in the present study show the necessity to implement measures to modify this scenario, through systematic interventions aimed at decreasing the prevalence of risk factors, which can contribute to a future that is different from the predicted one, regarding the main causes of morbidity and mortality as a whole.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>The study carried out in Firmin&#243;polis found a high prevalence of AH, as well as excess weight and altered WC. There was a significant correlation between AH and age range, low level of schooling, BMI and WC. The female sex represented a protective factor for AH risk. These findings can be used as the basis for the implementation of actions that aimed at the effective control of BP and other cardiovascular risk factors in this population.</p>
      <p>Such data reveal that AH is a significant problem in the urban area of the town of Firmin&#243;polis, state of Goi&#225;s, Brazil, showing a tendency that is higher than that seen in medium-sized and large urban centers and demonstrating that AH is a serious health problem among the population.</p>
      <p>This study was supported by the Conselho Nacional de Desenvolvimento Cient&#237;fico e Tecnol&#243;gico (National Council of Scientific and Technological Development - CNPq).</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by CNPq.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Fl&#225;via Miquetichuc Nogueira Nascente, from <italic>Universidade Federal de Goi&#225;s</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Hipertensi&#243;n arterial y su correlaci&#243;n con algunos factores de riesgo en ciudad brasile&#241;a de peque&#241;o tama&#241;o</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La hipertensi&#243;n arterial (HA) es un problema de salud que alcanza a un gran n&#250;mero de hipertensos no diagnosticados o no tratados adecuadamente y que posee un alto &#237;ndice de abandono del tratamiento. OBJETIVO: Estimar la prevalencia de la HA y su correlaci&#243;n con algunos factores de riesgos cardiovasculares en la poblaci&#243;n adulta de Firmin&#243;polis-GO. M&#201;TODOS: Estudio descriptivo, observacional y transversal con base poblacional, muestra aleatoria simple (&gt;18 a&#241;os): cuestionarios estandarizados con medidas de presi&#243;n arterial (criterio de HA &gt; 140 x 90 mmHg), peso, altura, &#237;ndice de masa corporal (IMC) y circunferencia de la cintura (CC). Datos almacenados (Microsoft Acess) y analizados por el Epi-info. RESULTADOS: Investigados 1.168 individuos, con predominio de mujeres. Sexo femenino (63,2%) con media de edad entre 43,2 &#177; 14,9 a&#241;os. Prevalencia de sobrepeso en 33,7% y obesidad en 16,0% de los individuos. Prevalencia de CC alterada en 51,8%y de tabaquismo en 23,2%. Sedentarismo en el trabajo y en el ocio presente en 67,6% y en 64,8% de los individuos, respectivamente, con proporci&#243;n mayor entre las mujeres. Etilismo en 33,3% de la muestra. La prevalencia de HA fue de 32,7%, en mayor n&#250;mero entre los hombres (35,8%) que entre las mujeres (30,9%). Encontrada correlaci&#243;n positiva de la HA con IMC, CC y franja et&#225;rea. Correlaci&#243;n negativa de HA y escolaridad, con 18,2% de hipertensos con nueve a&#241;os o m&#225;s de estudio. CONCLUSI&#211;N: Encontrada alta prevalencia de HA, exceso de peso y CC. El sexo femenino represent&#243; factor de protecci&#243;n para el riesgo de HA. Encontradas correlaci&#243;n positiva de la HA con IMC, CC, y franja et&#225;rea y correlaci&#243;n negativa con escolaridad.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Hipertensi&#243;n</kwd>
        <kwd>factores de riesgo</kwd>
        <kwd>adulto</kwd>
        <kwd>prevalencia</kwd>
        <kwd>mujeres</kwd>
        <kwd>Goi&#225;s</kwd>
        <kwd>Brasil</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Hipertensi&#243;n arterial y su correlaci&#243;n con algunos factores de riesgo en ciudad brasile&#241;a de peque&#241;o tama&#241;o</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Fl&#225;via Miquetichuc Nogueira Nascente<sup>I</sup>; Paulo C&#233;sar Brand&#227;o Veiga Jardim<sup>I</sup>; Maria do Ros&#225;rio Gondim Peixoto<sup>I</sup>; Estelamaris Tronco Monego<sup>I</sup>; Humberto Graner Moreira<sup>I</sup>; Priscila Valverde de Oliveira Vitorino<sup>I</sup>; Weimar Kunz Sebba Barroso de Souza<sup>I</sup>; Luiz Naz&#225;rio Scala<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Liga de Hipertens&#227;o Arterial da Universidade Federal de Goi&#225;s, Goi&#226;nia, Goi&#225;s - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal de Mato Grosso, Goi&#226;nia, Goi&#225;s - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La hipertensi&#243;n arterial (HA) es un problema de salud que alcanza a un gran n&#250;mero de hipertensos no diagnosticados o no tratados adecuadamente y que posee un alto &#237;ndice de abandono del tratamiento.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Estimar la prevalencia de la HA y su correlaci&#243;n con algunos factores de riesgos cardiovasculares en la poblaci&#243;n adulta de Firmin&#243;polis-GO.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudio descriptivo, observacional y transversal con base poblacional, muestra aleatoria simple (<underline>&gt;</underline>18 a&#241;os): cuestionarios estandarizados con medidas de presi&#243;n arterial (criterio de HA <underline>&gt;</underline> 140 x 90 mmHg), peso, altura, &#237;ndice de masa corporal (IMC) y circunferencia de la cintura (CC). Datos almacenados (Microsoft Acess) y analizados por el Epi-info.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Investigados 1.168 individuos, con predominio de mujeres. Sexo femenino (63,2%) con media de edad entre 43,2 &#177; 14,9 a&#241;os. Prevalencia de sobrepeso en 33,7% y obesidad en 16,0% de los individuos. Prevalencia de CC alterada en 51,8%y de tabaquismo en 23,2%. Sedentarismo en el trabajo y en el ocio presente en 67,6% y en 64,8% de los individuos, respectivamente, con proporci&#243;n mayor entre las mujeres. Etilismo en 33,3% de la muestra. La prevalencia de HA fue de 32,7%, en mayor n&#250;mero entre los hombres (35,8%) que entre las mujeres (30,9%). Encontrada correlaci&#243;n positiva de la HA con IMC, CC y franja et&#225;rea. Correlaci&#243;n negativa de HA y escolaridad, con 18,2% de hipertensos con nueve a&#241;os o m&#225;s de estudio.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Encontrada alta prevalencia de HA, exceso de peso y CC. El sexo femenino represent&#243; factor de protecci&#243;n para el riesgo de HA. Encontradas correlaci&#243;n positiva de la HA con IMC, CC, y franja et&#225;rea y correlaci&#243;n negativa con escolaridad.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Hipertensi&#243;n, factores de riesgo, adulto, prevalencia, mujeres, Goi&#225;s, Brasil.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La Hipertensi&#243;n Arterial (HA) representa grave problema de salud en el pa&#237;s. Eso no se debe apenas a la elevada prevalencia, sino tambi&#233;n a la gran cantidad de individuos hipertensos no diagnosticados, no tratados adecuadamente o, aun, por el alto &#237;ndice de abandono del tratamiento<sup>1</sup>.</p>
      <p>Adem&#225;s de representar un factor de riesgo independiente y continuo para la enfermedad cardiovascular<sup>2</sup>, la HA ha aumentado, seg&#250;n datos obtenidos en averiguaciones poblacionales realizadas en el Brasil, y su valor var&#237;a entre 22,3% y 43,9%<sup>3</sup>.</p>
      <p>En el Brasil, las enfermedades cardiovasculares fueron responsables por la mayor proporci&#243;n de &#243;bitos en las &#250;ltimas d&#233;cadas, y se configur&#243; como la principal causa de muerte a partir de los 40 a&#241;os de edad. Fueron registrados 283.927 &#243;bitos por problemas del aparato circulatorio en 2005, o sea, 32,2% de las muertes en ese a&#241;o<sup>3,4</sup>.</p>
      <p>La prevalencia de HA encontrada en estudio realizado en Goi&#226;nia - Prevalencia de HA y algunos factores de riesgo - fue de 36,4% y revela mayor n&#250;mero entre los hombres (41,8%) que entre las mujeres (31,8%)<sup>5</sup>.</p>
      <p>Hay factores ambientales, de comportamiento y gen&#233;ticos que poseen una gran participaci&#243;n en el desarrollo de la HA<sup>6</sup>. El estilo de vida y h&#225;bitos alimentarios inadecuados representan los principales responsables de la carga de enfermedades en el mundo.</p>
      <p>Estudios epidemiol&#243;gicos han asociado la HA a diversas caracter&#237;sticas sociodemogr&#225;ficas (franja et&#225;rea, grupo &#233;tnico, nivel socioecon&#243;mico), consumo de alcohol, ingesti&#243;n de sodio, estr&#233;s, diabetes, obesidad y sedentarismo. Algunos factores de riesgo (tabaquismo y dislipidemias) pueden interactuar con la PA y aumentar el riesgo de desarrollo de enfermedades cardiovasculares<sup>7,8</sup>.</p>
      <p>Por el menor n&#250;mero de informaciones sobre HA y otros factores de riesgo cardiovascular en ciudades de tama&#241;o menor, se consider&#243; oportuno estudiar este tema en una ciudad de peque&#241;o tama&#241;o y de caracter&#237;sticas rurales, situada en el interior del estado de Goi&#225;s.</p>
      <p>Datos de esa poblaci&#243;n recientemente publicados<sup>9</sup> confirmaron la alta prevalencia de individuos con exceso de peso (sobrepeso y obesidad) y la correlaci&#243;n positiva de esos &#237;ndices antropom&#233;tricos con la HA. En este art&#237;culo, presentamos informaciones adicionales sobre el tema con enfoque en el conjunto de los factores relacionados a la presi&#243;n arterial elevada, inclusive con la verificaci&#243;n de la influencia de otros factores en la relaci&#243;n entre la PA y exceso de peso por medio del an&#225;lisis multivariado.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Se trata de un estudio descriptivo, observacional y transversal de base poblacional en Firmin&#243;polis, ciudad de 9.666 habitantes, ubicada en el interior del Estado de Goi&#225;s. El estudio incluy&#243; una muestra de adultos <underline>&gt;</underline> 18 a&#241;os, residentes en la zona urbana del municipio en el a&#241;o 2002.</p>
      <p>Fueron utilizados para este proyecto parte de los datos del "Estudio de Prevalencia y del conocimiento de la HA y algunos Factores de Riesgo en una Regi&#243;n del Brasil - Proyecto Centro-Oeste de Investigaci&#243;n". El proyecto original fue aprobado y financiado por el CNPq (Consejo Nacional de Desarrollo Cient&#237;fico y Tecnol&#243;gico) y fue realizado por los equipos de la Liga de Hipertensi&#243;n Arterial de la Universidad Federal de Goi&#225;s (LHA/UFG) y de la Universidad Federal de Mato Grosso (UFMT). Este proyecto fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n Humana y Animal del Hospital de Cl&#237;nicas de la UFG, bajo el n&#250;mero 033/2001. Todas las personas que participaron de la investigaci&#243;n firmaron el T&#233;rmino de Consentimiento Libre y Aclarado (TCLA).</p>
      <p>El c&#225;lculo del tama&#241;o de la muestra fue efectuado considerando una poblaci&#243;n de 9.666 habitantes<sup>10</sup>, la prevalencia de hipertensi&#243;n arterial de 25%<sup>11</sup>, intervalo de confianza de 95% y error de estimaci&#243;n de 10%, obteni&#233;ndose un n=1030. A ese total, fueron agregados 20% para cubrir eventuales p&#233;rdidas (n=1236). La muestra efectivamente estudiada se constituy&#243; de 1.168 individuos mayores de 18 a&#241;os (430 hombres y 738 mujeres).</p>
      <p>El tama&#241;o de la muestra permiti&#243; estimar la prevalencia de hipertensi&#243;n en el municipio de Firmin&#243;polis con error m&#225;ximo de 3,8% y 2,9% para hombres y mujeres respectivamente. La muestra probabil&#237;stica, utilizada en este estudio, garantiza la representatividad de todos los elementos de la poblaci&#243;n.</p>
      <p>Con la finalidad de evitar el sesgo del observador, para la medida de la PA fueron utilizados aparatos semiautom&#225;ticos de la marca OMRON-HEM 705 CP, que fueron medidos peri&#243;dicamente contra un aparato de columna de mercurio<sup>5</sup>. La LHA/UFG posee en su cuadro de rutinas, una norma que es la evaluaci&#243;n cada seis meses de todos los aparatos de medici&#243;n de la PA. Con relaci&#243;n a los aparatos digitales semiautom&#225;ticos, la verificaci&#243;n ocurre m&#225;s a menudo (bimensual). Aun as&#237;, antes de iniciar la investigaci&#243;n en Firmin&#243;polis, todos los aparatos de PA utilizados fueron sometidos a una nueva reevaluaci&#243;n. La t&#233;cnica para medida de la PA sigui&#243; la recomendaci&#243;n del <italic>Joint National Committee 7</italic><sup>12</sup>.</p>
      <p>Fue definido como hipertenso el individuo que present&#243; PAS <underline>&gt;</underline> 140 mmHg y/o PAD <underline>&gt;</underline> 90 mmHg, o individuos que estaban en uso de medicaci&#243;n antihipertensiva. La PA fue medida dos veces, una en el comienzo y otra al final de la entrevista, siempre adopt&#225;ndose un intervalo m&#237;nimo de cinco minutos. Para fines de an&#225;lisis, se consider&#243; la segunda medida de la PA.</p>
      <p>Los individuos fueron pesados en posici&#243;n ortost&#225;tica con los brazos extendidos a lo largo del cuerpo, descalzos y con ropas livianas. Fue utilizada balanza de la marca PLENA, modelo GIANT LITHIUM, con capacidad m&#225;xima de 150 kg y precisi&#243;n de 100 g<sup>5</sup>. Para obtenci&#243;n de la altura, los investigados se encontraban descalzos y fue utilizado estadi&#243;metro de la marca SECCA, modelo 206, con precisi&#243;n de 0,1 cm<sup>5</sup>.</p>
      <p>Para el c&#225;lculo del &#205;ndice de Masa Corporal (IMC), se utiliz&#243; el peso del individuo (en kilogramos) dividido por su altura (en metros) al cuadrado. Los valores de IMC fueron clasificados en: IMC &lt; 24,9 kgm<sup>2</sup> (bajo peso/normal); IMC de 25 - 29,9 (sobrepeso) y IMC <underline>&gt;</underline> 30 kgm<sup>2</sup> (obesidad)<sup>13</sup>.</p>
      <p>Para medir la Circunferencia de la Cintura (CC), fue utilizada cinta m&#233;trica inextensible, con el paciente en pi&#233;, erecto y con los brazos sueltos a lo largo del cuerpo, usando lo m&#237;nimo de ropa. La CC fue medida en el plano horizontal en el punto medio entre la cresta il&#237;aca lateral y la &#250;ltima costilla. En cuanto al riesgo de complicaciones metab&#243;licas, la CC fue clasificada en: normal, aumentada y muy aumentada de acuerdo con los valores &lt; 94 cm, entre 94 y 102 cm y &gt; 102 cm para hombres; y &lt; 80 cm, entre 80 y 88 cm y &gt; 88 cm, para mujeres respectivamente<sup>13</sup>.</p>
      <p>Otras variables fueron colectadas por medio de cuestionario estandarizado y validado, en relaci&#243;n a: edad, sexo, escolaridad (a&#241;os de estudio), situaci&#243;n conyugal (con o sin compa&#241;ero), renta familiar (en salarios m&#237;nimos) y h&#225;bitos de vida (tabaquismo, etilismo y sedentarismo).</p>
      <p>Las variables relativas a los h&#225;bitos de vida fueron: tabaquismo (fuma, nunca fum&#243; o ex-fumante); etilismo (consumo o no de bebida alcoh&#243;lica, independiente de la cantidad y frecuencia) y sedentarismo (actividad f&#237;sica en el ocio y en el trabajo).</p>
      <p>La actividad f&#237;sica en el ocio fue clasificada como: sedentario (cuando la mayor parte del tiempo libre era usada en actividades con poco gasto cal&#243;rico, como ver televisi&#243;n, utilizar computador etc.); leve (cuando la mayor parte del tiempo realizaba actividades como andar en bicicleta, correr o realizar alg&#250;n deporte) y moderada (cuando identificaba un deportista, cuyo tiempo libre era utilizado en entrenamientos para competici&#243;n, carreras u otro deporte).</p>
      <p>La actividad f&#237;sica en el trabajo fue clasificada como: sedentario (cuando pasa la mayor parte del tiempo sentado o ejecuta actividades de peque&#241;o esfuerzo f&#237;sico); leve/moderada (mientras trabaja camina bastante, con posibilidad de levantar o cargar objetos pesados) e intensa (ejerce trabajo extenuante, requiere cargar objetos pesados).</p>
      <p>Despu&#233;s de la recolecci&#243;n, los datos fueron digitados por duplicado utilizando el programa Microsoft Office Access. El banco de datos final fue analizado utilizando el programa Epi-info, versi&#243;n 3.3.2. El test de qui-cuadrado fue aplicado para verificaci&#243;n de la correlaci&#243;n entre las variables (variables nominales categ&#243;ricas), siendo realizada regresi&#243;n log&#237;stica simple (bivariada), para evaluar la asociaci&#243;n entre HA y las variables independientes. Posteriormente, fueron testeadas en el an&#225;lisis de regresi&#243;n log&#237;stica m&#250;ltiple las variables que mostraron asociaci&#243;n (p&lt;0,20) en el an&#225;lisis bivariado<sup>14</sup>. Fueron mantenidas en el modelo final las variables que se asociaron al desenlace (p&lt;0,05) y nivel de confianza de 95%.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Fueron investigados 1.168 individuos, lo que represent&#243; 12,0% de la poblaci&#243;n del municipio. Hubo predominancia del sexo femenino, que correspondi&#243; al 63,2% de los entrevistados. La media de edad fue de 43,2 &#177; 14,9 a&#241;os, con un m&#237;nimo de 18 y m&#225;ximo de 78 a&#241;os.</p>
      <p>El mayor porcentaje encontrado fue el de individuos en la franja et&#225;rea de 30 a 39 a&#241;os con 23,9% del total, tanto para el sexo masculino (21,6%) como para el femenino (25,2%). El porcentaje de a&#241;osos con 60 o m&#225;s a&#241;os de edad fue de 17,6%.</p>
      <p>Fue encontrada una prevalencia de HA en 32,7% de la poblaci&#243;n. Esa prevalencia fue mayor en el sexo masculino (35,8%), cuando fue comparado con el femenino (30,9%), aunque no haya, de acuerdo con la <xref ref-type="table" rid="es_13t01-body3">Tabla 1</xref>, diferencia significante entre los sexos (p=0,08).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_13t01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0502-00113-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_13t01-body3">Tabla 1</xref> muestra que hubo correlaci&#243;n positiva entre HA y franja et&#225;rea, siendo la prevalencia de 14,0% de los 30 a los 39 a&#241;os, subiendo a 34,6% de los 40 a los 49 a&#241;os y llegando a 63,1% en los individuos de 60 a&#241;os o m&#225;s (p&lt;0,001).</p>
      <p>La muestra present&#243; 25,2% de los individuos con renta superior a un salario m&#237;nimo per capita. De acuerdo con la <xref ref-type="table" rid="es_13t01-body3">Tabla 1</xref>, no se detect&#243; una asociaci&#243;n significante entre HA y renta (p=0,06).</p>
      <p>De la poblaci&#243;n estudiada, 67,5% afirmaron tener m&#225;s de cuatro a&#241;os de estudio. Hubo una correlaci&#243;n negativa entre HA y escolaridad, tanto en la poblaci&#243;n general de la muestra, como en la dividida por sexo (p&lt;0,001). De los hipertensos, 79,3% ten&#237;an hasta nueve a&#241;os de estudio y 18,2% ten&#237;an escolaridad igual o mayor a nueve a&#241;os de estudio (<xref ref-type="table" rid="es_13t01-body3">Tabla 1</xref>).</p>
      <p>Al analizar la situaci&#243;n conyugal, la mayor&#237;a de la poblaci&#243;n del estudio inform&#243; la presencia de compa&#241;ero (69,0%)y, por lo tanto , seg&#250;n datos de la <xref ref-type="table" rid="es_13t01-body3">Tabla 1</xref>, no hubo diferencia estad&#237;stica para la variable situaci&#243;n conyugal en su correlaci&#243;n con HA (p=0,32).</p>
      <p>La muestra del estudio present&#243; 32,9% de individuos tabaquistas. Fue encontrada correlaci&#243;n significante entre HA y tabaquismo (p&lt;0,001). La <xref ref-type="table" rid="es_13t02-body3">Tabla 2</xref> muestra que, proporcionalmente, la prevalencia de HA fue mayor entre los ex-tabaquistas (48,8%) y tabaquistas (32,9%) que entre los no tabaquistas (26,1%).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_13t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0502-00113-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>En relaci&#243;n al consumo de bebidas alcoh&#243;licas, 33,3% de la poblaci&#243;n relat&#243; este h&#225;bito. Fue observada diferencia significante entre los sexos (hombres 51,1% y mujeres 23,1%). Hubo asociaci&#243;n negativa entre HA y etilismo (p&lt;0,001), seg&#250;n datos de la <xref ref-type="table" rid="es_13t02-body3">Tabla 2</xref>.</p>
      <p>En relaci&#243;n a la actividad f&#237;sica en el ocio, los sedentarios tuvieron prevalencia de hipertensi&#243;n de 31,4% y, en relaci&#243;n a la actividad f&#237;sica en el trabajo, los sedentarios hipertensos fueron 34,09%. Datos de la <xref ref-type="table" rid="es_13t02-body3">Tabla 2</xref> muestran que en ambas categor&#237;as, mientras tanto, no fue verificada diferencia significante en relaci&#243;n a la HA (p=0,260 y p=0,240 respectivamente).</p>
      <p>El IMC indic&#243; que 49,7% de los entrevistados presentaron exceso de peso (33,7% sobrepeso y 16,0% obesidad). Hubo correlaci&#243;n positiva entre HA y IMC (p&lt;0,001). La prevalencia de hipertensos con sobrepeso fue de 36,5% y de hipertensos con obesidad fue de 54,5% (<xref ref-type="table" rid="es_13t02-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <p>Se observ&#243; la CC alterada en 51,9% de las personas investigadas (24,2% aumentada y 27,7% muy aumentada)y se encontr&#243; correlaci&#243;n positiva entre HA y CC (p&lt;0,001). La prevalencia de hipertensos con CC aumentada fue de 33,6% y de hipertensos con CC muy aumentada fue de 50,8% (<xref ref-type="table" rid="es_13t02-body3">Tabla 2</xref>).</p>
      <p>En el an&#225;lisis bivariado, los odds ratio brutos se&#241;alaron que edad, escolaridad, tabaquismo, etilismo, IMC y CC presentaron asociaci&#243;n positiva con HA (p&lt;0,001).</p>
      <p>El an&#225;lisis de regresi&#243;n log&#237;stica m&#250;ltiple explica la influencia independiente de las variables sociodemogr&#225;ficas, estilo de vida y adiposidad sobre la HA. El odds ratio ajustado muestra que la prevalencia de la HA se asocia positivamente al sexo masculino y aumenta progresivamente con la edad. Fueron mantenidas asociaciones positivas de la HA con IMC (exceso de peso), con CC alterada y negativas con escolaridad. No se mantuvo asociaci&#243;n de la HA con tabaquismo y etilismo. El odds ratio para la HA fue cerca de tres veces mayor para individuos con sobrepeso, cuatro veces mayor para los obesos y cerca de dos veces mayor para valores muy aumentados de CC (<xref ref-type="table" rid="t3-body3">Tabla 3</xref>).</p>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0502-00113-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los resultados de este estudio fueron obtenidos a partir de una muestra representativa de la poblaci&#243;n de adultos, de ambos sexos, de una ciudad de peque&#241;o tama&#241;o del interior del Estado de Goi&#225;s.</p>
      <p>Llam&#243; la atenci&#243;n el hallazgo de una prevalencia de 32,7% de pacientes clasificados como hipertensos en un n&#250;cleo urbano de peque&#241;o tama&#241;o. Estos datos son semejantes a los encontrados en ciudades de gran tama&#241;o y coinciden con otros datos, tambi&#233;n de ciudades de medio y peque&#241;o tama&#241;o. De esa manera se verifica que las acciones relacionadas a la HA y a los factores relacionados son de fundamental importancia por su alta prevalencia, importancia social en todas las clases socioecon&#243;micas, grupos culturales, independiente de la ubicaci&#243;n geogr&#225;fica o de la extensi&#243;n del conglomerado urbano.</p>
      <p>El estudio de Firmin&#243;polis encontr&#243;, a ejemplo de otros<sup>5,15,16</sup>, correlaci&#243;n positiva de la HA con franja et&#225;rea, IMC, CC y negativa con escolaridad. El sexo femenino represent&#243; factor de protecci&#243;n para el riesgo de HA.</p>
      <p>A semejanza de otros estudios poblacionales<sup>17,18</sup>, hubo una asociaci&#243;n positiva entre HA y edad, mostrando que ese problema puede surgir principalmente en individuos m&#225;s a&#241;osos. Esta poblaci&#243;n es exactamente aquella que m&#225;s utiliza el sistema de salud por ser afectada por m&#250;ltiples patolog&#237;as, lo que acarrea grandes costos al sistema y refuerza la necesidad de adopci&#243;n de medidas para promoci&#243;n de la salud y para control adecuado de la enfermedad.</p>
      <p>En el estudio de Firmin&#243;polis, la prevalencia de HA fue inversamente proporcional a la escolaridad de la poblaci&#243;n. El nivel educativo ha sido se&#241;alado como el factor socioecon&#243;mico m&#225;s importante en el estado de salud, particularmente en la salud cardiovascular<sup>19</sup>. La baja escolaridad est&#225; asociada a las mayores tasas de enfermedades cr&#243;nicas no transmisibles, en especial la HA<sup>20</sup>. De ese modo, el grado de escolaridad es elemento esencial a ser considerado en el abordaje de la poblaci&#243;n en relaci&#243;n a las pr&#225;cticas de promoci&#243;n, protecci&#243;n y recuperaci&#243;n de la salud<sup>21</sup>. Algunos estudios transversales de base poblacional tambi&#233;n encontraron relaci&#243;n inversa entre escolaridad y prevalencia de HA<sup>8,18,22,23</sup>.</p>
      <p>En el presente estudio, se verific&#243; que los datos antropom&#233;tricos indicaron un n&#237;tido aumento de la prevalencia de HA a medida que se aumenta el IMC y esa misma tendencia fue observada para la medida de la CC.</p>
      <p>LA asociaci&#243;n entre obesidad y HA ha sido ampliamente reconocida. El exceso de grasa corporal aun es el mayor factor aislado relacionado a la elevaci&#243;n de la PA y a la HA<sup>24</sup>, por lo tanto , la obesidad es uno de los principales factores responsables por la HA, y varios estudios<sup>25,26</sup> demostraron la relaci&#243;n de causa y efecto entre aumento de masa corporal y elevaci&#243;n de la PA.</p>
      <p>En estudio realizado en San Pablo sobre la influencia de la distribuci&#243;n de la grasa corporal sobre la prevalencia de HA y otros factores de riesgo cardiovascular, se verific&#243; que los obesos tienen mayor predisposici&#243;n a presentar problemas cardiovasculares que individuos de peso normal<sup>27</sup>. Los autores relataron una prevalencia de hipertensos con sobrepeso de 23% y de hipertenso con obesidad de 67,1%. Los datos de Firmin&#243;polis confirman los descriptos encima e indican que aun en ciudades de peque&#241;o tama&#241;o, con caracter&#237;sticas urbanas completamente diferentes de los grandes centros, esa correlaci&#243;n est&#225; presente.</p>
      <p>Los hallazgos elevados de sobrepeso y obesidad refuerzan la necesidad de implementaci&#243;n de medidas objetivas para su combate, con vistas a la reducci&#243;n de la morbilidad y de la mortalidad por enfermedad cardiovascular.</p>
      <p>El estudio de Firmin&#243;polis mostr&#243; que hubo un aumento de la PA con el aumento de la CC. Hay una relaci&#243;n importante entre CC y la probabilidad de aparici&#243;n de eventos cardiovasculares por dep&#243;sito de grasa visceral en la regi&#243;n abdominal<sup>28</sup>. Independiente del valor del IMC, el aumento de la CC ha sido un factor predictivo de enfermedad cardiovascular<sup>1</sup>. Hay evidencias de que el dep&#243;sito central de grasa es un marcador importante del riesgo para enfermedades cr&#243;nicas, entre esas la HA. Tales hallazgos son constantemente relatados en diferentes estudios<sup>29,30</sup>.</p>
      <p>En investigaci&#243;n realizada en Goi&#226;nia, al respecto de la CC y IMC como predisposici&#243;n para HA, los autores se&#241;alaron que la CC est&#225; asociada a la HA, tanto en el sexo masculino, como en el femenino<sup>31</sup>, coincidiendo con el estudio de Firmin&#243;polis. Esa correlaci&#243;n se mostr&#243; importante, una vez que la medida de la CC es un m&#233;todo simple, f&#225;cil, de bajo costo y un buen marcador de riesgo para HA. Ese hallazgo debe ser un est&#237;mulo para la adopci&#243;n de esa t&#233;cnica como rutina en la atenci&#243;n en todos los servicios de salud con la finalidad de la identificaci&#243;n de individuos de mayor riesgo para las enfermedades cardiovasculares.</p>
      <p>Vale destacar que, en la muestra estudiada, el n&#250;mero de mujeres fue mayor que el de hombres y a diferencia de lo esperado por la distribuci&#243;n de la poblaci&#243;n por sexo. Hubo, en el momento de la recolecci&#243;n de los datos, preocupaci&#243;n con un posible sesgo de selecci&#243;n, pero, en el control sistem&#225;tico de la calidad de la investigaci&#243;n, fue verificado que ese hecho ocurri&#243; fortuitamente y se opt&#243; por no utilizar estrategias para la correcci&#243;n de esa diferencia. Los valores obtenidos, mientras tanto, guardaron significancia estad&#237;stica aun despu&#233;s de correcci&#243;n para esa diferencia de la muestra. Como la frecuencia de HA fue mayor entre los hombres, puede ser descartada la posibilidad de que por este motivo, en la poblaci&#243;n total habr&#237;a la posibilidad de subestimaci&#243;n de la prevalencia de hipertensi&#243;n, lo que no invalida, y s&#237; refuerza la importancia de los datos obtenidos.</p>
      <p>Debemos resaltar que, para la adopci&#243;n de estrategias de prevenci&#243;n de las ECV, no basta conocer las prevalencias aisladas de los factores de riesgo, es necesario tambi&#233;n conocer los factores que, de manera independiente, est&#225;n relacionados a las mismas. En ese sentido, hubo, hace algunos a&#241;os, la publicaci&#243;n de dos estudios de caso-control que revelaron significativa importancia para las poblaciones de todo el mundo y, en particular, para las del nuestro continente.</p>
      <p>El primer, estudio AFIRMAR<sup>32</sup>, publicado en 2003, desarrollado en 104 hospitales de 51 ciudades brasile&#241;as fue dise&#241;ado para evaluar los factores de riesgo para un primer infarto agudo (IAM) en nuestro pa&#237;s. Fueron 1.279 pacientes con IAM pareados para sexo y edad con el mismo n&#250;mero de controles. En ese fueron demostrados como factores de riesgo independientes el tabaquismo, la diabetes, la obesidad central, la historia familiar, la dislipidemia, la hipertensi&#243;n arterial, el menor poder adquisitivo y el menor nivel de educaci&#243;n, con lo que se se&#241;al&#243; que el Brasil tiene la misma distribuci&#243;n de riesgo que el resto del mundo.</p>
      <p>El segundo, estudio INTERHEART<sup>33</sup>, fue m&#225;s abarcativo. Comprendi&#243; 52 pa&#237;ses de los cinco continentes, con m&#225;s de 29.000 individuos entre casos y controles. En ese, pacientes portadores de Infarto Agudo de Miocardio fueron tambi&#233;n pareados para edad y sexo con controles en hospitales o en la comunidad. El estudio mostr&#243; que nueve factores de riesgo tradicionales (tabaquismo, dislipidemia, hipertensi&#243;n arterial, diabetes, obesidad central, estr&#233;s, ingesti&#243;n moderada de alcohol, actividad f&#237;sica regular e ingesti&#243;n de frutas y vegetales) fueron responsables de una manera positiva (los seis primeros) o negativa (los tres &#250;ltimos) por 90% del riesgo atribuible a los hombres y 94% del riesgo para las mujeres.</p>
      <p>Ambos estudios se complementaron y reafirmaron la importancia de los factores de riesgo tradicionales (tabaquismo, hipertensi&#243;n arterial, diabetes, obesidad central, niveles de colesterol e historia familiar) como responsables por el mayor riesgo de enfermedad arterial coronaria.</p>
      <p>Cuando comparamos estas informaciones con las obtenidas en nuestra investigaci&#243;n, en datos recogidos en una poblaci&#243;n de ciudad del interior y de peque&#241;o tama&#241;o, vemos que algunos de los mismos factores de riesgo est&#225;n presentes o indican que la posibilidad de la ocurrencia de los desenlaces es igualmente importante.</p>
      <p>Lo que se puede observar en una visi&#243;n general es que las diversas regiones del mundo y las poblaciones en diferentes niveles de desarrollo est&#225;n sometidas a las mismas condiciones desfavorables para la aparici&#243;n de las enfermedades cardiovasculares y debe ser destacado que la mayor&#237;a de estos factores son pasibles de prevenci&#243;n.</p>
      <p>As&#237;, los resultados encontrados alertan sobre la importancia de medidas objetivas en el sentido de modificar ese estado de cosas con intervenciones sistem&#225;ticas para la disminuci&#243;n de la prevalencia de los factores de riesgo, lo que podr&#225; contribuir para un futuro diferente de lo previsto con relaci&#243;n a las causas principales de morbilidad y mortalidad como un todo.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En Firmin&#243;polis, fue encontrada alta prevalencia de HA as&#237; como exceso de peso y CC alterada. Hubo correlaci&#243;n significante de HA con la franja et&#225;rea, la poca escolaridad, el IMC y la CC. El sexo femenino represent&#243; factor de protecci&#243;n para el riesgo de HA. Tales hallazgos deben servir de base para que se implementen acciones que busquen el control efectivo de la PA y de los dem&#225;s factores de riesgo cardiovasculares en esa poblaci&#243;n.</p>
      <p>Tales datos revelaron que la HA es un problema de relevancia en la zona urbana del municipio de Firmin&#243;polis-GO, se&#241;alan una tendencia que sobrepasa los l&#237;mites de los medios y grandes centros urbanos, y revelan la HA como serio problema de salud de la poblaci&#243;n.</p>
      <p>Trabajo financiado por el Consejo Nacional de Desarrollo Cient&#237;fico y Tecnol&#243;gico (CNPq).</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por el CNPq.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Fl&#225;via Miquetichuc Nogueira Nascente por la Universidad Federal de Goi&#225;s.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
