<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">9RFFLy56x99QYwHLVHXk93k</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001400011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500411</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000122</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Escore eletrocardiogr&#225;fico: aplica&#231;&#227;o em ergometria para avalia&#231;&#227;o do precondicionamento isqu&#234;mico</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Uchida</surname>
            <given-names>Augusto</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moffa</surname>
            <given-names>Paulo</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Hueb</surname>
            <given-names>Whady</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cesar</surname>
            <given-names>Luiz Antonio Machado</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ferreira</surname>
            <given-names>Beatriz Moreira Ayub</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ramires</surname>
            <given-names>Jose Antonio Franchini</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto do Cora&#231;&#227;o </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>486</fpage>
      <lpage>492</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>09</day>
          <month>05</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>04</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>13</day>
          <month>05</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: O tempo para 1,0 mm de depress&#227;o do segmento ST (T-1,0 mm), adotado para caracterizar o precondicionamento isqu&#234;mico (PCI) em testes ergom&#233;tricos sequenciais, &#233; consistente e reprodut&#237;vel, por&#233;m, possui v&#225;rias limita&#231;&#245;es. OBJETIVO: Aplicar um escore eletrocardiogr&#225;fico de isquemia mioc&#225;rdica em testes ergom&#233;tricos sequenciais, comparando-o com o cl&#225;ssico &#237;ndice T-1,0 mm. M&#201;TODOS: Avaliamos 61 pacientes, com idade m&#233;dia de 62,2 &#177; 7,5 anos, sendo 86,9% homens. Foram analisados 151 exames, sendo 116 de pacientes que completaram duas fases de avalia&#231;&#227;o. A primeira fase compreendia dois testes ergom&#233;tricos sequenciais para documenta&#231;&#227;o do PCI e a segunda fase, ap&#243;s uma semana, mais dois testes sob efeito de repaglinida. Dois observadores aplicaram o escore de forma cega. RESULTADOS: Observou-se concord&#226;ncia perfeita inter e intraobservador (Kendall Tau-b = 0,96, p &lt; 0,0001, Kendall Tau-b = 0,98,p &lt; 0,0001, respectivamente). Os valores de sensibilidade, especificidade, valor preditivo negativo, valor preditivo positivo e acur&#225;cia foram de 72,41%, 89,29%, 75,8%, 87,5% e 81,0%, respectivamente. CONCLUS&#195;O: O escore de isquemia &#233; um m&#233;todo consistente e reprodut&#237;vel para documenta&#231;&#227;o do PCI, representando uma alternativa fact&#237;vel ao &#237;ndice T-1,0 mm.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Precondicionamento isqu&#234;mico mioc&#225;rdico</kwd>
        <kwd>angina pectoris</kwd>
        <kwd>infarto do mioc&#225;rdio</kwd>
        <kwd>ergometria</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>08</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> ERGOMETRIA </p>
    <p>
      <bold>Escore eletrocardiogr&#225;fico: aplica&#231;&#227;o em ergometria para avalia&#231;&#227;o do precondicionamento isqu&#234;mico</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Augusto Uchida; Paulo Moffa; Whady Hueb; Luiz Antonio Machado Cesar; Beatriz Moreira Ayub Ferreira; Jose Antonio Franchini Ramires</bold>
    </p>
    <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o - HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> O tempo para 1,0 mm de depress&#227;o do segmento ST (T-1,0 mm), adotado para caracterizar o precondicionamento isqu&#234;mico (PCI) em testes ergom&#233;tricos sequenciais, &#233; consistente e reprodut&#237;vel, por&#233;m, possui v&#225;rias limita&#231;&#245;es. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Aplicar um escore eletrocardiogr&#225;fico de isquemia mioc&#225;rdica em testes ergom&#233;tricos sequenciais, comparando-o com o cl&#225;ssico &#237;ndice T-1,0 mm. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Avaliamos 61 pacientes, com idade m&#233;dia de 62,2 &#177; 7,5 anos, sendo 86,9% homens. Foram analisados 151 exames, sendo 116 de pacientes que completaram duas fases de avalia&#231;&#227;o. A primeira fase compreendia dois testes ergom&#233;tricos sequenciais para documenta&#231;&#227;o do PCI e a segunda fase, ap&#243;s uma semana, mais dois testes sob efeito de repaglinida. Dois observadores aplicaram o escore de forma cega. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Observou-se concord&#226;ncia perfeita inter e intraobservador (Kendall Tau-b = 0,96, p &lt; 0,0001, Kendall Tau-b = 0,98,p &lt; 0,0001, respectivamente). Os valores de sensibilidade, especificidade, valor preditivo negativo, valor preditivo positivo e acur&#225;cia foram de 72,41%, 89,29%, 75,8%, 87,5% e 81,0%, respectivamente. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O escore de isquemia &#233; um m&#233;todo consistente e reprodut&#237;vel para documenta&#231;&#227;o do PCI, representando uma alternativa fact&#237;vel ao &#237;ndice T-1,0 mm. </p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Precondicionamento isqu&#234;mico mioc&#225;rdico, angina <italic>pectoris</italic>, infarto do mioc&#225;rdio, ergometria.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O precondicionamento isqu&#234;mico (PCI) &#233; um fen&#244;meno onde epis&#243;dios curtos de isquemia, separados por per&#237;odos de reperfus&#227;o, determinam uma redu&#231;&#227;o da necrose das c&#233;lulas mioc&#225;rdicas, quando estas s&#227;o, posteriormente, submetidas a um epis&#243;dio isqu&#234;mico mais prolongado<sup>1</sup>.</p>
    <p>Evid&#234;ncias de PCI no mioc&#225;rdio humano foram relatadas durante angioplastia coronariana<sup>2,3</sup>, na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica<sup>4</sup> e em estudos cl&#237;nicos<sup>5,6</sup>. A express&#227;o cl&#237;nica do PCI &#233; a ocorr&#234;ncia de angina <italic>pectoris</italic> precedendo o quadro de infarto agudo do mioc&#225;rdio. Indiv&#237;duos que apresentam angina <italic>pectoris</italic> precedendo o infarto do mioc&#225;rdio exibem redu&#231;&#227;o do tamanho do infarto, independente da presen&#231;a de circula&#231;&#227;o colateral ou uso de medica&#231;&#227;o pr&#233;via<sup>5</sup>.</p>
    <p>Sabe-se que o PCI independe diretamente de fatores hemodin&#226;micos e est&#225; primordialmente relacionado a mecanismos metab&#243;licos do mioc&#225;rdio. A descoberta dos canais de pot&#225;ssio ATP-dependente promoveu uma s&#233;rie de investiga&#231;&#245;es cujo objetivo foi confirmar o seu papel como mediador end&#243;geno na prote&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, incluindo a correla&#231;&#227;o com o PCI<sup>7,8</sup>.</p>
    <p>O fen&#244;meno do PCI &#233; transit&#243;rio e, uma vez desencadeado, dura aproximadamente duas horas<sup>9</sup>. Todavia, uma segunda janela de prote&#231;&#227;o ou PCI tardio foi demonstrada, ocorrendo 24 horas ap&#243;s o mesmo est&#237;mulo precondicionante, e podendo durar at&#233; 48 horas<sup>10</sup>.</p>
    <p>O modelo humano de documenta&#231;&#227;o do PCI &#233; baseado na avalia&#231;&#227;o do fen&#244;meno do aquecimento que, na pr&#225;tica cl&#237;nica, fundamenta-se na realiza&#231;&#227;o de testes ergom&#233;tricos sequenciais (TES)<sup>11</sup>. A melhora dos par&#226;metros isqu&#234;micos em coronariopatas submetidos ao TES permite um melhor entendimento do fen&#244;meno do PCI e &#233; consistente com os mecanismos de adapta&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio &#224; isquemia<sup>12</sup>.</p>
    <p>A demonstra&#231;&#227;o do PCI atrav&#233;s de TES tem implica&#231;&#245;es cl&#237;nicas importantes. Alguns estudos que adotaram o modelo de TES demonstraram que sulfonilureias<sup>13-15</sup> e glinidas<sup>16</sup> bloqueiam o PCI em diab&#233;ticos portadores de insufici&#234;ncia coronariana obstrutiva. Esse bloqueio do PCI foi considerado como a explica&#231;&#227;o para o aumento de mortalidade cardiovascular observado em diab&#233;ticos sob tratamento com sulfonilureias no estudo UGDP<sup>17</sup>. Tamb&#233;m poderia explicar o pior progn&#243;stico observado em pacientes que estavam sob uso de sulfonilureias no momento do infarto agudo do mioc&#225;rdio<sup>18</sup>.</p>
    <p>Os par&#226;metros utilizados para a caracteriza&#231;&#227;o do PCI em TES s&#227;o<sup>13-16,19-22</sup>:</p>
    <disp-quote>
      <p>&#149; Melhora do tempo para 1,0 mm de depress&#227;o do segmento ST (T-1,0 mm);</p>
      <p>&#149; Melhora do duplo produto ou da frequ&#234;ncia card&#237;aca no T-1,0 mm;</p>
      <p>&#149; Melhora do tempo para angina <italic>pectoris</italic>;</p>
      <p>&#149; Melhora do duplo produto ou da frequ&#234;ncia card&#237;aca no momento da angina <italic>pectoris</italic>.</p>
    </disp-quote>
    <p>Tais par&#226;metros, comumente adotados para caracterizar o PCI em TES, s&#227;o considerados consistentes e reprodut&#237;veis, por&#233;m, possuem limita&#231;&#245;es<sup>23</sup>.</p>
    <p>Os &#237;ndices baseados na angina s&#227;o limitados, pois ela ocorre em menos de 50,0% dos casos, al&#233;m de ser um sintoma sujeito a grandes diverg&#234;ncias de interpreta&#231;&#227;o devido a sua natureza subjetiva<sup>16</sup>.</p>
    <p>A melhora do T-1,0 mm &#233; classicamente adotada para caracteriza&#231;&#227;o do PCI. O T-1,0 mm &#233; um &#237;ndice de toler&#226;ncia do mioc&#225;rdio &#224; isquemia e &#233; considerado somente para a depress&#227;o horizontal e descendente do segmento ST, no momento em que se atinge 1,0 mm de depress&#227;o do segmento ST. </p>
    <p>Limita&#231;&#245;es do T-1,0 mm:</p>
    <disp-quote>
      <p>&#149; &#201; sujeito a diverg&#234;ncias inter e intraobservador;</p>
      <p>&#149; Pode ser influenciado pelo efeito do treinamento ou adapta&#231;&#227;o &#224; esteira;</p>
      <p>&#149; N&#227;o considera a magnitude m&#225;xima de depress&#227;o do segmento ST, nem tampouco a pior morfologia que se documenta no exame;</p>
      <p>&#149; Pode passar despercebido durante o exame;</p>
      <p>&#149; Pode ser falsamente interpretado devido &#224; presen&#231;a de artefatos;</p>
      <p>&#149; N&#227;o h&#225; valor diferencial definido na literatura para confirmar a documenta&#231;&#227;o do PCI.</p>
      <p>&#149; N&#227;o permite a documenta&#231;&#227;o da express&#227;o m&#225;xima do PCI, quando o segundo teste ergom&#233;trico resulta negativo.</p>
      <p>&#149; N&#227;o permite a documenta&#231;&#227;o do PCI, quando o teste ergom&#233;trico &#233; positivo devido &#224; altera&#231;&#227;o exclusiva do segmento ST na fase de recupera&#231;&#227;o.</p>
    </disp-quote>
    <p>O duplo produto ou frequ&#234;ncia card&#237;aca no T-1,0 mm s&#227;o considerados &#237;ndices objetivos de limiar isqu&#234;mico, refletindo o consumo de oxig&#234;nio do mioc&#225;rdio no in&#237;cio da isquemia. Como s&#227;o par&#226;metros derivados do T-1,0 mm tamb&#233;m est&#227;o sujeitos &#224;s mesmas limita&#231;&#245;es, al&#233;m de serem influenciados diretamente pelos valores basais da press&#227;o arterial e da frequ&#234;ncia card&#237;aca.</p>
    <p>As limita&#231;&#245;es acima descritas, al&#233;m da falta de normatiza&#231;&#227;o e de uma codifica&#231;&#227;o adequada da resposta isqu&#234;mica durante a realiza&#231;&#227;o de TES, motivaram a elabora&#231;&#227;o de um escore eletrocardiogr&#225;fico de isquemia mioc&#225;rdica<sup>24</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Objetivo</bold>
    </p>
    <p>Aplicar um escore eletrocardiogr&#225;fico de isquemia mioc&#225;rdica em TES utilizados para avalia&#231;&#227;o do PCI em diab&#233;ticos, comparando com o cl&#225;ssico &#237;ndice T-1,0 mm.</p>
    <p>
      <bold>Casu&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>A popula&#231;&#227;o estudada foi composta por diab&#233;ticos n&#227;o insulino-dependentes, portadores de coronariopatia bi ou triarterial angiograficamente comprovada e fun&#231;&#227;o ventricular normal. Somente aqueles com teste ergom&#233;trico positivo foram selecionados para o estudo. Como crit&#233;rios de inclus&#227;o, foram considerados os pacientes com angina est&#225;vel, fun&#231;&#227;o ventricular esquerda preservada e diabete melito tipo 2 compensado.</p>
    <p>Um total de 61 pacientes submeteu-se ao estudo para a realiza&#231;&#227;o de TES. A idade m&#233;dia foi de 62,2 &#177; 7,5 anos, sendo 86,9% do sexo masculino. Cerca de 41,0% dos pacientes j&#225; haviam apresentado quadro de infarto do mioc&#225;rdio h&#225; mais de 6 meses, sendo que 4,9% apresentavam padr&#227;o obstrutivo biarterial. Foram analisados 151 exames, sendo 116 exames de pacientes que completaram duas fases de avalia&#231;&#227;o e 35 exames de pacientes que foram exclu&#237;dos por falta de demonstra&#231;&#227;o do PCI. Os crit&#233;rios para n&#227;o inclus&#227;o foram: angina inst&#225;vel, infarto do mioc&#225;rdio nos &#250;ltimos 6 meses, miocardiopatias dilatada ou hipertr&#243;fica, estenose a&#243;rtica, limita&#231;&#245;es motoras para realiza&#231;&#227;o do exerc&#237;cio e achados eletrocardiogr&#225;ficos que limitam a an&#225;lise morfol&#243;gica para defini&#231;&#227;o de isquemia mioc&#225;rdica.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Este estudo foi aprovado pelo comit&#234; de &#233;tica e pesquisa (CAPPesq 0701/05) e todos os pacientes assinaram termo de consentimento livre e esclarecido.</p>
    <p>Os pacientes foram submetidos a testes ergom&#233;tricos limitados por sintoma, adotando-se o protocolo de Bruce. Registros eletrocardiogr&#225;ficos de 12 deriva&#231;&#245;es pelo sistema Mason-Likar foram realizados de forma padronizada no pr&#233;-esfor&#231;o, no momento do T-1,0 mm, no pico do exerc&#237;cio, no momento de pior altera&#231;&#227;o eletrocardiogr&#225;fica e a cada minuto da recupera&#231;&#227;o, que se prolongou por 6 minutos. A melhora de pelo menos 30 segundos no segundo teste definiu arbitrariamente a presen&#231;a de PCI.</p>
    <p>Os crit&#233;rios de interrup&#231;&#227;o do exame e os de positividade adotados seguiram as recomenda&#231;&#245;es das Diretrizes da Sociedade Brasileira de Cardiologia<sup>25</sup> e do <italic>American College of Cardiology/American Heart Association</italic><sup>26</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Interpreta&#231;&#227;o eletrocardiogr&#225;fica</bold>
    </p>
    <p>Durante o exerc&#237;cio, a confirma&#231;&#227;o do T-1,0 mm era realizada por consenso entre dois cardiologistas experientes. A aplica&#231;&#227;o do escore de isquemia mioc&#225;rdica foi realizada por outros dois cardiologistas experientes (observador 1 e observador 2) de forma independente, um m&#234;s ap&#243;s o t&#233;rmino das duas fases do estudo. Ambos observadores foram cegos para a interpreta&#231;&#227;o final do PCI. Todos os exames foram reavaliados pelo observador 1, 30 dias ap&#243;s o t&#233;rmino do estudo para avalia&#231;&#227;o da varia&#231;&#227;o intraobservador.</p>
    <p>
      <bold>O escore</bold>
    </p>
    <p>O escore classifica os diversos padr&#245;es da resposta eletrocardiogr&#225;fica com base em tr&#234;s aspectos: magnitude, morfologia e momento dos desvios do segmento ST. Cada aspecto &#233; graduado de 0 a 4 pontos (<xref ref-type="table" rid="tab01">Tabelas 1</xref>, <xref ref-type="table" rid="tab02">2</xref> e <xref ref-type="table" rid="tab03">3</xref>), resultando numa escala que varia de 0 a 12 pontos.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>An&#225;lise morfol&#243;gica</bold>
    </p>
    <p>Consideram-se 4 padr&#245;es morfol&#243;gicos de depress&#227;o e um tipo morfol&#243;gico de eleva&#231;&#227;o do segmento ST: </p>
    <p>1. Depress&#227;o ascendente do segmento ST. Os padr&#245;es ascendentes r&#225;pido ou lento s&#227;o categorizados nesse item. O ponto de refer&#234;ncia para a medida da depress&#227;o do segmento ST no tipo ascendente foi o ponto Y, a 80 ms do ponto J.</p>
    <p>2. Depress&#227;o convexa do segmento ST. A presen&#231;a de uma convexidade no segmento ST caracteriza esse padr&#227;o morfol&#243;gico. Foi mensurado no ponto Y, a 80 ms do ponto J.</p>
    <p>3. Depress&#227;o horizontal do segmento ST. Esse padr&#227;o morfol&#243;gico foi mensurado no ponto Y, a 80 ms do ponto J.</p>
    <p>4. Depress&#227;o descendente do segmento ST. Esse padr&#227;o morfol&#243;gico foi mensurado no ponto J.</p>
    <p>5. Eleva&#231;&#227;o do segmento ST. Esse padr&#227;o morfol&#243;gico deve ser mensurado no ponto Y, a 40 ms do ponto J.</p>
    <p>
      <bold>Defini&#231;&#227;o da magnitude dos desvios do segmento ST</bold>
    </p>
    <p>A medida foi realizada conforme o padr&#227;o morfol&#243;gico dos desvios do segmento ST, adotando-se a deriva&#231;&#227;o com a maior altera&#231;&#227;o para a pontua&#231;&#227;o. Para a composi&#231;&#227;o do escore, classificou-se a magnitude dos desvios em 5 categorias:</p>
    <p>1. Aus&#234;ncia de desvios do segmento ST. O ponto de refer&#234;ncia encontra-se na linha de base PQ ou mant&#233;m a mesma magnitude da situa&#231;&#227;o basal.</p>
    <p>2. Desvio do segmento ST de pequena magnitude. Depress&#227;o ou eleva&#231;&#227;o do segmento ST inferior a 1,0 mm.</p>
    <p>3. Desvio do segmento ST de 1,0 a 1,5 mm. Depress&#227;o ou eleva&#231;&#227;o do segmento ST entre 1,0 mm e 1,5 mm.</p>
    <p>4. Desvio do segmento ST de 1,6 a 2,0 mm. Depress&#227;o ou eleva&#231;&#227;o do segmento ST superior a 1,5 mm e inferior ou igual a 2,0 mm.</p>
    <p>5. Desvio do segmento ST superior a 2,0 mm. Depress&#227;o ou eleva&#231;&#227;o do segmento ST de grande magnitude.</p>
    <p>
      <bold>Momento e dura&#231;&#227;o das altera&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p>Para a pontua&#231;&#227;o deste componente, consideram-se 5 padr&#245;es: </p>
    <p>1. Pico transit&#243;rio. Quando o desvio do segmento ST ocorre exclusivamente na fase de exerc&#237;cio, aparecendo ap&#243;s 12 minutos do protocolo de Bruce. A resolu&#231;&#227;o total do desvio do segmento ST deve ocorrer antes do primeiro minuto da recupera&#231;&#227;o.</p>
    <p>2. Pico e/ou recupera&#231;&#227;o. Corresponde ao exame onde o desvio do segmento ST aparece entre o 9&#186; e o 12&#186; minuto do protocolo de Bruce. Desvios do segmento ST que ocorreram exclusivamente na recupera&#231;&#227;o tamb&#233;m foram considerados nesse padr&#227;o.</p>
    <p>3. Precoce com revers&#227;o r&#225;pida. &#201; definido quando o desvio do segmento ST ocorre entre o 3&#186; e o 9&#186; minuto do protocolo de Bruce, com resolu&#231;&#227;o total do desvio do segmento ST ocorrendo antes do terceiro minuto da recupera&#231;&#227;o.</p>
    <p>4. Precoce com revers&#227;o lenta. &#201; definido quando o desvio do segmento ST ocorre entre o 3&#186; e o 9&#186; minuto do protocolo de Bruce, com resolu&#231;&#227;o total do desvio do segmento ST ocorrendo ap&#243;s o terceiro minuto da recupera&#231;&#227;o.</p>
    <p>5. Muito precoce. Quando o desvio do segmento ST ocorre at&#233; o terceiro minuto do exerc&#237;cio, com at&#233; 5 MET, correspondendo a altera&#231;&#227;o que ocorre no primeiro est&#225;gio do protocolo de Bruce.</p>
    <p>
      <bold>Situa&#231;&#245;es espec&#237;ficas</bold>
    </p>
    <p>Quando houve piora do padr&#227;o morfol&#243;gico na recupera&#231;&#227;o, foi considerada a pior morfologia e sua magnitude correspondente, desconsiderando a altera&#231;&#227;o da fase de exerc&#237;cio e, para a pontua&#231;&#227;o do momento do desvio, preservou-se o instante de in&#237;cio do desvio do segmento ST no exerc&#237;cio.</p>
    <p>Delineamento do estudo</p>
    <p>Ap&#243;s uma semana de suspens&#227;o de medicamentos cronotr&#243;picos negativos e antidiab&#233;ticos orais, os pacientes foram encaminhados para o estudo em duas fases:</p>
    <p><bold>Fase I</bold>. Os pacientes foram submetidos a dois TES (T1 e T2), com intervalo de 30 minutos entre os exames. Aqueles que demonstraram o PCI foram encaminhados para a segunda fase.</p>
    <p><bold>Fase II.</bold> Os pacientes iniciaram uso de repaglinida com dose di&#225;ria de 2 mg, 3x por dia, durante 7 dias. Ent&#227;o, os pacientes foram submetidos novamente aos dois testes (T3 e T4) mantendo o intervalo de 30 minutos entre os exames.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>O coeficiente Kappa, ponderado com respectivo intervalo de confian&#231;a de 95%, foi utilizado como medida para avaliar a concord&#226;ncia inter e intraobservador para cada um dos tr&#234;s componentes do escore<sup>27</sup>. Para a interpreta&#231;&#227;o dos resultados de an&#225;lises baseadas nas estat&#237;sticas Kappa e/ou &#237;ndice de correla&#231;&#227;o intraclasse (ICC), adotou-se a seguinte classifica&#231;&#227;o:</p>
    <p>a) quase perfeita, para valores de 0,81 a 1,00;</p>
    <p>b) substancial, para valores de 0,61 a 0,80;</p>
    <p>c) moderada, para valores entre 0,41 e 0,60;</p>
    <p>d) regular, para valores entre 0,21 e 0,40;</p>
    <p>e) discreta, para valores de 0 a 0,20; e</p>
    <p>f) pobre, para valores negativos.</p>
    <p>Para avaliar a concord&#226;ncia inter e intraobservador no escore total, definido como a soma dos tr&#234;s componentes da escala de isquemia mioc&#225;rdica, utilizou-se o &#237;ndice de Kendall-tau e o ICC. Os coeficientes de Kendall-tau e Kappa, bem como ICC, t&#234;m valores que variam de "- 1" a "+ 1", sendo que "- 1" significa completa discord&#226;ncia e "+ 1" concord&#226;ncia perfeita<sup>28</sup>.</p>
    <p>Dado o n&#250;mero de categorias observado no escore total, adotou-se tamb&#233;m o coeficiente de concord&#226;ncia de Lin para avaliar o grau de concord&#226;ncia entre os dois observadores. Para esse coeficiente, excelente concord&#226;ncia foi definida como valor superior a 0,90, satisfat&#243;rio como valores entre 0,6 a 0,9 e insatisfat&#243;rio como valor inferior a 0,6<sup>29</sup>.</p>
    <p>As an&#225;lises de correla&#231;&#227;o linear foram efetuadas utilizando-se coeficiente de correla&#231;&#227;o de Pearson (r) e o coeficiente de correla&#231;&#227;o de Spearman (rho), quando as premissas para aplica&#231;&#227;o de correla&#231;&#227;o de Pearson n&#227;o foram satisfeitas<sup>30</sup>. Forte correla&#231;&#227;o linear foi definida como |r| &gt; 0,7. Para 0,4 &lt; |r| &lt; = 0,7 foi definida correla&#231;&#227;o moderada. Para 0,2 &lt; |r| &lt; = 0,4 foi definida correla&#231;&#227;o fraca e para |r| &lt; = 0,2 foi definida correla&#231;&#227;o muito fraca. </p>
    <p>Os valores de sensibilidade, especificidade, valores preditivo positivo e preditivo negativo foram calculados considerando-se a documenta&#231;&#227;o de PCI, quando houve uma melhora de pelo menos 30 segundos no &#237;ndice T-1,0 mm. Quando houve empate ou aumento na pontua&#231;&#227;o do escore, considerou-se aus&#234;ncia de PCI. </p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Variabilidade interobservador</bold>
    </p>
    <p>Na an&#225;lise da pontua&#231;&#227;o total do escore de isquemia para todos os testes ergom&#233;tricos sequenciais avaliados (n = 151 exames), observou-se concord&#226;ncia perfeita entre os dois observadores (Kendall Tau-b = 0,96, p &lt; 0,0001 e coeficiente de concord&#226;ncia de Lin = 0,9767 com IC 95%, 0,968 a 0,9831). O &#237;ndice de correla&#231;&#227;o intraclasse demonstrou concord&#226;ncia quase perfeita entre os observadores (ICC = 0,98).</p>
    <p>Documentou-se uma excelente concord&#226;ncia interobservador para a interpreta&#231;&#227;o do escore de isquemia quando avaliados os exames dos pacientes submetidos exclusivamente &#224;s duas fases do protocolo (n = 116 exames). O coeficiente de concord&#226;ncia de Lin calculado foi de 0,97 (IC 95%, 0,96 a 0,98).</p>
    <p>Quando avaliados somente os exames dos pacientes que foram exclu&#237;dos na primeira fase do protocolo, ou seja, aqueles que n&#227;o demonstraram melhora dos &#237;ndices de PCI (n = 35 exames), mais uma vez demonstrou-se excelente concord&#226;ncia entre os observadores 1 e 2. O coeficiente de concord&#226;ncia de Lin calculado foi de 0,99 (IC 95%, 0,98 a 0,99).</p>
    <p>Considerando-se cada componente da escala de isquemia mioc&#225;rdica, documentou-se entre os dois observadores:</p>
    <disp-quote>
      <p>&#149; para o par&#226;metro magnitude, concord&#226;ncia quase perfeita Kappa = 0,99 (IC 95%, 0,97 a 1,0);</p>
      <p>&#149; para o par&#226;metro morfologia, concord&#226;ncia quase perfeita (Kappa = 0,88 (IC 95%, 0,77 a 0,94); e</p>
      <p>&#149; para o par&#226;metro momento, concord&#226;ncia perfeita Kappa = 1 (IC 95%, 1,0 a 1,0).</p>
    </disp-quote>
    <p>
      <bold>Variabilidade intraobservador</bold>
    </p>
    <p>Considerando a pontua&#231;&#227;o total do escore para todos os 151 exames, observou-se concord&#226;ncia perfeita entre as duas an&#225;lises (Kendall Tau-b = 0,98, p &lt; 0,0001 e coeficiente de concord&#226;ncia de Lin = 0,995 com IC 95%, 0,994 a 0,997). O &#237;ndice de correla&#231;&#227;o intraclasse demonstrou concord&#226;ncia quase perfeita entre as duas an&#225;lises (ICC = 0,99).</p>
    <p>Quando avaliados os tr&#234;s componentes do escore separadamente, o &#237;ndice Kappa ponderado demonstrou concord&#226;ncia quase perfeita entre as duas an&#225;lises, conforme ilustra a <xref ref-type="table" rid="tab04">Tabela 4</xref>.</p>
    <table-wrap id="tab04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Acur&#225;cia</bold>
    </p>
    <p>Os valores de sensibilidade, especificidade, valor preditivo negativo, valor preditivo positivo e acur&#225;cia foram, respectivamente, de 72,41%, 89,29%, 75,8%, 87,5% e 81,0%. Esses c&#225;lculos foram baseados na Tabela de conting&#234;ncia 5.</p>
    <p>
      <bold>&#205;ndice T-1,0 mm </bold>
    </p>
    <p>O coeficiente Kappa tamb&#233;m foi adotado para avaliar a concord&#226;ncia entre o escore de isquemia mioc&#225;rdica e o &#237;ndice T-1,0 mm para caracteriza&#231;&#227;o do PCI. O valor calculado foi de 0,615 (concord&#226;ncia substancial). </p>
    <p>
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-e01.jpg"/></p>
    <p>Considerando a amostra que completou ambas as fases (n = 116), o coeficiente de correla&#231;&#227;o entre T-1,0 mm e o duplo produto do momento do T-1,0 mm foi de r = 0,1024, com p = 0,27 (IC 95%, -0,08 a 0,27). Portanto, n&#227;o observamos uma correla&#231;&#227;o linear significativa entre os &#237;ndices classicamente adotados para defini&#231;&#227;o do PCI (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>).</p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gf01.jpg"/></fig>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Na avalia&#231;&#227;o do PCI atrav&#233;s de TES, ainda n&#227;o h&#225; um consenso sobre como caracterizar a presen&#231;a ou aus&#234;ncia desse fen&#244;meno por meio do cl&#225;ssico &#237;ndice T-1,0 mm. Embora muitos autores considerem que a melhora do T-1,0 mm no segundo teste seja considerada uma express&#227;o do PCI<sup>13-16,19,20,21,31</sup>, ainda n&#227;o se definiu qual o diferencial m&#237;nimo de melhora.</p>
    <p>Como a interpreta&#231;&#227;o morfol&#243;gica do eletrocardiograma &#233; subjetiva e h&#225; uma grande quantidade de informa&#231;&#245;es que necessitam de pondera&#231;&#227;o, a aplica&#231;&#227;o do escore de isquemia vem suprir uma necessidade do uso de sistemas mais inteligentes, simplificados e organizados para definir melhor o grau de positividade do teste ergom&#233;trico. Todos os aspectos do escore s&#227;o facilmente avaliados, facilitando a integra&#231;&#227;o de informa&#231;&#227;o entre cl&#237;nicos e especialistas.</p>
    <p>O escore de isquemia mioc&#225;rdica foi idealizado de modo an&#225;logo ao escore de perfus&#227;o mioc&#225;rdica, que definiu os par&#226;metros e a pontua&#231;&#227;o de forma emp&#237;rica<sup>32,33</sup>.</p>
    <p>As faixas de magnitude da escala eletrocardiogr&#225;fica de isquemia foram baseadas no cl&#225;ssico estudo de Diamond-Forrester<sup>34</sup>, onde foi demonstrada a correla&#231;&#227;o entre os graus de magnitude da depress&#227;o do segmento ST com a probabilidade de coronariopatia.</p>
    <p>O somat&#243;rio dos desvios do segmento ST n&#227;o foi adotado como par&#226;metro dentro da escala de isquemia, pois j&#225; &#233; sabido que este aspecto n&#227;o possui boa correla&#231;&#227;o com extens&#227;o de isquemia ou de coronariopatia<sup>35</sup>.</p>
    <p>Os diferentes padr&#245;es morfol&#243;gicos de depress&#227;o do segmento ST do escore eletrocardiogr&#225;fico de isquemia foram hierarquizados com base em dados da literatura<sup>25,26</sup>.</p>
    <p>O aspecto momento do escore de isquemia foi idealizado com base no fato comprovado de que a precocidade dos desvios do segmento ST define maior gravidade da isquemia mioc&#225;rdica<sup>36</sup>.</p>
    <p>Em nossa amostra, apesar da gravidade do padr&#227;o obstrutivo coronariano, n&#227;o observamos nenhum caso de <italic>d&#233;ficit</italic> inotr&#243;pico intraesfor&#231;o, o que sugere que a interpreta&#231;&#227;o da resposta eletrocardiogr&#225;fica por si s&#243; tem maior valor pr&#225;tico na avalia&#231;&#227;o da gravidade da isquemia.</p>
    <p>A validade e reprodutibilidade do escore de isquemia mioc&#225;rdica foi referendada pelas diversas an&#225;lises que demonstraram excelente concord&#226;ncia inter e intraobservador, al&#233;m de valores consistentes de sensibilidade, especificidade, valores preditivo positivo e preditivo negativo. </p>
    <p>Para os c&#225;lculos da sensibilidade, especificidade e dos valores preditivo positivo e preditivo negativo, como n&#227;o h&#225; um padr&#227;o-ouro de refer&#234;ncia para defini&#231;&#227;o de PCI no teste ergom&#233;trico, adotaram-se as seguintes premissas:</p>
    <disp-quote>
      <p>&#149; O T-1,0 mm foi o padr&#227;o de refer&#234;ncia para an&#225;lise e a melhora de pelo menos 30 segundos no segundo exame caracterizou a presen&#231;a do PCI;</p>
      <p>&#149; A melhora na pontua&#231;&#227;o do escore de isquemia, com redu&#231;&#227;o de pelo menos um ponto no escore total definiu a presen&#231;a de PCI;</p>
      <p>&#149; Manter a mesma pontua&#231;&#227;o do escore de isquemia, ou aumentar pelo menos um ponto no escore total, definiu aus&#234;ncia de PCI.</p>
    </disp-quote>
    <p>Mesmo quando cada componente do escore de isquemia mioc&#225;rdica foi avaliado separadamente, houve uma concord&#226;ncia de perfeita a quase perfeita entre os dois observadores.</p>
    <p>Al&#233;m disso, a concord&#226;ncia entre o escore de isquemia mioc&#225;rdica e o &#237;ndice T-1,0 mm para caracteriza&#231;&#227;o do PCI foi considerada substancial.</p>
    <p>Quando o coeficiente de correla&#231;&#227;o entre T-1,0 mm e o duplo produto do momento do T-1,0 mm foram avaliados, n&#227;o houve uma correla&#231;&#227;o linear significativa entre os mesmos, que s&#227;o os &#237;ndices classicamente adotados para defini&#231;&#227;o do PCI.</p>
    <p>A popula&#231;&#227;o de diab&#233;ticos coronariopatas derivou do estudo MASS II<sup>37</sup>, incluindo pacientes comprovadamente coronariopatas confirmados por estudos angiogr&#225;ficos eliminando resultados falso-positivos.</p>
    <p>No presente estudo, a repaglinida modificou negativamente n&#227;o s&#243; o fen&#244;meno do aquecimento como tamb&#233;m os &#237;ndices de toler&#226;ncia ao exerc&#237;cio e a resposta eletrocardiogr&#225;fica no p&#243;s-exerc&#237;cio<sup>16</sup>. Sulfonilureias e glinidas, por bloquearem os canais K-ATP das c&#233;lulas betapancre&#225;ticas, podem tamb&#233;m atuar nos canais K-ATP mioc&#225;rdicos abolindo o PCI<sup>3,13-18</sup>. A a&#231;&#227;o da repaglinida, por abolir esse fen&#244;meno de prote&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, &#233; admitida como delet&#233;ria com potencial efeito nocivo ao mioc&#225;rdio quando frente a um evento isqu&#234;mico.</p>
    <p>A falta de uma forma para caracterizar o grau de positividade do teste ergom&#233;trico acaba gerando relatos mal estruturados, que, comumente, resultam em ambiguidades e desentendimentos entre o ergometrista e o cl&#237;nico, al&#233;m de determinar uma compara&#231;&#227;o inapropriada de resultados pelos diversos estudos. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Do ponto de vista eletrocardiogr&#225;fico, o escore de isquemia &#233; consistente e reprodut&#237;vel, podendo ser considerado uma alternativa fact&#237;vel ao &#237;ndice cl&#225;ssico tempo para 1,0 mm de depress&#227;o do segmento ST para avalia&#231;&#227;o do precondicionamento isqu&#234;mico. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Augusto Uchida pelo INCOR-HCFMUSP.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Augusto Hiroshi Uchida </p>
        <p> Rua Jo&#227;o Moura, 870/144 - Pinheiros </p>
        <p> 05412-002 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="augustohiroshi@cardiol.br">augustohiroshi@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="augusto.uchida@incor.usp.br">augusto.uchida@incor.usp.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 04/10/09; revisado recebido em 09/05/10; aceito em 13/05/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Murry CE, Jennings RB, Reimer KA. Preconditioning with ischemia: a delay of lethal cell injury in ischemic myocardium. Circulation. 1986; 74 (5): 1124-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preconditioning with ischemia: a delay of lethal cell injury in ischemic myocardium</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>1124</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>74</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Murry</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jennings</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reimer</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Deutsch E, Berger M, Kussmaul WG, Hirshfeld JW Jr, Herrmann HC, Laskey WK. Adaptation to ischemia during percutaneous transluminal coronary angioplasty: clinical, hemodynamic, and metabolic features. Circulation. 1990; 82 (6): 2044-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adaptation to ischemia during percutaneous transluminal coronary angioplasty: clinical, hemodynamic, and metabolic features</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>2044</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Deutsch</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berger</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kussmaul</surname>
              <given-names>WG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirshfeld Jr</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Herrmann</surname>
              <given-names>HC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laskey</surname>
              <given-names>WK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Tomai F, Crea F, Gaspardone A, Versaci F, De Paulis R, Penta de Peppo A, et al. Ischemic preconditioning during coronary angioplasty is prevented by glibenclamide, a selective ATP-sensitive K+ channel blocker. Circulation. 1994; 90 (2): 700-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ischemic preconditioning during coronary angioplasty is prevented by glibenclamide, a selective ATP-sensitive K+ channel blocker</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>700</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tomai</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crea</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaspardone</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Versaci</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Paulis</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Penta de Peppo</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Yellon DM, Alkhulaifi AM, Parsleys WB. Preconditioning the human myocardium. Lancet. 1993; 342 (8866): 276-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preconditioning the human myocardium</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>276</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>8866</issue>
          <volume>342</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yellon</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alkhulaifi</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Parsleys</surname>
              <given-names>WB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Kloner RA, Shook T, Przyklenk K, Davis VG, Junio L, Matthews RV, et al. TIMI 4 investigators. Previous angina alters in-hospital outcome in TIMI 4: a clinical correlate to preconditioning? Circulation. 1995; 91 (1): 37-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>TIMI 4 investigators: Previous angina alters in-hospital outcome in TIMI 4: a clinical correlate to preconditioning?</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>37</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kloner</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shook</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Przyklenk</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davis</surname>
              <given-names>VG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Junio</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matthews</surname>
              <given-names>RV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Ottani F, Galvani M, Ferrini D, Sorbello F, Limonetti P, Pantoli D, et al. Prodromal angina limits infarct size: a role for ischemic preconditioning. Circulation. 1995; 91 (2): 291-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prodromal angina limits infarct size: a role for ischemic preconditioning</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>291</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ottani</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galvani</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferrini</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sorbello</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Limonetti</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pantoli</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Kirsch GE, Codina J, Birnbaumer L, Brown AM. Coupling of ATP-sensitive K+ channels to A1 receptors by G proteins in rat ventricular myocytes. Am J Physiol. 1990; 259 (3 Pt 2): H820-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coupling of ATP-sensitive K+ channels to A1 receptors by G proteins in rat ventricular myocytes</article-title>
          <source>Am J Physiol</source>
          <date>
            <year>1990</year>
          </date>
          <fpage>H820</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3 Pt 2</issue>
          <volume>259</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kirsch</surname>
              <given-names>GE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Codina</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Birnbaumer</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Noma A. ATP-Regulates K channels in cardiac muscle. Nature.1983; 305 (5930): 147-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ATP-Regulates K channels in cardiac muscle</article-title>
          <source>Nature</source>
          <date>
            <year>1983</year>
          </date>
          <fpage>147</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5930</issue>
          <volume>305</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Noma</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Downey JM, Cohen MV. Mechanisms of preconditioning: correlates and epiphenomena. In: Marber MS, Yellon DM, eds. Ischemia: preconditioning and adaptation. Oxford, UK: BIOS Scientific Publishers Limited; 1996. p. 21-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Ischemia: preconditioning and adaptation. Oxford,</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>21</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Downey</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marber</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yellon</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Yellon DM, Baxter GF. A "second window of protection" or delayed preconditioning phenomenon: future horizons for myocardial protection? J Mol Cell Cardiol. 1995; 27 (4): 1023-34.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A "second window of protection" or delayed preconditioning phenomenon: future horizons for myocardial protection?</article-title>
          <source>J Mol Cell Cardiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1023</fpage>
          <lpage>34</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yellon</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baxter</surname>
              <given-names>GF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Okazaki Y, Kodama K, Sato H, Kitakaze M, Hirayama A, Mishima M, et al. Attenuation of increased regional myocardial oxygen consumption during exercise as a major cause of warm-up phenomenon. J Am Coll Cardiol. 1993; 21 (7): 1597-604.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Attenuation of increased regional myocardial oxygen consumption during exercise as a major cause of warm-up phenomenon</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>1597</fpage>
          <lpage>604</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Okazaki</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kodama</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sato</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kitakaze</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hirayama</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mishima</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Tomai F, Crea F, Danesi A, Perino M, Gaspardone A, Ghini AS, et al. Mechanisms of the warm-up phenomenon. Eur Heart J. 1996; 17 (7): 1022-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mechanisms of the warm-up phenomenon</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1022</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tomai</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crea</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Danesi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perino</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaspardone</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ghini</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Ferreira BM, Moffa PJ, Falc&#227;o A, Uchida A, Camargo P, Pereira P, et al. The effects of glibenclamide, a K (ATP) channel blocker, on the warm-up phenomenon. Ann Noninvasive Eletrocardiol. 2005; 10 (3): 356-62.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effects of glibenclamide, a K (ATP) channel blocker, on the warm-up phenomenon</article-title>
          <source>Ann Noninvasive Eletrocardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>356</fpage>
          <lpage>62</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>10</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moffa</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Falc&#227;o</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uchida</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Camargo</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Ov&#252;n&#231; K. Effects of glibenclamide, a K(ATP) channel blocker, on warm-up phenomenon in type II diabetic patients with chronic stable angina <italic>pectoris</italic>. Clin Cardiol. 2000; 23 (7): 535-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of glibenclamide, a K(ATP) channel blocker, on warm-up phenomenon in type II diabetic patients with chronic stable angina pectoris</article-title>
          <source>Clin Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>535</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ov&#252;n&#231;</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Tomai F, Danesi A, Ghini AS, Crea F, Perino M, Gaspardone A, et al. Effects of K (ATP) channel blockade by glibenclamide on the warm-up phenomenon. Eur Heart J. 1999; 20 (3): 196-202.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of K (ATP) channel blockade by glibenclamide on the warm-up phenomenon</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>196</fpage>
          <lpage>202</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tomai</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Danesi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ghini</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crea</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perino</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaspardone</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Hueb W, Uchida AH, Gersh BJ, Betti RT, Lopes N, Moffa PJ, et al. Effect of a hypoglycemic agent on ischemic preconditioning in patients with type 2 diabetes and stable angina <italic>pectoris</italic>. Coron Artery Dis. 2007; 18 (1): 55-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of a hypoglycemic agent on ischemic preconditioning in patients with type 2 diabetes and stable angina pectoris</article-title>
          <source>Coron Artery Dis</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>55</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hueb</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Uchida</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gersh</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Betti</surname>
              <given-names>RT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moffa</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Klimt CR, Knatterud GL, Meinert CL, Prout TE. A study of the effects of hypoglicemic agents on vascular complications in patients with adult-onset diabetes. Diabetes. 1970; 19 (Suppl.): 789-830.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A study of the effects of hypoglicemic agents on vascular complications in patients with adult-onset diabetes</article-title>
          <source>Diabetes</source>
          <date>
            <year>1970</year>
          </date>
          <fpage>789</fpage>
          <lpage>830</lpage>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Klimt</surname>
              <given-names>CR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Knatterud</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meinert</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prout</surname>
              <given-names>TE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Rytter L, Troelsen S, Beck-Nielsen H. Prevalence and mortality of acute myocardial infarction in patients with diabetes. Diabetes Care. 1985; 8 (3): 230-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence and mortality of acute myocardial infarction in patients with diabetes</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>230</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>8</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rytter</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Troelsen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beck-Nielsen</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Lambiase PD, Edwards RJ, Cusack MR, Bucknall CA, Redwood SR, Marber MS. Exercise-induced ischemia initiates the second window of protection in humans independent of collateral recruitment. J Am Coll Cardiol. 2003; 41 (7): 1174-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise-induced ischemia initiates the second window of protection in humans independent of collateral recruitment</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1174</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lambiase</surname>
              <given-names>PD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cusack</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bucknall</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Redwood</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marber</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Waters DD, McCans JL, Crean PA. Serial exercise testing in patients with effort angina: variable tolerance, fixed threshold. J Am Coll Cardiol. 1985; 6 (5): 1011-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Serial exercise testing in patients with effort angina: variable tolerance, fixed threshold</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>1011</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Waters</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McCans</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crean</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Michaelides AP, Andrikopoulos GK, Oikonomou EV, Psomadaki ZD, Richter DJ, Dilaveris PE, et al. Improved myocardial performance during repetitive exercise testing: the role of extracellular superoxide dismutase activity in a model of exercise-induced myocardial preconditioning. Am Heart J. 2003; 146 (1): 160-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Improved myocardial performance during repetitive exercise testing: the role of extracellular superoxide dismutase activity in a model of exercise-induced myocardial preconditioning</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>160</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>146</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Michaelides</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Andrikopoulos</surname>
              <given-names>GK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oikonomou</surname>
              <given-names>EV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Psomadaki</surname>
              <given-names>ZD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Richter</surname>
              <given-names>DJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dilaveris</surname>
              <given-names>PE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Maybaum S, Ilan M, Mogilevsky J, Tzivoni D. Improvement in ischemic parameters during repeated exercise testing: a possible model for myocardial preconditioning. Am J Cardiol. 1996; 78 (10): 1087-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Improvement in ischemic parameters during repeated exercise testing: a possible model for myocardial preconditioning</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>1087</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maybaum</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ilan</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mogilevsky</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tzivoni</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Stewart RA, Kittelson J, Kay IP. Statistical methods to improve the precision of the treadmill exercise test. J Am Coll Cardiol. 2000; 36 (4): 1274-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Statistical methods to improve the precision of the treadmill exercise test</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1274</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stewart</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kittelson</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kay</surname>
              <given-names>IP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Uchida AH, Moffa P, Riera AR. Exercise testing score for myocardial ischemia gradation. Indian Pacing Electrophysiol J. 2007; 7 (1): 61-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise testing score for myocardial ischemia gradation</article-title>
          <source>Indian Pacing Electrophysiol J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>61</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Uchida</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moffa</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riera</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Sociedade Brasileira de Cardiologia. II Diretrizes sobre teste ergom&#233;trico. Arq Bras Cardiol. 2002; 78 (supl. 2): 1-17.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>II Diretrizes sobre teste ergom&#233;trico</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>17</lpage>
          <volume>78</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Gibbons RJ, Balady GJ, Beasley JW, Bricker JT, Duvernoy WF, Froelicher VF, et al. ACC/AHA Guidelines for Exercise Testing. A report of the American College of Cardiology/ American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on Exercise Testing). J Am Coll Cardiol. 1997; 30 (1): 260-311.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ACC/AHA Guidelines for Exercise Testing: A report of the American College of Cardiology/ American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee on Exercise Testing)</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>260</fpage>
          <lpage>311</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gibbons</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Balady</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beasley</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bricker</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duvernoy</surname>
              <given-names>WF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Froelicher</surname>
              <given-names>VF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Viera AJ, Garrett JM. Understanding interobserver agreement: the kappa statistic. Fam Med. 2005; 37 (5): 360-3.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Understanding interobserver agreement: the kappa statistic</article-title>
          <source>Fam Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>360</fpage>
          <lpage>3</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Viera</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garrett</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Shoukri MM, Donner A. Efficiency considerations in the analysis of inter-observer agreement. Biostatistics. 2001; 2 (3): 323-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efficiency considerations in the analysis of inter-observer agreement</article-title>
          <source>Biostatistics</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>323</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shoukri</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Donner</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Lin LI. A concordance correlation coefficient to evaluate reproducibility. Biometrics. 1989; 45 (1): 255-68.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A concordance correlation coefficient to evaluate reproducibility</article-title>
          <source>Biometrics</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>255</fpage>
          <lpage>68</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lin</surname>
              <given-names>LI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Gerald KB. Nonparametric statistical methods. Nurse Anesth. 1991; 2 (2): 93-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nonparametric statistical methods</article-title>
          <source>Nurse Anesth</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>93</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gerald</surname>
              <given-names>KB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Rinaldi CA, Masani ND, Linka AZ, Hall RJ. Effect of repetitive episodes of exercise induced myocardial ischaemia on left ventricular function in patients with chronic stable angina: evidence for cumulative stunning or ischaemic preconditioning? Heart.1999;81(4):404-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of repetitive episodes of exercise induced myocardial ischaemia on left ventricular function in patients with chronic stable angina: evidence for cumulative stunning or ischaemic preconditioning?</article-title>
          <source>Heart</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>404</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>81</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rinaldi</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Masani</surname>
              <given-names>ND</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Linka</surname>
              <given-names>AZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Germano G, Kavanagh PB, Waechter P, Areeda J, Van Kriekinge S, Sharir T, et al. A new algorithm for the quantitation of myocardial perfusion SPECT. I: technical principles and reproducibility. J Nucl Med. 2000; 41 (4): 712-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A new algorithm for the quantitation of myocardial perfusion SPECT: I: technical principles and reproducibility</article-title>
          <source>J Nucl Med</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>712</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Germano</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kavanagh</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waechter</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Areeda</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Kriekinge</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sharir</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Sharir T, Germano G, Waechter PB, Kavanagh PB, Areeda JS, Gerlach J, et al. A new algorithm for the quantitation of myocardial perfusion SPECT. II: validation and diagnostic yield. J Nucl Med. 2000; 41 (4): 720-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A new algorithm for the quantitation of myocardial perfusion SPECT: II: validation and diagnostic yield</article-title>
          <source>J Nucl Med</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>720</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sharir</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Germano</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waechter</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kavanagh</surname>
              <given-names>PB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Areeda</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gerlach</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Diamond GA, Forrester JS. Analysis of probability as an aid in the clinical diagnosis of coronary-artery disease. N Eng J Med. 1979; 300 (24): 1350-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Analysis of probability as an aid in the clinical diagnosis of coronary-artery disease</article-title>
          <source>N Eng J Med</source>
          <date>
            <year>1979</year>
          </date>
          <fpage>1350</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>24</issue>
          <volume>300</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Diamond</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forrester</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Moussa I, Rodriguez M, Froning J, Froelicher VF. Prediction of severe coronary artery disease using computerized ECG measurements and discriminant function analysis. J Electrocardiol. 1992; 25 (Suppl): 49-58.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prediction of severe coronary artery disease using computerized ECG measurements and discriminant function analysis</article-title>
          <source>J Electrocardiol</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>49</fpage>
          <lpage>58</lpage>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moussa</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodriguez</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Froning</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Froelicher</surname>
              <given-names>VF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Ellestad MH, Famularo MA, Paliwal YK. Exercise testing in the evaluation of coronary artery disease. Herz. 1982; 7 (2): 76-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise testing in the evaluation of coronary artery disease</article-title>
          <source>Herz</source>
          <date>
            <year>1982</year>
          </date>
          <fpage>76</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ellestad</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Famularo</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paliwal</surname>
              <given-names>YK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Hueb W, Lopes NH, Gersh BJ, Soares P, Machado LA, Jatene FB, et al. Five-year follow-up of the Medicine, Angioplasty, or Surgery Study (MASS II): a randomized controlled clinical trial of 3 therapeutic strategies for multivessel coronary artery disease. Circulation. 2007; 115 (9): 1082-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Five-year follow-up of the Medicine, Angioplasty, or Surgery Study (MASS II): a randomized controlled clinical trial of 3 therapeutic strategies for multivessel coronary artery disease</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1082</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hueb</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopes</surname>
              <given-names>NH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gersh</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Soares</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jatene</surname>
              <given-names>FB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Electrocardiographic score: application in exercise test for the assessment of ischemic preconditioning</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The time for 1.0 mm ST-segment depression (T-1.0mm) adopted to characterize ischemic preconditioning (IPC) in sequential exercise tests is consistent and reproducible; however, it has several limitations. OBJECTIVE: To apply an electrocardiographic score of myocardial ischemia in sequential exercise tests, comparing it to the conventional T-1.0 mm index. METHODS: Sixty one patients with mean age of 62.2 &#177; 7.5 years were evaluated; 86.9% were males. A total of 151 tests were analyzed, 116 of which were from patients who completed two assessment phases. The first phase comprised two sequential exercise tests for the documentation of IPC; the second phase, initiated one week later, comprised two more tests carried out under the effect of repaglinide. Two observers who were blind to the tests applied the score. RESULTS: Perfect inter and intraobserver agreement was found (Kendall tau-b = 0.96, p &lt; 0.0001, and Kendall tau-b = 0.98, p &lt; 0.0001, respectively). Values of sensitivity and specificity, negative predictive value, positive predictive value and accuracy were 72.41%, 89.29%, 75.8%, 87.5% and 81.0%, respectively. CONCLUSION: The ischemic score is a consistent and reproducible method for the documentation of IPC, and is a feasible alternative to T-1.0 mm.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Ischemic preconditioning myocardial</kwd>
        <kwd>angina pectoris</kwd>
        <kwd>myocardial infarction</kwd>
        <kwd>ergometry</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body2">
          <label>
            <bold>Electrocardiographic score: application in exercise test for the assessment of ischemic preconditioning</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Augusto Uchida; Paulo Moffa; Whady Hueb; Luiz Antonio Machado Cesar; Beatriz Moreira Ayub Ferreira; Jose Antonio Franchini Ramires</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o - HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND: </bold>The time for 1.0 mm ST-segment depression (T-1.0 mm) adopted to characterize ischemic preconditioning (IPC) in sequential exercise tests is consistent and reproducible; however, it has several limitations.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To apply an electrocardiographic score of myocardial ischemia in sequential exercise tests, comparing it to the conventional T-1.0 mm index.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Sixty one patients with mean age of 62.2 &#177; 7.5 years were evaluated; 86.9% were males. A total of 151 tests were analyzed, 116 of which were from patients who completed two assessment phases. The first phase comprised two sequential exercise tests for the documentation of IPC; the second phase, initiated one week later, comprised two more tests carried out under the effect of repaglinide. Two observers who were blind to the tests applied the score.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Perfect inter and intraobserver agreement was found (Kendall tau-b = 0.96, p &lt; 0.0001, and Kendall tau-b = 0.98, p &lt; 0.0001, respectively). Values of sensitivity and specificity, negative predictive value, positive predictive value and accuracy were 72.41%, 89.29%, 75.8%, 87.5% and 81.0%, respectively.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The ischemic score is a consistent and reproducible method for the documentation of IPC, and is a feasible alternative to T-1.0 mm. </p>
      <p><bold>Key words: </bold>Ischemic preconditioning myocardial; angina <italic>pectoris</italic>; myocardial infarction; ergometry.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Ischemic preconditioning (IPC) is a phenomenon in which brief episodes of ischemia with intermittent periods of reperfusion determine less myocardial cell necrosis when these cells undergo subsequent longer ischemic episodes<sup>1</sup>.</p>
      <p>Evidences of IPC in the human myocardium have been reported during coronary angioplasty<sup>2,3</sup>, coronary artery bypass surgery<sup>4</sup>, and in clinical trials<sup>5,6</sup>. The clinical expression of IPC is the occurrence of angina <italic>pectoris</italic> preceding acute myocardial infarction. Individuals presenting with angina <italic>pectoris</italic> preceding myocardial infarction show reduced myocardial infarct size, independent of the presence of collateral circulation or previous use of medication<sup>5</sup>.</p>
      <p>IPC is known to be directly independent of hemodynamic factors and is primarily related to metabolic mechanisms of the myocardium. The discovery of ATP-sensitive K channels led to a series of investigations whose objective was to confirm their role as endogenous mediators in myocardial protection, including the correlation with IPC<sup>7,8</sup>.</p>
      <p>The phenomenon of IPC is transient and, once triggered, lasts approximately two hours<sup>9</sup>. Nevertheless, a second window of protection or delayed IPC has been shown to occur 24 hours after the same preconditioning stimulus, and could last up to 48 hours<sup>10</sup>.</p>
      <p>The human model of IPC documentation is based on the assessment of the warm-up phenomenon which, in clinical practice, is based on the performance of sequential exercise tests (SET)<sup>11</sup>. The improvement of ischemic parameters in patients with coronary artery disease undergoing SET permits a better understanding of the IPC phenomenon and is consistent with the mechanisms of myocardial adaptation to ischemia<sup>12</sup>.</p>
      <p>Demonstration of IPC using SET has important clinical implications. Some studies adopting the SET model demonstrated that sulfonylureas<sup>13-15</sup> and glinides<sup>16</sup> block IPC in diabetic patients with coronary insufficiency. This IPC blockade was considered to be the explanation for the increased cardiovascular mortality seen in diabetic patients being treated with sulfonylureas in the UGDP study<sup>17</sup>. It could also explain the poorer prognosis observed in patients who were receiving sulfonylureas at the moment of myocardial infarction<sup>18</sup>.</p>
      <p>The parameters used for the characterization of IPC in SET are<sup>13-16, 19-22</sup>:</p>
      <disp-quote>
        <p>&#149; Improved time to 1.0 mm ST-segment depression (T-1.0 mm);</p>
        <p>&#149; Improved double product or heart rate at T-1.0 mm;</p>
        <p>&#149; Improved time to angina <italic>pectoris</italic>;</p>
        <p>&#149; Improved double product or heart rate at the moment of angina <italic>pectoris</italic>.</p>
      </disp-quote>
      <p>These parameters, commonly adopted for the characterization of IPC in SET, are considered consistent and reproducible; however, they have some limitations<sup>23</sup>.</p>
      <p>Indexes based on angina are limited because it occurs in less than 50.0% of the cases; also, it is a symptom that is subject to very different interpretations due to its subjective nature<sup>16</sup>.</p>
      <p>Improvement in T-1.0 mm is classically adopted for the characterization of IPC. T-1.0 mm is an index of myocardial tolerance to ischemia and is considered only for horizontal and downsloping ST-segment depression at the moment that 1.0-mm ST-segment depression is achieved. </p>
      <p>Limitations of T-1.0 mm:</p>
      <disp-quote>
        <p>&#149; It is subject to inter and intraobserver disagreement;</p>
        <p>&#149; It may be influenced by the effect of training or treadmill adaptation;</p>
        <p>&#149; It does not consider either the maximum magnitude of the ST-segment depression or the worst morphology documented in the test;</p>
        <p>&#149; It may go unnoticed during the test;</p>
        <p>&#149; It may be misinterpreted due to the presence of artifacts;</p>
        <p>&#149; There is no differential value defined in the literature to confirm IPC documentation.</p>
        <p>&#149; It does not permit documentation of the maximum IPC expression when the second exercise test is negative.</p>
        <p>&#149; It does not permit IPC documentation when the exercise test is positive due to an exclusive ST-segment alteration in the recovery phase. </p>
      </disp-quote>
      <p>The double product or heart rate at T-1.0 mm are considered objective indexes of ischemic threshold, reflecting the myocardial oxygen consumption at the beginning of ischemia. Since these parameters derive from T-1.0 mm, they are also subject to the same limitations, in addition to being directly influenced by baseline blood pressure and heart rate values. </p>
      <p>The limitations previously described coupled with the lack of standardization and a proper codification of the ischemic response while SET is performed encouraged the elaboration of an electrocardiographic score of myocardial ischemia<sup>24</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Objective</bold>
      </p>
      <p>To apply an electrocardiographic score of myocardial ischemia in SET used for the assessment of IPC in diabetic patients, comparing it to conventional T-1.0 mm. </p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>The study population comprised non-insulin dependent diabetic patients with angiographically proven two or three-vessel coronary artery disease and normal ventricular function. Only those with a positive exercise test were selected for the study. The inclusion criteria comprised patients with stable angina, preserved left ventricular function and controlled type-2 diabetes mellitus.</p>
      <p>A total of 61 patients were included in the study to undergo SET. Their mean age was 62.2 &#177; 7.5 years, and 86.9% were males. Approximately 41.0% of the patients had already suffered a myocardial infarction more than six months before, and 4.9% showed a two-vessel occlusive pattern. A total of 151 tests were analyzed; 116 of them were from patients who had completed two assessment phases and 35 were from patients who were excluded due to failure to show IPC. The exclusion criteria were: unstable angina, myocardial infarction in the past six months, dilated or hypertrophic cardiomyopathy, aortic stenosis, motor limitations for the performance of the exercise and electrocardiographic findings that limited the morphological analysis for the definition of myocardial ischemia. </p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>This study was approved by the Research Ethics Committee (CAPPesq 0701/05) and all patients gave written informed consent.</p>
      <p>The patients underwent symptom-limited exercise tests using the Bruce protocol. Standardized Mason-Likar 12-lead electrocardiographic studies were performed before exertion, at the moment of T-1.0 mm, at peak exercise, at the moment of the worst electrocardiographic change, and at every minute of recovery, which lasted for 6 minutes. Improvement by at least 30 seconds in the second test arbitrarily defined the presence of IPC. </p>
      <p>The criteria for interruption of the test and for the definition of a positive test were based on the recommendations of the Guidelines of the Brazilian Society of Cardiology<sup>25</sup> and of the American College of Cardiology/American Heart Association<sup>26</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Electrocardiographic interpretation</bold>
      </p>
      <p>During exercise, T-1.0 mm was confirmed by the consensus between two experienced cardiologists. The myocardial ischemia score was independently applied by two other experienced cardiologists (observer 1 and observer 2) one month after the end of the two study phases. Both observers were blind to the final interpretation of IPC. All tests were reevaluated by observer 1, 30 days after the end of the study, for assessment of the intraobserver variation.</p>
      <p>
        <bold>The score</bold>
      </p>
      <p>The score classifies the different patterns of the electrocardiographic response based on three aspects: magnitude, morphology and timing of the ST-segment deviations. Each aspect is graded from 0 to 4 points (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Tables 1</xref>, <xref ref-type="table" rid="tab02-body2">2</xref>, and <xref ref-type="fn" rid="tab03-body2">3</xref>), thus resulting in a scale ranging from 0 to 12 points. </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="tab02-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <fn id="tab03-body2">
          <p>
            <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-e01-en.jpg"/></p>
        </fn>
      </p>
      <p>
        <bold>Morphological analysis</bold>
      </p>
      <p>Four morphological patterns of ST-segment depression and one of elevation were considered.</p>
      <p>1. Upsloping ST-segment depression. The rapid or slow upsloping patterns are categorized in this item. The reference point for the measurement of upsloping ST-segment depression was the Y point, 80 ms apart from the J point. </p>
      <p>2. Convex-type ST-segment depression. The presence of a convexity in the ST-segment characterizes this morphological pattern. It was measured at the Y point, 80ms apart from the J point. </p>
      <p>3. Horizontal ST-segment depression. This morphological pattern was measured at the Y point, 80 ms apart from the J point.</p>
      <p>4. Downsloping ST-segment depression. This morphological pattern was measured at the J point.</p>
      <p>5. ST-segment elevation. This morphological pattern should be measured at the Y point, 40 ms apart from the J point.</p>
      <p>
        <bold>Definition of the magnitude of the ST-segment deviations</bold>
      </p>
      <p>The measurement was taken according to the morphological pattern of the ST-segment deviations, considering the lead with the greatest change for scoring. In order to build the score, the magnitude of the deviations was classified into 5 categories:</p>
      <p>1. Absence of ST-segment deviations. The reference point is located in the PQ baseline or maintains the same magnitude of the baseline. </p>
      <p>2. Slight ST-segment deviation. ST-segment depression or elevation smaller than 1.0 mm.</p>
      <p>3. ST-segment deviation from 1.0 to 1.5 mm. ST-segment depression or elevation between 1.0 mm and 1.5 mm.</p>
      <p>4. ST-segment deviation from 1.6 to 2.0 mm. ST-segment depression or elevation greater than 1.5 mm and lower than or equal to 2.0 mm. </p>
      <p>5. ST-segment deviation greater than 2.0 mm. Significant ST-segment depression or elevation.</p>
      <p>
        <bold>Timing and duration of changes</bold>
      </p>
      <p>In order to score this component, 5 patterns were considered:</p>
      <p>1. Transient peak: when the ST-segment deviation occurs exclusively in the exercise phase, starting after 12 minutes of the Bruce protocol. Total resolution of the ST-segment deviation should occur before the first minute of recovery.</p>
      <p>2. Peak and/or recovery: corresponds to the test where the ST-segment deviation occurs between the 9th and 12th minute of the Bruce protocol. ST-segment deviations occurring exclusively in the recovery phase were also considered in this pattern. </p>
      <p>3. Early with rapid resolution: when the ST-segment deviation occurs between the 3rd and 9th minute of the Bruce protocol, with total resolution occurring before the 3rd minute of recovery. </p>
      <p>4. Early with slow resolution: when the ST-segment deviation occurs between the 3rd and 9th minute of the Bruce protocol, with total resolution occurring after the 3rd minute of recovery. </p>
      <p>5. Very early: when the ST-segment deviation occurs up to the third minute of exercise, with up to 5 MET, corresponding to the alteration that occurs in the first stage of the Bruce protocol. </p>
      <p>
        <bold>Specific situations</bold>
      </p>
      <p>When worsening of the morphological pattern occurred in the recovery phase, the worst morphology and its corresponding magnitude were considered, and changes in the exercise phases were disregarded. In order to score the moment of deviation, the beginning of the ST-segment deviation during exercise was maintained.</p>
      <p>
        <bold>Study design</bold>
      </p>
      <p>After one week of discontinuation of the negative chronotropic medications and oral hypoglycemic agents, the patients were referred for the study in two phases: </p>
      <p><bold>Phase I</bold>. The patients underwent two SET (T1 and T2), with a 30-minute interval between them. Those showing IPC were referred for the second phase.</p>
      <p><bold>Phase II.</bold> The patients were started on repaglinide at a daily dose of 2 mg, tid, for 7 days. Then, the patients underwent two more tests (T3 and T4) also with a 30-minute interval between them. </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The weighted kappa statistic with respective 95% confidence interval was used as a measurement for the assessment of inter and intraobserver agreement for each of the three components of the score<sup>27</sup>. The following classification was used for the interpretation of the results of the analyses based on kappa statistic and/or intraclass correlation coefficient (ICC): </p>
      <p>a) almost perfect agreement, for values from 0.81 to 1.00;</p>
      <p>b) substantial agreement, for values from 0.61 to 0.80;</p>
      <p>c) moderate agreement, for values from 0.41 to 0.60;</p>
      <p>d) fair agreement, for values from 0.21 to 0.40;</p>
      <p>e) mild agreement, for values from 0 to 0.20; and</p>
      <p>f) poor agreement, for negative values.</p>
      <p>Kendall-tau and ICC were used to evaluate the inter and intraobserver agreement in the total score, defined as the sum of the three components of the score of myocardial ischemia. The values of Kendall-tau, kappa statistic, and ICC vary from -1 to +1, where -1 means complete disagreement and +1 means perfect agreement<sup>28</sup>.</p>
      <p>Given the number of categories observed in the total score, the Lin agreement coefficient was also adopted to evaluate the degree of agreement between the two observers. For this coefficient, excellent agreement was defined for values higher than 0.90; satisfactory agreement for values between 0.6 and 0.9; and unsatisfactory agreement for values lower than 0.6<sup>29</sup>.</p>
      <p>The linear correlation analyses were carried out using the Pearson's correlation coefficient (r) and the Spearman's rank correlation coefficient (rho), when the conditions for the application of the Pearson's correlation were not met<sup>30</sup>. A strong linear correlation was defined for |r| &gt; 0.7. Moderate correlation was defined for 0.4 &lt; |r| <underline>&lt;</underline> 0.7. Weak correlation was defined for 0.2 &lt; |r| <underline>&lt;</underline> 0.4, and very weak correlation for |r| <underline>&lt;</underline> 0.2. </p>
      <p>Sensitivity and specificity values, positive predictive value, and negative predictive value were calculated considering IPC documentation, when an improvement by at least 30 seconds in T-1.0 mm was observed. When equal values or increase in the score occurred, IPC was considered absent.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Interobserver variability</bold>
      </p>
      <p>Perfect agreement between the two observers (Kendall tau-b = 0.96, p &lt; 0.0001 and Lin's agreement coefficient = 0.9767 with 95% CI of 0.968 to 0.9831) was observed in the analysis of the total ischemia score for all sequential exercise tests assessed (n = 151 tests). The intraclass correlation coefficient showed almost perfect agreement between the observers (ICC = 0.98). </p>
      <p>Excellent interobserver agreement was found for the interpretation of the score of ischemia when the tests of patients undergoing the two protocol phases exclusively (n = 116 tests) were evaluated. The calculated Lin's agreement coefficient was 0.97 (95% CI 0.96 to 0.98). </p>
      <p>When only the tests of patients who had been excluded in the first protocol phase were evaluated, i.e., those not showing improved IPC indexes (n = 35 tests), excellent agreement between observers 1 and 2 was once again demonstrated. The calculated Lin's agreement coefficient was 0.99 (95% CI 0.98 to 0.99).</p>
      <p>The following coefficients were obtained between the two observers, considering each component of the score of myocardial ischemia: </p>
      <disp-quote>
        <p>&#149; for the magnitude parameter, almost perfect concordance (Kappa = 0.99; 95% CI 0.97 to 1.0);</p>
        <p>&#149; for the morphology parameter, almost perfect agreement (Kappa = 0.88; 95% CI 0.77 to 0.94); and</p>
        <p>&#149; for the timing parameter, perfect agreement (Kappa = 1; 95% CI 1.0 to 1.0).</p>
      </disp-quote>
      <p>
        <bold>Intraobserver variability</bold>
      </p>
      <p>Considering the total score for all 151 tests, perfect agreement was observed between the two analyses (Kendal tau-b = 0.98, p &lt; 0.0001 and Lin's agreement coefficient = 0.995 with 95% CI 0.994 to 0.997). The intraclass correlation coefficient showed almost perfect agreement between the two analyses (ICC = 0.99).</p>
      <p>When the three score components were assessed separately, the weighted Kappa statistic showed almost perfect agreement between the two analyses, as shown in <xref ref-type="table" rid="tab04-body2">Table 4</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab04-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Accuracy</bold>
      </p>
      <p>Sensitivity and specificity values, negative predictive value, positive predictive value and accuracy were 72.41%, 89.29%, 75.8%, 87.5% and 81.0%, respectively. These calculations were based on contingency <xref ref-type="table" rid="tab05-body2">Table 5</xref>.</p>
      <table-wrap id="tab05-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>T-1.0 mm index</bold>
      </p>
      <p>The kappa statistic was also adopted to evaluate the agreement between the score of myocardial ischemia and T-1.0 mm for the characterization of IPC. The calculated value was 0.615 (substantial agreement).</p>
      <p>Considering the sample of individuals who completed both phases (n = 116), the correlation coefficient between T-1.0 mm and the double product at the moment of T-1.0 mm was r = 0.1024, p = 0.27 (95% CI, -0.08 to 0.27). Therefore, no significant linear correlation was observed between the indexes classically used for the definition of IPC (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body2">Figure 1</xref>).</p>
      <fig id="fig01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In the assessment of IPC using SET, no consensus exists on how to characterize the presence or absence of this phenomenon by means of the conventional T-1.0 mm. Although many authors consider that improvement of T-1.0 mm in the second test is an expression of IPC<sup>13-16,19,20,21,31</sup>, the minimum improvement difference is yet to be defined. </p>
      <p>Since the morphological interpretation of the electrocardiogram is subjective and there is much information that needs to be weighted, the application of the score of ischemia meets the demand for the use of more intelligent, simplified and organized systems for a better definition of positive exercise tests. All aspects of the score are easily assessed, thus facilitating the integration of information among clinicians and specialists.</p>
      <p>The score of myocardial ischemia was conceived in a way analogous to the score of myocardial perfusion, which defined parameters and points empirically<sup>32,33</sup>.</p>
      <p>The magnitude ranges of the electrocardiographic scale of ischemia were based on the classical Diamond-Forrester's study<sup>34</sup>, where the correlation between the degrees of ST-segment depression and the probability of coronary artery disease was demonstrated.</p>
      <p>The sum of the ST-segment deviations was not used as a parameter within the scale of ischemia because it is known for not having a good correlation with the extent of ischemia or coronary artery disease<sup>35</sup>.</p>
      <p>The different morphological patterns of ST-segment depression of the electrocardiographic score of ischemia were classified based on data of the literature<sup>25,26</sup>.</p>
      <p>The timing component of the score of ischemia was idealized based on the proven fact that the early onset of ST-segment deviations defines more severe cases of myocardial ischemia<sup>36</sup>. </p>
      <p>In our sample, despite the severity of the pattern of coronary obstruction, no case of intra-exercise inotropic deficit was observed, which suggests that the interpretation of the electrocardiographic response per se has a greater practical value only for the assessment of the severity of ischemia.</p>
      <p>The validity and reproducibility of the score of myocardial ischemia was supported by the different analyses that demonstrated excellent intra and interobserver agreement, in addition to consistent sensitivity and specificity values, positive predictive value and negative predictive value. </p>
      <p>Since there is no gold standard of reference for the definition of IPC in exercise tests, the following parameters were used for the calculation of sensitivity, specificity, positive and negative predictive values: </p>
      <disp-quote>
        <p>&#149; T-1.0 mm was the reference standard for the analysis, and improvement by at least 30 seconds in the second test characterized the presence of IPC;</p>
        <p>&#149; Improvement in the score of ischemia, with reduction by at least one point in the total score defined the presence of IPC; </p>
        <p>&#149; Unchanged score of ischemia or an increase by at least one point in the total score defined absence of IPC. </p>
      </disp-quote>
      <p>Even when each component of the score of myocardial ischemia was evaluated separately, perfect to almost perfect agreement was observed between the two observers. </p>
      <p>Also, the agreement between the score of myocardial ischemia and the T-1.0 mm for the characterization of IPC was considered substantial. </p>
      <p>When the correlation coefficient between T-1.0 mm and the double product of the moment of T-1.0 mm - which are the indexes classically used for the definition of IPC, was evaluated, no significant linear correlation was observed.</p>
      <p>The population of diabetic patients with coronary artery disease derived from the MASS II study<sup>37</sup>; it included patients with artery disease confirmed by angiographic studies excluding false-positive results.</p>
      <p>In the present study, repaglinide brought about negative modifications not only in the warm-up phenomenon, but also in the exercise tolerance indexes and the post-exercise electrocardiographic response<sup>16</sup>. By blocking K-ATP channels of beta-pancreatic cells, sulfonylureas and glinides can also act in myocardial K-ATP channels suppressing IPC<sup>3,13-18</sup>. For suppressing this phenomenon of myocardial protection, the repaglinide action is assumed as deleterious, with a potential harmful effect on the myocardium in face of ischemic events. </p>
      <p>The lack of a means for characterizing positive exercise tests ultimately generates poorly structured reports which commonly result in ambiguities and misunderstandings between the professional administering the exercise test and the clinician, in addition to determining an inappropriate comparison of results from different studies. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>From the electrocardiographic point of view, the score of ischemia is consistent and reproducible, and may be considered a feasible alternative to the conventional index of time to 1.0 mm of ST-segment depression for the assessment of ischemic preconditioning. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by Augusto Uchida, from INCOR-HCFMUSP.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Escore electrocardiogr&#225;fico: aplicaci&#243;n en ergometr&#237;a para evaluaci&#243;n del preacondicionamiento isqu&#233;mico</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: El tiempo para 1,0 mm de depresi&#243;n del segmento ST (T-1,0 mm), adoptado para caracterizar el preacondicionamiento isqu&#233;mico (PCI) en test ergom&#233;tricos secuenciales, es consistente y reproducible, sin embargo, posee varias limitaciones. OBJETIVO: Aplicar un escore electrocardiogr&#225;fico de isquemia mioc&#225;rdica en test ergom&#233;tricos secuenciales, compar&#225;ndolo al cl&#225;sico &#237;ndice T-1,0 mm. M&#201;TODOS: Evaluamos 61 pacientes, con edad media de 62,2 &#177; 7,5 a&#241;os, siendo 86,9% hombres. Fueron analizados 151 ex&#225;menes, siendo 116 de pacientes que completaron dos fases de evaluaci&#243;n. La primera fase comprend&#237;a dos test ergom&#233;tricos secuenciales para documentaci&#243;n del PCI y la segunda fase, despu&#233;s de una semana, m&#225;s dos test bajo efecto de repaglinida. Dos observadores aplicaron el escore de forma ciega. RESULTADOS: Se observ&#243; concordancia perfecta inter y intraobservador (Kendall Tau-b = 0,96, p &lt; 0,0001, Kendall Tau-b = 0,98,p &lt; 0,0001, respectivamente). Los valores de sensibilidad, especificidad, valor predictivo negativo, valor predictivo positivo y precisi&#243;n fueron de 72,41%, 89,29%, 75,8%, 87,5% y 81,0%, respectivamente. CONCLUSI&#211;N: El escore de isquemia es un m&#233;todo consistente y reproducible para documentaci&#243;n del PCI, representando una alternativa factible al &#237;ndice T-1,0 mm.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Preacondicionamiento isqu&#233;mico mioc&#225;rdico</kwd>
        <kwd>angina pectoris</kwd>
        <kwd>infarto de miocardio</kwd>
        <kwd>ergometr&#237;a</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Escore electrocardiogr&#225;fico: aplicaci&#243;n en ergometr&#237;a para evaluaci&#243;n del preacondicionamiento isqu&#233;mico</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Augusto Uchida; Paulo Moffa; Whady Hueb; Luiz Antonio Machado Cesar; Beatriz Moreira Ayub Ferreira; Jose Antonio Franchini Ramires</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o - HCFMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> El tiempo para 1,0 mm de depresi&#243;n del segmento ST (T-1,0 mm), adoptado para caracterizar el preacondicionamiento isqu&#233;mico (PCI) en test ergom&#233;tricos secuenciales, es consistente y reproducible, sin embargo, posee varias limitaciones.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Aplicar un escore electrocardiogr&#225;fico de isquemia mioc&#225;rdica en test ergom&#233;tricos secuenciales, compar&#225;ndolo al cl&#225;sico &#237;ndice T-1,0 mm.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Evaluamos 61 pacientes, con edad media de 62,2 &#177; 7,5 a&#241;os, siendo 86,9% hombres. Fueron analizados 151 ex&#225;menes, siendo 116 de pacientes que completaron dos fases de evaluaci&#243;n. La primera fase comprend&#237;a dos test ergom&#233;tricos secuenciales para documentaci&#243;n del PCI y la segunda fase, despu&#233;s de una semana, m&#225;s dos test bajo efecto de repaglinida. Dos observadores aplicaron el escore de forma ciega.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Se observ&#243; concordancia perfecta inter y intraobservador (Kendall Tau-b = 0,96, p &lt; 0,0001, Kendall Tau-b = 0,98,p &lt; 0,0001, respectivamente). Los valores de sensibilidad, especificidad, valor predictivo negativo, valor predictivo positivo y precisi&#243;n fueron de 72,41%, 89,29%, 75,8%, 87,5% y 81,0%, respectivamente.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> El escore de isquemia es un m&#233;todo consistente y reproducible para documentaci&#243;n del PCI, representando una alternativa factible al &#237;ndice T-1,0 mm.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Preacondicionamiento isqu&#233;mico mioc&#225;rdico, angina pectoris, infarto de miocardio, ergometr&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El preacondicionamiento isqu&#233;mico (PCI) es un fen&#243;meno donde episodios cortos de isquemia, separados por per&#237;odos de reperfusi&#243;n, determinan una reducci&#243;n de la necrosis de las c&#233;lulas mioc&#225;rdicas, cuando estas son, posteriormente, sometidas a un episodio isqu&#233;mico m&#225;s prolongado<sup>1</sup>.</p>
      <p>Evidencias de PCI en el miocardio humano fueron relatadas durante angioplastia coronaria<sup>2,3</sup>, en la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica<sup>4</sup> y en estudios cl&#237;nicos<sup>5,6</sup>. La expresi&#243;n cl&#237;nica del PCI es la ocurrencia de angina pectoris precediendo el cuadro de infarto agudo de miocardio. Individuos que presentan angina pectoris precediendo el infarto de miocardio exhiben reducci&#243;n del tama&#241;o del infarto, independientemente de la presencia de circulaci&#243;n colateral o uso de medicaci&#243;n previa<sup>5</sup>.</p>
      <p>Se sabe que el PCI no depende directamente de factores hemodin&#225;micos y est&#225; primordialmente relacionado a mecanismos metab&#243;licos del miocardio. El descubrimiento de los canales de potasio ATP-dependiente promovi&#243; una serie de investigaciones cuyo objetivo fue confirmar su papel como mediador end&#243;geno en la protecci&#243;n mioc&#225;rdica, incluyendo la correlaci&#243;n con el PCI<sup>7,8</sup>.</p>
      <p>El fen&#243;meno del PCI es transitorio y, una vez desencadenado, dura aproximadamente dos horas<sup>9</sup>. Sin embargo, una segunda ventana de protecci&#243;n o PCI tard&#237;o fue demostrada, ocurriendo 24 horas despu&#233;s del mismo est&#237;mulo preacondicionante, y pudiendo durar hasta 48 horas<sup>10</sup>.</p>
      <p>El modelo humano de documentaci&#243;n del PCI est&#225; basado en la evaluaci&#243;n del fen&#243;meno del calentamiento que, en la pr&#225;ctica cl&#237;nica, se fundamenta en la realizaci&#243;n de test ergom&#233;tricos secuenciales (TES)<sup>11</sup>. La mejora de los par&#225;metros isqu&#233;micos en coronarios sometidos al TES permite un mejor entendimiento del fen&#243;meno del PCI y es consistente con los mecanismos de adaptaci&#243;n del miocardio a la isquemia<sup>12</sup>.</p>
      <p>La demostraci&#243;n del PCI a trav&#233;s de TES tiene implicaciones cl&#237;nicas importantes. Algunos estudios que adoptaron el modelo de TES demostraron que sulfonilureias<sup>13-15</sup> y glinidas<sup>16</sup> bloquean el PCI en diab&#233;ticos portadores de insuficiencia coronaria obstructiva. Ese bloqueo del PCI fue considerado como la explicaci&#243;n para el aumento de mortalidad cardiovascular observado en diab&#233;ticos bajo tratamiento con sulfonilureas en el estudio UGDP<sup>17</sup>. Tambi&#233;n podr&#237;a explicar el peor pron&#243;stico observado en pacientes que estaban bajo uso de sulfonilureas en el momento del infarto agudo de miocardio<sup>18</sup>.</p>
      <p>Los par&#225;metros utilizados para la caracterizaci&#243;n del PCI en TES son<sup>13-16,19-22</sup>:</p>
      <disp-quote>
        <p>&#149; Mejora del tiempo para 1,0 mm de depresi&#243;n del segmento ST (T-1,0 mm);</p>
        <p>&#149; Mejora del doble producto o de la frecuencia card&#237;aca en el T-1,0 mm;</p>
        <p>&#149; Mejora del tiempo para angina pectoris;</p>
        <p>&#149; Mejora del doble producto o de la frecuencia card&#237;aca en el momento de la angina pectoris.</p>
      </disp-quote>
      <p>Tales par&#225;metros, com&#250;nmente adoptados para caracterizar el PCI en TES, son considerados consistentes y reproducibles, sin embargo, poseen limitaciones<sup>23</sup>.</p>
      <p>Los &#237;ndices basados en la angina son limitados, pues &#233;sta ocurre en menos de 50,0% de los casos, adem&#225;s de ser un s&#237;ntoma sujeto a grandes divergencias de interpretaci&#243;n debido a su naturaleza subjetiva<sup>16</sup>.</p>
      <p>La mejora del T-1,0 mm es cl&#225;sicamente adoptada para caracterizaci&#243;n del PCI. El T-1,0 mm es un &#237;ndice de tolerancia del miocardio a la isquemia y es considerado solamente para la depresi&#243;n horizontal y descendente del segmento ST, en el momento en que se alcanza 1,0 mm de depresi&#243;n del segmento ST.</p>
      <p>Limitaciones del T-1,0 mm:</p>
      <disp-quote>
        <p>&#149; Est&#225; sujeto a divergencias inter y intraobservador;</p>
        <p>&#149; Puede ser influenciado por el efecto del entrenamiento o adaptaci&#243;n a la cinta;</p>
        <p>&#149; No considera la magnitud m&#225;xima de depresi&#243;n del segmento ST, ni tampoco la peor morfolog&#237;a que se documenta en el examen;</p>
        <p>&#149; Puede pasar inadvertido durante el examen;</p>
        <p>&#149; Puede ser falsamente interpretado debido a la presencia de artefactos;</p>
        <p>&#149; No hay valor diferencial definido en la literatura para confirmar la documentaci&#243;n del PCI.</p>
        <p>&#149; No permite la documentaci&#243;n de la expresi&#243;n m&#225;xima del PCI, cuando el segundo test ergom&#233;trico resulta negativo.</p>
        <p>&#149; No permite la documentaci&#243;n del PCI, cuando el test ergom&#233;trico es positivo debido a la alteraci&#243;n exclusiva del segmento ST en la fase de recuperaci&#243;n.</p>
      </disp-quote>
      <p>El doble producto o frecuencia card&#237;aca en el T-1,0 mm son considerados &#237;ndices objetivos de umbral isqu&#233;mico, reflejando el consumo de ox&#237;geno del miocardio en el comienzo de la isquemia. Como son par&#225;metros derivados del T-1,0 mm tambi&#233;n est&#225;n sujetos a las mismas limitaciones, adem&#225;s de ser influenciados directamente por los valores basales de la presi&#243;n arterial y de la frecuencia card&#237;aca.</p>
      <p>Las limitaciones encima descriptas, adem&#225;s de la falta de normatizaci&#243;n y de una codificaci&#243;n adecuada de la respuesta isqu&#233;mica durante la realizaci&#243;n de TES, motivaron la elaboraci&#243;n de un escore electrocardiogr&#225;fico de isquemia mioc&#225;rdica<sup>24</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Objetivo</bold>
      </p>
      <p>Aplicar un escore electrocardiogr&#225;fico de isquemia mioc&#225;rdica en TES utilizados para evaluaci&#243;n del PCI en diab&#233;ticos, comparando con el cl&#225;sico &#237;ndice T-1,0 mm.</p>
      <p>
        <bold>Casu&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>La poblaci&#243;n estudiada fue compuesta por diab&#233;ticos no insulino-dependientes, portadores de coronariopat&#237;a bi o triarterial angiogr&#225;ficamente comprobada y funci&#243;n ventricular normal. Solamente aquellos con test ergom&#233;trico positivo fueron seleccionados para el estudio. Como criterios de inclusi&#243;n, fueron considerados los pacientes con angina estable, funci&#243;n ventricular izquierda preservada y diabetes mellitus tipo 2 compensada.</p>
      <p>Un total de 61 pacientes se someti&#243; al estudio para la realizaci&#243;n de TES. La edad media fue de 62,2 &#177; 7,5 a&#241;os, siendo 86,9% del sexo masculino. Cerca de 41,0% de los pacientes ya hab&#237;an presentado cuadro de infarto de miocardio hac&#237;a m&#225;s de 6 meses, siendo que 4,9% presentaban est&#225;ndar obstructivo biarterial. Fueron analizados 151 ex&#225;menes, siendo 116 ex&#225;menes de pacientes que completaron dos fases de evaluaci&#243;n y 35 ex&#225;menes de pacientes que fueron excluidos por falta de demostraci&#243;n del PCI. Los criterios para no inclusi&#243;n fueron: angina inestable, infarto de miocardio en los &#250;ltimos 6 meses, miocardiopat&#237;as dilatada o hipertr&#243;fica, estenosis a&#243;rtica, limitaciones motoras para realizaci&#243;n del ejercicio y hallazgos electrocardiogr&#225;ficos que limitan el an&#225;lisis morfol&#243;gico para definici&#243;n de isquemia mioc&#225;rdica.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Este estudio fue aprobado por el comit&#233; de &#233;tica e investigaci&#243;n (CAPPesq 0701/05) y todos los pacientes firmaron t&#233;rmino de consentimiento libre y aclarado.</p>
      <p>Los pacientes fueron sometidos a test ergom&#233;tricos limitados por s&#237;ntoma, adopt&#225;ndose el protocolo de Bruce. Registros electrocardiogr&#225;ficos de 12 derivaciones por el sistema Mason-Likar fueron realizados de forma estandarizadas en el pre esfuerzo, en el momento del T-1,0 mm, en el pico del ejercicio, en el momento de peor alteraci&#243;n electrocardiogr&#225;fica y a cada minuto de la recuperaci&#243;n, que se prolong&#243; por 6 minutos. La mejora de por lo menos 30 segundos en el segundo test defini&#243; arbitrariamente la presencia de PCI.</p>
      <p>Los criterios de interrupci&#243;n del examen y los de positividad adoptados siguieron las recomendaciones de las Directrices de la <italic>Sociedade Brasileira de Cardiologia</italic><sup>25</sup> y del <italic>American College of Cardiology/American Heart Association</italic><sup>26</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Interpretaci&#243;n electrocardiogr&#225;fica</bold>
      </p>
      <p>Durante el ejercicio, la confirmaci&#243;n del T-1,0 mm era realizada por consenso entre dos cardi&#243;logos experimentados. La aplicaci&#243;n del escore de isquemia mioc&#225;rdica fue realizada por otros dos cardi&#243;logos experimentados (observador 1 y observador 2) de forma independiente, un mes despu&#233;s del t&#233;rmino de las dos fases del estudio. Ambos observadores fueron ciegos para la interpretaci&#243;n final del PCI. Todos los ex&#225;menes fueron reevaluados por el observador 1, 30 d&#237;as despu&#233;s del t&#233;rmino del estudio para evaluaci&#243;n de la variaci&#243;n intraobservador.</p>
      <p>
        <bold>El escore</bold>
      </p>
      <p>El escore clasifica los diversos est&#225;ndares de la respuesta electrocardiogr&#225;fica con base en tres aspectos: magnitud, morfolog&#237;a y momento de los desv&#237;os del segmento ST. Cada aspecto es graduado de 0 a 4 puntos (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tablas 1</xref>, <xref ref-type="table" rid="t2-body3">2</xref> y <xref ref-type="table" rid="t3-body3">3</xref>), resultando en una escala que var&#237;a de 0 a 12 puntos.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis morfol&#243;gico</bold>
      </p>
      <p>Se consideran 4 est&#225;ndares morfol&#243;gicos de depresi&#243;n y un tipo morfol&#243;gico de elevaci&#243;n del segmento ST:</p>
      <p>1. Depresi&#243;n ascendente del segmento ST. Los est&#225;ndares ascendentes r&#225;pido o lento son categorizados en ese &#237;tem. El punto de referencia para la medida de la depresi&#243;n del segmento ST en el tipo ascendente fue el punto Y, a 80 ms del punto J.</p>
      <p>2. Depresi&#243;n convexa del segmento ST. La presencia de una convexidad en el segmento ST caracteriza ese est&#225;ndar morfol&#243;gico. Fue medido en el punto Y, la 80 ms del punto J.</p>
      <p>3. Depresi&#243;n horizontal del segmento ST. Ese est&#225;ndar morfol&#243;gico fue medido en el punto Y, la 80 ms del punto J.</p>
      <p>4. Depresi&#243;n descendente del segmento ST. Ese est&#225;ndar morfol&#243;gico fue medido en el punto J.</p>
      <p>5. Elevaci&#243;n del segmento ST. Ese est&#225;ndar morfol&#243;gico debe ser medido en el punto Y, a 40 ms del punto J.</p>
      <p>
        <bold>Definici&#243;n de la magnitud de los desv&#237;os del segmento ST</bold>
      </p>
      <p>La medida fue realizada seg&#250;n el est&#225;ndar morfol&#243;gico de los desv&#237;os del segmento ST, adopt&#225;ndose la derivaci&#243;n con la mayor alteraci&#243;n para la puntuaci&#243;n. Para la composici&#243;n del escore, se clasific&#243; la magnitud de los desv&#237;os en 5 categor&#237;as:</p>
      <p>1. Ausencia de desv&#237;os del segmento ST. El punto de referencia se encuentra en la l&#237;nea de base PQ o mantiene la misma magnitud de la situaci&#243;n basal.</p>
      <p>2. Desv&#237;o del segmento ST de peque&#241;a magnitud. Depresi&#243;n o elevaci&#243;n del segmento ST inferior a 1,0 mm.</p>
      <p>3. Desv&#237;o del segmento ST de 1,0 a 1,5 mm. Depresi&#243;n o elevaci&#243;n del segmento ST entre 1,0 mm y 1,5 mm.</p>
      <p>4. Desv&#237;o del segmento ST de 1,6 a 2,0 mm. Depresi&#243;n o elevaci&#243;n del segmento ST superior a 1,5 mm e inferior o igual a 2,0 mm.</p>
      <p>5. Desv&#237;o del segmento ST superior a 2,0 mm. Depresi&#243;n o elevaci&#243;n del segmento ST de gran magnitud.</p>
      <p>
        <bold>Momento y duraci&#243;n de las alteraciones</bold>
      </p>
      <p>Para la puntuaci&#243;n de este componente, se consideran 5 est&#225;ndares:</p>
      <p>1. Pico transitorio. Cuando el desv&#237;o del segmento ST ocurre exclusivamente en la fase de ejercicio, apareciendo despu&#233;s de 12 minutos del protocolo de Bruce. La resoluci&#243;n total del desv&#237;o del segmento ST debe ocurrir antes del primer minuto de la recuperaci&#243;n.</p>
      <p>2. Pico y/o recuperaci&#243;n. Corresponde al examen donde el desv&#237;o del segmento ST aparece entre el 9&#186; y el 12&#186; minuto del protocolo de Bruce. Desv&#237;os del segmento ST que ocurrieron exclusivamente en la recuperaci&#243;n tambi&#233;n fueron considerados en ese est&#225;ndar.</p>
      <p>3. Precoz con reversi&#243;n r&#225;pida. Es definido cuando el desv&#237;o del segmento ST ocurre entre el 3&#186; y el 9&#186; minuto del protocolo de Bruce, con resoluci&#243;n total del desv&#237;o del segmento ST ocurriendo antes del tercer minuto de la recuperaci&#243;n.</p>
      <p>4. Precoz con reversi&#243;n lenta. Es definido cuando el desv&#237;o del segmento ST ocurre entre el 3&#186; y el 9&#186; minuto del protocolo de Bruce, con resoluci&#243;n total del desv&#237;o del segmento ST ocurriendo despu&#233;s del tercer minuto de la recuperaci&#243;n.</p>
      <p>5. Muy precoz. Cuando el desv&#237;o del segmento ST ocurre hasta el tercer minuto del ejercicio, con hasta 5 MET, correspondiendo la alteraci&#243;n que ocurre en el primer nivel del protocolo de Bruce.</p>
      <p>
        <bold>Situaciones espec&#237;ficas</bold>
      </p>
      <p>Cuando hubo empeoramiento del est&#225;ndar morfol&#243;gico en la recuperaci&#243;n, fue considerada la peor morfolog&#237;a y su magnitud correspondiente, desconsiderando la alteraci&#243;n de la fase de ejercicio y, para la puntuaci&#243;n del momento del desv&#237;o, se preserv&#243; el instante de comienzo del desv&#237;o del segmento ST en el ejercicio.</p>
      <p>
        <bold>Delineamiento del estudio</bold>
      </p>
      <p>Despu&#233;s de una semana de suspensi&#243;n de medicamentos cronotr&#243;picos negativos y antidiab&#233;ticos orales, los pacientes fueron encaminados para el estudio en dos fases:</p>
      <p>Fase I. Los pacientes fueron sometidos a dos TES (T1 y T2), con intervalo de 30 minutos entre los ex&#225;menes. Aquellos que demostraron el PCI fueron encaminados para la segunda fase.</p>
      <p>Fase II. Los pacientes iniciaron uso de repaglinida con dosis diaria de 2 mg, 3x por d&#237;a, durante 7 d&#237;as. Entonces, los pacientes fueron sometidos nuevamente a los dos test (T3 y T4) manteniendo el intervalo de 30 minutos entre los ex&#225;menes.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>El coeficiente Kappa, ponderado con respectivo intervalo de confianza de 95%, fue utilizado como medida para evaluar la concordancia inter y intraobservador para cada uno de los tres componentes del escore<sup>27</sup>. Para la interpretaci&#243;n de los resultados de an&#225;lisis basados en las estad&#237;sticas Kappa y/o &#237;ndice de correlaci&#243;n intraclase (ICC), se adopt&#243; la siguiente clasificaci&#243;n:</p>
      <p>a) casi perfecta, para valores de 0,81 a 1,00;</p>
      <p>b) sustancial, para valores de 0,61 a 0,80;</p>
      <p>c) moderada, para valores entre 0,41 y 0,60;</p>
      <p>d) regular, para valores entre 0,21 y 0,40;</p>
      <p>y) discreta, para valores de 0 la 0,20; y</p>
      <p>f) pobre, para valores negativos.</p>
      <p>Para evaluar la concordancia inter e intraobservador en el escore total, definido como la suma de los tres componentes de la escala de isquemia mioc&#225;rdica, se utiliz&#243; el &#237;ndice de Kendall-tau y el ICC. Los coeficientes de Kendall-tau y Kappa, bien como ICC, tienen valores que var&#237;an de "- 1" a "+ 1", siendo que "- 1" significa completa discordancia y "+ 1" concordancia perfecta<sup>28</sup>.</p>
      <p>Dado el n&#250;mero de categor&#237;as observado en el escore total, se adopt&#243; tambi&#233;n el coeficiente de concordancia de Lin para evaluar el grado de concordancia entre los dos observadores. Para ese coeficiente, excelente concordancia fue definida como valor superior a 0,90, satisfactorio como valores entre 0,6 a 0,9 e insatisfactorio como valor inferior a 0,6<sup>29</sup>.</p>
      <p>Los an&#225;lisis de correlaci&#243;n lineal fueron efectuados utilizando coeficiente de correlaci&#243;n de Pearson (r) y el coeficiente de correlaci&#243;n de Spearman (rho), cuando las premisas para aplicaci&#243;n de correlaci&#243;n de Pearson no fueron satisfechas<sup>30</sup>. Fuerte correlaci&#243;n lineal fue definida como |r| &gt; 0,7. Para 0,4 &lt; |r| &lt; = 0,7 fue definida correlaci&#243;n moderada. Para 0,2 &lt; |r| &lt; = 0,4 fue definida correlaci&#243;n d&#233;bil y para |r| &lt; = 0,2 fue definida correlaci&#243;n muy d&#233;bil.</p>
      <p>Los valores de sensibilidad, especificidad, valores predictivo positivo y predictivo negativo fueron calculados considerando la documentaci&#243;n de PCI, cuando hubo una mejora de por lo menos 30 segundos en el &#237;ndice T-1,0 mm. Cuando hubo empate o aumento en la puntuaci&#243;n del escore, se consider&#243; ausencia de PCI.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Variabilidad interobservador</bold>
      </p>
      <p>En el an&#225;lisis de la puntuaci&#243;n total del escore de isquemia para todos los test ergom&#233;tricos secuenciales evaluados (n = 151 ex&#225;menes), se observ&#243; concordancia perfecta entre los dos observadores (Kendall Tau-b = 0,96, p &lt; 0,0001 y coeficiente de concordancia de Lin = 0,9767 con IC 95%, 0,968 la 0,9831). El &#237;ndice de correlaci&#243;n intraclase demostr&#243; concordancia casi perfecta entre los observadores (ICC = 0,98).</p>
      <p>Se document&#243; una excelente concordancia interobservador para la interpretaci&#243;n del escore de isquemia cuando fueron evaluados los ex&#225;menes de los pacientes sometidos exclusivamente a las dos fases del protocolo (n = 116 ex&#225;menes). El coeficiente de concordancia de Lin calculado fue de 0,97 (IC 95%, 0,96 la 0,98).</p>
      <p>Cuando fueron evaluados solamente los ex&#225;menes de los pacientes que fueron excluidos en la primera fase del protocolo, o sea, aquellos que no demostraron mejora de los &#237;ndices de PCI (n = 35 ex&#225;menes), una vez m&#225;s se demostr&#243; excelente concordancia entre los observadores 1 y 2. El coeficiente de concordancia de Lin calculado fue de 0,99 (IC 95%, 0,98 la 0,99).</p>
      <p>Considerando cada componente de la escala de isquemia mioc&#225;rdica,se document&#243; entre los dos observadores:</p>
      <disp-quote>
        <p>&#149; para el par&#225;metro magnitud, concordancia casi perfecta Kappa = 0,99 (IC 95%, 0,97 la 1,0);</p>
        <p>&#149; para el par&#225;metro morfolog&#237;a, concordancia casi perfecta (Kappa = 0,88 (IC 95%, 0,77 la 0,94); y</p>
        <p>&#149; para el par&#225;metro momento, concordancia perfecta Kappa = 1 (IC 95%, 1,0 la 1,0).</p>
      </disp-quote>
      <p>
        <bold>Variabilidad intraobservador</bold>
      </p>
      <p>Considerando la puntuaci&#243;n total del escore para los 151 ex&#225;menes, se observ&#243; concordancia perfecta entre los dos an&#225;lisis (Kendall Tau-b = 0,98, p &lt; 0,0001 y coeficiente de concordancia de Lin = 0,995 con IC 95%, 0,994 la 0,997). El &#237;ndice de correlaci&#243;n intraclase demostr&#243; concordancia casi perfecta entre los dos an&#225;lisis (ICC = 0,99).</p>
      <p>Cuando fueron evaluados los tres componentes del escore separadamente, el &#237;ndice Kappa ponderado demostr&#243; concordancia casi perfecta entre los dos an&#225;lisis, seg&#250;n ilustra la <xref ref-type="table" rid="t4-body3">Tabla 4</xref>.</p>
      <table-wrap id="t4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-e01-es.jpg"/></p>
      <p>
        <bold>Precisi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Los valores de sensibilidad, especificidad, valor predictivo negativo, valor predictivo positivo y precisi&#243;n fueron, respectivamente, de 72,41%, 89,29%, 75,8%, 87,5% y 81,0%. Esos c&#225;lculos fueron basados en la Tabla de contingencia 5.</p>
      <p>
        <bold>&#205;ndice T-1,0 mm</bold>
      </p>
      <p>El coeficiente Kappa tambi&#233;n fue adoptado para evaluar la concordancia entre el escore de isquemia mioc&#225;rdica y el &#237;ndice T-1,0 mm para caracterizaci&#243;n del PCI. El valor calculado fue de 0,615 (concordancia sustancial).</p>
      <p>Considerando la muestra que complet&#243; ambas las fases (n = 116), el coeficiente de correlaci&#243;n entre T-1,0 mm y el doble producto del momento del T-1,0 mm fue de r = 0,1024, con p = 0,27 (IC 95%, -0,08 la 0,27). Por lo tanto, no observamos una correlaci&#243;n lineal significativa entre los &#237;ndices cl&#225;sicamente adoptados para definici&#243;n del PCI (<xref ref-type="fig" rid="f1-body3">Figura 1</xref>).</p>
      <fig id="f1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0486-00122-gf01-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En la evaluaci&#243;n del PCI a trav&#233;s de TES, aun no hay un consenso sobre como caracterizar la presencia o ausencia de ese fen&#243;meno por medio del cl&#225;sico &#237;ndice T-1,0 mm. Aunque muchos autores consideren que la mejora del T-1,0 mm en el segundo test sea considerada una expresi&#243;n del PCI<sup>13-16,19,20,21,31</sup>, aun no se defini&#243; cual es la diferencia m&#237;nima de mejora.</p>
      <p>Como la interpretaci&#243;n morfol&#243;gica del electrocardiograma es subjetiva y hay una gran cantidad de informaciones que necesitan de ponderaci&#243;n, la aplicaci&#243;n del escore de isquemia viene a suplir una necesidad del uso de sistemas m&#225;s inteligentes, simplificados y organizados para definir mejor el grado de positividad del test ergom&#233;trico. Todos los aspectos del escore son f&#225;cilmente evaluados, facilitando la integraci&#243;n de informaci&#243;n entre cl&#237;nicos y especialistas.</p>
      <p>EL escore de isquemia mioc&#225;rdica fue idealizado de modo an&#225;logo al escore de perfusi&#243;n mioc&#225;rdica, que defini&#243; los par&#225;metros y la puntuaci&#243;n de forma emp&#237;rica<sup>32,33</sup>.</p>
      <p>Las franjas de magnitud de la escala electrocardiogr&#225;fica de isquemia fueron basadas en el cl&#225;sico estudio de Diamond-Forrester<sup>34</sup>, donde fue demostrada la correlaci&#243;n entre los grados de magnitud de la depresi&#243;n del segmento ST con la probabilidad de coronariopat&#237;a.</p>
      <p>La sumatoria de los desv&#237;os del segmento ST no fue adoptada como par&#225;metro dentro de la escala de isquemia, pues ya es sabido que este aspecto no posee buena correlaci&#243;n con extensi&#243;n de isquemia o de coronariopat&#237;a<sup>35</sup>.</p>
      <p>Los diferentes est&#225;ndares morfol&#243;gicos de depresi&#243;n del segmento ST del escore electrocardiogr&#225;fico de isquemia fueron jerarquizados con base en datos de la literatura<sup>25,26</sup>.</p>
      <p>El aspecto momento del escore de isquemia fue idealizado con base en el hecho comprobado de que la precocidad de los desv&#237;os del segmento ST define mayor gravedad de la isquemia mioc&#225;rdica<sup>36</sup>.</p>
      <p>En nuestra muestra, a pesar de la gravedad del est&#225;ndar obstructivo coronario, no observamos ning&#250;n caso de d&#233;ficit inotr&#243;pico intraesfuerzo, lo que sugiere que la interpretaci&#243;n de la respuesta electrocardiogr&#225;fica por s&#237; sola tiene mayor valor pr&#225;ctico en la evaluaci&#243;n de la gravedad de la isquemia.</p>
      <p>La validez y reproductibilidad del escore de isquemia mioc&#225;rdica fue refrendada por los diversas an&#225;lisis que demostraron excelente concordancia inter y intraobservador, adem&#225;s de valores consistentes de sensibilidad, especificidad, valores predictivo positivo y predictivo negativo.</p>
      <p>Para los c&#225;lculos de la sensibilidad, especificidad y de los valores predictivo positivo y predictivo negativo, como no hay un est&#225;ndar-oro de referencia para definici&#243;n de PCI en el test ergom&#233;trico, se adoptaron las siguientes premisas:</p>
      <p>El T-1,0 mm fue el est&#225;ndar de referencia para an&#225;lisis y la mejora de por lo menos 30 segundos en el segundo examen caracteriz&#243; la presencia del PCI;</p>
      <p>La mejora en la puntuaci&#243;n del escore de isquemia, con reducci&#243;n de por lo menos un punto en el escore total defini&#243; la presencia de PCI;</p>
      <p>Mantener la misma puntuaci&#243;n del escore de isquemia, o aumentar por lo menos un punto en el escore total, defini&#243; ausencia de PCI.</p>
      <p>Aun cuando cada componente del escore de isquemia mioc&#225;rdica fue evaluado separadamente, hubo una concordancia de perfecta a casi perfecta entre los dos observadores.</p>
      <p>Adem&#225;s de eso, la concordancia entre el escore de isquemia mioc&#225;rdica y el &#237;ndice T-1,0 mm para caracterizaci&#243;n del PCI fue considerada sustancial.</p>
      <p>Cuando el coeficiente de correlaci&#243;n entre T-1,0 mm y el doble producto del momento del T-1,0 mm fueron evaluados, no hubo una correlaci&#243;n lineal significativa entre los mismos, que son los &#237;ndices cl&#225;sicamente adoptados para definici&#243;n del PCI.</p>
      <p>La poblaci&#243;n de diab&#233;ticos coronarios deriv&#243; del estudio MASS II<sup>37</sup>, incluyendo pacientes comprobadamente coronarios confirmados por estudios angiogr&#225;ficos eliminando resultados falso-positivos.</p>
      <p>En el presente estudio, la repaglinida modific&#243; negativamente no s&#243;lo el fen&#243;meno del calentamiento como tambi&#233;n los &#237;ndices de tolerancia al ejercicio y la respuesta electrocardiogr&#225;fica en el post-ejercicio<sup>16</sup>. Sulfonilureas y glinidas, por bloquear los canales K-ATP de las c&#233;lulas betapancre&#225;ticas, pueden tambi&#233;n actuar en los canales K-ATP mioc&#225;rdicos aboliendo el PCI<sup>3,13-18</sup>. La acci&#243;n de la repaglinida, por abolir ese fen&#243;meno de protecci&#243;n mioc&#225;rdica, es admitida como delet&#233;rea con potencial efecto nocivo al miocardio frente a un evento isqu&#233;mico.</p>
      <p>La falta de una forma para caracterizar el grado de positividad del test ergom&#233;trico acaba generando relatos mal estructurados, que, com&#250;nmente, resultan en ambig&#252;edades y desentendimientos entre el ergometrista y el cl&#237;nico, adem&#225;s de determinar una comparaci&#243;n inapropiada de resultados por los diversos estudios.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Del punto de vista electrocardiogr&#225;fico, el escore de isquemia es consistente y reproducible, pudiendo ser considerado una alternativa factible al &#237;ndice cl&#225;sico tiempo para 1,0 mm de depresi&#243;n del segmento ST para evaluaci&#243;n del preacondicionamiento isqu&#233;mico.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de tesis de Doctorado de Augusto Uchida por el INCOR-HCFMUSP.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
