<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">LLh7wQGJDkyDK5yDhzbYY8n</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001400005</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500405</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000115</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es pulmonares na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ortiz</surname>
            <given-names>Leila D. N</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Schaan</surname>
            <given-names>Camila W</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Leguisamo</surname>
            <given-names>Camila P</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Tremarin</surname>
            <given-names>Katiane</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Mattos</surname>
            <given-names>Waldo L. L. D</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Kalil</surname>
            <given-names>Renato A. K</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pellanda</surname>
            <given-names>Lucia C</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Porto Alegre</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>441</fpage>
      <lpage>447</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>31</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>28</day>
          <month>04</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>22</day>
          <month>02</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: No per&#237;odo do peri-operat&#243;rio, os cuidados t&#234;m sido cada vez mais criteriosos, entretanto, as complica&#231;&#245;es pulmonares ap&#243;s a abordagem cir&#250;rgica ainda s&#227;o frequentes, predispondo o paciente a um maior tempo de interna&#231;&#227;o ou ao &#243;bito. OBJETIVO: Descrever a incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es pulmonares e identificar a sua associa&#231;&#227;o com tempos de circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC); cirurgia e isquemia; n&#250;mero de enxertos; localiza&#231;&#227;o e tempo de drenos ap&#243;s cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM). M&#201;TODOS: Nesta coorte contempor&#226;nea, foram estudados 202 pacientes em hospital universit&#225;rio de refer&#234;ncia para cardiologia no sul do Brasil, submetidos &#224; CRM eletiva com ponte safena e art&#233;ria mam&#225;ria interna com CEC, no per&#237;odo de abril/2006 a novembro/2007. Os desfechos considerados foram: tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica; surgimento de pneumonia; atelectasia; derrame pleural; hora da retirada e localiza&#231;&#227;o dos drenos; e tempo de interna&#231;&#227;o. RESULTADOS: Observou-se algum tipo de complica&#231;&#227;o pulmonar em 90 dos 202 pacientes. A frequ&#234;ncia de derrame pleural foi de 84% e a de atelectasia foi de 65%. Apresentaram associa&#231;&#227;o com complica&#231;&#245;es pulmonares os tempos de CEC (p = 0,003), cir&#250;rgico (p = 0,040) e isquemia (p = 0,001); o tempo de perman&#234;ncia de drenos (p = 0,050) e a localiza&#231;&#227;o pleural dos drenos (p = 0,033), al&#233;m de idade (p = 0,001), fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (p = 0,010), diagn&#243;stico de asma (p = 0,047) e exame radiol&#243;gico de t&#243;rax pr&#233;-operat&#243;rio anormal (p = 0,029). CONCLUS&#195;O: Vari&#225;veis relacionadas &#224; complexidade do ato cir&#250;rgico e comorbidades pr&#233;-existentes est&#227;o associadas a uma alta incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio. Esses dados refor&#231;am a import&#226;ncia da avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica peri-operat&#243;ria para detec&#231;&#227;o precoce de complica&#231;&#227;o respirat&#243;ria ap&#243;s CRM.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias</kwd>
        <kwd>cirurgia tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>derrame pleural</kwd>
        <kwd>assist&#234;ncia perioperat&#243;ria</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>27</day>
        <month>08</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CIRURGIA CARD&#205;ACA - ADULTOS </p>
    <p>
      <bold>Incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es pulmonares na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Leila D. N. Ortiz<sup>I</sup>; Camila W. Schaan<sup>I</sup>; Camila P. Leguisamo<sup>I</sup>; Katiane Tremarin<sup>I</sup>; Waldo L. L. D. Mattos<sup>I,II</sup>; Renato A. K. Kalil<sup>I,II</sup>; Lucia C. Pellanda<sup>I,II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul/Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia </p>
    <p><sup>II</sup>Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="correspbaixo">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> No per&#237;odo do peri-operat&#243;rio, os cuidados t&#234;m sido cada vez mais criteriosos, entretanto, as complica&#231;&#245;es pulmonares ap&#243;s a abordagem cir&#250;rgica ainda s&#227;o frequentes, predispondo o paciente a um maior tempo de interna&#231;&#227;o ou ao &#243;bito. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Descrever a incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es pulmonares e identificar a sua associa&#231;&#227;o com tempos de circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC); cirurgia e isquemia; n&#250;mero de enxertos; localiza&#231;&#227;o e tempo de drenos ap&#243;s cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM). </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Nesta coorte contempor&#226;nea, foram estudados 202 pacientes em hospital universit&#225;rio de refer&#234;ncia para cardiologia no sul do Brasil, submetidos &#224; CRM eletiva com ponte safena e art&#233;ria mam&#225;ria interna com CEC, no per&#237;odo de abril/2006 a novembro/2007. Os desfechos considerados foram: tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica; surgimento de pneumonia; atelectasia; derrame pleural; hora da retirada e localiza&#231;&#227;o dos drenos; e tempo de interna&#231;&#227;o. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Observou-se algum tipo de complica&#231;&#227;o pulmonar em 90 dos 202 pacientes. A frequ&#234;ncia de derrame pleural foi de 84% e a de atelectasia foi de 65%. Apresentaram associa&#231;&#227;o com complica&#231;&#245;es pulmonares os tempos de CEC (p = 0,003), cir&#250;rgico (p = 0,040) e isquemia (p = 0,001); o tempo de perman&#234;ncia de drenos (p = 0,050) e a localiza&#231;&#227;o pleural dos drenos (p = 0,033), al&#233;m de idade (p = 0,001), fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (p = 0,010), diagn&#243;stico de asma (p = 0,047) e exame radiol&#243;gico de t&#243;rax pr&#233;-operat&#243;rio anormal (p = 0,029). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Vari&#225;veis relacionadas &#224; complexidade do ato cir&#250;rgico e comorbidades pr&#233;-existentes est&#227;o associadas a uma alta incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio. Esses dados refor&#231;am a import&#226;ncia da avalia&#231;&#227;o cl&#237;nica peri-operat&#243;ria para detec&#231;&#227;o precoce de complica&#231;&#227;o respirat&#243;ria ap&#243;s CRM. (Arq Bras Cardiol. 2010; [online]. ahead print, PP.0-0)</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica, complica&#231;&#245;es p&#243;s-operat&#243;rias, cirurgia tor&#225;cica, derrame pleural, assist&#234;ncia perioperat&#243;ria.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Com avan&#231;os na cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM) e no desenvolvimento e aperfei&#231;oamento de cuidados peri-operat&#243;rios, houve uma diminui&#231;&#227;o da morbimortalidade desse procedimento, permitindo a realiza&#231;&#227;o da CRM em pacientes cada vez mais complexos<sup>1-3</sup>. Todavia, os estudos demonstram que, apesar dessa evolu&#231;&#227;o, o comprometimento da fun&#231;&#227;o pulmonar ainda &#233; frequente ap&#243;s a abordagem cir&#250;rgica. Esse comprometimento tem origem multifatorial, destacando-se, dentre outras, as vari&#225;veis cir&#250;rgicas, como o tempo de circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea (CEC); tempo cir&#250;rgico; tempo de isquemia; n&#250;mero de enxertos; tempo e localiza&#231;&#227;o de drenos como poss&#237;veis preditoras das complica&#231;&#245;es pulmonares p&#243;s-operat&#243;rias na CRM<sup>4-7</sup>.</p>
    <p>Assim, &#233; importante buscar poss&#237;veis fatores associados a complica&#231;&#245;es pulmonares, com a finalidade de elaborar estrat&#233;gias preventivas mais eficazes na redu&#231;&#227;o dessas complica&#231;&#245;es.</p>
    <p>A fisioterapia pode ser um colaborador na preven&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es no p&#243;s-operat&#243;rio (PO), principalmente quando o fisioterapeuta compreende as altera&#231;&#245;es ocorridas na cirurgia e suas consequ&#234;ncias, tornando dessa forma mais eficaz o seu manejo no tratamento a ser tomado com este paciente<sup>8</sup>.</p>
    <p>Portanto, o presente estudo tem como objetivo avaliar a poss&#237;vel associa&#231;&#227;o entre as vari&#225;veis cir&#250;rgicas e as complica&#231;&#245;es respirat&#243;rias no p&#243;s-operat&#243;rio de CRM em um hospital universit&#225;rio de refer&#234;ncia em cardiologia.</p>
    <p>
      <bold>Materiais e m&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Este estudo de coorte contempor&#226;neo foi realizado no Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul/Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia (ICFUC), em Porto Alegre, e aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica e Pesquisa da institui&#231;&#227;o. A coleta de dados foi realizada por investigadores treinados, no per&#237;odo de abril de 2006 a novembro de 2007. Foram coletados dados de 202 pacientes submetidos &#224; cirurgia eletiva de CRM com ponte safena (PS) e art&#233;ria mam&#225;ria interna (AMI), com CEC, acompanhados do pr&#233;-operat&#243;rio &#224; alta hospitalar e que assinaram termo de consentimento livre e esclarecido. Algumas vari&#225;veis apresentaram perda por n&#227;o constarem informa&#231;&#245;es no prontu&#225;rio. Foram exclu&#237;dos os pacientes que n&#227;o aceitaram realizar o estudo, as cirurgias realizadas de emerg&#234;ncia, as cirurgias realizadas sem a utiliza&#231;&#227;o da CEC e a CRM associada &#224; cirurgia de valva.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria</bold>
    </p>
    <p>A coleta foi realizada em dois dias da semana selecionados atrav&#233;s de sorteio com tabela de n&#250;meros aleat&#243;rios. Os dados do paciente foram coletados em prontu&#225;rio e registrados em uma ficha de avalia&#231;&#227;o de forma detalhada, contendo dados de identifica&#231;&#227;o; data de interna&#231;&#227;o; data da cirurgia; peso e altura; calculando o &#237;ndice de massa corp&#243;rea (IMC): peso/altura<sup>2</sup>, considerado como normal = 24,9 kg/m<sup>2</sup>, sobrepeso = 25 a 29,9 kg/m<sup>2</sup> e obeso <underline>&gt;</underline> 30 kg/m<sup>2</sup>; fatores de risco para doen&#231;a coronariana (hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica, diabete melito; doen&#231;as associadas pr&#233;vias como acidente vascular cerebral (AVC), angina, infarto agudo do mioc&#225;rdio (IAM), doen&#231;a pulmonar cr&#244;nica (DPOC)); foram registrados procedimentos de rotina realizados pelo m&#233;dico para a avalia&#231;&#227;o pr&#233;-operat&#243;ria: classifica&#231;&#227;o funcional da <italic>New York Heart Association</italic> (NYHA), fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o (FE), gasometria arterial, hemograma, exame radiol&#243;gico de t&#243;rax (sendo selecionados todos os laudos que n&#227;o fossem normais, avaliados pelo radiologista). O paciente foi questionado sobre etilismo e h&#225;bito tab&#225;gico: foi considerado ex-tabagista quem possui hist&#243;ria pr&#233;via e parou de fumar at&#233; 6 meses antes da cirurgia; tabagista quem fuma ou fumou at&#233; 6 meses antes da CRM e n&#227;o-tabagista quem nunca fumou.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o intra-operat&#243;ria</bold>
    </p>
    <p>A CRM foi realizada atrav&#233;s de esternotomia mediana, com o uso de enxertos AMI e VS. Todos os pacientes foram submetidos &#224; anestesia geral, intuba&#231;&#227;o orotraqueal, suporte ventilat&#243;rio controlado e utiliza&#231;&#227;o de CEC. Durante o procedimento cir&#250;rgico, foram registrados em prontu&#225;rio o tempo de sala cir&#250;rgica, tempo de CEC, tempo de isquemia, n&#250;mero e tipo de enxerto e coloca&#231;&#227;o de drenos.</p>
    <p>
      <bold>Avalia&#231;&#227;o p&#243;s-operat&#243;ria</bold>
    </p>
    <p>Na unidade p&#243;s-operat&#243;ria, foi observada em prontu&#225;rio a evolu&#231;&#227;o cl&#237;nica do paciente; registrando-se a sa&#237;da do paciente da ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica, o surgimento de condi&#231;&#245;es patol&#243;gicas como pneumonia (definida pela presen&#231;a de um infiltrado pulmonar de aparecimento recente ou progress&#227;o de um infiltrado existente), febre, leucocitose, secre&#231;&#227;o traqueal purulenta e diagn&#243;stico m&#233;dico em prontu&#225;rio<sup>9</sup>, atelectasia (definida como uma aera&#231;&#227;o menor do que o normal de uma por&#231;&#227;o ou de todo pulm&#227;o, com consequente redu&#231;&#227;o de volume)<sup>10</sup>, baseada na conclus&#227;o do relat&#243;rio radiol&#243;gico; derrame pleural (caracterizado pelo ac&#250;mulo de l&#237;quido na cavidade pleural, demonstrado em exame radiol&#243;gico de t&#243;rax nas incid&#234;ncias p&#243;stero-anterior e perfil)<sup>10,11</sup>; S&#237;ndrome do desconforto respirat&#243;rio agudo (SDRA) (definida por apresentar in&#237;cio agudo, oxigena&#231;&#227;o com raz&#227;o entre press&#227;o de oxig&#234;nio arterial parcial e fra&#231;&#227;o inspirada de oxig&#234;nio &lt; 200 mmHg, a despeito da press&#227;o expirat&#243;ria final positiva (PEEP)); infiltrado pulmonar bilateral em exame radiol&#243;gico de t&#243;rax, press&#227;o de cunha da art&#233;ria pulmonar &lt; 18 mmHg ou nenhuma evid&#234;ncia cl&#237;nica de hipertens&#227;o atrial esquerda<sup>12</sup>; dura&#231;&#227;o de interna&#231;&#227;o hospitalar e &#243;bito neste per&#237;odo. No per&#237;odo p&#243;s-operat&#243;rio foram coletados novamente os exames de rotina: exame radiol&#243;gico de t&#243;rax, gasometria arterial e hemograma.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>O tamanho da amostra foi estimado com base em dados da literatura com incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es em torno de 30% ap&#243;s a CRM<sup>5-7</sup>, com intervalo de confian&#231;a com amplitude de 10, alfa 0,05 e poder de 80%.</p>
    <p>As an&#225;lises foram realizadas atrav&#233;s do programa SPSS vers&#227;o 15.0.</p>
    <p>As vari&#225;veis quantitativas foram descritas atrav&#233;s de m&#233;dias e desvios-padr&#227;o ou medianas e intervalos interquartis (Percentil 25 - Percentil 75). As vari&#225;veis qualitativas foram descritas atrav&#233;s de distribui&#231;&#227;o de frequ&#234;ncias absoluta e relativa.</p>
    <p>Foi utilizado o Coeficiente de Correla&#231;&#227;o de Spearman para avaliar a correla&#231;&#227;o entre os desfechos quantitativos e as vari&#225;veis preditoras quantitativas ou perfil cl&#237;nico quantitativo. Para avaliar a diferen&#231;a entre vari&#225;veis quantitativas em rela&#231;&#227;o a vari&#225;veis qualitativas (dicot&#244;micas) ou perfil cl&#237;nico qualitativo (dicot&#244;mico), foi utilizado o Teste <italic>t</italic> de <italic>Student</italic>, desde que os desfechos apresentassem distribui&#231;&#227;o normal, e nos demais casos o teste n&#227;o-param&#233;trico de Mann-Whitney.</p>
    <p>Utilizou-se o teste do Qui-quadrado para avaliar a associa&#231;&#227;o entre os desfechos qualitativos e as vari&#225;veis preditoras qualitativas ou perfil cl&#237;nico qualitativo. Para avaliar os desfechos quantitativos em rela&#231;&#227;o &#224; hist&#243;ria de tabagismo foi utilizado o Teste n&#227;o-param&#233;trico Kruskal-Wallis.</p>
    <p>Foi considerado significativo um p &lt; 0,05.</p>
    <p>Foi aplicada a An&#225;lise de Regress&#227;o Linear M&#250;ltipla com m&#233;todo de sele&#231;&#227;o autom&#225;tica "<italic>stepwise</italic>" para avaliar a rela&#231;&#227;o entre os tempos de interna&#231;&#227;o e de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica e o perfil cl&#237;nico e as vari&#225;veis preditoras cir&#250;rgicas que se mostraram estatisticamente significativas na an&#225;lise bivariada.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Foram estudados 202 pacientes submetidos &#224; CRM, cujas caracter&#237;sticas gerais da popula&#231;&#227;o s&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="tab1">Tabela 1</xref>. A m&#233;dia de idade foi de 62 anos, sendo 70% do sexo masculino, 45% ex-fumantes e 13% dos pacientes apresentando hist&#243;ria pr&#233;via de DPOC.</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>As vari&#225;veis cir&#250;rgicas abordadas podem ser observadas na <xref ref-type="table" rid="tab2">Tabela 2</xref>, onde o n&#250;mero de enxertos m&#233;dio foi de 2,8 por cirurgia, com um tempo m&#233;dio cir&#250;rgico de 4,3 horas.</p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab3">Tabela 3</xref> apresenta a incid&#234;ncia de complica&#231;&#245;es durante a interna&#231;&#227;o hospitalar no p&#243;s-operat&#243;rio. Observou-se algum tipo de comprometimento pulmonar em 90 dos 202 pacientes. A frequ&#234;ncia de derrame pleural foi de 84% e a de atelectasia foi de 65%. Os pacientes apresentaram uma mediana de 11 horas para o tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica (8-16) e uma m&#233;dia de 12,7 dias de interna&#231;&#227;o. Ocorreram 11 &#243;bitos ap&#243;s CRM (5,4%).</p>
    <table-wrap id="tab3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab4">Tabela 4</xref> apresenta as correla&#231;&#245;es entre tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica (TVM) e tempo de interna&#231;&#227;o e vari&#225;veis pr&#233; e transoperat&#243;rias, tendo sido observadas associa&#231;&#245;es estatisticamente significativas em rela&#231;&#227;o ao tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica com a fra&#231;&#227;o de eje&#231;&#227;o, hist&#243;ria pr&#233;via de asma, e com os tempos de CEC, isquemia e sala de cirurgia. Em rela&#231;&#227;o ao tempo de interna&#231;&#227;o, foram significativas as associa&#231;&#245;es com a idade, pacientes ex-fumantes, exame radiol&#243;gico de t&#243;rax com altera&#231;&#245;es, hist&#243;ria pr&#233;via de hipertens&#227;o e asma, e com o tempo de isquemia. As vari&#225;veis para tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica e para tempo de interna&#231;&#227;o apresentaram correla&#231;&#245;es fracas, por&#233;m significativas entre as caracter&#237;sticas cl&#237;nicas e as vari&#225;veis cir&#250;rgicas.</p>
    <table-wrap id="tab4">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt04.jpg"/></table-wrap>
    <p>Na <xref ref-type="table" rid="aop11110tab05">Tabela 5</xref>, s&#227;o apresentadas as an&#225;lises bivari&#225;veis entre ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica &gt; 24 horas, pneumonia, atelectasia e derrame pleural e vari&#225;veis pr&#233; e transoperat&#243;rias. Foi observada associa&#231;&#227;o entre ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica acima de 24 horas com o tempo de perman&#234;ncia dos drenos, pneumonia com exame radiol&#243;gico de t&#243;rax anormal no pr&#233;-operat&#243;rio, atelectasia com a localiza&#231;&#227;o dos drenos e derrame pleural com o tempo de sala cir&#250;rgica.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop11110tab05">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt05.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab6">Tabela 6</xref> apresenta os resultados ap&#243;s o ajuste no modelo de regress&#227;o linear m&#250;ltipla, demonstrando que idade, exame radiol&#243;gico de t&#243;rax pr&#233;-operat&#243;rio com altera&#231;&#245;es, asma, HAS e AVC pr&#233;vio permaneceram associados de forma independente com o tempo de interna&#231;&#227;o.</p>
    <table-wrap id="tab6">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt06.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Nesta coorte contempor&#226;nea, observou-se que as complica&#231;&#245;es pulmonares s&#227;o frequentes, pois mais de 87% dos pacientes apresentaram pelo menos um acometimento pulmonar ao longo da interna&#231;&#227;o. A ocorr&#234;ncia de complica&#231;&#245;es pulmonares no per&#237;odo PO est&#225; estreitamente relacionada &#224; presen&#231;a de fatores de risco associados ao ato cir&#250;rgico, &#224; anestesia e &#224;s comorbidades pr&#233;-existentes dos pacientes<sup>4,5</sup>.</p>
    <p>Em concord&#226;ncia com a literatura, observou-se associa&#231;&#227;o entre complica&#231;&#245;es no PO, com vari&#225;veis relacionadas &#224; complexidade do ato cir&#250;rgico e comorbidades pr&#233;vias na CRM.</p>
    <p>&#201; importante ressaltar que os crit&#233;rios para estabelecimento de diagn&#243;stico de complica&#231;&#245;es pulmonares foram bastante amplos, sem necessariamente considerar sua relev&#226;ncia cl&#237;nica.</p>
    <p>Neste trabalho, observou-se uma mortalidade de 5,4% ap&#243;s a CRM, semelhante &#224; relatada na literatura para cirurgias eletivas em centro de refer&#234;ncia<sup>7</sup>.</p>
    <p>Independente de outros fatores, a anestesia geral, somada ao ato cir&#250;rgico, &#233; respons&#225;vel por alterar a fun&#231;&#227;o pulmonar no PO, visto que a anestesia geral promove depress&#227;o dos centros respirat&#243;rios, ou seja, quanto maior o tempo necess&#225;rio de seda&#231;&#227;o, maior o risco de comprometimento pulmonar<sup>13,14</sup>.</p>
    <p>O uso da CEC desencadeia altera&#231;&#245;es fisiol&#243;gicas secund&#225;rias &#224; exposi&#231;&#227;o do sangue &#224; superf&#237;cie pl&#225;stica dos tubos, dos oxigenadores e dos filtros, levando ao aumento da &#225;gua extravascular na circula&#231;&#227;o pulmonar, o que origina o preenchimento alveolar por c&#233;lulas inflamat&#243;rias e que acarreta a inativa&#231;&#227;o do surfactante pulmonar e o colabamento de algumas &#225;reas. Este quadro pode levar &#224; modifica&#231;&#227;o da rela&#231;&#227;o ventila&#231;&#227;o/perfus&#227;o pulmonar; &#224; diminui&#231;&#227;o da complac&#234;ncia e &#224; altera&#231;&#227;o do trabalho respirat&#243;rio no per&#237;odo PO, dificultando o desmame e aumentando o tempo de perman&#234;ncia em ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica<sup>15</sup>.</p>
    <p>Em nossos resultados, a ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica prolongada (acima de 24 horas) apresentou associa&#231;&#227;o como o tempo de perman&#234;ncia dos drenos. S&#227;o descritos na literatura os preju&#237;zos na fun&#231;&#227;o pulmonar causados pela presen&#231;a de drenos tor&#225;cicos, principalmente na regi&#227;o intercostal, que pode levar &#224; altera&#231;&#227;o na mec&#226;nica ventilat&#243;ria, levando a hipoventila&#231;&#227;o pulmonar, estando desta forma mais suscet&#237;vel ao desenvolvimento de complica&#231;&#245;es pulmonares, assim como &#224; dor gerada pelo pr&#243;prio dreno, que propicia um maior risco de prolongamento do tempo de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica<sup>15,16</sup>.</p>
    <p>O uso de drenos e sua localiza&#231;&#227;o, especialmente na regi&#227;o pleural, pode estar relacionado com les&#227;o da pleura na retirada a art&#233;ria mam&#225;ria interna durante a cirurgia, desta forma, o uso do dreno pode estar relacionado &#224; redu&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar, por aumentar o trabalho respirat&#243;rio atrav&#233;s das mudan&#231;as nas trocas gasosas e da mec&#226;nica pulmonar, diminuindo volumes pulmonares, predispondo ao ac&#250;mulo de secre&#231;&#245;es, com possibilidade de obstru&#231;&#227;o ao fluxo a&#233;reo e, assim, levando ao surgimento de atelectasias<sup>4,16-18</sup>. Este estudo apresentou associa&#231;&#227;o entre a localiza&#231;&#227;o dos drenos e o surgimento de atelectasias, ou seja, houve maior acometimento desta complica&#231;&#227;o, quando o paciente usou dois drenos, no mediastino e na posi&#231;&#227;o pleural, em rela&#231;&#227;o aos pacientes que usaram dreno somente no mediastino, este dado tamb&#233;m pode demonstrar que, quanto maior o n&#250;mero de drenos maior a probabilidade de desenvolver complica&#231;&#245;es pulmonares.</p>
    <p>Al&#233;m das comorbidades pr&#233;-existentes, o tempo cir&#250;rgico extenso pode estar relacionado diretamente &#224; complexidade do caso, onde se pressup&#245;e que, quanto maior o tempo de cirurgia &#233; maior o n&#250;mero de procedimentos realizados. Assim, cirurgias com o tempo superior a 210 minutos s&#227;o consideradas um fator de risco importante para complica&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio<sup>14</sup>. Em concord&#226;ncia com a literatura, devido a um tempo elevado de sala cir&#250;rgica, observamos uma incid&#234;ncia maior de derrame pleural na amostra, possivelmente pelas rea&#231;&#245;es inflamat&#243;rias pleurais desencadeadas pelo pr&#243;prio ato cir&#250;rgico<sup>11,18</sup>. Nesta amostra, foi observada uma alta frequ&#234;ncia de derrame pleural provavelmente pelo uso de crit&#233;rios estritamente radiol&#243;gicos, independente de sua dimens&#227;o e repercuss&#227;o cl&#237;nica. Em outros estudos, os crit&#233;rios utilizados tamb&#233;m foram baseados em exames radiol&#243;gicos de t&#243;rax, por&#233;m com classifica&#231;&#245;es de acordo com o grau de acometimento pulmonar<sup>11,18</sup>.</p>
    <p>Na presente pesquisa, foi encontrada associa&#231;&#227;o entre exames radiol&#243;gicos de t&#243;rax anormal pr&#233;-cir&#250;rgico com pneumonia, por&#233;m na literatura s&#227;o escassos estudos que avaliaram esta associa&#231;&#227;o em CRM<sup>19</sup>, tamb&#233;m &#233; importante ressaltar que foram levadas em considera&#231;&#227;o no exame radiol&#243;gico altera&#231;&#245;es de todos os aspectos, com e sem relev&#226;ncia cl&#237;nica, podendo este ser um vi&#233;s para o estudo desta vari&#225;vel.</p>
    <p>Foram observados tamb&#233;m outros fatores, como as comorbidades pr&#233;-existentes e o estado cl&#237;nico do paciente antes da cirurgia, que fizeram com que a interna&#231;&#227;o destes fosse mais prolongada em fun&#231;&#227;o da sua condi&#231;&#227;o mais suscet&#237;vel ao surgimento de complica&#231;&#245;es antes e depois da cirurgia<sup>5,20</sup>.</p>
    <p>As limita&#231;&#245;es deste estudo s&#227;o inerentes ao seu delineamento, visto que os estudos de coorte est&#227;o sujeitos a apresentar vieses de sele&#231;&#227;o e aferi&#231;&#227;o. Quando da coleta dos dados, foram utilizados prontu&#225;rios manuseados por v&#225;rios profissionais, o que trouxe limita&#231;&#227;o ao pesquisador pelo fato do mesmo depender dos registros no prontu&#225;rio e n&#227;o acompanhar diretamente a evolu&#231;&#227;o do paciente no PO. Al&#233;m disso, s&#227;o inerentes aos estudos observacionais poss&#237;veis fatores de confus&#227;o residuais n&#227;o considerados na an&#225;lise multivariada. No entanto, todos os cuidados foram empreendidos para extrair a melhor qualidade de informa&#231;&#227;o com a revis&#227;o de prontu&#225;rio detalhada.</p>
    <p>As complica&#231;&#245;es pulmonares observadas no presente estudo foram selecionadas de forma bastante abrangente e consideradas independentes do grau de acometimento, atrav&#233;s de laudos radiol&#243;gicos e de diagn&#243;sticos da equipe m&#233;dica obtidos durante a evolu&#231;&#227;o do paciente, o que pode justificar o n&#250;mero elevado de desfechos no estudo.</p>
    <p>Em suma, ap&#243;s muitas d&#233;cadas, a CRM e os cuidados pr&#233;, intra e p&#243;s-operat&#243;rios evolu&#237;ram muito, reduzindo o acometimento de complica&#231;&#245;es no p&#243;s-operat&#243;rio em rela&#231;&#227;o ao passado. Contudo, as cirurgias est&#227;o sendo realizadas em pacientes cada vez mais graves, e condicionando o aparecimento de complica&#231;&#245;es ap&#243;s a CRM, principalmente as do trato respirat&#243;rio, como as relatadas neste e em outros estudos<sup>20-22</sup>.</p>
    <p>Desta forma, existe a necessidade de realizar, juntamente aos avan&#231;os tecnol&#243;gicos, uma melhor observa&#231;&#227;o cl&#237;nica diante dos poss&#237;veis fatores de riscos, buscando melhorar cada vez mais a condi&#231;&#227;o do paciente no p&#243;s-operat&#243;rio.</p>
    <p>Assim, h&#225; ainda muitos aspectos a estudar nessa &#225;rea, buscando interven&#231;&#245;es fisioter&#225;picas efetivas em reduzir cada vez mais os desfechos cl&#237;nicos significativos para os pacientes. Outros estudos t&#234;m demonstrado que a fisioterapia pode desempenhar um papel importante tanto na preven&#231;&#227;o como na redu&#231;&#227;o de complica&#231;&#245;es no PO, atrav&#233;s de t&#233;cnicas como expans&#227;o e ventila&#231;&#227;o pulmonar, manobras de higiene br&#244;nquica e treinamento muscular respirat&#243;rio, entre outros recursos capazes de promover uma melhor recupera&#231;&#227;o ap&#243;s a CRM<sup>23,24</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Leila D. N. Ortiz pelo Instituto de Cardiologia do RS/FUC.</p>
    <p>
      <fn id="correspbaixo" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Leila D. N. Ortiz </p>
        <p> Av. Princesa Isabel, 395 - Santana </p>
        <p> Porto Alegre, RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="ldnortiz@ibest.com.br">ldnortiz@ibest.com.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="ppgfuc@cardiologia.org.br">ppgfuc@cardiologia.org.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 28/04/09; revisado recebido em 31/08/09; aceito em 22/02/10</p>
    <p>Full texts in English - <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.arquivosonline.com.br">http://www.arquivosonline.com.br</ext-link></p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Ishitani, LH, Franco GC, Perpetuo IHO, Fran&#231;a E. Desigualdade social e mortalidade precoce por doen&#231;as cardiovasculares no Brasil. Rev Sa&#250;de Publica. 2006; 40 (4): 684-91.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Desigualdade social e mortalidade precoce por doen&#231;as cardiovasculares no Brasil</article-title>
          <source>Rev Sa&#250;de Publica</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>684</fpage>
          <lpage>91</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ishitani</surname>
              <given-names>LH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franco</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perpetuo</surname>
              <given-names>IHO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fran&#231;a</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Anis Rassi Jr. Otimiza&#231;&#227;o do tratamento medicamentoso na doen&#231;a arterial coronariana: tarefa para o subespecialista? Arq Bras Cardiol. 2004; 83 (3): 187-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Otimiza&#231;&#227;o do tratamento medicamentoso na doen&#231;a arterial coronariana: tarefa para o subespecialista?</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>187</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Anis Rassi Jr</surname>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Mack MJ, Pfiser A, Bachand D, Emery R, Magee M, Connolly M, et al. Comparison of coronary bypass surgery with and without cardiopulmonary bypass in patients with multivessel disease. J Thorac Cardiovasc Surg. 2004; 127 (1): 167-73.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of coronary bypass surgery with and without cardiopulmonary bypass in patients with multivessel disease</article-title>
          <source>J Thorac Cardiovasc Surg</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>167</fpage>
          <lpage>73</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>127</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mack</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfiser</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bachand</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emery</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Magee</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Connolly</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Guizilini S, Gomes WJ, Faresin SM, Bolzan DW, Alves FA, Catani R, et al. Avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar em pacientes submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio com e sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea. Rev Bras Cir Cardiovasc. 2005; 20 (3): 310-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o da fun&#231;&#227;o pulmonar em pacientes submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio com e sem circula&#231;&#227;o extracorp&#243;rea</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>310</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guizilini</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faresin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bolzan</surname>
              <given-names>DW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alves</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Catani</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Filardo FA, Faresin SM, Fernandes ALG. Validade de um &#237;ndice progn&#243;stico para ocorr&#234;ncia de complica&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia abdominal alta. Rev Assoc Med Bras. 2002; 48 (3): 209-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validade de um &#237;ndice progn&#243;stico para ocorr&#234;ncia de complica&#231;&#245;es pulmonares no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia abdominal alta</article-title>
          <source>Rev Assoc Med Bras</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>209</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>48</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Filardo</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faresin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fernandes</surname>
              <given-names>ALG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Bellinetti LM, Thomson JC. Avalia&#231;&#227;o muscular respirat&#243;ria nas toracotomias e laparotomias superiores eletivas. J Bras Pneumol. 2006; 32 (2): 99-105.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o muscular respirat&#243;ria nas toracotomias e laparotomias superiores eletivas</article-title>
          <source>J Bras Pneumol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>99</fpage>
          <lpage>105</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>32</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bellinetti</surname>
              <given-names>LM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thomson</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Bianco ACM, Timerman A, Paes AT, Gun C, Ramos RF, Freire RBP, et al. An&#225;lise prospectiva de risco em pacientes submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica. Arq Bras Cardiol. 2005; 85 (4): 254-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An&#225;lise prospectiva de risco em pacientes submetidos &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>254</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bianco</surname>
              <given-names>ACM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Timerman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paes</surname>
              <given-names>AT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gun</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramos</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freire</surname>
              <given-names>RBP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Sampaio RF, Mancini MC, Fonseca ST. Produ&#231;&#227;o cientifica e atua&#231;&#227;o profissional: aspectos que limitam essa integra&#231;&#227;o na fisioterapia e na terapia ocupacional. Rev Bras Fisioter. 2002; 6 (3): 113-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Produ&#231;&#227;o cientifica e atua&#231;&#227;o profissional: aspectos que limitam essa integra&#231;&#227;o na fisioterapia e na terapia ocupacional</article-title>
          <source>Rev Bras Fisioter</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>113</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sampaio</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mancini</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fonseca</surname>
              <given-names>ST</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Sociedade Brasileira de Pneumologia e Tisiologia (SBPT). Diretrizes brasileiras para tratamento das pneumonias adquiridas no hospital e das associadas &#224; ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica. J Bras Pneumol. 2007; 33 (1): 1-30.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diretrizes brasileiras para tratamento das pneumonias adquiridas no hospital e das associadas &#224; ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica</article-title>
          <source>J Bras Pneumol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>30</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>33</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Sutton D. Doen&#231;as das vias a&#233;reas, colapso e consolida&#231;&#227;o: tratado de radiologia e diagn&#243;stico por imagem. 6&#350; ed. Rio de Janeiro: Revinter; 2003. p. 464-72.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Doen&#231;as das vias a&#233;reas, colapso e consolida&#231;&#227;o: tratado de radiologia e diagn&#243;stico por imagem</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>464</fpage>
          <lpage>72</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sutton</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Light RW, Rogers JT, Moyers JP, Lee YCG, Rodriguez RM, Alford Jr WC, et al. Prevalence and clinical course of pleural effusions at 30 days after coronary artery and cardiac surgery. Am J Respir Crit Care Med. 2002; 166: 1567-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence and clinical course of pleural effusions at 30 days after coronary artery and cardiac surgery</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1567</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <volume>166</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Light</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moyers</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>YCG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodriguez</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alford Jr</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Milot J, Perron J, Lacasse Y, L&#232;tourneau L, Cartier PC, Maltais F. Incidence and predictors of ARDS after cardiac surgery. Chest. 2001; 119: 884-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incidence and predictors of ARDS after cardiac surgery</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>884</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>119</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Milot</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perron</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lacasse</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>L&#232;tourneau</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cartier</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maltais</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Auler Junior JOC, Galas FRBG, Hajjar LA, Franca S. III Consenso brasileiro de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica. J Bras Pneumol. 2007; 33 (2): 14-47.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>III Consenso brasileiro de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica</article-title>
          <source>J Bras Pneumol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>14</fpage>
          <lpage>47</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Auler Junior</surname>
              <given-names>JOC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Galas</surname>
              <given-names>FRBG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hajjar</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franca</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Machado LB, Chiaroni S, Vasconcelos Filho PO, Auler Junior JOC, Carmona MJC. Incid&#234;ncia de cirurgia card&#237;aca em octogen&#225;rios: estudo retrospectivo. Rev Bras Anestesiol. 2003; 53 (5): 646-56.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incid&#234;ncia de cirurgia card&#237;aca em octogen&#225;rios: estudo retrospectivo</article-title>
          <source>Rev Bras Anestesiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>646</fpage>
          <lpage>56</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Machado</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chiaroni</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vasconcelos Filho</surname>
              <given-names>PO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Auler Junior</surname>
              <given-names>JOC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carmona</surname>
              <given-names>MJC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Nozawa E, Kobayashi E, Matsumoto ME, Feltrim MIZ, Carmona MJC, Auler Junior JOC. Avalia&#231;&#227;o dos fatores que influenciam no desmame de pacientes em ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica prolongada ap&#243;s cirurgia card&#237;aca. Arq Bras Cardiol. 2003; 80 (3): 301-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Avalia&#231;&#227;o dos fatores que influenciam no desmame de pacientes em ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica prolongada ap&#243;s cirurgia card&#237;aca</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>301</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>80</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nozawa</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kobayashi</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matsumoto</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feltrim</surname>
              <given-names>MIZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carmona</surname>
              <given-names>MJC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Auler Junior</surname>
              <given-names>JOC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Guizilini S, Gomes WJ, Faresin SM, Carvalho ACC, Jaramillo JI, Alves FA, et al. Efeitos do local de inser&#231;&#227;o do dreno pleural na fun&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio. Rev Bras Cir Cardiovasc. 2004; 19 (1): 47-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Efeitos do local de inser&#231;&#227;o do dreno pleural na fun&#231;&#227;o pulmonar no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>47</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guizilini</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gomes</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faresin</surname>
              <given-names>SM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>ACC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jaramillo</surname>
              <given-names>JI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alves</surname>
              <given-names>FA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Goiksin I, Baltalarli A, Sacar M, Sungurtekin H, Ozcan V. Preservation of pleural integrity in patients undergoing coronary artery bypass grafting: effect on postoperative bleeding and respiratory function. Acta Cardiol. 2006; 61 (1): 89-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preservation of pleural integrity in patients undergoing coronary artery bypass grafting: effect on postoperative bleeding and respiratory function</article-title>
          <source>Acta Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>89</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goiksin</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baltalarli</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sacar</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sungurtekin</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ozcan</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Iyem H, Islamoglu F, Yagdi T, Sargin M, Berber O, Hamulu A, et al. Effects of pleurotomy on respiratory sequelae. Tex Heart Inst J. 2006; 33 (2): 116-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of pleurotomy on respiratory sequelae</article-title>
          <source>Tex Heart Inst J</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>116</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Iyem</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Islamoglu</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yagdi</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sargin</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berber</surname>
              <given-names>O</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamulu</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Neto LJ, Thompson JC, Cardoso JR. Complica&#231;&#245;es respirat&#243;rias no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgias eletivas e de urg&#234;ncia e emerg&#234;ncia em um hospital universit&#225;rio. J Bras Pneumol. 2005; 31: 41-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Complica&#231;&#245;es respirat&#243;rias no p&#243;s-operat&#243;rio de cirurgias eletivas e de urg&#234;ncia e emerg&#234;ncia em um hospital universit&#225;rio</article-title>
          <source>J Bras Pneumol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>41</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Neto</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thompson</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cardoso</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Ambrozin AR, Cataneo AJM. Aspectos da fun&#231;&#227;o pulmonar ap&#243;s revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio relacionados com risco pr&#233;-operat&#243;rio. Rev Bras Cir Cardiovasc. 2005; 20 (4): 408-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aspectos da fun&#231;&#227;o pulmonar ap&#243;s revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio relacionados com risco pr&#233;-operat&#243;rio</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>408</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ambrozin</surname>
              <given-names>AR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cataneo</surname>
              <given-names>AJM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Nakagawa M, Tanaka H, Tsukuma H, Kishi Y. Relationship between the duration of the preoperative smoke-free period and the incidence of postoperative pulmonary complications after pulmonary surgery. Chest. 2001; 120: 705-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Relationship between the duration of the preoperative smoke-free period and the incidence of postoperative pulmonary complications after pulmonary surgery</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>705</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <volume>120</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nakagawa</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tanaka</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tsukuma</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kishi</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Feier FH, Sant'anna RT, Garcia E, De Bacco FW, Pereira E, Santos MF, et al. Modifica&#231;&#245;es no perfil do paciente submetido &#224; opera&#231;&#227;o de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio. Rev Bras Cir Cardiovasc. 2005; 20 (3): 317-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Modifica&#231;&#245;es no perfil do paciente submetido &#224; opera&#231;&#227;o de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Rev Bras Cir Cardiovasc</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>317</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>20</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Feier</surname>
              <given-names>FH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sant'anna</surname>
              <given-names>RT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Garcia</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Bacco</surname>
              <given-names>FW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>MF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Hulzebos EHJ, Helders PJM, Favi&#233; NJ, De Bie RA, Riviere AB, Meeteren NLUV. Preoperative intensive inspiratory muscle training to prevent postoperative pulmonary complications in high-risk patients undergoing CABG surgery JAMA. 2006; 296 (15): 1851-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preoperative intensive inspiratory muscle training to prevent postoperative pulmonary complications in high-risk patients undergoing CABG surgery</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1851</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>296</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hulzebos</surname>
              <given-names>EHJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Helders</surname>
              <given-names>PJM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Favi&#233;</surname>
              <given-names>NJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>De Bie</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riviere</surname>
              <given-names>AB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Meeteren</surname>
              <given-names>NLUV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Romanini W, Muller AP, Carvalho KAT, Olandoski M, Faria Neto JT, Mendes FL, et al. Os efeitos da press&#227;o positiva intermitente e do incentivador respirat&#243;rio no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica. Arq Bras Cardiol. 2007; 89 (2): 105-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Os efeitos da press&#227;o positiva intermitente e do incentivador respirat&#243;rio no p&#243;s-operat&#243;rio de revasculariza&#231;&#227;o mioc&#225;rdica</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>105</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Romanini</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muller</surname>
              <given-names>AP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carvalho</surname>
              <given-names>KAT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Olandoski</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faria Neto</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mendes</surname>
              <given-names>FL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Incidence of pulmonary complications in myocardial revascularization</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Despite the increasingly careful attempts to reduce perioperative risks, pulmonary complications following surgery are still very common, leading to longer length of hospital stays or death. OBJECTIVE: To describe the incidence of pulmonary complications and identify their association with duration of extracorporeal circulation (ECC), surgery and ischemia, number of bypass grafts performed, location of drains and length of drainage following myocardial revascularization (MRV). METHODS: This contemporaneous cohort consisted of 202 patients undergoing elective myocardial revascularization (MRV) with saphenous vein graft and internal mammary artery graft and ECC, at a referral university cardiology hospital in Southern Brazil, from April 2006 to November 2007. The following outcomes were analyzed: duration of mechanical ventilation; pneumonia onset; atelectasis; pleural effusion; location of drains and time of removal; and length of hospital stay. RESULTS: Of the 202 patients, 90 developed some sort of pulmonary complication. The incidence of pleural effusion was 84%, whereas atelectasis was 65%. The following variables were associated with pulmonary complications: duration of ECC (p = 0.003), surgery (p = 0.040) and ischemia (p = 0.001); length of drainage (p = 0.050) and location of pleural drains (p = 0.033); age (p = 0.001); ejection fraction (p = 0.010); diagnosis of asthma (p = 0.047) and preoperative abnormal chest X-ray findings (p = 0.029). CONCLUSION: Variables related to the complexity of the surgery and preexisting comorbidities are associated with a high incidence of postoperative pulmonary complications. These data reinforce the importance of having patients undergo perioperative clinical assessment to detect early respiratory complications after MRV.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Myocardial revascularization</kwd>
        <kwd>postoperative complications</kwd>
        <kwd>thoracic surgery</kwd>
        <kwd>pleural effusion</kwd>
        <kwd>perioperative care</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="correspcima-body2" fn-type="corresp">
          <label>
            <bold>Incidence of pulmonary complications in myocardial revascularization</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Leila D. N. Ortiz<sup>I</sup>; Camila W. Schaan<sup>I</sup>; Camila P. Leguisamo<sup>I</sup>; Katiane Tremarin<sup>I</sup>; Waldo L. L. D. Mattos<sup>I,II</sup>; Renato A. K. Kalil<sup>I,II</sup>; Lucia C. Pellanda<sup>I,II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul/Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre, Porto Alegre, RS - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Despite the increasingly careful attempts to reduce perioperative risks, pulmonary complications following surgery are still very common, leading to longer length of hospital stays or death.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To describe the incidence of pulmonary complications and identify their association with duration of extracorporeal circulation (ECC), surgery and ischemia, number of bypass grafts performed, location of drains and length of drainage following myocardial revascularization (MRV).</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> This contemporaneous cohort consisted of 202 patients undergoing elective myocardial revascularization (MRV) with saphenous vein graft and internal mammary artery graft and ECC, at a referral university cardiology hospital in Southern Brazil, from April 2006 to November 2007. The following outcomes were analyzed: duration of mechanical ventilation; pneumonia onset; atelectasis; pleural effusion; location of drains and time of removal; and length of hospital stay.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> Of the 202 patients, 90 developed some sort of pulmonary complication. The incidence of pleural effusion was 84%, whereas atelectasis was 65%. The following variables were associated with pulmonary complications: duration of ECC (p = 0.003), surgery (p = 0.040) and ischemia (p = 0.001); length of drainage (p = 0.050) and location of pleural drains (p = 0.033); age (p = 0.001); ejection fraction (p = 0.010); diagnosis of asthma (p = 0.047) and preoperative abnormal chest X-ray findings (p = 0.029).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> Variables related to the complexity of the surgery and preexisting comorbidities are associated with a high incidence of postoperative pulmonary complications. These data reinforce the importance of having patients undergo perioperative clinical assessment to detect early respiratory complications after MRV. (Arq Bras Cardiol. 2010; [online]. ahead print, PP.0-0)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Myocardial revascularization; postoperative complications; thoracic surgery; pleural effusion; perioperative care.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Advances in myocardial revascularization surgery (MRV), as well as in the development and enhancement of perioperative care, led to a drop in morbidity-mortality rates during the procedure, allowing MRV to be used to treat increasingly complex cases<sup>1-3</sup>. However, studies show that despite these advances, impairment of pulmonary function is still very common after surgery. This impairment has a multifactorial origin, including, among others: surgical variables, such as duration of extracorporeal circulation (ECC); duration of surgery; duration of ischemia; number of grafts performed; length of drainage and location of drains as potential predictive factors for pulmonary complications following MRV<sup>4-7</sup>.</p>
      <p>Thus, it is important to look for factors potentially associated with pulmonary complications in order to devise preventive strategies that are more effective in reducing these complications.</p>
      <p>Physical therapy can help prevent postoperative (PO) complications, especially when the physical therapist is aware of the changes that took place during the surgery and their consequences, thus making their work more effective with that specific patient<sup>8</sup>.</p>
      <p>Therefore, the aim of this study was to evaluate the potential association between surgical variables and postoperative respiratory complications following MRV, at a referral university cardiology hospital.</p>
      <p>
        <bold>Materials and methods</bold>
      </p>
      <p>This contemporaneous cohort study was conducted at the <italic>Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul/Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia - ICFUC</italic> (Rio Grande do Sul State Institute of Cardiology/University Cardiology Foundation), in Porto Alegre, Brazil, and was approved by the institution's Research Ethics Committee. Data collection was performed by qualified investigators from April 2006 to November 2007. Data were collected from 202 patients undergoing elective MRV surgery with saphenous vein grafting (SVG) and internal mammary artery grafting (IMG) and ECC; these patients signed an informed consent form and were followed from the preoperative phase through discharge from the hospital. Some variables could not be used since information was lacking in the patient's medical chart. Exclusion criteria were: patients who refused to participate in the study, emergency surgeries, surgeries performed without ECC and MRV with concomitant valve surgery.</p>
      <p>
        <bold>Preoperative evaluation</bold>
      </p>
      <p>Data were collected on two days of the week, which were selected through a table with random numbers. Patient data were collected from medical charts and recorded in detail in an evaluation chart containing: identification; admission date; date of surgery; weight and height; calculation of body mass index (BMI): weight/height<sup>2</sup>, considering as normal = 24.9 kg/m<sup>2</sup>, overweight = 25 to 29.9 kg/m<sup>2</sup> and obese <underline>&gt;</underline> 30 kg/m<sup>2</sup>; risk factors for coronary disease (systemic arterial hypertension, diabetes mellitus; previous associated diseases such as cerebrovascular accident (CVA), angina, acute myocardial infarction (AMI), chronic obstructive pulmonary disease (COPD)). The routine procedures performed by the physician as preoperative evaluation were also recorded: New York Heart Association (NYHA) Functional Classification; ejection fraction (EF); arterial gasometry; complete blood count; chest X-ray (all reports showing abnormal findings as evaluated by the radiologist). The patient was asked about his/her alcohol consumption and smoking status and was classified as: ex-smoker - patient who used to smoke and quit smoking up to 6 months before surgery; smoker - patient who currently smoked or used to smoke up to 6 months before MRV, and non-smoker - patient who never smoked.</p>
      <p>
        <bold>Perioperative evaluation</bold>
      </p>
      <p>MRV was performed via median sternotomy, using saphenous vein graft (SVG) and internal mammary artery graft (IMG). All patients underwent general anesthesia, orotracheal intubation, controlled mechanical ventilation and ECC. During the surgical procedure, the following information was recorded on the medical chart: duration of surgery, ECC and ischemia, number and type of grafts used, and drain placement.</p>
      <p>
        <bold>Postoperative evaluation</bold>
      </p>
      <p>At the postoperative unit, the following data on patient's clinical status were recorded on the medical chart: weaning from mechanical ventilation; onset of pathological conditions such as pneumonia (defined as the presence of a recent or chronic pulmonary infiltrate); high temperature; leukocytosis; purulent tracheal secretion and medical diagnosis from the medical chart<sup>9</sup>; atelectasis (defined as insufficient lung aeration in a part of the lung or the whole lung)<sup>10</sup> based on the radiological report; pleural effusion (characterized by the collection of excess fluid in the pleural cavity, as detected by anteroposterior and lateral chest radiographs)<sup>10,11</sup>; acute respiratory distress syndrome (ARDS) (defined as being of acute onset, oxygenation with a partial pressure arterial oxygen/fraction of inspired oxygen ratio of &lt; 200 mmHg despite positive end-expiratory pressure (PEEP)); bilateral pulmonary infiltrate detected by chest radiographs, pulmonary artery wedge pressure &lt; 18 mmHg or no clinical evidence of left atrial hypertension<sup>12</sup>; length of hospitalization, and death during this period. During the postoperative period, patients underwent routine tests again: chest X-ray, arterial gasometry and complete blood count.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The sample size was based on data from literature with an approximate 30% incidence of complications following MRV<sup>5-7</sup>, a confidence interval amplitude of 10, alpha 0.05, and statistical power of 80%.</p>
      <p>The analyses were performed using the version 15.0 of the SPSS statistical software.</p>
      <p>The quantitative variables were presented as means and standard deviations or medians and interquartile ranges (25<sup>th</sup> to 75<sup>th</sup> percentile). The qualitative variables were presented as distribution of absolute and relative frequencies.</p>
      <p>The Spearman's Coefficient of Rank Correlation was used to evaluate the correlation between the quantitative outcomes and the quantitative predictive variables or quantitative clinical profile. In order to evaluate the difference between the quantitative variables and qualitative variables (dichotomous) or qualitative clinical profile (dichotomous), the Student's t test was used whenever the outcomes had a normal distribution; for the other cases, the nonparametric Mann-Whitney test was used.</p>
      <p>The chi-square test was used to evaluate the relationship between qualitative outcomes and the qualitative predictive variables or qualitative clinical profile. The nonparametric Kruskal-Wallis test was used to evaluate the quantitative outcomes relative to the patients' smoking status.</p>
      <p>A <italic>p </italic>value of &lt; 0.05 was considered statistically significant.</p>
      <p>Multiple Linear Regression Analysis was used with automatic stepwise selection to evaluate the relationship between the length of hospital stay/duration of mechanical ventilation and the clinical profile/surgical predictive variables statistically significant on bivariate analysis.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The sample consisted of 202 patients undergoing MRV, and their characteristics are shown on <xref ref-type="table" rid="tab1-body2">Table 1</xref>. Their mean age was 62 years, 70% of them were men, 45% were ex-smokers and 13% had a previous history of chronic obstructive pulmonary disease (COPD).</p>
      <table-wrap id="tab1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab2-body2">Table 2</xref> shows the surgical variables. The average number of grafts was 2.8 per surgery, and the mean duration of surgery was 4.3 hours.</p>
      <table-wrap id="tab2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab3-body2">Table 3</xref> shows the incidence of postoperative complications that occurred during hospitalization. Of the 202 patients, 90 developed some sort of pulmonary complication. The frequency of pleural effusion was 84%, whereas atelectasis was 65%. Patients received mechanical ventilation for a median of 11 hours (8-16) and their average length of hospital stay was 12.7 days. Eleven patients died after MRV (5.4%).</p>
      <table-wrap id="tab3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab4-body2">Table 4</xref> shows the correlations between the duration of mechanical ventilation (DMV) and length of hospital stay and pre- and perioperative variables. Statistically significant associations have been observed among the duration of mechanical ventilation, ejection fraction, previous history of asthma, and duration of ECC and ischemia, and time in the operating room. As to the length of hospital stay, associations with age, ex-smoker status, abnormal chest X-ray findings, previous history of hypertension and asthma, and duration of ischemia were significant. The correlations between duration of mechanical ventilation and length of hospital stay were weak; however, the correlations between clinical characteristics and surgical variables were significant.</p>
      <table-wrap id="tab4-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      <p><xref ref-type="table" rid="en_aop11110tab05-body2">Table 5</xref> shows bivariate analyses between mechanical ventilation over 24 hours, pneumonia, atelectasis and pleural effusion and pre- and perioperative variables. Associations were observed between mechanical ventilation over 24 hours and length of drainage, pneumonia and preoperative abnormal chest X-ray findings, atelectasis and location of drains, and pleural effusion and time in the operating room.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop11110tab05-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab6-body2">Table 6</xref> shows the results after the adjustments made to the multiple linear regression model, showing that age, preoperative abnormal chest X-ray findings, asthma, SAH and previous CVA remained independently associated with the length of hospital stay.</p>
      <table-wrap id="tab6-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt06-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In this contemporaneous cohort, pulmonary complications were frequent. More than 87% of the patients experienced at least one pulmonary complication during hospitalization. The occurrence of postoperative pulmonary complications is closely related to the presence of risk factors inherent to the surgical procedure, anesthesia and preexisting comorbidities<sup>4,5</sup>.</p>
      <p>Consistent with the literature, an association was observed between postoperative complications, complexity of the surgical procedure, and previous comorbidities in MRV.</p>
      <p>It is noteworthy that the criteria used for the establishment of a diagnosis of pulmonary complications were quite comprehensive, without necessarily considering their clinical relevance.</p>
      <p>In this study, a mortality rate of 5.4% was recorded after MRV, similar to that reported in literature for elective surgeries at a referral center<sup>7</sup>.</p>
      <p>Independent of other factors, general anesthesia combined with the surgical procedure accounts for the changes in pulmonary function that take place in the postoperative period. Due to the fact that general anesthesia depresses the function of respiratory centers, the longer the sedation time the higher the risk of pulmonary impairment<sup>13,14</sup>.</p>
      <p>Use of ECC triggers physiological changes secondary to the exposure of blood to the plastic surface of tubes, oxygenators and filters. This, in turn, leads to an increase in extravascular fluid volume in pulmonary circulation, resulting in the filling of the alveoli by inflammatory cells and inactivation of pulmonary surfactant and collapse of some areas. This picture may result in changes in the ventilation/pulmonary perfusion relationship, reduction of compliance, and changes in respiratory work during the postoperative period, making it difficult to wean the patient and increasing the time on mechanical ventilation<sup>15</sup>.</p>
      <p>As per our findings, prolonged mechanical ventilation (over 24 hours) was associated with length of drainage. There are reports in the literature about the damages chest drains can cause to pulmonary function, especially those inserted in the intercostal region, which can change the ventilatory mechanics and lead to pulmonary hypoventilation. These patients are thus more susceptible to developing pulmonary complications, as well as experiencing pain caused by the drain itself, potentially prolonging mechanical ventilation<sup>15,16</sup>.</p>
      <p>The use of pleural drain tubes may be required due to potential injuries caused to the pleura during the removal of the internal mammary artery. However, the use of drains may impair the pulmonary function, since it increases the respiratory work through alterations in gas exchanges and lung mechanics, reducing lung volumes, allowing secretions to collect, leading to potential airflow obstruction and, thus, development of atelectasis<sup>4,16-18</sup>. This study observed an association between the location of drain tubes and the development of atelectasis. This complication was further worsened in patients who had two drains inserted both in the mediastinum and in the pleural cavity, compared to patients who had a drain tube inserted only in the mediastinum. This data also show that the greater the number of chest drains inserted the higher the potential for pulmonary complications.</p>
      <p>Besides the preexisting comorbidities, a long surgery may be directly related to the complexity of the case, since it presupposes that a large number of procedures was performed. Thus, surgeries taking longer than 210 minutes are considered an important risk factor for the development of postoperative pulmonary complications<sup>14</sup>. Consistent with literature data, we observed that in our sample longer surgeries were associated with a higher incidence of pleural effusions, possibly due to the pleural inflammatory responses triggered by the surgical procedure itself<sup>11,18</sup>. In our sample, the high incidence of pleural effusion observed was probably due to the use of strictly radiological criteria, independently of their dimension and clinical repercussion. In other studies, the criteria employed were also based on radiographic exams, however with classifications according to the degree of the pulmonary impairment<sup>11,18</sup>.</p>
      <p>In our study, an association was found between preoperative abnormal chest X-ray findings and pneumonia; however, there are few studies in the literature that have evaluated this association in MRV<sup>19</sup>. It is also noteworthy that all radiographic abnormal findings were taken into account, whether or not they were clinically relevant, and this can represent a bias for the evaluation of this variable.</p>
      <p>Other factors have also been observed, such as preexisting comorbidities and the patients' clinical status before the surgery, which prolonged the length of hospital stay due to their higher susceptibility to pre- and postoperative complications<sup>5,20</sup>.</p>
      <p>The limitations of this study are inherent to its design, since cohort studies are prone to selection and analysis bias. The fact that different professionals collected the data and recorded them on the patient medical charts was a limitation for the investigator, since it meant that he/she had to rely on the recorded information, rather than directly accompanying patient progress during the postoperative phase. Moreover, observational studies are prone to residual confounding factors not considered in the multivariate analysis. Nevertheless, a detailed review of the medical chart was conducted in an attempt to extract the best quality information possible.</p>
      <p>All pulmonary complications observed in this study were taken into account independently of the degree of the impairment, through radiographic reports and diagnoses made by the medical team during the progression of the patient, which can justify the high number of outcomes.</p>
      <p>In conclusion, over the past several decades, MRV and pre-, peri- and postoperative care have advanced greatly, reducing the occurrence of postoperative complications. However, surgeries are being performed on increasingly complex cases, thus leading to the development of complications following MRV, especially in the respiratory tract, such as those reported in this and in other studies<sup>20-22</sup>.</p>
      <p>Therefore, concomitantly with technological advances, there is a need to conduct better clinical assessments in light of the potential risk factors, seeking to further improve the status of the patient in the postoperative phase.</p>
      <p>Thus, there are many aspects to be studied in this area, in the search for effective physiotherapeutic interventions to further reduce the clinical outcomes which are significant to the patients. Other studies have shown that physical therapy can play an important role both in preventing and reducing postoperative complications, through techniques such as pulmonary expansion and ventilation, bronchial hygiene andrespiratory muscle training, among other resources capable of ensuring better recovery after MRV<sup>23,24</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Leila D. N. Ortiz, from <italic>Instituto de Cardiologia do RS/FUC</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Incidencia de complicaciones pulmonares en la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: En el per&#237;odo del peri-operatorio, los cuidados han sido cada vez m&#225;s criteriosos, entre tanto, las complicaciones pulmonares despu&#233;s del abordaje quir&#250;rgico aun son frecuentes, predisponiendo al paciente a un mayor tiempo de internaci&#243;n o al &#243;bito. OBJETIVO: Describir la incidencia de complicaciones pulmonares y identificar su asociaci&#243;n con tiempos de circulaci&#243;n extracorporal (CEC); cirug&#237;a e isquemia; n&#250;mero de injertos; localizaci&#243;n y tiempo de drenajes despu&#233;s de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM). M&#201;TODOS: En esta cohorte contempor&#225;nea, fueron estudiados 202 pacientes en hospital universitario de referencia para cardiolog&#237;a en el sur del Brasil, sometidos a la CRM electiva con puente safena y arteria mamaria interna con CEC, en el per&#237;odo de abril/2006 a noviembre/2007. Los desenlaces considerados fueron: tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica; surgimiento de neumon&#237;a; atelectasia; derrame pleural; hora de la retirada y localizaci&#243;n de los drenajes; y tiempo de internaci&#243;n. RESULTADOS: Se observ&#243; alg&#250;n tipo de complicaci&#243;n pulmonar en 90 de los 202 pacientes. La frecuencia de derrame pleural fue de 84% y la de atelectasia fue de 65%. Presentaron asociaci&#243;n con complicaciones pulmonares los tiempos de CEC (p = 0,003), quir&#250;rgico (p = 0,040)e isquemia (p = 0,001); el tiempo de permanencia de drenajes (p = 0,050) y la localizaci&#243;n pleural de los drenajes (p = 0,033), adem&#225;s de edad (p = 0,001), fracci&#243;n de eyecci&#243;n (p = 0,010), diagn&#243;stico de asma (p = 0,047) y examen radiol&#243;gico de t&#243;rax pre-operatorio anormal (p = 0,029). CONCLUSI&#211;N: Variables relacionadas a la complejidad del acto quir&#250;rgico y comorbilidades pre-existentes est&#225;n asociadas a una alta incidencia de complicaciones pulmonares en el post-operatorio. Esos datos refuerzan la importancia de la evaluaci&#243;n cl&#237;nica peri-operatoria para detecci&#243;n precoz de complicaci&#243;n respiratoria despu&#233;s de CRM.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica</kwd>
        <kwd>complicaciones post-operatorias</kwd>
        <kwd>cirug&#237;a tor&#225;cica</kwd>
        <kwd>derrame pleural</kwd>
        <kwd>asistencia perioperatoria</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Incidencia de complicaciones pulmonares en la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Leila D. N. Ortiz<sup>I</sup>; Camila W. Schaan<sup>I</sup>; Camila P. Leguisamo<sup>I</sup>; Katiane Tremarin<sup>I</sup>; Waldo L. L. D. Mattos<sup>I, II</sup>; Renato A. K. Kalil<sup>I, II</sup>; Lucia C. Pellanda<sup>I, II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Instituto de Cardiologia do Rio Grande do Sul/Funda&#231;&#227;o Universit&#225;ria de Cardiologia, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre, Porto Alegre, RS - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> En el per&#237;odo del peri-operatorio, los cuidados han sido cada vez m&#225;s criteriosos, entre tanto, las complicaciones pulmonares despu&#233;s del abordaje quir&#250;rgico aun son frecuentes, predisponiendo al paciente a un mayor tiempo de internaci&#243;n o al &#243;bito.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Describir la incidencia de complicaciones pulmonares y identificar su asociaci&#243;n con tiempos de circulaci&#243;n extracorporal (CEC); cirug&#237;a e isquemia; n&#250;mero de injertos; localizaci&#243;n y tiempo de drenajes despu&#233;s de cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM).</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> En esta cohorte contempor&#225;nea, fueron estudiados 202 pacientes en hospital universitario de referencia para cardiolog&#237;a en el sur del Brasil, sometidos a la CRM electiva con puente safena y arteria mamaria interna con CEC, en el per&#237;odo de abril/2006 a noviembre/2007. Los desenlaces considerados fueron: tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica; surgimiento de neumon&#237;a; atelectasia; derrame pleural; hora de la retirada y localizaci&#243;n de los drenajes; y tiempo de internaci&#243;n.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Se observ&#243; alg&#250;n tipo de complicaci&#243;n pulmonar en 90 de los 202 pacientes. La frecuencia de derrame pleural fue de 84% y la de atelectasia fue de 65%. Presentaron asociaci&#243;n con complicaciones pulmonares los tiempos de CEC (p = 0,003), quir&#250;rgico (p = 0,040)e isquemia (p = 0,001); el tiempo de permanencia de drenajes (p = 0,050) y la localizaci&#243;n pleural de los drenajes (p = 0,033), adem&#225;s de edad (p = 0,001), fracci&#243;n de eyecci&#243;n (p = 0,010), diagn&#243;stico de asma (p = 0,047) y examen radiol&#243;gico de t&#243;rax pre-operatorio anormal (p = 0,029).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Variables relacionadas a la complejidad del acto quir&#250;rgico y comorbilidades pre-existentes est&#225;n asociadas a una alta incidencia de complicaciones pulmonares en el post-operatorio. Esos datos refuerzan la importancia de la evaluaci&#243;n cl&#237;nica peri-operatoria para detecci&#243;n precoz de complicaci&#243;n respiratoria despu&#233;s de CRM.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Revascularizaci&#243;n mioc&#225;rdica, complicaciones post-operatorias, cirug&#237;a tor&#225;cica, derrame pleural, asistencia perioperatoria.</p>
      <p>
        <bold>Introduci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Con avances en la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM) y en el desarrollo y perfeccionamiento de cuidados peri-operatorios, hubo una disminuci&#243;n de la morbimortalidad de ese procedimiento, permitiendo la realizaci&#243;n de la CRM en pacientes cada vez m&#225;s complejos<sup>1-3</sup>. Sin embargo, los estudios demuestran que, a pesar de esa evoluci&#243;n, el compromiso de la funci&#243;n pulmonar aun es frecuente despu&#233;s del abordaje quir&#250;rgico. Ese compromiso tiene origen multifactorial, destac&#225;ndose, entre otras, las variables quir&#250;rgicas, como el tiempo de circulaci&#243;n extracorporal (CEC); tiempo quir&#250;rgico; tiempo de isquemia; n&#250;meros de injertos; tiempo y localizaci&#243;n de drenajes como posibles predictoras de las complicaciones pulmonares post-operatorias en la CRM<sup>4-7</sup>.</p>
      <p>As&#237;, es importante buscar posibles factores asociados a complicaciones pulmonares con la finalidad de elaborar estrategias preventivas m&#225;s eficazes en la reducci&#243;n de esas complicaciones.</p>
      <p>La fisioterapia puede ser un colaborador en la prevenci&#243;n de complicaciones en el post-operatorio (PO), principalmente cuando el fisioterapeuta comprende las alteraciones ocurridas en la cirug&#237;a y sus consecuencias, volviendo de esa forma m&#225;s eficaz su manejo en el tratamiento a ser tomado con este paciente<sup>8</sup>.</p>
      <p>Por lo tanto, el presente estudio tiene como objetivo evaluar la posible asociaci&#243;n entre las variables quir&#250;rgicas y las complicaciones respiratorias en el post-operatorio de CRM en un hospital universitario de referencia en cardiolog&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Materiales y m&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Este estudio de cohorte contempor&#225;neo fue realizado en el Instituto de Cardiolog&#237;a de Rio Grande do Sul/Fundaci&#243;n Universitaria de Cardiolog&#237;a (ICFUC), en Porto Alegre, y aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica e Investigaci&#243;n de la instituci&#243;n. La colecta de datos fue realizada por investigadores entrenados, en el per&#237;odo de abril de 2006 a noviembre de 2007. Fueron colectados datos de 202 pacientes sometidos a la cirug&#237;a electiva de CRM con puente safena (PS) y arteria mamaria interna (AMI), con CEC, controlados desde el pre-operatorio hasta el alta hospitalaria y que firmaron t&#233;rmino de consentimiento libre y aclarado. Algunas variables presentaron p&#233;rdida por no constar informaciones en la historia cl&#237;nica. Fueron excluidos los pacientes que no aceptaron realizar el estudio, las cirurgias realizadas de emergencia, las cirurgias realizadas sin la utilizaci&#243;n de la CEC y la CRM asociada a la cirug&#237;a de v&#225;lvula.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n pre-operatoria</bold>
      </p>
      <p>La colecta fue realizada en dos d&#237;as de la semana seleccionados a trav&#233;s de sorteo con tabla de n&#250;meros aleatorios. Los datos del paciente fueron colectados en historia cl&#237;nica y registrados en una ficha de evaluaci&#243;n de forma detallada, conteniendo datos de identificaci&#243;n; fecha de internaci&#243;n; fecha de la cirug&#237;a; peso y altura; calculando el &#237;ndice de masa corporal (IMC): peso/altura<sup>2</sup>, considerado como normal (24,9 kg/m<sup>2)</sup>, sobrepeso (25 la 29,9 kg/m<sup>2</sup>) y obeso (<underline>&gt;</underline> 30 kg/m<sup>2</sup>); factores de riesgo para enfermedad coronaria (hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica, diabetes mellitus; enfermedades asociadas previas como accidente cerebro vascular (ACV), angina, infarto agudo de miocardio (IAM), enfermedad pulmonar cr&#243;nica (EPOC); fueron registrados procedimientos de rutina realizados por el m&#233;dico para la evaluaci&#243;n pre-operatoria: clasificaci&#243;n funcional de la New York Heart Association (NYHA), fracci&#243;n de eyecci&#243;n (FE), gasometr&#237;a arterial, hemograma, examen radiol&#243;gico de t&#243;rax (siendo seleccionados todos los laudos que no fuesen normales, evaluados por el radi&#243;logo. El paciente fue preguntado sobre etilismo y h&#225;bito tab&#225;quico: fue considerado ex-tabaquista quien posee historia previa y par&#243; de fumar hasta 6 meses antes de la cirug&#237;a; tabagista quien fuma o fum&#243; hasta 6 meses antes de la CRM y no-tabaquista quien nunca fum&#243;).</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n intra-operatoria</bold>
      </p>
      <p>La CRM fue realizada a trav&#233;s de esternotom&#237;a mediana, con el uso de injertos AMI y VS. Todos los pacientes fueron sometidos a la anestesia geral, intubaci&#243;n orotraqueal, soporte ventilatorio controlado y utilizaci&#243;n de CEC. Durante el procedimiento quir&#250;rgico, fueron registrados en historia cl&#237;nica el tiempo de sala quir&#250;rgico, tiempo de CEC, tiempo de isquemia, n&#250;mero y tipo de injerto y colocaci&#243;n de drenajes.</p>
      <p>
        <bold>Evaluaci&#243;n post-operatoria</bold>
      </p>
      <p>En la unidad post-operatoria, fue observada en historia cl&#237;nica la evoluci&#243;n cl&#237;nica del paciente; registr&#225;ndose la salida del paciente de la ventilaci&#243;n mec&#225;nica, el surgimiento de condiciones patol&#243;gicas como neumon&#237;a (definida por la presencia de un infiltrado pulmonar de aparici&#243;n reciente o progresi&#243;n de un infiltrado existente), fiebre, leucocitosis, secreci&#243;n traqueal purulenta y diagn&#243;stico m&#233;dico en historia cl&#237;nica<sup>9</sup>, atelectasia (definida como una aireaci&#243;n menor que lo normal de una porci&#243;n o de todo el pulm&#243;n, con consecuente reducci&#243;n de volumen)<sup>10</sup>, basada en la conclusi&#243;n del informe radiol&#243;gico; derrame pleural (caracterizado por la acumulaci&#243;n de l&#237;quido en la cavidad pleural, demostrado en examen radiol&#243;gico de t&#243;rax en las incidencias p&#243;stero-anterior y perfil)<sup>10,11</sup>; S&#237;ndrome del disconfort respiratorio agudo (SDRA) (definido por presentar comienzo agudo, oxigenaci&#243;n con raz&#243;n entre presi&#243;n de ox&#237;geno arterial parcial y fracci&#243;n inspirada de ox&#237;geno &lt;200 mmHg, a despecho de la presi&#243;n expiratoria final positiva (PEEP)); infiltrado pulmonar bilateral en examen radiol&#243;gico de t&#243;rax, presi&#243;n de cu&#241;a de la arteria pulmonar &lt;18 mmHg o ninguna evidencia cl&#237;nica de hipertensi&#243;n atrial izquierda<sup>12</sup>; duraci&#243;n de internaci&#243;n hospitalaria y &#243;bito em este per&#237;odo. En el per&#237;odo post-operatorio fueron colectados nuevamente los ex&#225;menes de rutina: examen radiol&#243;gico de t&#243;rax, gasometr&#237;a arterial y hemograma.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>El tama&#241;o de la muestra fue estimado con base en datos de la literatura con incidencia de complicaciones de alrededor de 30% despu&#233;s de la CRM<sup>5-7</sup>, con intervalo de confianza con amplitude de 10, alfa 0,05 y poder de 80%.</p>
      <p>Los an&#225;lisis fueron realizados a trav&#233;s del programa SPSS versi&#243;n 15.0.</p>
      <p>Las variables cuantitativas fueron descriptas a trav&#233;s de medias y desv&#237;os-est&#225;ndar o medianas y intervalos intercuartiles (Percentil 25 - Percentil 75). Las variables cualitativas fueron descriptas a trav&#233;s de distribuci&#243;n de frecuencias absoluta y relativa.</p>
      <p>Fue utilizado el Coeficiente de Correlaci&#243;n de Spearman para evaluar la correlaci&#243;n entre los desenlaces cuantitativos y las variables predictoras cuantitativas o perfil cl&#237;nico cuantitativo. Para evaluar la diferencia entre variables cuantitativas en relaci&#243;n a variables cualitativas (dicot&#243;micas) o perfil cl&#237;nico cualitativo (dicot&#243;mico), fue utilizado el Test t de Student, desde que los desenlaces presentasen distribuci&#243;n normal, y en los dem&#225;s casos el test no-param&#233;trico de Mann-Whitney.</p>
      <p>Se utiliz&#243; el test del Qui-cuadrado para evaluar la asociaci&#243;n entre los desenlaces cualitativos y las variables predictoras cualitativas o perfil cl&#237;nico cualitativo. Para evaluar los desenlaces cuantitativos en relaci&#243;n a la historia de tabaquismo fue utilizado el Test no-param&#233;trico Kruskal-Wallis.</p>
      <p>Fue considerado significativo un p &lt; 0,05.</p>
      <p>Fue aplicado el An&#225;lisis de Regresi&#243;n Lineal M&#250;ltiple con m&#233;todo de selecci&#243;n autom&#225;tica "<italic>stepwise</italic>" para evaluar la relaci&#243;n entre los tiempos de internaci&#243;n y de ventilaci&#243;n mec&#225;nica y el perfil cl&#237;nico y las variables predictoras quir&#250;rgicas que se mostraron estad&#237;sticamente significativas en el an&#225;lisis bivariado.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Fueron estudiados 202 pacientes sometidos a la CRM, cuyas caracter&#237;sticas generales de la poblaci&#243;n son presentadas en la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>. La media de edad fue de 62 a&#241;os, siendo 70% del sexo masculino, 45% ex-fumadores y 13% de los pacientes presentando historia previa de EPOC.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Las variables quir&#250;rgicas abordadas pueden ser observadas en la <xref ref-type="table" rid="t2-body3">Tabla 2</xref>, donde el n&#250;mero de injertos medio fue de 2,8 por cirug&#237;a, con un tiempo medio quir&#250;rgico de 4, 3 horas.</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="t3-body3">Tabla 3</xref> presenta la incidencia de complicaciones durante la internaci&#243;n hospitalaria en el post-operatorio. Se observ&#243; alg&#250;n tipo de compromiso pulmonar en 90 de los 202 pacientes. La frecuencia de derrame pleural fue de 84% y la de atelectasia fue de 65%. Los pacientes presentaron una mediana de 11 horas para el tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica (8-16) y una media de 12,7 d&#237;as de internaci&#243;n. Ocurrieron 11 &#243;bitos despu&#233;s de CRM (5,4%).</p>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="t4-body3">Tabla 4</xref> presenta las correlaciones entre tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica (TVM) y tiempo de internaci&#243;n y variables pre y transoperatorias, habiendo sido observadas asociaciones estad&#237;sticamente significativas en relaci&#243;n al tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica con la fracci&#243;n de eyecci&#243;n, historia previa de asma, y con los tiempos de CEC, isquemia y sala de cirug&#237;a. En relaci&#243;n al tiempo de internaci&#243;n, fueron significativas las asociaciones con la edad, pacientes ex-fumadores, examen radiol&#243;gico de t&#243;rax con alteraciones, historia previa de hipertensi&#243;n y asma, y con el tiempo de isquemia. Las variables para tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica y para tiempo de internaci&#243;n presentaron correlaciones d&#233;biles, sin embargo significativas entre las caracter&#237;sticas cl&#237;nicas y las variables quir&#250;rgicas.</p>
      <table-wrap id="t4-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>En la <xref ref-type="table" rid="es_05t05-body3">Tabla 5</xref>, son presentadas los an&#225;lisis bivariables entre ventilaci&#243;n mec&#225;nica &gt;24 horas, neumon&#237;a, atelectasia y derrame pleural y variables pre y transoperatorias. Fue observada asociaci&#243;n entre ventilaci&#243;n mec&#225;nica encima de 24 horas con el tiempo de permanencia de los drenajes, neumon&#237;a con examen radiol&#243;gico de t&#243;rax anormal en el pre-operatorio, atelectasia con la localizaci&#243;n de los drenajes y derrame pleural con el tiempo de sala quir&#250;rgico.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_05t05-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="t6-body3">Tabla 6</xref> presenta los resultados despu&#233;s del ajuste en el modelo de regresi&#243;n lineal m&#250;ltiple, demostrando que edad, examen radiol&#243;gico de t&#243;rax pre-operatorio con alteraciones, asma, HAS y ACV previo permanecieron asociados de forma independiente con el tiempo de internaci&#243;n.</p>
      <table-wrap id="t6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0441-00115-gt06-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>En esta cohorte contempor&#225;nea, se observ&#243; que las complicaciones pulmonares son frecuentes, pues m&#225;s de 87% de los pacientes presentaron por lo menos una afectaci&#243;n pulmonar a lo largo de la internaci&#243;n. La ocurrencia de complicaciones pulmonares en el per&#237;odo PO est&#225; estrechamente relacionada a la presencia de factores de riesgo asociados al acto quir&#250;rgico, a la anestesia y a las comorbilidades pre-existentes de los pacientes<sup>4,5</sup>.</p>
      <p>En concordancia con la literatura, se observ&#243; asociaci&#243;n entre complicaciones en el PO, con variables relacionadas a la complejidad del acto quir&#250;rgico y comorbilidades previas en la CRM.</p>
      <p>Es importante resaltar que los criterios para establecimiento de diagn&#243;stico de complicaciones pulmonares fueron bastante amplios, sin necesariamente considerar su relevancia cl&#237;nica.</p>
      <p>En este trabajo, se observ&#243; una mortalidad de 5,4% despu&#233;s de la CRM, semejante a la relatada en la literatura para cirug&#237;as electivas en centro de referencia<sup>7</sup>.</p>
      <p>Independiente de otros factores, la anestesia geral, sumada al acto quir&#250;rgico, es responsable por alterar la funci&#243;n pulmonar en el PO, visto que la anestesia general promueve depresi&#243;n de los centros respiratorios, o sea, cuanto mayor el tiempo necesario de sedaci&#243;n, mayor el riesgo de compromiso pulmonar<sup>13,14</sup>.</p>
      <p>El uso de la CEC desencadena alteraciones fisiol&#243;gicas secundarias a la exposici&#243;n de la sangre a la superficie pl&#225;stica de los tubos, de los oxigenadores y de los filtros, llevando al aumento del agua extravascular en la circulaci&#243;n pulmonar, lo que origina el llenado alveolar por c&#233;lulas inflamatorias y que acarrea la inactivaci&#243;n del surfactante pulmonar y el colapso de algunas &#225;reas. Este cuadro puede llevar a la modificaci&#243;n de la relaci&#243;n ventilaci&#243;n/perfusi&#243;n pulmonar; a la disminuci&#243;n de la complacencia y a la alteraci&#243;n del trabajo respiratorio en el per&#237;odo PO, dificultando el desmame y aumentando el tiempo de permanencia en ventilaci&#243;n mec&#225;nica<sup>15</sup>.</p>
      <p>En nuestros resultados, la ventilaci&#243;n mec&#225;nica prolongada (encima de 24 horas) present&#243; asociaci&#243;n como el tiempo de permanencia de los drenajes. Son descriptos en la literatura los perjuicios en la funci&#243;n pulmonar causados por la presencia de drenajes tor&#225;cicos, principalmente en la regi&#243;n intercostal, que puede llevar a la alteraci&#243;n en la mec&#225;nica ventilatoria, llevando la hipoventilaci&#243;n pulmonar, estando de esta forma m&#225;s susceptible al desarrollo de complicaciones pulmonares , as&#237; como al dolor generado por el propio drenaje, que propicia un mayor riesgo de prolongaci&#243;n del tiempo de ventilaci&#243;n mec&#225;nica<sup>15,16</sup>.</p>
      <p>El uso de drenajes y su localizaci&#243;n, especialmente en la regi&#243;n pleural, puede estar relacionado con lesi&#243;n de la pleura en la retirada de la arteria mamaria interna durante la cirug&#237;a, de esta forma, el uso del drenaje puede estar relacionado a la reducci&#243;n de la funci&#243;n pulmonar, por aumentar el trabajo respiratorio a trav&#233;s de las cambios en los intercambios gaseosos y de la mec&#225;nica pulmonar, disminuyendo vol&#250;menes pulmonares, predisponiendo a la acumulaci&#243;n de secreciones, con posibilidad de obstrucci&#243;n del flujo a&#233;reo y, as&#237;, llevando al surgimiento de atelectasias<sup>4,16-18</sup>. Este estudio present&#243; asociaci&#243;n entre la localizaci&#243;n de los drenajes y el surgimiento de atelectasias, o sea, hubo mayor afectaci&#243;n de esta complicaci&#243;n, cuando el paciente us&#243; dos drenajes, en el mediastino y en la posici&#243;n pleural, en relaci&#243;n a los pacientes que usaron drenaje solamente en el mediastino, este dato tambi&#233;n puede demostrar que, cuanto mayor el n&#250;mero de drenajes mayor la probabilidad de desarrollar complicaciones pulmonares.</p>
      <p>Adem&#225;s de las comorbilidades pre-existentes, el tiempo quir&#250;rgico extenso puede estar relacionado directamente a la complejidad del caso, donde se presupone que, cuanto mayor el tiempo de cirug&#237;a es mayor el n&#250;mero de procedimientos realizados. As&#237;, cirug&#237;as con el tiempo superior a 210 minutos son consideradas un factor de riesgo importante para complicaciones pulmonares en el post-operatorio<sup>14</sup>. En concordancia con la literatura, debido a un tiempo elevado de sala quir&#250;rgico, observamos una incidencia mayor de derrame pleural en la muestra, posiblemente por las reacciones inflamatorias pleurales desencadenadas por el propio acto quir&#250;rgico<sup>11,18</sup>. En esta muestra, fue observada una alta frecuencia de derrame pleural probablemente por el uso de criterios estrictamente radiol&#243;gicos, independerte de su dimensi&#243;n y repercusi&#243;n cl&#237;nica. En otros estudios, los criterios utilizados tambi&#233;n fueron basados en ex&#225;menes radiol&#243;gicos de t&#243;rax, sin embargo con clasificaciones de acuerdo con el grado de afectaci&#243;n pulmonar<sup>11,18</sup>.</p>
      <p>En la presente pesquisa, fue encontrada asociaci&#243;n entre ex&#225;menes radiol&#243;gicos de t&#243;rax anormal pre-quir&#250;rgico con neumon&#237;a, sin embargo en la literatura son escasos estudios que evaluaron esta asociaci&#243;n en CRM<sup>19</sup>, tambi&#233;n es importante resaltar que fueron llevadas en consideraci&#243;n en el examen radiol&#243;gico alteraciones de todos los aspectos, con y sin relevancia cl&#237;nica, pudiendo este ser un sesgo para el estudio de esta variable.</p>
      <p>Fueron observados tambi&#233;n otros factores, como las comorbilidades pre-existentes y el estado cl&#237;nico del paciente antes de la cirug&#237;a, que hicieron que la internaci&#243;n de estos fuese m&#225;s prolongada en funci&#243;n de su condici&#243;n m&#225;s susceptible al surgimiento de complicaciones antes y despu&#233;s de la cirug&#237;a<sup>5,20</sup>.</p>
      <p>Las limitaciones de este estudio son inherentes a su delineamiento, visto que los estudios de cohorte est&#225;n sujetos a presentar sesgos de selecci&#243;n y medici&#243;n. Para la colecta de los datos, fueron utilizadas historias cl&#237;nicas escritas por varios profesionales, lo que trajo limitaci&#243;n al investigador por el hecho de que el mismo depende de los registros en la historia cl&#237;nica y no acompa&#241;ar directamente la evoluci&#243;n del paciente en el PO. Adem&#225;s de eso, son inherentes a los estudios observacionales posibles factores de confusi&#243;n residuales no considerados en el an&#225;lisis multivariado. Mientras tanto, todos los cuidados fueron emprendidos para extraer la mejor calidad de informaci&#243;n con la revisi&#243;n de historia cl&#237;nica detallada.</p>
      <p>Las complicaciones pulmonares observadas en el presente estudio fueron seleccionadas de forma bastante abarcadora y consideradas independientes del grado de afectaci&#243;n, a trav&#233;s de laudos radiol&#243;gicos y de diagn&#243;sticos del equipo m&#233;dico obtenidos durante la evoluci&#243;n del paciente, lo que puede justificar el n&#250;mero elevado de desenlaces en el estudio.</p>
      <p>En suma, despu&#233;s de muchas d&#233;cadas, la CRM y los cuidados pre, intra y post-operatorios evolucionaron mucho, reduciendo la aparici&#243;n de complicaciones en el post-operatorio en relaci&#243;n al pasado. Con todo, las cirug&#237;as est&#225;n siendo realizadas en pacientes cada vez m&#225;s graves, y condicionando la aparici&#243;n de complicaciones despu&#233;s de la CRM, principalmente las del tracto respiratorio, como las relatadas en este y en otros estudios<sup>20-22</sup>.</p>
      <p>De esta forma, existe la necesidad de realizar, juntamente a los avances tecnol&#243;gicos, una mejor observaci&#243;n cl&#237;nica delante de los posibles factores de riscos, buscando mejorar cada vez m&#225;s la condici&#243;n del paciente en el post-operatorio.</p>
      <p>As&#237;, hay aun muchos aspectos a estudiar en esa &#225;rea, buscando intervenciones fisioter&#225;picas efectivas en reducir cada vez m&#225;s los desenlaces cl&#237;nicos significativos para los pacientes. Otros estudios han demostrado que la fisioterapia puede desempe&#241;ar un papel importante tanto en la prevenci&#243;n como en la reducci&#243;n de complicaciones en el PO, a trav&#233;s de t&#233;cnicas como expansi&#243;n y ventilaci&#243;n pulmonar, maniobras de higiene br&#243;nquica y entrenamiento muscular respiratorio, entre otros recursos capaces de promover una mejor recuperaci&#243;n despu&#233;s de la CRM<sup>23,24</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Leila D. N. Ortiz por el Instituto de Cardiolog&#237;a del RS/FUC.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
