<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">XwRRCnyGzXs5Rxb5KWFHWjC</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001400006</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500406</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000123</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca e infec&#231;&#245;es pulmonares p&#243;s revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Corr&#234;a</surname>
            <given-names>Paulo Rog&#233;rio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Catai</surname>
            <given-names>Aparecida Maria</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Takakura</surname>
            <given-names>Isabela T.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Machado</surname>
            <given-names>Maur&#237;cio N.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Godoy</surname>
            <given-names>Moacir F.</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de S&#227;o Carlos</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>448</fpage>
      <lpage>456</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>04</day>
          <month>12</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>18</day>
          <month>02</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>15</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: A variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca (VFC) &#233; um m&#233;todo diagn&#243;stico n&#227;o invasivo usado na avalia&#231;&#227;o da modula&#231;&#227;o auton&#244;mica do cora&#231;&#227;o. A an&#225;lise da VFC por m&#233;todos de din&#226;mica n&#227;o linear no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio da cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio poderia ser preditora de morbidade no p&#243;s-operat&#243;rio, como por exemplo, infec&#231;&#245;es pulmonares. OBJETIVO: Avaliar o comportamento da VFC pela din&#226;mica n&#227;o linear, no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio da cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio e sua rela&#231;&#227;o com a ocorr&#234;ncia de infec&#231;&#245;es pulmonares no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio hospitalar. M&#201;TODOS: Foram avaliados 69 pacientes (m&#233;dia de idade de 58,6 &#177; 10,4 anos) com doen&#231;a arterial coronariana e indica&#231;&#227;o eletiva de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio. Para quantificar a din&#226;mica n&#227;o linear da VFC, foram realizadas: an&#225;lise das flutua&#231;&#245;es depuradas de tend&#234;ncias (DFA), seus componentes de curto (&#945;1) e longo (&#945;2) prazos, entropia aproximada (-ApEn), expoente de Lyapunov (LE), e expoente de Hurst (HE) de s&#233;ries temporais dos intervalos RR do ECG, captados com equipamento Polar S810i, na v&#233;spera da opera&#231;&#227;o. RESULTADOS: Nos n&#237;veis de corte estipulado pela curva ROC, houve diferen&#231;a significativa entre os grupos com e sem infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio para a DFA total, entropia aproximada e expoente Lyapunov com p = 0, 0309, p = 0,0307 e p = 0,0006, respectivamente. CONCLUS&#195;O: Os m&#233;todos de din&#226;mica n&#227;o linear, nos seus respectivos n&#237;veis de corte, permitiram diferenciar os casos que evolu&#237;ram com infec&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio, sugerindo que, nesse grupo de pacientes, estes m&#233;todos podem ter car&#225;ter progn&#243;stico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Frequ&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>pneumopatias f&#250;ngicas</kwd>
        <kwd>complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias</kwd>
        <kwd>revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>08</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CIRURGIA CARD&#205;ACA - ADULTOS </p>
    <p>
      <bold>Variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca e infec&#231;&#245;es pulmonares p&#243;s revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Paulo Rog&#233;rio Corr&#234;a<sup>I</sup>; Aparecida Maria Catai<sup>II</sup>; Isabela T. Takakura<sup>I</sup>; Maur&#237;cio N. Machado<sup>I</sup>; Moacir F. Godoy<sup>III</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Funda&#231;&#227;o Faculdade Regional de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FUNFARME, S&#227;o Paulo - Brasil </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade Federal de S&#227;o Carlos - UFSCar, S&#227;o Paulo - Brasil </p>
    <p><sup>III</sup>Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FAMERP, S&#227;o Paulo - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> A variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca (VFC) &#233; um m&#233;todo diagn&#243;stico n&#227;o invasivo usado na avalia&#231;&#227;o da modula&#231;&#227;o auton&#244;mica do cora&#231;&#227;o. A an&#225;lise da VFC por m&#233;todos de din&#226;mica n&#227;o linear no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio da cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio poderia ser preditora de morbidade no p&#243;s-operat&#243;rio, como por exemplo, infec&#231;&#245;es pulmonares. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Avaliar o comportamento da VFC pela din&#226;mica n&#227;o linear, no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio da cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio e sua rela&#231;&#227;o com a ocorr&#234;ncia de infec&#231;&#245;es pulmonares no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio hospitalar. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram avaliados 69 pacientes (m&#233;dia de idade de 58,6 &#177; 10,4 anos) com doen&#231;a arterial coronariana e indica&#231;&#227;o eletiva de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio. Para quantificar a din&#226;mica n&#227;o linear da VFC, foram realizadas: an&#225;lise das flutua&#231;&#245;es depuradas de tend&#234;ncias (DFA), seus componentes de curto (&#945;1) e longo (&#945;2) prazos, entropia aproximada (-ApEn), expoente de Lyapunov (LE), e expoente de Hurst (HE) de s&#233;ries temporais dos intervalos RR do ECG, captados com equipamento Polar S810i, na v&#233;spera da opera&#231;&#227;o. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Nos n&#237;veis de corte estipulado pela curva ROC, houve diferen&#231;a significativa entre os grupos com e sem infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio para a DFA total, entropia aproximada e expoente Lyapunov com p = 0, 0309, p = 0,0307 e p = 0,0006, respectivamente. </p>
    <p><bold> CONCLUS&#195;O:</bold> Os m&#233;todos de din&#226;mica n&#227;o linear, nos seus respectivos n&#237;veis de corte, permitiram diferenciar os casos que evolu&#237;ram com infec&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio, sugerindo que, nesse grupo de pacientes, estes m&#233;todos podem ter car&#225;ter progn&#243;stico. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Frequ&#234;ncia card&#237;aca, pneumopatias f&#250;ngicas, complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias, revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O ritmo card&#237;aco em adultos normais n&#227;o &#233; estritamente regular, apresentando flutua&#231;&#245;es peri&#243;dicas conhecidas como variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca (VFC)<sup>1-3</sup>. Ele comporta-se como sistemas complexos determin&#237;sticos n&#227;o lineares, com complexa variabilidade, que obedece &#224; teoria do caos, sendo modulado pelo sistema nervoso auton&#244;mico<sup>4</sup>. </p>
    <p>V&#225;rios trabalhos t&#234;m aplicado o conceito de din&#226;mica n&#227;o linear na tentativa de caracterizar modifica&#231;&#245;es e/ou perda de fun&#231;&#245;es do organismo. Assim, a perda ou redu&#231;&#227;o da VFC reflete indiretamente a redu&#231;&#227;o do comportamento ca&#243;tico, o qual poderia traduzir comprometimento da homeostasia<sup>5</sup>. Em adultos portadores de doen&#231;as card&#237;acas ou com idade superior a 70 anos, h&#225; uma n&#237;tida tend&#234;ncia &#224; perda da VFC e, portanto, perda do padr&#227;o ca&#243;tico<sup>4,6</sup> em favor do comportamento linear. Dessa forma, altera&#231;&#245;es na fun&#231;&#227;o auton&#244;mica cardiovascular constituem causa e/ou condi&#231;&#227;o coadjuvante de numerosas doen&#231;as<sup>1,3</sup>.</p>
    <p>Estudos da VFC de pacientes submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM) mostraram que sua redu&#231;&#227;o no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio est&#225; associada a um maior risco de complica&#231;&#245;es como disritmias e &#243;bito<sup>7,8</sup>. J&#225; no trabalho de Godoy e cols.<sup>5</sup>, foi observado que a an&#225;lise da VFC no dom&#237;nio n&#227;o linear, no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio de pacientes com CRM eletiva, pode detectar subgrupos com alto risco para complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias, o que a torna um novo instrumento progn&#243;stico de complica&#231;&#245;es cl&#237;nicas na avalia&#231;&#227;o dos pacientes que ser&#227;o submetidos &#224; opera&#231;&#227;o de grande porte.</p>
    <p>Altera&#231;&#245;es pulmonares decorrentes da cirurgia card&#237;aca s&#227;o achados relatados na literatura e podem ser devidas a fatores como dor, altera&#231;&#227;o da mec&#226;nica ventilat&#243;ria, consequente &#224; esternotomia, e efeitos delet&#233;rios da anestesia geral<sup>9,10</sup>.</p>
    <p>No entanto, na literatura, n&#227;o encontramos estudos relatando se pacientes com perda do comportamento ca&#243;tico, no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio de CRM, tendem a apresentar maior risco de infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio. </p>
    <p>Admitindo-se a hip&#243;tese de que pacientes com diminui&#231;&#227;o da VFC avaliados por m&#233;todos do dom&#237;nio do caos, no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio de CRM, tendem a apresentar maior morbidade e mortalidade, a an&#225;lise do comportamento ca&#243;tico de indiv&#237;duo com indica&#231;&#227;o para cirurgia card&#237;aca pode ser fator de crucial import&#226;ncia para se prever risco de infec&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio.</p>
    <p>Assim, o objetivo do presente estudo foi avaliar o comportamento da variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca, por meio de an&#225;lise n&#227;o linear, no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio de CRM, e sua rela&#231;&#227;o com a ocorr&#234;ncia de infec&#231;&#245;es pulmonares no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio.</p>
    <p>
      <bold>Casu&#237;stica e m&#233;todo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Casu&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Foram inclu&#237;dos no estudo 69 pacientes, com m&#233;dia de idade de 58,6 &#177; 10,4 anos, sendo 43 (61,4%) do sexo masculino. Como crit&#233;rios de inclus&#227;o, todos os pacientes tinham diagn&#243;stico de doen&#231;a da art&#233;ria coron&#225;ria, ritmo sinusal e indica&#231;&#227;o eletiva de CRM, com ou sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC). As opera&#231;&#245;es foram realizadas pela mesma equipe, no Servi&#231;o de Cirurgia Card&#237;aca do Hospital de Base de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto-SP. </p>
    <p>Todos os pacientes receberam esclarecimentos sobre a pesquisa e autorizaram os procedimentos por escrito. O protocolo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa da Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto, parecer n&#186; 048/2004. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todo</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Grava&#231;&#227;o dos intervalos RR</bold>
    </p>
    <p>Os intervalos RR do eletrocardiograma (ECG) foram captados e registrados durante 30 minutos, na v&#233;spera da opera&#231;&#227;o, com os volunt&#225;rios em vig&#237;lia, na condi&#231;&#227;o de repouso na posi&#231;&#227;o supina, com as m&#227;os ao longo do corpo e eleva&#231;&#227;o da cabeceira entre 35 e 45 graus. Os registros foram realizados com aux&#237;lio do equipamento Polar<sup>&#174;</sup> Advanced S810i<sup>&#174;</sup>. Esse equipamento detecta as ondas RR do ECG com frequ&#234;ncia de amostragem de 500 Hz, e resolu&#231;&#227;o temporal de um milissegundo (ms), j&#225; estando devidamente validado<sup>11,12</sup>.</p>
    <p>As s&#233;ries de intervalos RR foram analisadas e os batimentos prematuros e interfer&#234;ncias foram eliminados. Somente os registros com mais de 95,0% de ritmo sinusal qualificado foram inclu&#237;dos na an&#225;lise, compondo-se a s&#233;rie temporal com 1.000 intervalos RR.</p>
    <p>
      <bold>Processamento dos dados</bold>
    </p>
    <p>Para quantificar a din&#226;mica n&#227;o linear da VFC, foram realizadas as an&#225;lises das flutua&#231;&#245;es depuradas de tend&#234;ncias (DFA total), dos seus componentes de curto (&#945;1) e longo (&#945;2) prazos, da entropia aproximada (-ApEn), do expoente Lyapunov (LE) e do expoente de Hurst (HE).</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise das flutua&#231;&#245;es depuradas de tend&#234;ncias (DFA total)</bold>
    </p>
    <p>Essa an&#225;lise quantifica a presen&#231;a ou a aus&#234;ncia de propriedade de correla&#231;&#227;o fractal dos intervalos RR e tem sido validada para dados em s&#233;ries temporais. Essa medida est&#225; parcialmente relacionada com mudan&#231;as na caracter&#237;stica espectral do comportamento da frequ&#234;ncia card&#237;aca<sup>13</sup>. Em cada segmento, os expoentes de escala de curto prazo (4-11 batimentos, &#945;1) e de expoentes de escala de longo prazo (&gt; 11 batimentos, &#945;2) s&#227;o avaliados pela an&#225;lise da DFA<sup>14</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Entropia aproximada (-ApEn)</bold>
    </p>
    <p>A entropia aproximada descreve a previsibilidade ou aleatoriedade dos sistemas f&#237;sicos que mudam com o tempo: quanto mais alto o valor da entropia, mais complexo &#233; o processo<sup>15,16</sup>, ressaltando-se, por&#233;m, o sinal negativo da vari&#225;vel, ou seja, na verdade equivalendo &#224; chamada neguentropia.</p>
    <p>
      <bold>Expoente Lyapunov (LE)</bold>
    </p>
    <p>O LE mede a sensibilidade do sistema &#224;s condi&#231;&#245;es iniciais e a quantidade de instabilidade ou previsibilidade de um sistema. A presen&#231;a de LE positivo indica caos, enquanto que, nos sistemas lineares, h&#225; tend&#234;ncia para valores pr&#243;ximos a zero<sup>17</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Expoente de Hurst (HE)</bold>
    </p>
    <p>O HE avalia a perda da ordem natural dos intervalos entre os batimentos como resultado de ruptura da rela&#231;&#227;o quantitativa natural, entre os espa&#231;os de toda s&#233;rie temporal. Valores do HE pr&#243;ximos a um quantitativamente indicam estado de desordem, ao passo que valores pr&#243;ximos a 0, indicam estado de ordem, harmonia ou estabilidade (caos)<sup>18</sup>.</p>
    <p>Ainda foram registrados dados demogr&#225;ficos, tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica, uso de circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea, <italic>Additive EuroScore</italic>, <italic>Logistic EuroScore</italic><sup>19</sup> e &#237;ndice de infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio, al&#233;m das acima mencionadas vari&#225;veis de refer&#234;ncia de comportamento n&#227;o linear, no pr&#233;-operat&#243;rio de tais indiv&#237;duos. Os valores do <italic>Additive EuroScore</italic>, <italic>Logistic EuroScore </italic>foram registrados pelo m&#233;dico da equipe cir&#250;rgica.</p>
    <p>No per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio, a ocorr&#234;ncia de infec&#231;&#245;es pulmonares foi considerada em pacientes que apresentaram infiltrados pulmonares em RX de t&#243;rax e/ou presen&#231;a de secre&#231;&#227;o amarela com an&#225;lise de cultura positiva, por aspirado traqueal com ponto de corte (crescimento &gt; 1.000.000 ufc)<sup>20</sup> e/ou febre, e/ou leucocitose, sendo necess&#225;rio o uso de antibi&#243;ticos.</p>
    <p>As an&#225;lises da din&#226;mica n&#227;o linear da VFC foram feitas com o aux&#237;lio do software CDA_PRO e DFA. Valores de corte para sensibilidade e especificidade foram estabelecidos com o aux&#237;lio da curva ROC (<italic>receiver operator characteristics curve</italic>).</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Para an&#225;lise estat&#237;stica, o teste exato de Fisher foi utilizado a fim de comparar a ocorr&#234;ncia de eventos. As vari&#225;veis quantitativas sem distribui&#231;&#227;o gaussiana foram comparadas com aux&#237;lio do teste n&#227;o param&#233;trico Mann-Whitney. Tamb&#233;m foram registrados a sensibilidade, a especificidade, o valor preditivo positivo, o valor preditivo negativo e o <italic>odds ratio</italic> com intervalo de confian&#231;a de 95,0% para ocorr&#234;ncia de eventos. Foi admitido erro a de 5,0%, sendo considerados significantes valores de p <underline>&lt;</underline> 0,05. </p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Caracter&#237;sticas cl&#237;nicas dos indiv&#237;duos estudados</bold>
    </p>
    <p>Na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>, s&#227;o apresentados os dados demogr&#225;ficos, as caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e as complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias dos pacientes estudados.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Dos 69 pacientes avaliados, 18 apresentaram infec&#231;&#227;o pulmonar no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio, sendo que estes tiveram maior tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica (846,05 min), quando comparados aos que n&#227;o apresentaram infec&#231;&#227;o pulmonar (594,26 min), p = 0,0173 (<xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>). </p>
    <fig id="fig01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf01.jpg"/></fig>
    <p>Na <xref ref-type="fig" rid="fig02">Figura 2</xref>, observa-se a an&#225;lise comparativa entre o tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica dos indiv&#237;duos submetidos &#224; CRM com CEC e sem CEC. Aqueles submetidos &#224; CRM com CEC (n = 44) tiveram maior tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica quando comparados aos sem CEC (n = 25), apresentando diferen&#231;a estatisticamente significante (p = 0,0078).</p>
    <fig id="fig02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf02.jpg"/></fig>
    <p>A an&#225;lise conjunta dos resultados da avalia&#231;&#227;o entre o tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica dos indiv&#237;duos submetidos &#224; CRM, com e sem CEC, e que tiveram ou n&#227;o infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio, encontra-se na <xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref>. </p>
    <table-wrap id="tab02">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>As diferen&#231;as n&#227;o foram estatisticamente significantes.</p>
    <p>Os resultados da avalia&#231;&#227;o do risco operat&#243;rio pela vari&#225;vel <italic>Additive EuroScore </italic>e <italic>Logist EuroScore,</italic> entre os indiv&#237;duos que tiveram ou n&#227;o infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio, encontram-se na <xref ref-type="table" rid="tab03">Tabela 3</xref>. N&#227;o houve diferen&#231;a estat&#237;stica entre as m&#233;dias de seus valores nos indiv&#237;duos que apresentaram e n&#227;o apresentaram infec&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio de CRM, n&#227;o sendo considerado preditor de estimativa relevante.</p>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>Dados da an&#225;lise n&#227;o linear da variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca</p>
    <p>Na <xref ref-type="table" rid="tab04">Tabela 4</xref>, s&#227;o apresentados valores da sensibilidade, especificidade, valor preditivo positivo (VPP), valor preditivo negativo (VPN), <italic>cut-off</italic>, <italic>odds ratio</italic>, IC 95,0% e valor de p das seguintes vari&#225;veis: expoente de Hurst (HE), expoente de Lyapunov (LE), entropia aproximada (-ApEn), DFA total, DFA componente de curto prazo (&#945;1), DFA componente de longo prazo (&#945;2), entre os grupos que apresentaram ou n&#227;o infec&#231;&#245;es pulmonares. </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Nas <xref ref-type="fig" rid="fig03">Figuras 3</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig04">4</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig05">5</xref>, e <xref ref-type="fn" rid="fig06">6</xref>, observam-se valores de corte de LE <underline>&lt;</underline> 0,832, de -ApEn <underline>&lt;</underline> 0,480 e de DFA total <underline>&gt;</underline> 1,036. Essas vari&#225;veis mostraram-se preditivas de estimativa relevante nos indiv&#237;duos com infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio.</p>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf03.jpg"/></fig>
    <fig id="fig04">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf04.jpg"/></fig>
    <fig id="fig05">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf05.jpg"/></fig>
    <p>
      <fn id="fig06">
        <p>
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-e01.jpg"/></p>
      </fn>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>No presente estudo, os &#237;ndices de din&#226;mica n&#227;o linear, nos seus respectivos n&#237;veis de corte, permitiram diferenciar os casos que evolu&#237;ram com infec&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio. </p>
    <p>Ressalta-se que, dentro do nosso conhecimento, este &#233; o primeiro estudo utilizando ferramentas de avalia&#231;&#227;o da din&#226;mica n&#227;o linear, como objeto de informa&#231;&#227;o progn&#243;stica do risco individual de adquirir infec&#231;&#245;es pulmonares em pacientes submetidos &#224; CRM.</p>
    <p>Apesar de haver v&#225;rias alternativas para o tratamento de doen&#231;a arterial coronariana (DAC)<bold>, </bold>a cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM) &#233; uma op&#231;&#227;o com indica&#231;&#245;es precisas e com bons resultados a m&#233;dio e longo prazo. A indica&#231;&#227;o de CRM tem sido amplamente discutida com base em observa&#231;&#245;es cl&#237;nicas, e o resultado e progn&#243;stico para esses pacientes parecem estar associados &#224; presen&#231;a de fatores de risco pr&#233;-operat&#243;rio espec&#237;ficos, como sexo, idade, presen&#231;a de choque cardiog&#234;nico e infarto com onda Q<sup>21,22</sup>.</p>
    <p>No presente estudo, para todos os indiv&#237;duos avaliados no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio, foi utilizado como crit&#233;rio apenas o fato de serem pacientes com indica&#231;&#227;o eletiva de CRM, n&#227;o tendo o n&#237;vel de risco p&#243;s-operat&#243;rio como crit&#233;rio.</p>
    <p>A an&#225;lise da din&#226;mica n&#227;o linear da variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca tem sido aplicada para estratifica&#231;&#227;o de risco de mortalidade de pacientes coronariopatas com fun&#231;&#227;o ventricular esquerda deprimida, ap&#243;s infarto agudo do mioc&#225;rdio<sup>23</sup>. J&#225; em rela&#231;&#227;o &#224; VFC de pacientes submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM), estudos da VFC no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio mostraram que sua redu&#231;&#227;o nesse per&#237;odo est&#225; associada a um maior risco de complica&#231;&#245;es como disritmias e &#243;bito<sup>7,8</sup>. </p>
    <p>Por outro lado, no trabalho recente de Godoy e cols.<sup>5</sup>, foi observado que a an&#225;lise da VFC, no dom&#237;nio n&#227;o linear no per&#237;odo pr&#233;-operat&#243;rio de pacientes com CRM eletiva, pode detectar subgrupos com alto risco para complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias. </p>
    <p>No presente estudo, verificamos que as an&#225;lises n&#227;o lineares dos &#237;ndices de VFC foram adequadas na caracteriza&#231;&#227;o da presen&#231;a ou n&#227;o de infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio. </p>
    <p>Com base nos n&#237;veis de corte estipulados pela curva ROC, tornou-se poss&#237;vel constatar diferen&#231;as significantes entre o grupo com infec&#231;&#245;es pulmonares e sem infec&#231;&#245;es pulmonares, no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio, para as vari&#225;veis de an&#225;lise de flutua&#231;&#245;es depurada de tend&#234;ncias (DFA total), entropia aproximada e expoente Lyapunov. N&#227;o houve diferen&#231;a significante para as vari&#225;veis componente de curto prazo (&#945;1), componente de longo prazo (&#945;2) e expoente de Hurst.</p>
    <p>A an&#225;lise de DFA total quantifica as propriedades fractais da s&#233;rie temporal. Valores pr&#243;ximos a 1,0 indicam comportamento ca&#243;tico. Valores tendendo a 1,5, correspondem a linearidade e tendendo a 0,5, a aleatoriedade<sup>24</sup>. O valor da DFA total apontou diferen&#231;as estatisticamente significantes entre os grupos, tendendo para 1,5 no grupo com infec&#231;&#245;es pulmonares, confirmando o esperado teoricamente para situa&#231;&#245;es de perda de caos e progress&#227;o para linearidade. </p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o a entropia aproximada (-ApEn), tem sido referido que quanto mais complexa (ca&#243;tica) maior ser&#225; o seu valor, e, quanto mais regular e previs&#237;vel for a s&#233;rie, menor o valor da -ApEn<sup>15</sup>. </p>
    <p>Os nossos achados s&#227;o concordantes com esses autores, pois valores menores ou iguais a 0,4802 estiveram significantemente associados com infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio. A entropia aproximada (-ApEn) diminui com a perda da homeostasia ou caos, ou seja, aproxima-se dos comportamentos lineares.</p>
    <p>Quanto ao expoente de Lyapunov (LE), valores mais altos t&#234;m sido relacionados com comportamento ca&#243;tico e a linearidade mostra tend&#234;ncias para o valor zero<sup>17</sup>. No nosso estudo, valores menores ou iguais a 0,832 no pr&#233;-operat&#243;rio ocorreram com maior frequ&#234;ncia nos pacientes com infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio de CRM.</p>
    <p>Assim, isso confirma a import&#226;ncia da utiliza&#231;&#227;o de an&#225;lise da din&#226;mica n&#227;o linear na avalia&#231;&#227;o progn&#243;stica de estados m&#243;rbidos, sendo capaz de avaliar o grau de perda de comportamento homeost&#225;tico do paciente, considerando o todo, e n&#227;o apenas a gravidade das doen&#231;as isoladamente.</p>
    <p>Na cirurgia card&#237;aca, as altera&#231;&#245;es pulmonares merecem especial aten&#231;&#227;o, pois, com exce&#231;&#227;o de doen&#231;a pulmonar preexistente, acredita-se que fatores, tais como dor, altera&#231;&#227;o da mec&#226;nica ventilat&#243;ria, decorrente da esternotomia, e os efeitos delet&#233;rios da anestesia geral contribuam para altera&#231;&#245;es na fun&#231;&#227;o pulmonar<sup>9,10</sup>.</p>
    <p>Os "Guidelines for the Management of Adults with Hospital-acquired, Ventilator-associated, and Healthcare-associated Pneumonia"<sup>25</sup> relatam que, em pacientes ventilados mecanicamente, a ocorr&#234;ncia de pneumonia aumenta com o tempo de ventila&#231;&#227;o. O risco de infec&#231;&#227;o pulmonar associada &#224; ventila&#231;&#227;o &#233; mais alto no in&#237;cio da interna&#231;&#227;o hospitalar e &#233; estimada em 3%/dia entre 5-10 dias, diminuindo para 1%/dia ap&#243;s o 10&#186; dia. </p>
    <p>Neste estudo, os pacientes submetidos &#224; RM com CEC tiveram o tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica maior, apontando diferen&#231;a estatisticamente significativa, por&#233;m quando avaliamos conjuntamente o tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica dos indiv&#237;duos submetidos &#224; CRM, com e sem CEC, e que tiveram ou n&#227;o infec&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio, n&#227;o foram observadas diferen&#231;as estatisticamente significativas. </p>
    <p>Os pacientes que apresentaram infec&#231;&#245;es pulmonares no per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio tiveram o tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica maior, apontando diferen&#231;a estatisticamente significante, por&#233;m n&#227;o ultrapassando dois dias. Contudo, a presen&#231;a de infec&#231;&#245;es pulmonares n&#227;o foi detectada durante a perman&#234;ncia da ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica, mas sim quando j&#225; permaneciam em respira&#231;&#227;o espont&#226;nea, com aux&#237;lio de oxigenoterapia de baixo fluxo, por meio de m&#225;scara facial. </p>
    <p>Neste estudo, o crit&#233;rio metodol&#243;gico importante utilizado na identifica&#231;&#227;o de infec&#231;&#245;es pulmonares foi o resultado da cultura quantitativa do aspirado traqueal (AT). V&#225;rios estudos t&#234;m sugerido que a cultura quantitativa do AT pode ter igual valor diagn&#243;stico quando comparada com as t&#233;cnicas de lavado broncoalveolar e o de escovado br&#244;nquico protegido<sup>25</sup>.</p>
    <p>Carvalho e cols.<sup>20</sup> relatam que, para a avalia&#231;&#227;o diagn&#243;stica de infec&#231;&#245;es pulmonares, devem ser analisados em conjunto os crit&#233;rios cl&#237;nicos e a evolu&#231;&#227;o do infiltrado radiol&#243;gico, associados a uma boa an&#225;lise do exame direto da amostra de secre&#231;&#227;o do trato respirat&#243;rio inferior, e a culturas quantitativas do AT e/ou lavado broncoalveolar.</p>
    <p>No presente estudo, foram avaliados, junto &#224; cultura quantitativa do AT, a presen&#231;a de infiltrados pulmonares em RX de t&#243;rax e/ou uso de antibi&#243;tico terapia espec&#237;fica, e/ou presen&#231;a de secre&#231;&#227;o amarela. Dessa forma, consideramos que a avalia&#231;&#227;o pode indicar a presen&#231;a ou n&#227;o de infec&#231;&#227;o pulmonar nos indiv&#237;duos avaliados. </p>
    <p>No presente estudo, tamb&#233;m foram avaliados o Additive e o Logistic EuroScore, que s&#227;o sistemas de avalia&#231;&#227;o do risco operat&#243;rio card&#237;aco por meio de modelo log&#237;stico, utilizado como preditor de estimativa relevante de mortalidade e de complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias, tanto a curto quanto a longo prazo, de pacientes hospitalizados que sofreram interven&#231;&#227;o cir&#250;rgica card&#237;aca<sup>19,26</sup>. </p>
    <p>Os question&#225;rios foram aplicados por um &#250;nico profissional n&#227;o envolvido na pesquisa, assim que o paciente deu entrada na Unidade de Terapia Intensiva. Contudo, esses &#237;ndices n&#227;o separaram quais dos pacientes tinham maior probabilidade de infec&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio, valorizando a import&#226;ncia da an&#225;lise da VFC utilizada no presente estudo.</p>
    <p>Dentre as limita&#231;&#245;es no estudo, citamos a influ&#234;ncia do tratamento medicamentoso e sua descontinua&#231;&#227;o sobre a VFC porque s&#227;o a realidade dos pacientes que foram estudados, assim como a heterogeneidade da amostra estudada relacionada aos fatores de risco. Embora consideremos muito importante avaliar a influ&#234;ncia isolada de fatores de risco sobre a VFC, na pr&#225;tica cl&#237;nica isso tem sido imposs&#237;vel, pois os pacientes apresentaram associa&#231;&#227;o entre doen&#231;as e/ou fatores de risco. </p>
    <p>Em conclus&#227;o, os m&#233;todos de din&#226;mica n&#227;o linear, nos seus respectivos n&#237;veis de corte, permitiram identificar os casos que evolu&#237;ram com infec&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio de CRM. Tal identifica&#231;&#227;o parece confirmar que a Teoria do Caos, ao estudar sistemas din&#226;micos complexos n&#227;o lineares, avalia o paciente como um todo, determinando o grau de perda do comportamento homeost&#225;tico, podendo ser aplicada para o progn&#243;stico frente ao comprometimento global.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de Paulo Rog&#233;rio Corr&#234;a pela Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FAMERP. </p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p>Paulo Rog&#233;rio Corr&#234;a </p>
        <p> Rua Duarte Pacheco, 1401/casa 26 - Higien&#243;polis </p>
        <p> 15085-140 - S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="paulocorre@gmail.com">paulocorre@gmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 04/12/09; revisado recebido em 18/02/10; aceito em 15/03/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Goldberger AI. Nonlinear dynamics, fractals, and chaos theory: Implications for neuroautonomic heart rate control in health and disease. Geneva: World Health Organization; 1999.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Nonlinear dynamics, fractals, and chaos theory: Implications for neuroautonomic heart rate control in health and disease</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldberger</surname>
              <given-names>AI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Reis AF, Bastos BG, Mesquita ET, Romeu Filho LJM, N&#243;brega ACL. Disfun&#231;&#227;o parassimp&#225;tica, variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca e estimula&#231;&#227;o colin&#233;rgica ap&#243;s infarto agudo do mioc&#225;rdio. Arq Bras Cardiol. 1998; 70 (3): 193-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Disfun&#231;&#227;o parassimp&#225;tica, variabilidade da frequ&#234;ncia card&#237;aca e estimula&#231;&#227;o colin&#233;rgica ap&#243;s infarto agudo do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>193</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Reis</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bastos</surname>
              <given-names>BG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mesquita</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Romeu Filho</surname>
              <given-names>LJM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>N&#243;brega</surname>
              <given-names>ACL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Rossi BRO, Mazer D, Silveira LCR, Pelegrino CJ, Di Sacco THR, Blanco JHD, et al. The physical exercise attenuates the cardiac autonomic deficit induced by nitric oxide synthesis blockade. Arq Bras Cardiol. 2009; 92 (9): 32-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The physical exercise attenuates the cardiac autonomic deficit induced by nitric oxide synthesis blockade</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>32</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rossi</surname>
              <given-names>BRO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mazer</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silveira</surname>
              <given-names>LCR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pelegrino</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Di Sacco</surname>
              <given-names>THR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Blanco</surname>
              <given-names>JHD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Sugihara G, Allan W, Sobel D, Allan K. Nonlinear control of heart rate variability in human infants. Proc Natl Acad Sci USA. 1996; 93 (6): 2608-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nonlinear control of heart rate variability in human infants</article-title>
          <source>Proc Natl Acad Sci USA</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>2608</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sugihara</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Allan</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sobel</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Allan</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. de Godoy MF, Takakura IT, Corr&#234;a PR, Machado MN, Miranda RC, Brandi AC. Preoperative nonlinear behavior in heart rate variability predicts morbidity and mortality after coronary artery bypass graft surgery. Med Sci Monit. 2009; 45 (3): CR117-122.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preoperative nonlinear behavior in heart rate variability predicts morbidity and mortality after coronary artery bypass graft surgery</article-title>
          <source>Med Sci Monit</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>CR117</fpage>
          <lpage>122</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>45</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>de Godoy</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takakura</surname>
              <given-names>IT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corr&#234;a</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miranda</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brandi</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Yambe T, Nanka S, Kobayashi S, Tanaka A, Owada N, Yoshizawa M, et al. Detection of the cardiac function by fractal dimension analysis. Artif Organs. 1999; 23 (8): 751-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Detection of the cardiac function by fractal dimension analysis</article-title>
          <source>Artif Organs</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>751</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yambe</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nanka</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kobayashi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Owada</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yoshizawa</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Bronner F, Douchet MP, Quiring E, Charpentier A, Vi-Fane R, Eisenmann B, et al. Evolution de la vatiabilite de la frequence cardiaque apr&#232;s chirurgie cardiaque sous circulation extra  corporelle. Ann Cardiol Angeiol (Paris). 1998; 47 (8): 549-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evolution de la vatiabilite de la frequence cardiaque apr&#232;s chirurgie cardiaque sous circulation extra - corporelle</article-title>
          <source>Ann Cardiol Angeiol (Paris)</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>549</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bronner</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Douchet</surname>
              <given-names>MP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Quiring</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Charpentier</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vi-Fane</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eisenmann</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Singh S, Jonhson PI, Lee RE, Orfei E, Lonchyna VA, Sullivan HJ, et al. Topography of cardiac ganglia in the adult human heart. J Thorac Cardiovasc Surg. 1996; 112 (4): 943-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Topography of cardiac ganglia in the adult human heart</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>943</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>112</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Singh</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jonhson</surname>
              <given-names>PI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Orfei</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lonchyna</surname>
              <given-names>VA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sullivan</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Maciel SS, Cavalcanti ACW, Arist&#243;teles LRC, Maciel AMS. M&#233;todo fisioterap&#234;utico de terapia intensiva no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica. Rev Bras Ci&#234;nc Sa&#250;de. 2003; 7 (1): 87-98.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>M&#233;todo fisioterap&#234;utico de terapia intensiva no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</article-title>
          <source>Rev Bras Ci&#234;nc Sa&#250;de</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>87</fpage>
          <lpage>98</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maciel</surname>
              <given-names>SS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cavalcanti</surname>
              <given-names>ACW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arist&#243;teles</surname>
              <given-names>LRC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maciel</surname>
              <given-names>AMS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Leguisamo CP, Kalil RAC, Furlani AP. Effectiveness of a preoperative physiotherapeutic approach in myocardial revascularization. Braz J Cardiovasc Surg. 2005; 20 (2): 134-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effectiveness of a preoperative physiotherapeutic approach in myocardial revascularization</article-title>
          <source>Braz J Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>134</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Leguisamo</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kalil</surname>
              <given-names>RAC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Furlani</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Ruha A, Sallinen S, Nissila S. A real-time microprocessor QRS detector system with a 1-ms timing accuracy for the mensurement of ambulatory HRV. IEE Trans Biomed Eng. 1997; 44 (3): 159-67.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A real-time microprocessor QRS detector system with a 1-ms timing accuracy for the mensurement of ambulatory HRV</article-title>
          <source>IEE Trans Biomed Eng</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>159</fpage>
          <lpage>67</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ruha</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sallinen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nissila</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Gamelin FX, Berthoin S, Bosquet L. Validity of polar S810i heart rate monitor to measure R-R intervals at rest. Med Sci Sports Exerc. 2006; 38 (5): 887-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validity of polar S810i heart rate monitor to measure R-R intervals at rest</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>887</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gamelin</surname>
              <given-names>FX</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berthoin</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bosquet</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Huikuri HV, Makikallio TH, Perkiomaki J. Measurement of heart rate variability by methods based on nonlinear dynamics. J Electrocardiol. 2003; 36 (Suppl): 95-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Measurement of heart rate variability by methods based on nonlinear dynamics</article-title>
          <source>J Electrocardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>95</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Huikuri</surname>
              <given-names>HV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Makikallio</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perkiomaki</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Fukuta H, Hayano J, Ishihara S, Sakata S, Ohte N, Takahashi H, et al. Prognostic value of nonlinear heart rate dynamics in hemodialysis patients with coronary artery disease. Kidney Int. 2003; 64 (2): 641-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic value of nonlinear heart rate dynamics in hemodialysis patients with coronary artery disease</article-title>
          <source>Kidney Int</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>641</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>64</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fukuta</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hayano</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ishihara</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sakata</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ohte</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Takahashi</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Pincus SM, Huang WM. Approximate entropy: statistical properties and applications. Commun Statist Theory Meth. 1992; 21: 3061-77.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Approximate entropy: statistical properties and applications</article-title>
          <source>Commun Statist Theory Meth</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>3061</fpage>
          <lpage>77</lpage>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pincus</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huang</surname>
              <given-names>WM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Brown LK. Entropy isn't what it used to be. Chest. 2003; 123 (1): 9-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Entropy isn't what it used to be</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>123</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>LK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Yeragani KV, Rao KARK, Smitha MR, Pohl RB, Balon R, Srinivasan K. Diminished chaos of heart rate time series in patients with major depression. Biol Psychiatry. 2002; 51 (9): 733-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diminished chaos of heart rate time series in patients with major depression</article-title>
          <source>Biol Psychiatry</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>733</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Yeragani</surname>
              <given-names>KV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rao</surname>
              <given-names>KARK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Smitha</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pohl</surname>
              <given-names>RB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Balon</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Srinivasan</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Dioguardi N, Grizzi F, Franceschini B, Bossi P, Russo C. Liver fibrosis and tissue architectural change measurement using fractal-rectified metrics and Hurst's exponent. World J Gastroenterol. 2006; 12 (14): 2187-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Liver fibrosis and tissue architectural change measurement using fractal-rectified metrics and Hurst's exponent</article-title>
          <source>World J Gastroenterol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>2187</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dioguardi</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grizzi</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franceschini</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bossi</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Russo</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Roques S, Michel P, Goldstone AR, Nashef SA. The logistic EuroSCORE. Eur Heart J. 2003; 24: 881-2.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The logistic EuroSCORE</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>881</fpage>
          <lpage>2</lpage>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Roques</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Michel</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goldstone</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nashef</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Carvalho MVCF, Winkfler GFP, Costa FAM, Bandeira TJG, Pereira EDB, Holanda MA. Concordance between tracheal aspirative and bronchoalveolar lavage in the diagnosis of ventilador associated pneumonia. J Bras Pneumol. 2004; 30 (1): 26-38.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Concordance between tracheal aspirative and bronchoalveolar lavage in the diagnosis of ventilador associated pneumonia</article-title>
          <source>J Bras Pneumol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>26</fpage>
          <lpage>38</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>MVCF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Winkfler</surname>
              <given-names>GFP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Costa</surname>
              <given-names>FAM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bandeira</surname>
              <given-names>TJG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>EDB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holanda</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Almeida RMS, Lima Jr JD, Martins JF, Loures DRR. Revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio em pacientes ap&#243;s a oitava d&#233;cada de vida. Rev Bras Cir Cardiovasc. 2002; 17 (2): 8-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio em pacientes ap&#243;s a oitava d&#233;cada de vida</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>8</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>RMS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lima Jr</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martins</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Loures</surname>
              <given-names>DRR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Jatene FB, Nicolau JC, Hueb AC, Atik FA, Barafiole LM, Murta CB, et al. Fatores progn&#243;sticos da revasculariza&#231;&#227;o na fase aguda do infarto agudo do mioc&#225;rdio. Rev Bras Cir Cardiovasc 2001; 16 (3): 195-202.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fatores progn&#243;sticos da revasculariza&#231;&#227;o na fase aguda do infarto agudo do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>195</fpage>
          <lpage>202</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jatene</surname>
              <given-names>FB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nicolau</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hueb</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Atik</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barafiole</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murta</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Stein PK, Reddy A. Non-linear heart rate variability and risk stratification in cardiovascular disease. Indian Pacing Electrophysiol J. 2005; 5 (3): 210-20.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Non-linear heart rate variability and risk stratification in cardiovascular disease</article-title>
          <source>Indian Pacing Electrophysiol J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>210</fpage>
          <lpage>20</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>5</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Stein</surname>
              <given-names>PK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reddy</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Acharya RU, Lim CM, Joseph P. Heart rate variability analysis using correlation dimension and detrended fluctuation analysis. ITBM-RBM. 2002; 23: 333-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Heart rate variability analysis using correlation dimension and detrended fluctuation analysis</article-title>
          <source>ITBM-RBM</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>333</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Acharya</surname>
              <given-names>RU</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lim</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joseph</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. American Thoracic Society Documents. Guidelines for the management of adults with hospital-acquired, ventilador-associated, and healthcare-associated pneumonia. AM J Respir Crit Care Med. 2005; 171 (4): 388-416.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Guidelines for the management of adults with hospital-acquired, ventilador-associated, and healthcare-associated pneumonia</article-title>
          <source>AM J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>388</fpage>
          <lpage>416</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>171</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Lafuente S, Trilla A, Bruni L, Gonzalez R, Bertran MJ, Pomar JL, et al. Validation of the EuroSCORE probabilistic model in patients undergoing coronary bypass grafting. Rev Esp Cardiol. 2008; 61 (6): 589-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validation of the EuroSCORE probabilistic model in patients undergoing coronary bypass grafting</article-title>
          <source>Rev Esp Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>589</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lafuente</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Trilla</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bruni</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gonzalez</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bertran</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pomar</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Variabilidad de la frecuencia card&#237;aca e infecciones pulmonares post revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La variabilidad de la frecuencia card&#237;aca (VFC) es un m&#233;todo diagn&#243;stico no invasivo usado en la evaluaci&#243;n de la modulaci&#243;n auton&#243;mica del coraz&#243;n. El an&#225;lisis de la VFC por m&#233;todos de din&#225;mica no lineal en el per&#237;odo pre-operatorio de la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio podr&#237;a ser predictora de morbilidad en el post-operatorio, como por ejemplo, infecciones pulmonares. OBJETIVO: Evaluar el comportamiento de la VFC por la din&#225;mica no lineal, en el per&#237;odo pre-operatorio de la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio y su relaci&#243;n con la ocurrencia de infecciones pulmonares en el per&#237;odo post-operatorio intrahospitalario. M&#201;TODOS: Fueron evaluados 69 pacientes (media de edad de 58,6 &#177; 10,4 a&#241;os) con enfermedad arterial coronaria e indicaci&#243;n electiva de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio. Para cuantificar la din&#225;mica no lineal de la VFC, fueron realizados: an&#225;lisis de las fluctuaciones depuradas de tendencias (DFA), sus componentes de corto (&#945;1) y largo (&#945;2) plazos, entrop&#237;a aproximada (-ApEn), exponente de Lyapunov (LE), y exponente de Hurst (HE) de series tiemporales de los intervalos RR del ECG, captados con equipamiento Polar S810i, en la v&#237;spera de la operaci&#243;n. RESULTADOS: En los niveles de corte estipulado por la curva ROC, hubo diferencia significativa entre los grupos con y sin infecciones pulmonares en el post-operatorio de revascularizaci&#243;n del miocardio para la DFA total, entrop&#237;a aproximada y exponente Lyapunov con p = 0, 0309, p = 0,0307 y p = 0,0006, respectivamente. CONCLUSI&#211;N: Los m&#233;todos de din&#225;mica no lineal, en sus respectivos niveles de corte, permitieron diferenciar los casos que evolucionaron con infecci&#243;n pulmonar en el post-operatorio de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio, sugiriendo que, en ese grupo de pacientes, estos m&#233;todos pueden tener car&#225;cter pron&#243;stico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Frecuencia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>neumopat&#237;as f&#250;ngicas</kwd>
        <kwd>complicaciones post-operatorias</kwd>
        <kwd>revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Variabilidad de la frecuencia card&#237;aca e infecciones pulmonares post revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Paulo Rog&#233;rio Corr&#234;a<sup>I</sup>; Aparecida Maria Catai<sup>II</sup>; Isabela T. Takakura<sup>I</sup>; Maur&#237;cio N. Machado<sup>I</sup>; Moacir F. Godoy<sup>III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Funda&#231;&#227;o Faculdade Regional de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FUNFARME, S&#227;o Paulo - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal de S&#227;o Carlos - UFSCar, S&#227;o Paulo - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FAMERP, S&#227;o Paulo - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La variabilidad de la frecuencia card&#237;aca (VFC) es un m&#233;todo diagn&#243;stico no invasivo usado en la evaluaci&#243;n de la modulaci&#243;n auton&#243;mica del coraz&#243;n. El an&#225;lisis de la VFC por m&#233;todos de din&#225;mica no lineal en el per&#237;odo pre-operatorio de la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio podr&#237;a ser predictora de morbilidad en el post-operatorio, como por ejemplo, infecciones pulmonares.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Evaluar el comportamiento de la VFC por la din&#225;mica no lineal, en el per&#237;odo pre-operatorio de la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio y su relaci&#243;n con la ocurrencia de infecciones pulmonares en el per&#237;odo post-operatorio intrahospitalario.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Fueron evaluados 69 pacientes (media de edad de 58,6 &#177; 10,4 a&#241;os) con enfermedad arterial coronaria e indicaci&#243;n electiva de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio. Para cuantificar la din&#225;mica no lineal de la VFC, fueron realizados: an&#225;lisis de las fluctuaciones depuradas de tendencias (DFA), sus componentes de corto (&#945;1) y largo (&#945;2) plazos, entrop&#237;a aproximada (-ApEn), exponente de Lyapunov (LE), y exponente de Hurst (HE) de series tiemporales de los intervalos RR del ECG, captados con equipamiento Polar S810i, en la v&#237;spera de la operaci&#243;n.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> En los niveles de corte estipulado por la curva ROC, hubo diferencia significativa entre los grupos con y sin infecciones pulmonares en el post-operatorio de revascularizaci&#243;n del miocardio para la DFA total, entrop&#237;a aproximada y exponente Lyapunov con p = 0, 0309, p = 0,0307 y p = 0,0006, respectivamente.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Los m&#233;todos de din&#225;mica no lineal, en sus respectivos niveles de corte, permitieron diferenciar los casos que evolucionaron con infecci&#243;n pulmonar en el post-operatorio de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio, sugiriendo que, en ese grupo de pacientes, estos m&#233;todos pueden tener car&#225;cter pron&#243;stico.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Frecuencia card&#237;aca, neumopat&#237;as f&#250;ngicas, complicaciones post-operatorias, revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El ritmo card&#237;aco en adultos normales no es estrictamente regular, presentando fluctuaciones peri&#243;dicas conocidas como variabilidad de la frecuencia card&#237;aca (VFC)<sup>1-3</sup>. Se comporta como sistemas complejos determin&#237;sticos no lineales, con compleja variabilidad, que obedece a la teor&#237;a del caos, siendo modulado por el sistema nervioso aut&#243;nomo<sup>4</sup>.</p>
      <p>Varios trabajos han aplicado el concepto de din&#225;mica no lineal en la tentativa de caracterizar modificaciones y/o p&#233;rdida de funciones del organismo. As&#237;, la p&#233;rdida o reducci&#243;n de la VFC refleja indirectamente la reducci&#243;n del comportamiento ca&#243;tico, el cual podr&#237;a traducir compromiso de la homeostasia<sup>5</sup>. En adultos portadores de enfermedades card&#237;acas o con edad superior a 70 a&#241;os, hay una n&#237;tida tendencia a la p&#233;rdida de la VFC y, por lo tanto , p&#233;rdida del est&#225;ndar ca&#243;tico<sup>4,6</sup> en favor del comportamiento lineal. De esa forma, alteraciones en la funci&#243;n aut&#243;noma cardiovascular constituyen causa y/o condici&#243;n coadyuvante de numerosas enfermedades<sup>1,3</sup>.</p>
      <p>Estudios de la VFC de pacientes sometidos a cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM) mostraron que su reducci&#243;n en el per&#237;odo post-operatorio est&#225; asociada a un mayor riesgo de complicaciones como disrritmias y &#243;bito<sup>7,8</sup>. En el trabajo de Godoy et al<sup>5</sup>, fue observado que el an&#225;lisis de la VFC en el dominio no lineal, en el per&#237;odo pre-operatorio de pacientes con CRM electiva, puede detectar subgrupos con alto riesgo de complicaciones post-operatorias, lo que la vuelve un nuevo instrumento pron&#243;stico de complicaciones cl&#237;nicas en la evaluaci&#243;n de los pacientes que ser&#225;n sometidos a operaci&#243;n de gran porte.</p>
      <p>Alteraciones pulmonares decurrentes de la cirug&#237;a card&#237;aca son hallazgos relatados en la literatura y pueden ser debidas a factores como dolor, alteraci&#243;n de la mec&#225;nica ventilatoria, consecuente a la esternotom&#237;a, y efectos delet&#233;reos de la anestesia general<sup>9,10</sup>.</p>
      <p>Mientras tanto, en la literatura, no encontramos estudios relatando si pacientes con p&#233;rdida del comportamiento ca&#243;tico, en el per&#237;odo pre-operatorio de CRM, tienden a presentar mayor riesgo de infecciones pulmonares en el post-operatorio.</p>
      <p>Admiti&#233;ndose la hip&#243;tesis de que pacientes con disminuci&#243;n de la VFC evaluados por m&#233;todos del dominio del caos, en el per&#237;odo pre-operatorio de CRM, tienden a presentar mayor morbilidad y mortalidad, el an&#225;lisis del comportamiento ca&#243;tico de individuo con indicaci&#243;n de cirug&#237;a card&#237;aca puede ser factor de crucial importancia para prevenir riesgo de infecci&#243;n pulmonar en el post-operatorio.</p>
      <p>As&#237;, el objetivo del presente estudio fue evaluar el comportamiento de la variabilidad de la frecuencia card&#237;aca, por medio de an&#225;lisis no lineal, en el per&#237;odo pre-operatorio de CRM, y su relaci&#243;n con la ocurrencia de infecciones pulmonares en el per&#237;odo post-operatorio.</p>
      <p>
        <bold>Casu&#237;stica y m&#233;todo</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Casu&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>Fueron incluidos en el estudio 69 pacientes, con media de edad de 58,6 &#177; 10,4 a&#241;os, siendo 43 (61,4%) del sexo masculino. Como criterios de inclusi&#243;n, todos los pacientes ten&#237;an diagn&#243;stico de enfermedad de la arteria coronaria, ritmo sinusal e indicaci&#243;n electiva de CRM, con o sin circulaci&#243;n extracorp&#243;rea (CEC). Las operaciones fueron realizadas por el mismo equipo, en el Servicio de Cirug&#237;a Card&#237;aca del Hospital de Base de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto-SP.</p>
      <p>Todos los pacientes recibieron aclaraciones sobre la investigaci&#243;n y autorizaron los procedimientos por escrito. El protocolo fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n de la Facultad de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto, parecer n&#186;. 048/2004.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todo</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Grabaci&#243;n de los intervalos RR</bold>
      </p>
      <p>Los intervalos RR del electrocardiograma (ECG) fueron captados y registrados durante 30 minutos, en la v&#237;spera de la operaci&#243;n, con los voluntarios en vigilia, en la condici&#243;n de reposo en la posici&#243;n supina, con las manos a lo largo del cuerpo y elevaci&#243;n de la cabecera entre 35 y 45 grados. Los registros fueron realizados con auxilio del equipamiento Polar<sup>&#174;</sup> Advanced S810i<sup>&#174;</sup>. Ese equipamiento detecta las ondas RR del ECG con frecuencia de muestreo de 500 Hz, y resoluci&#243;n temporal de un milisegundo (ms), ya estando debidamente validado<sup>11,12</sup>.</p>
      <p>Las series de intervalos RR fueron analizadas y los latidos prematuros e interferencias fueron eliminados. Solamente los registros con m&#225;s de 95,0% de ritmo sinusal calificado fueron incluidos en el an&#225;lisis, componi&#233;ndose la serie tiemporal con 1.000 intervalos RR.</p>
      <p>
        <bold>Procesamiento de los datos</bold>
      </p>
      <p>Para cuantificar la din&#225;mica no lineal de la VFC, fueron realizadas los an&#225;lisis de las fluctuaciones depuradas de tendencias (DFA total), de sus componentes de corto (&#945;1) y largo (&#945;2) plazos, de la entrop&#237;a aproximada (-ApEn), del exponente Lyapunov (LE) y del exponente de Hurst (HE).</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis de las fluctuaciones depuradas de tendencias (DFA total)</bold>
      </p>
      <p>Ese an&#225;lisis cuantifica la presencia o la ausencia de propiedad de correlaci&#243;n fractal de los intervalos RR y ha sido validado para datos en series temporales. Esa medida est&#225; parcialmente relacionada con cambios en la caracter&#237;stica espectral del comportamiento de la frecuencia card&#237;aca<sup>13</sup>. En cada segmento, los exponentes de escala de corto plazo (4-11 latidos, &#945;1) y de exponentes de escala de largo plazo (&gt; 11 latidos, &#945;2) son evaluados por el an&#225;lisis de la DFA<sup>14</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Entrop&#237;a aproximada (-ApEn)</bold>
      </p>
      <p>La entrop&#237;a aproximada describe la previsibilidad o aleatoriedad de los sistemas f&#237;sicos que cambian con el tiempo: cuanto m&#225;s alto el valor de la entrop&#237;a, m&#225;s complejo es el proceso<sup>15,16</sup>, destac&#225;ndose, sin embargo, la se&#241;al negativa de la variable, o sea, en verdad equivaliendo a la llamada neguentrop&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Exponente Lyapunov (LE)</bold>
      </p>
      <p>El LE mide la sensibilidad del sistema a las condiciones iniciales y la cantidad de inestabilidad o previsibilidad de un sistema. La presencia de LE positivo indica caos, mientras que, en los sistemas lineales, hay tendencia a valores pr&#243;ximos a cero<sup>17</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Exponente de Hurst (HE)</bold>
      </p>
      <p>El HE eval&#250;a la p&#233;rdida del orden natural de los intervalos entre los latidos como resultado de ruptura de la relaci&#243;n cuantitativa natural, entre los espacios de toda serie temporal. Valores del HE pr&#243;ximos a uno cuantitativamente indican estado de desorden, al tiempo que valores pr&#243;ximos a 0, indican estado de orden, armon&#237;a o estabilidad (caos)<sup>18</sup>.</p>
      <p>Tambi&#233;n fueron registrados datos demogr&#225;ficos, tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica, uso de circulaci&#243;n extracorp&#243;rea, <italic>Addditive EuroScore</italic>, <italic>Logistic EuroScore</italic><sup>19</sup> e &#237;ndice de infecciones pulmonares en el post-operatorio, adem&#225;s de las arriba mencionadas variables de referencia de comportamiento no lineal, en el pre-operatorio de tales individuos. Los valores del <italic>Addditive EuroScore</italic>, <italic>Logistic EuroScore</italic> fueron registrados por el m&#233;dico del equipo quir&#250;rgico.</p>
      <p>En el per&#237;odo post-operatorio, la ocurrencia de infecciones pulmonares fue considerada en pacientes que presentaron infiltrados pulmonares en RX de t&#243;rax y/o presencia de secreci&#243;n amarilla con an&#225;lisis de cultivo positivo, por aspirado traqueal con punto de corte (crecimiento &gt; 1.000.000 ufc)<sup>20</sup> y/o fiebre, y/o leucocitosis, siendo necesario el uso de antibi&#243;ticos.</p>
      <p>Los an&#225;lisis de la din&#225;mica no lineal de la VFC fueron hechas con el auxilio del <italic>software</italic> CDA_PRO y DFA. Valores de corte para sensibilidad y especificidad fueron establecidos con el auxilio de la curva ROC (<italic>receiver operator characteristics curve</italic>).</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Para an&#225;lisis estad&#237;stico, el test exacto de Fisher fue utilizado a fin de comparar la ocurrencia de eventos. Las variables cuantitativas sin distribuci&#243;n gaussiana fueron comparadas con auxilio del test no param&#233;trico Mann-Whitney. Tambi&#233;n fueron registrados la sensibilidad, la especificidad, el valor predictivo positivo, el valor predictivo negativo y el <italic>Odds Ratio</italic> con intervalo de confianza de 95,0% para ocurrencia de eventos. Fue admitido error &#945; de 5,0%, siendo considerados significativos valores de p <underline>&lt;</underline> 0,05.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Caracter&#237;sticas cl&#237;nicas de los individuos estudiados</bold>
      </p>
      <p>En la <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>, son presentados los datos demogr&#225;ficos, las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y las complicaciones post-operatorias de los pacientes estudiados.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>De los 69 pacientes evaluados, 18 presentaron infecci&#243;n pulmonar en el per&#237;odo post-operatorio, siendo que &#233;stos tuvieron mayor tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica (846,05 min), cuando fueron comparados a los que no presentaron infecci&#243;n pulmonar (594,26 min), p = 0,0173 (<xref ref-type="fig" rid="es_06f01-body2">Figura1</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_06f01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>En la <xref ref-type="fig" rid="f2-body2">Figura 2</xref>, se observa el an&#225;lisis comparativo entre el tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica de los individuos sometidos a la CRM con CEC y sin CEC. Aquellos sometidos a la CRM con CEC (n = 44) tuvieron mayor tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica cuando fueron comparados a los sin CEC (n = 25), presentando diferencia estad&#237;sticamente significativa (p = 0,0078).</p>
      <fig id="f2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf02-es.jpg"/></fig>
      <p>El an&#225;lisis conjunto de los resultados de la evaluaci&#243;n entre el tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica de los individuos sometidos a la CRM, con y sin CEC, y que tuvieron o no infecciones pulmonares en el post-operatorio, se encuentra en la <xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref>.</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Las diferencias no fueron estad&#237;sticamente significativas.</p>
      <p>Los resultados de la evaluaci&#243;n del riesgo operatorio por la variable <italic>Additive EuroScore y Logist EuroScore</italic>, entre los individuos que tuvieron o no infecciones pulmonares en el post-operatorio, se encuentran en la <xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref>. No hubo diferencia estad&#237;stica entre las medias de sus valores en los individuos que presentaron y no presentaron infecci&#243;n pulmonar en el post-operatorio de CRM, no siendo considerado predictor de estimativa relevante.</p>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Datos del an&#225;lisis no lineal de la variabilidad de la frecuencia card&#237;aca</bold>
      </p>
      <p>En la <xref ref-type="table" rid="es_06t04-body2">Tabla 4</xref>, son presentados valores de la sensibilidad, especificidad, valor predictivo positivo (VPP), valor predictivo negativo (VPN), <italic>cut-off</italic>, <italic>odds ratio</italic>, IC 95,0% y valor de p de las siguientes variables: exponente de Hurst (HE), exponente de Lyapunov (LE), entrop&#237;a aproximada (-ApEn), DFA total, DFA componente de corto plazo (&#945;1), DFA componente de largo plazo (&#945;2), entre los grupos que presentaron o no infecciones pulmonares.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_06t04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>En las <xref ref-type="fig" rid="f3-body2">Figuras 3</xref>, <xref ref-type="fig" rid="f4-body2">4</xref>, <xref ref-type="fig" rid="f5-body2">5</xref>, y <xref ref-type="fn" rid="f6-body2">6</xref>, se observan valores de corte de LE <underline>&lt;</underline> 0,832, de -ApEn <underline>&lt;</underline> 0,480 y de DFA total <underline>&gt;</underline> 1,036. Esas variables se mostraron predictivas de estimativa relevante en los individuos con infecciones pulmonares en el post-operatorio de revascularizaci&#243;n del miocardio.</p>
      <fig id="f3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf03-es.jpg"/></fig>
      <fig id="f4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf04-es.jpg"/></fig>
      <fig id="f5-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf05-es.jpg"/></fig>
      <p>
        <fn id="f6-body2">
          <p>
            <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-e01-es.jpg"/></p>
        </fn>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En el presente estudio, los &#237;ndices de din&#225;mica no lineal, en sus respectivos niveles de corte, permitieron diferenciar los casos que evolucionaron con infecci&#243;n pulmonar en el post-operatorio de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio.</p>
      <p>Se destaca que, dentro de nuestro conocimiento, este es el primer estudio utilizando herramientas de evaluaci&#243;n de la din&#225;mica no lineal, como objeto de informaci&#243;n pron&#243;stica del riesgo individual de adquirir infecciones pulmonares en pacientes sometidos a la CRM.</p>
      <p>A pesar de haber varias alternativas para el tratamiento de enfermedad arterial coronaria (EAC), la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM) es una opci&#243;n con indicaciones precisas y con buenos resultados a medio y largo plazo. La indicaci&#243;n de CRM ha sido ampliamente discutida con base en observaciones cl&#237;nicas, y el resultado y pron&#243;stico para esos pacientes parecen estar asociados a la presencia de factores de riesgo pre-operatorio espec&#237;ficos, como sexo, edad, presencia de choque cardiog&#233;nico e infarto con onda Q<sup>21,22</sup>.</p>
      <p>En el presente estudio, para todos los individuos evaluados en el per&#237;odo pre-operatorio, fue utilizado como criterio apenas el hecho de ser pacientes con indicaci&#243;n electiva de CRM, no teniendo el nivel de riesgo post-operatorio como criterio.</p>
      <p>El an&#225;lisis de la din&#225;mica no lineal de la variabilidad de la frecuencia card&#237;aca ha sido aplicado para estratificaci&#243;n de riesgo de mortalidad de pacientes coronarios con funci&#243;n ventricular izquierda deprimida, despu&#233;s de infarto agudo de miocardio<sup>23</sup>. En relaci&#243;n a la VFC de pacientes sometidos a cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM), estudios de la VFC en el per&#237;odo post-operatorio mostraron que su reducci&#243;n en ese per&#237;odo est&#225; asociada a un mayor riesgo de complicaciones como disrritmias y &#243;bito<sup>7,8</sup>.</p>
      <p>Por otro lado, en el trabajo reciente de Godoy et al<sup>5</sup>, fue observado que el an&#225;lisis de la VFC, en el dominio no lineal en el per&#237;odo pre-operatorio de pacientes con CRM electiva, puede detectar subgrupos con alto riesgo para complicaciones post-operatorias.</p>
      <p>En el presente estudio, verificamos que los an&#225;lisis no lineales de los &#237;ndices de VFC fueron adecuados en la caracterizaci&#243;n de la presencia o no de infecciones pulmonares en el post-operatorio de revascularizaci&#243;n del miocardio.</p>
      <p>Con base en los niveles de corte estipulados por la curva ROC, fue posible constatar diferencias significativas entre el grupo con infecciones pulmonares y sin infecciones pulmonares, en el post-operatorio de revascularizaci&#243;n del miocardio, para las variables de an&#225;lisis de fluctuaciones depurada de tendencias (DFA total), entrop&#237;a aproximada y exponente Lyapunov. No hubo diferencia significativa para las variables componente de corto plazo (&#945;1), componente de largo plazo (&#945;2) y exponente de Hurst.</p>
      <p>El an&#225;lisis de DFA total cuantifica las propiedades fractales de la serie temporal. Valores pr&#243;ximos a 1,0 indican comportamiento ca&#243;tico. Valores tendiendo a 1,5, corresponden a linealidad y tendiendo a 0,5, a aleatoriedad<sup>24</sup>. El valor de la DFA total indic&#243; diferencias estad&#237;sticamente significativas entre los grupos, tendiendo para 1,5 en el grupo con infecciones pulmonares, confirmando el esperado te&#243;ricamente para situaciones de p&#233;rdida de caos y progresi&#243;n para linealidad.</p>
      <p>En relaci&#243;n a entrop&#237;a aproximada (-ApEn), ha sido referido que cuanto m&#225;s compleja (ca&#243;tica) mayor ser&#225; su valor, y, cuanto m&#225;s regular y previsible sea la serie, menor el valor de la -ApEn<sup>15</sup>.</p>
      <p>Nuestros hallazgos son concordantes con esos autores, pues valores menores o iguales a 0,4802 estuvieron significativamente asociados a infecciones pulmonares en el post-operatorio de revascularizaci&#243;n del miocardio. La entrop&#237;a aproximada (-ApEn) disminuye con la p&#233;rdida de la homeostasia o caos, o sea, se aproxima de los comportamientos lineales.</p>
      <p>En cuanto al exponente de Lyapunov (LE), valores m&#225;s altos han sido relacionados con comportamiento ca&#243;tico y la linealidad muestra tendencias para el valor cero<sup>17</sup>. En nuestro estudio, valores menores o iguales a 0,832 en el pre-operatorio ocurrieron con mayor frecuencia en los pacientes con infecciones pulmonares en el post-operatorio de CRM.</p>
      <p>As&#237;, eso confirma la importancia de la utilizaci&#243;n de an&#225;lisis de la din&#225;mica no lineal en la evaluaci&#243;n pron&#243;stica de estados m&#243;rbidos, siendo capaz de evaluar el grado de p&#233;rdida de comportamiento homeost&#225;tico del paciente, considerando el todo, y no apenas la gravedad de las enfermedades aisladamente.</p>
      <p>En la cirug&#237;a card&#237;aca, las alteraciones pulmonares merecen especial atenci&#243;n, pues, con excepci&#243;n de enfermedad pulmonar preexistente, se cree que factores, tales como dolor, alteraci&#243;n de la mec&#225;nica ventilatoria, decurrente de la esternotom&#237;a, y los efectos delet&#233;reos de la anestesia general contribuyan a alteraciones en la funci&#243;n pulmonar<sup>9,10</sup>.</p>
      <p>Los "Guidelines for the Management of Adults with Hospital-acquired, Ventilator-associated, and Healthcare-associated Pneumonia"<sup>25</sup> relatan que, en pacientes ventilados mec&#225;nicamente, la ocurrencia de neumon&#237;a aumenta con el tiempo de ventilaci&#243;n. El riesgo de infecci&#243;n pulmonar asociada a la ventilaci&#243;n es m&#225;s alto en el comienzo de la internaci&#243;n hospitalaria y es estimada en 3%/d&#237;a entre 5-10 d&#237;as, disminuyendo para 1%/d&#237;a despu&#233;s del 10&#186; d&#237;a.</p>
      <p>En este estudio, los pacientes sometidos a la RM con CEC tuvieron el tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica mayor, indicando diferencia estad&#237;sticamente significativa, sin embargo cuando evaluamos conjuntamente el tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica de los individuos sometidos a la CRM, con y sin CEC, y que tuvieron o no infecciones pulmonares en el post-operatorio, no fueron observadas diferencias estad&#237;sticamente significativas.</p>
      <p>Los pacientes que presentaron infecciones pulmonares en el per&#237;odo post-operatorio tuvieron el tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica mayor, se&#241;alando diferencia estad&#237;sticamente significativa, sin embargo no sobrepasando dos d&#237;as. Con todo, la presencia de infecciones pulmonares no fue detectada durante la permanencia de la ventilaci&#243;n mec&#225;nica, pero s&#237; cuando ya permanec&#237;an en respiraci&#243;n espont&#225;nea, con auxilio de oxigenoterapia de bajo flujo, por medio de m&#225;scara facial.</p>
      <p>En este estudio, el criterio metodol&#243;gico importante utilizado en la identificaci&#243;n de infecciones pulmonares fue el resultado del cultivo cuantitativo del aspirado traqueal (AT). Varios estudios han sugerido que el cultivo cuantitativo del AT puede tener igual valor diagn&#243;stico cuando es comparado a las t&#233;cnicas de lavado broncoalveolar y de cepillado br&#243;nquico protegido<sup>25</sup>.</p>
      <p>Carvalho et al<sup>20</sup> relatan que, para la evaluaci&#243;n diagn&#243;stica de infecciones pulmonares, deben ser analizados en conjunto los criterios cl&#237;nicos y la evoluci&#243;n del infiltrado radiol&#243;gico, asociados a un buen an&#225;lisis del examen directo de la muestra de secreci&#243;n del tracto respiratorio inferior, y los cultivos cuantitativos del AT y/o lavado broncoalveolar.</p>
      <p>En el presente estudio, fueron evaluados, junto al cultivo cuantitativo del AT, la presencia de infiltrados pulmonares en RX de t&#243;rax y/o uso de antibi&#243;tico terapia espec&#237;fica, y/o presencia de secreci&#243;n amarilla. De esa forma, consideramos que la evaluaci&#243;n puede indicar la presencia o no de infecci&#243;n pulmonar en los individuos evaluados.</p>
      <p>En el presente estudio, tambi&#233;n fueron evaluados el <italic>Additive y el Logistic EuroScore</italic>, que son sistemas de evaluaci&#243;n del riesgo operatorio card&#237;aco por medio de modelo log&#237;stico, utilizado como predictor de estimativa relevante de mortalidad y de complicaciones post-operatorias, tanto a corto como a largo plazo, de pacientes hospitalizados que sufrieron intervenci&#243;n quir&#250;rgica card&#237;aca<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>Los cuestionarios fueron aplicados por un &#250;nico profesional no incluido en la investigaci&#243;n, as&#237; que el paciente entr&#243; en la Unidad de Terapia Intensiva. Con todo, esos &#237;ndices no separaron cuales eran los pacientes que ten&#237;an mayor probabilidad de infecci&#243;n pulmonar en el post-operatorio de revascularizaci&#243;n del miocardio, valorizando la importancia del an&#225;lisis de la VFC utilizada en el presente estudio.</p>
      <p>Entre las limitaciones en el estudio, citamos la influencia del tratamiento medicamentoso y su discontinuaci&#243;n sobre la VFC porque son la realidad de los pacientes que fueron estudiados, as&#237; como la heterogeneidad de la muestra estudiada relacionada a los factores de riesgo. Aunque consideremos muy importante evaluar la influencia aislada de factores de riesgo sobre la VFC, en la pr&#225;ctica cl&#237;nica eso ha sido imposible, pues los pacientes presentaron asociaci&#243;n entre enfermedades y/o factores de riesgo.</p>
      <p>En conclusi&#243;n, los m&#233;todos de din&#225;mica no lineal, en sus respectivos niveles de corte, permitieron identificar los casos que evolucionaron con infecci&#243;n pulmonar en el post-operatorio de CRM. Tal identificaci&#243;n parece confirmar que la Teoria del Caos, al estudiar sistemas din&#225;micos complejos no lineales, eval&#250;a el paciente como un todo, determinando el grado de p&#233;rdida del comportamiento homeost&#225;tico, pudiendo ser aplicada para el pron&#243;stico frente al compromiso global.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de tesis de Doctorado de Paulo Rog&#233;rio Corr&#234;a por la Facultad de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FAMERP.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Heart rate variability and pulmonary infections after myocardial revascularization</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Heart rate variability (HRV) is a noninvasive diagnostic method used in the assessment of the autonomic modulation of the heart. The assessment of HRV using nonlinear dynamics methods in the preoperative period of surgical myocardial revascularization could be predictive of morbidity such as pulmonary infections in the postoperative period. OBJECTIVE: To evaluate the behavior of HRV using nonlinear dynamics in the preoperative period of surgical myocardial revascularization and its relation to the occurrence of pulmonary infections in the in-hospital postoperative period. METHODS: A total of 69 patients with coronary artery disease (mean age of 58.6 &#177; 10.4 years) and indication for elective surgical myocardial revascularization were studied. In order to quantify the nonlinear dynamics of HRV, the following procedures were performed: detrended fluctuation analysis (DFA); analysis of the short (&#945;1) and long-term (&#945;2) components of DFA; approximate entropy (ApEn); Lyapunov exponent (LE); and Hurst exponent (HE) of time series of RR intervals of the ECG, as captured by the Polar S810i instrument on the day before surgery. RESULTS: At the cut-off levels set by the ROC curve, there was a significant difference between the groups with and without pulmonary infections in the postoperative period of myocardial revascularization for total DFA, approximate entropy and Lyapunov exponent with p = 0. 0309, p = 0.0307 and p = 0.0006, respectively. CONCLUSION: The nonlinear dynamics methods, at their respective cut-off levels, allowed for the identification of patients developing pulmonary infection in the postoperative period of surgical myocardial revascularization, thus suggesting that these methods may have a prognostic value for this group of patients.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart rate</kwd>
        <kwd>lung diseases, fungal</kwd>
        <kwd>postoperative complications</kwd>
        <kwd>myocardial revascularization</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body3">
          <label>
            <bold>Heart rate variability and pulmonary infections after myocardial revascularization</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Paulo Rog&#233;rio Corr&#234;a<sup>I</sup>; Aparecida Maria Catai<sup>II</sup>; Isabela T. Takakura<sup>I</sup>; Maur&#237;cio N. Machado<sup>I</sup>; Moacir F. Godoy<sup>III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Funda&#231;&#227;o Faculdade Regional de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FUNFARME, S&#227;o Paulo - Brazil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal de S&#227;o Carlos - UFSCar, S&#227;o Paulo - Brazil</p>
      <p><sup>III</sup>Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto - FAMERP, S&#227;o Paulo - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Heart rate variability (HRV) is a noninvasive diagnostic method used in the assessment of the autonomic modulation of the heart. The assessment of HRV using nonlinear dynamics methods in the preoperative period of surgical myocardial revascularization could be predictive of morbidity such as pulmonary infections in the postoperative period.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To evaluate the behavior of HRV using nonlinear dynamics in the preoperative period of surgical myocardial revascularization and its relation to the occurrence of pulmonary infections in the in-hospital postoperative period.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> A total of 69 patients with coronary artery disease (mean age of 58.6 &#177; 10.4 years) and indication for elective surgical myocardial revascularization were studied. In order to quantify the nonlinear dynamics of HRV, the following procedures were performed: detrended fluctuation analysis (DFA); analysis of the short (&#945;1) and long-term (&#945;2) components of DFA; approximate entropy (ApEn); Lyapunov exponent (LE); and Hurst exponent (HE) of time series of RR intervals of the ECG, as captured by the Polar S810i instrument on the day before surgery.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> At the cut-off levels set by the ROC curve, there was a significant difference between the groups with and without pulmonary infections in the postoperative period of myocardial revascularization for total DFA, approximate entropy and Lyapunov exponent with p = 0. 0309, p = 0.0307 and p = 0.0006, respectively.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The nonlinear dynamics methods, at their respective cut-off levels, allowed for the identification of patients developing pulmonary infection in the postoperative period of surgical myocardial revascularization, thus suggesting that these methods may have a prognostic value for this group of patients. </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart rate; lung diseases, fungal; postoperative complications; myocardial revascularization.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The heart rhythm in normal adults is not strictly regular, and shows periodical fluctuations known as heart rate variability (HRV)<sup>1-3</sup>. It behaves as complex deterministic nonlinear systems with a complex variability that follows the chaos theory and is modulated by the autonomic nervous system<sup>4</sup>. </p>
      <p>Several studies have applied the concept of nonlinear dynamics in an attempt to characterize changes and/or loss of body functions. Thus, the loss or reduction of HRV indirectly reflects the reduction in the chaotic behavior, which could translate into impaired homeostasis<sup>5</sup>. In adult individuals with heart diseases or those older than 70 years, there is a clear trend to a loss of HRV and, therefore, loss of the chaotic pattern<sup>4,6</sup> in favor of a linear behavior. Thus, changes in the cardiovascular autonomic function characterize adjuvant causes and/or conditions for numerous diseases<sup>1,3</sup>.</p>
      <p>Studies on HRV of patients undergoing surgical myocardial revascularization (SMR) showed that its reduction in the postoperative period is associated with a higher risk of complications such as arrhythmias and death<sup>7,8</sup>. Godoy et al's study<sup>5</sup>, in turn, showed that the analysis of HRV in the nonlinear domain in the preoperative period of patients undergoing elective SMR makes it possible to detect subgroups at a high risk for postoperative complications, which makes this analysis a new tool for the prediction of clinical complications in the assessment of patients undergoing major surgeries.</p>
      <p>Pulmonary changes resulting from cardiac surgery have been reported in the literature and may be attributed to factors such as pain, changes in the ventilatory mechanics secondary to sternotomy, and the harmful effects of general anesthesia<sup>9,10</sup>. </p>
      <p>However, we did not find studies in the literature reporting whether patients with loss of the chaotic behavior in the preoperative period of SMR tend to have a higher risk of pulmonary infections in the postoperative period. </p>
      <p>Assuming that patients with decreased HRV, as assessed by chaos domain methods in the preoperative period of SMR, tend to have higher morbidity and mortality, the analysis of the chaotic behavior of individuals eligible for cardiac surgery may be of the utmost importance in the prediction of the risk of pulmonary infections in the postoperative period.</p>
      <p>Thus, the objective of the present study was to evaluate the behavior of heart rate variability by means of nonlinear analysis in the preoperative period of SMR, and its relation to the occurrence of pulmonary infections in the postoperative period.</p>
      <p>
        <bold>Patients and methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Patients</bold>
      </p>
      <p>A total of 69 unselected patients were included in the study; their mean age was 58.6 &#177; 10.4 years, and 43 (61.4%) were males. The inclusion criteria were patients diagnosed with coronary artery disease, normal sinus rhythm, and indication for elective SMR, whether on or off-pump. The surgeries were performed by the same team, at the Department of Cardiac Surgery of <italic>Hospital de Base de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto</italic> - SP.</p>
      <p>The study was explained to all patients, and they gave written informed consent. The protocol was approved by the Research Ethics Committee of <italic>Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto</italic>, report no. 408/2004.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>RR intervals recording</bold>
      </p>
      <p>Electrocardiographic (ECG) RR intervals were captured and recorded for 30 minutes on the day before surgery, with the volunteers awake, at rest in the supine position, their hands along their bodies, and the upper body elevated at between 35 and 45 degrees. Recordings were made by the Polar&#8482; Advanced S810i&#8482; device. This device detects ECG RR intervals with a sampling frequency of 500 Hz, and time resolution of one millisecond (ms), and has already been validated<sup>11,12</sup>.</p>
      <p>The RR interval series were analyzed and premature beats and interferences were eliminated. Only recordings with more than 95% of qualified sinus rhythm were included in the analysis, the time series comprising 1,000 RR intervals.</p>
      <p>
        <bold>Data processing</bold>
      </p>
      <p>In order to quantify the nonlinear HRV dynamics, detrended fluctuation analysis (total DFA); analysis of the short (&#945;1) and long-term (&#945;2) components of DFA; approximate entropy (-ApEn); Lyapunov exponent (LE); and Hurst exponent (HE) were performed. </p>
      <p>
        <bold>Detrended fluctuation analysis (total DFA)</bold>
      </p>
      <p>This analysis quantifies the presence or absence of fractal correlation property of the RR intervals and has been validated for time series data. This measurement is partially related to changes in the spectral characteristic of the heart rate behavior<sup>13</sup>. In each segment, the short-term (4 to11 beats, &#945;1) and the long-term scaling exponents (&gt; 11 beats, &#945;2) are assessed by DFA<sup>14</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Approximate entropy (-ApEn)</bold>
      </p>
      <p>Approximate entropy describes the predictability or randomness of physical systems that change with time: the higher the entropy value, the more complex is the process<sup>15,16</sup>; but we should point out the minus sign of the variable, i.e., the one actually corresponding to the so-called negentropy. </p>
      <p>
        <bold>Lyapunov exponent (LE)</bold>
      </p>
      <p>LE measures the system sensitivity to baseline conditions and the amount of a system's instability or predictability. The presence of a positive LE indicates chaos, whereas in linear systems there is a tendency to values close to zero<sup>17</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Hurst exponent (HE)</bold>
      </p>
      <p>HE evaluates the loss of the natural order of the intervals between beats as a result of the rupture of the natural quantitative relation between the spaces of all time series. HE values close to one quantitatively indicate a disordered state, whereas values close to zero indicate an ordered, harmonic or stable state (chaos)<sup>18</sup>.</p>
      <p>Demographic data, mechanical ventilation time, use of extracorporeal circulation, Additive EuroScore, Logistic EuroScore<sup>19</sup>, and pulmonary infection index of the participants were also recorded in the postoperative period, in addition to the previously mentioned nonlinear behavior reference variables in the preoperative period. The Additive EuroScore and Logistic EuroScore values were recorded by the surgical team physician.</p>
      <p>In the postoperative period, the occurrence of pulmonary infections was considered in patients whose chest radiography showed pulmonary infiltrates and/or presence of yellow sputum on tracheal aspirate with positive culture with cut-off (growth) of 10<sup>6</sup> cfu<sup>20</sup>, and/or fever, and/or leukocytosis, and need for antibiotic therapy.</p>
      <p>The analyses of nonlinear HRV dynamics were carried out using the CDA_PRO software and DFA. Cut-off points for sensitivity and specificity were set using the ROC (receiver operator characteristics) curve. </p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>For the statistical analysis, Fisher's exact test was used to compare the occurrence of events. Quantitative variables with non-Gaussian distribution were compared using the Mann-Whitney non-parametric test. Sensitivity, specificity, positive predictive value, negative predictive value and odds ratio with 95.0% confidence interval for the occurrence of events were also recorded. An a error of 5.0% was considered acceptable, and the level of significance was set at p <underline>&lt;</underline> 0.05.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Clinical characteristics of the study participants</bold>
      </p>
      <p>Demographics, clinical characteristics and postoperative complications of the study patients are shown in <xref ref-type="table" rid="tab01-body3">Table 1</xref>. </p>
      <table-wrap id="tab01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Of the 69 patients evaluated, 18 developed pulmonary infection in the postoperative period; these patients had a longer mechanical ventilation time (846.05 min) in comparison to those who did not develop pulmonary infection (594.26 min), p = 0.0173 (<xref ref-type="fig" rid="fig01-body3">Figure 1</xref>). </p>
      <fig id="fig01-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf01-en.jpg"/></fig>
      <p><xref ref-type="fig" rid="fig02-body3">Figure 2</xref> shows the comparative analysis between mechanical ventilation time of the individuals undergoing on and off-pump SMR. Those undergoing on-pump SMR (n = 44) had a longer mechanical ventilation time in comparison to those undergoing off-pump SMR (n = 25), and the difference was statistically significant (p = 0.0078).</p>
      <fig id="fig02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf02-en.jpg"/></fig>
      <p>The joint analysis of the results of the assessment between mechanical ventilation time of the individuals undergoing on or off-pump SMR, and who developed or not pulmonary infections in the postoperative period is shown in <xref ref-type="table" rid="tab02-body3">Table 2</xref>. </p>
      <table-wrap id="tab02-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The differences were not statistically significant.</p>
      <p>Results of the surgical risk assessment using the variables Additive EuroScore and Logistic EuroScore among individuals with or without pulmonary infections in the postoperative period are shown in <xref ref-type="table" rid="tab03-body3">Table 3</xref>. No statistical difference was found between their mean values in individuals with or without pulmonary infection in the postoperative period of SMR; therefore, these variables were not considered significant predictors. </p>
      <table-wrap id="tab03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Data from the nonlinear heart rate variability analysis</bold>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_119tab04-body3">Table 4</xref> shows values of sensitivity, specificity, positive predictive value (PPV), negative predictive value (NPV), cut-off point, odds ratio, 95.0% CI and p for the following variables: Hurst exponent (HE); Lyapunov exponent (LE); approximate entropy (-ApEn); total DFA; short-term DFA component (&#945;1); and long-term DFA component (&#945;2) between the groups with or without pulmonary infections. </p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_119tab04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Cut-off values of LE <underline>&lt;</underline> 0.832, -ApEn <underline>&lt;</underline> 0.480 and total DFA <sup>3</sup> 1.036 can be observed in <xref ref-type="fig" rid="fig03-body3">Figures 3</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig04-body3">4</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig05-body3">5</xref> and <xref ref-type="fig" rid="fig06-body3">6</xref>. These variables were proven to be significant predictors of pulmonary infections in individuals in the postoperative period of surgical myocardial revascularization. </p>
      <fig id="fig03-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf03-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig04-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf04-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig05-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf05-en.jpg"/></fig>
      <fig id="fig06-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0448-00123-gf06-en.jpg"/></fig>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In the present study, the nonlinear dynamics indexes at their respective cut-off levels allowed for the differentiation of cases that developed pulmonary infection in the postoperative period of surgical myocardial revascularization. </p>
      <p>We point out that, to the best of our knowledge, this is the first study using nonlinear dynamics assessment tools as an object of prognostic information on the individual risk of the development of pulmonary infections in patients undergoing SMR. </p>
      <p>Although several options are available for the treatment of coronary artery disease (CAD), surgical myocardial revascularization (SMR) has precise indications and provides favorable mid and long-term outcomes. Indications for SMR have been widely discussed based on clinical observations, and the outcomes and prognosis for these patients seem to be related to the presence of specific preoperative risk factors such as gender, age, presence of cardiogenic shock, and Q-wave infarction<sup>21,22</sup>.</p>
      <p>The only criterion for inclusion in the present study for all individuals evaluated in preoperative period was the elective indication for SMR; the level of postoperative risk was not used as an inclusion criterion. </p>
      <p>The analysis of nonlinear heart rate variability dynamics has been used for risk stratification of mortality in patients with coronary artery disease with depressed left ventricular function following acute myocardial infarction<sup>23</sup>. In relation to HRV of patients undergoing surgical myocardial revascularization (SMR), in turn, studies have shown that its reduction in the postoperative period is associated with a higher risk of complications such as arrhythmias and death<sup>7,8</sup>.</p>
      <p>On the other hand, the recent Godoy et al's study<sup>5</sup> showed that the HRV analysis in the nonlinear domain in the preoperative period of patients undergoing elective SMR may detect subgroups at a high risk for postoperative complications. </p>
      <p>In the present study, we verified that the nonlinear analyses of HRV indexes were adequate for the characterization of the presence or absence of pulmonary infections in the postoperative period of surgical myocardial revascularization.</p>
      <p>Based on the cut-off levels determined by the ROC curve, significant differences could be observed between the groups with and without pulmonary infections in the postoperative period of surgical myocardial revascularization for the variables detrended fluctuation analysis (total DFA), approximate entropy, and Lyapunov exponent. There was no significant difference for the variables short-term (&#945;1) and long-term (&#945;2) DFA components, and Hurst exponent.</p>
      <p>Total DFA quantifies the fractal properties of the time series. Values close to 1.0 indicate a chaotic behavior. Values close to 1.5 and 0.5 correspond to linearity and randomness, respectively<sup>24</sup>. Total DFA values showed statistically significant differences between the groups: they were close to 1.5 in the group with pulmonary infections, thus confirming what was theoretically expected for situations of loss of chaos and progression to linearity. </p>
      <p>In relation to approximate entropy (-ApEn), it has been said that the more complex (chaotic) the series, the higher the -ApEn value, and the more regular and predictable the series, the lower the -ApEn value<sup>15</sup>.</p>
      <p>Our findings are consistent with these authors' observation, because values lower than or equal to 0.4802 were significantly associated with pulmonary infections in the postoperative period of myocardial revascularization. The approximate entropy (-ApEn) decreases with the loss of homeostasis or chaos, i.e., it gets closer to linear behaviors. </p>
      <p>As regards the Lyapunov exponent (LE), higher values have been related to a chaotic behavior, and linearity shows a tendency to the value zero<sup>17</sup>. In our study, values lower than or equal to 0.832 in the preoperative period more frequently occurred in patients who developed pulmonary infections in the postoperative period of SMR. </p>
      <p>This corroborates the importance of the use of nonlinear dynamics analysis in the prognostic assessment of morbid states, for its ability to evaluate the degree of loss of the patient's homeostatic behavior, considering the whole and not only the severity of the diseases alone. </p>
      <p>In cardiac surgery, pulmonary changes deserve special attention because, except for underlying pulmonary diseases, factors such as pain, changes in the ventilatory mechanics secondary to sternotomy, and the harmful effects of general anesthesia are believed to contribute to changes in pulmonary function<sup>9,10</sup>. </p>
      <p>The "<italic>Guidelines for the Management of Adults with Hospital-acquired, Ventilator-associated, and Healthcare-associated Pneumonia"</italic><sup>25</sup> report that, in mechanically ventilated patients, the occurrence of pneumonia increases with duration of ventilation. The risk of mechanical ventilation-associated pulmonary infection is higher in the first days of hospital stay and is estimated at 3% per day within the 5th to 10th day, dropping to 1% per day after the 10th day.</p>
      <p>In this study, patients undergoing on-pump MR had a longer mechanical ventilation time, with a statistically significant difference; however, when a joint analysis of the mechanical ventilation time of individuals undergoing on and off-pump SMR, and with or without postoperative pulmonary infections was carried out , no statistically significant differences were observed.</p>
      <p>Patients who developed postoperative pulmonary infections had a statistically significant longer mechanical ventilation time, not lasting more than two days, though. Nonetheless, the presence of pulmonary infections was not detected while the patients were on mechanical ventilation, but only when they had already resumed spontaneous breathing with the aid of a low-flow oxygen mask.</p>
      <p>In this study, an important methodological parameter used in the identification of pulmonary infections was the result of the quantitative culture of tracheal aspirate (TA). Several studies have suggested that the diagnostic value of quantitative culture of TA may be the same as that of techniques using bronchoalveolar lavage and protected specimen brush<sup>25</sup>.</p>
      <p>Carvalho et al<sup>20</sup> reported that, for the diagnostic evaluation of pulmonary infections, clinical criteria and the progression of the radiographic infiltrate should be analyzed together, in association with the analysis of direct examination of a secretion specimen from the lower respiratory tract, and quantitative cultures of TA and/or bronchoalveolar lavage.</p>
      <p>In the present study, in addition to the quantitative TA culture, the presence of lung infiltrates on chest radiography and/or use of specific antibiotic therapy, and/or presence or yellow secretion were analyzed. Thus, we consider that this analysis may indicate the presence or absence of pulmonary infection in the individuals assessed. </p>
      <p>In the present study, we also evaluated the Additive and Logistic EuroScore, which are assessment systems of the cardiac surgery risk by means of a logistic model used as a significant predictor of mortality and postoperative complications both in the short and the long-term for hospitalized patients undergoing cardiac surgery intervention<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>The questionnaires were administered by one single professional not related to the research as soon as the patient was admitted to the Intensive Care Unit. However, these indexes were not able to discriminate patients at a higher risk for pulmonary infections in the postoperative period of myocardial revascularization, thus corroborating the importance of the HRV analysis used in the present study.</p>
      <p>As for the study limitations, we should mention the influence of drug therapy and its discontinuation on HRV because this situation was observed in the patients studied; also, the study sample was heterogeneous in terms of risk factors. Although we consider that the analysis of the influence on HRV of each risk factor individually is very important, this has proved impossible in the clinical practice, because the patients usually present with associated diseases and/or risk factors.</p>
      <p>In conclusion, the nonlinear dynamics methods at their respective cut-off levels allowed for the identification of patients who developed pulmonary infection in the postoperative period of SMR. This identification seems to confirm that, by studying complex nonlinear dynamics systems, the Chaos Theory assesses the patients as a whole, determining the degree of loss of the homeostatic behavior and is, therefore, able to be applied for prognostic purposes in view of their global impairment. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by Paulo Rog&#233;rio Corr&#234;a, from <italic>Faculdade de Medicina de S&#227;o Jos&#233; do Rio Preto</italic> - FAMERP.</p>
      <p>
        <bold>Refer&#234;ncias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
