<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">hXkRHybnsBGD4rQX5WgCJZL</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00004</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001400004</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500404</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000116</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Espectro &#243;culo-aur&#237;culo-vertebral em pacientes com defeitos card&#237;acos cong&#234;nitos</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rosa</surname>
            <given-names>Rafael Fabiano Machado</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Zen</surname>
            <given-names>Paulo Ricardo Gazzola</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Flores</surname>
            <given-names>Jos&#233; Ant&#244;nio Monteiro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Golendziner</surname>
            <given-names>Eliete</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pilla</surname>
            <given-names>Carlo Benatti</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Roman</surname>
            <given-names>Tatiana</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff04"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Varella-Garcia</surname>
            <given-names>Marileila</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff05"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Paskulin</surname>
            <given-names>Giorgio Adriano</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff04">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Rio Grande do Sul</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff05">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Aurora</named-content>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">University of Colorado</institution>
        <country country="US">United States</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Porto Alegre</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state">Rio Grande do Sul</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Santa Casa de Miseric&#243;rdia de Porto Alegre</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>4</issue>
      <fpage>436</fpage>
      <lpage>440</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>23</day>
          <month>09</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>22</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>30</day>
          <month>12</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: H&#225; poucos estudos avaliando a frequ&#234;ncia do espectro &#243;culo-aur&#237;culo-vertebral (EOAV) nos pacientes com defeitos card&#237;acos cong&#234;nitos (DCC). OBJETIVO: Verificar a frequ&#234;ncia do EOAV em uma amostra de pacientes com malforma&#231;&#245;es card&#237;acas graves. M&#201;TODOS: Avaliamos uma coorte prospectiva de pacientes com DCC, admitidos em uma unidade de terapia intensiva (UTI) cardiopedi&#225;trica no Brasil. O diagn&#243;stico de EOAV foi feito com base em dados cl&#237;nicos, considerando crit&#233;rios padr&#245;es. Os pacientes que preenchiam esses crit&#233;rios foram submetidos ao cari&#243;tipo de alta resolu&#231;&#227;o com bandamento GTG e hibridiza&#231;&#227;o fluorescente in situ para a microdele&#231;&#227;o 22q11.2. O teste exato de Fisher (P &lt; 0,05) foi usado para as an&#225;lises estat&#237;sticas. RESULTADOS: Durante o per&#237;odo de avalia&#231;&#227;o, 330 pacientes foram hospitalizados pela primeira vez na UTI, mas trinta deles n&#227;o participaram deste estudo. Dos 300 pacientes que constitu&#237;ram a amostragem final, o EOAV foi verificado em tr&#234;s casos (1%). Todos apresentaram estudos citogen&#233;ticos normais. CONCLUS&#195;O: O EOAV parece ser uma condi&#231;&#227;o frequente em pacientes com DCC. Contudo, n&#227;o podemos excluir a possibilidade de que a frequ&#234;ncia de EOAV encontrada em nosso estudo possa ter sido subestimada devido &#224; baixa taxa de detec&#231;&#227;o pr&#233;-natal de DCC e ao acesso limitado dos pacientes ao tratamento m&#233;dico apropriado em nosso meio. Estudos prospectivos futuros com crit&#233;rios cl&#237;nicos bem definidos e pacientes com defeitos leves e graves ser&#227;o importantes para avaliar o papel do EOAV na popula&#231;&#227;o em geral de indiv&#237;duos com malforma&#231;&#245;es card&#237;acas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Cardiopatias cong&#234;nitas</kwd>
        <kwd>s&#237;ndrome de Goldenhar</kwd>
        <kwd>doen&#231;as do rec&#233;m-nascido</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>03</day>
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGO ORIGINAL </p>
    <p> CARDIOLOGIA PEDI&#193;TRICA </p>
    <p>
      <bold>Espectro &#243;culo-aur&#237;culo-vertebral em pacientes com defeitos card&#237;acos cong&#234;nitos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Rafael Fabiano Machado Rosa<sup>I,II,III</sup>; Paulo Ricardo Gazzola Zen<sup>I,II,III</sup>; Jos&#233; Ant&#244;nio Monteiro Flores<sup>II,III</sup>; Eliete Golendziner<sup>II,III</sup>; Carlo Benatti Pilla<sup>II,III</sup>; Tatiana Roman<sup>IV</sup>; Marileila Varella-Garcia<sup>V</sup>; Giorgio Adriano Paskulin<sup>I,II,III</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre (UFCSPA) </p>
    <p><sup>II</sup>Complexo Hospitalar Santa Casa de Porto Alegre (CHSCPA) </p>
    <p><sup>III</sup>Hospital da Crian&#231;a Santo Ant&#244;nio (HCSA) </p>
    <p><sup>IV</sup>Universidade Federal do Rio Grande do Sul </p>
    <p><sup>V</sup>Brasil; University of Colorado Denver, Aurora, Colorado - USA</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="linkcorresp">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> H&#225; poucos estudos avaliando a frequ&#234;ncia do espectro &#243;culo-aur&#237;culo-vertebral (EOAV) nos pacientes com defeitos card&#237;acos cong&#234;nitos (DCC). </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Verificar a frequ&#234;ncia do EOAV em uma amostra de pacientes com malforma&#231;&#245;es card&#237;acas graves. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Avaliamos uma coorte prospectiva de pacientes com DCC, admitidos em uma unidade de terapia intensiva (UTI) cardiopedi&#225;trica no Brasil. O diagn&#243;stico de EOAV foi feito com base em dados cl&#237;nicos, considerando crit&#233;rios padr&#245;es. Os pacientes que preenchiam esses crit&#233;rios foram submetidos ao cari&#243;tipo de alta resolu&#231;&#227;o com bandamento GTG e hibridiza&#231;&#227;o fluorescente <italic>in situ</italic> para a microdele&#231;&#227;o 22q11.2. O teste exato de Fisher (P &lt; 0,05) foi usado para as an&#225;lises estat&#237;sticas. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> Durante o per&#237;odo de avalia&#231;&#227;o, 330 pacientes foram hospitalizados pela primeira vez na UTI, mas trinta deles n&#227;o participaram deste estudo. Dos 300 pacientes que constitu&#237;ram a amostragem final, o EOAV foi verificado em tr&#234;s casos (1%). Todos apresentaram estudos citogen&#233;ticos normais. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> O EOAV parece ser uma condi&#231;&#227;o frequente em pacientes com DCC. Contudo, n&#227;o podemos excluir a possibilidade de que a frequ&#234;ncia de EOAV encontrada em nosso estudo possa ter sido subestimada devido &#224; baixa taxa de detec&#231;&#227;o pr&#233;-natal de DCC e ao acesso limitado dos pacientes ao tratamento m&#233;dico apropriado em nosso meio. Estudos prospectivos futuros com crit&#233;rios cl&#237;nicos bem definidos e pacientes com defeitos leves e graves ser&#227;o importantes para avaliar o papel do EOAV na popula&#231;&#227;o em geral de indiv&#237;duos com malforma&#231;&#245;es card&#237;acas. (Arq Bras Cardiol. 2010; [online]. ahead print, PP.0-0)</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Cardiopatias cong&#234;nitas, s&#237;ndrome de Goldenhar, doen&#231;as do rec&#233;m-nascido.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Defeitos card&#237;acos cong&#234;nitos (DCC) s&#227;o as anomalias cong&#234;nitas mais frequentes ao nascimento e representam um importante problema de sa&#250;de p&#250;blica. Sua incid&#234;ncia varia de 4 a 14 por 1.000 nascidos vivos. Formas severas e moderadas de DCC que precisar&#227;o de cuidados avan&#231;ados e, comumente, imediatos, constituem 3 a 4 por 1.000 nascidos vivos<sup>1,2</sup> e representam uma importante causa de admiss&#227;o nas unidades de terapia intensiva (UTI) pedi&#225;tricas<sup>3</sup>. Contudo, em geral a etiologia dos DCC permanece pouco compreendida<sup>4,5</sup>. Somente em 10 a 25% dos casos &#233; poss&#237;vel fazer uma associa&#231;&#227;o com causas conhecidas, como anormalidades cromoss&#244;micas, g&#234;nicas e condi&#231;&#245;es multifatoriais, doen&#231;as maternas e terat&#243;genos<sup>6,7</sup>. </p>
    <p>O espectro &#243;culo-aur&#237;culo-vertebral (EOAV) [OMIM #164210]<sup>8</sup> &#233; uma condi&#231;&#227;o heterog&#234;nea clinicamente caracterizada por uma associa&#231;&#227;o n&#227;o-rand&#244;mica de anormalidades que envolvem especialmente face, olhos, orelhas e espinha<sup>9-12</sup>. Tamb&#233;m conhecida como s&#237;ndrome de Goldenhar e microssomia hemifacial, &#233; considerada um defeito relativamente comum da blastog&#234;nese<sup>13</sup>. Tem sido demonstrado que sua preval&#234;ncia estimada em nascimentos varia de 1/5.600 a 1/26.550 rec&#233;m-nascidos<sup>14,15</sup>. DCC s&#227;o uma caracter&#237;stica frequente do EOAV. Sua preval&#234;ncia entre esses pacientes varia de 5 a 58%<sup>11,12,16-22</sup> e esta variabilidade parece estar relacionada especialmente aos diferentes crit&#233;rios de inclus&#227;o utilizados pelos pesquisadores<sup>20</sup> e &#224; heterogeneidade patogen&#233;tica da s&#237;ndrome<sup>12</sup>.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Avaliamos a frequ&#234;ncia do EOAV em uma coorte prospectiva de pacientes com DCC admitidos na UTI cardiopedi&#225;trica do Hospital da Crian&#231;a Santo Ant&#244;nio (HCSA)/Complexo Hospitalar Santa Casa de Porto Alegre (CHSCPA), RS, Brasil. O diagn&#243;stico de OAVS foi feito com base em dados cl&#237;nicos (exame f&#237;sico e resultados de exames complementares como raio-X da espinha), considerando os crit&#233;rios adotados por Str&#246;mland e cols.<sup>11</sup> (isto &#233;, caracter&#237;sticas em <underline>&gt;</underline> 2 das &#225;reas oro-cr&#226;nio-facial, ocular, auricular e vertebral) e Digilio e cols.<sup>12</sup> (isto &#233;, presen&#231;a de pelo menos dois dos seguintes achados: microtia unilateral, hipoplasia mandibular unilateral, dermoide epibulbar uni- ou bilateral ou malforma&#231;&#245;es vertebrais). Os pacientes que preencheram esses crit&#233;rios foram submetidos a uma an&#225;lise citogen&#233;tica atrav&#233;s do cari&#243;tipo de alta resolu&#231;&#227;o (<underline>&gt;</underline> 550 bandas) com bandamento GTG e hibridiza&#231;&#227;o fluorescente <italic>in situ </italic>(FISH) para microdele&#231;&#227;o 22q11.2 utilizando a sonda DiGeorge/VCFS Region (TUPLE 1) (Vysis, Abbott Molecular Inc.). O diagn&#243;stico card&#237;aco foi feito com base nos resultados da ecocardiografia e, na maioria dos casos, confirmado atrav&#233;s da descri&#231;&#227;o cir&#250;rgica e/ou cateteriza&#231;&#227;o card&#237;aca. O teste exato de Fisher (P &lt; 0,05) foi usado para a an&#225;lise estat&#237;stica. Este estudo foi aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica do Hospital.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Durante o per&#237;odo de um ano e quatro meses, 330 pacientes foram hospitalizados pela primeira vez na UTI cardiopedi&#225;trica. Trinta desses pacientes n&#227;o participaram do estudo devido ao fato de apresentarem cardiopatias severas que levaram &#224; morte; terem alta hospitalar antes da aplica&#231;&#227;o do consentimento informado, ou porque os pais optaram por n&#227;o consentir. Dos 300 pacientes que constitu&#237;ram a amostra final, o EOAV foi verificado em tr&#234;s casos (1%). Suas caracter&#237;sticas cl&#237;nicas s&#227;o mostradas na <xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref> e <xref ref-type="fig" rid="aop11210_portfig01">Figura 1</xref>. Nenhum paciente apresentava a microdele&#231;&#227;o 22q11.2 ou qualquer outra anomalia cromoss&#244;mica detect&#225;vel.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop11210_portfig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0436-00116-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0436-00116-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>H&#225; tr&#234;s relatos na literatura sobre a frequ&#234;ncia do EOAV em pacientes com DCC. Pradat<sup>23</sup> avaliou uma amostra de 397 crian&#231;as suecas com cardiopatias graves e pelo menos uma malforma&#231;&#227;o n&#227;o-card&#237;aca. Pacientes com anormalidade cromoss&#244;mica conhecida n&#227;o foram inclu&#237;dos neste estudo e o autor encontrou EOAV em dois pacientes (0,5%). Meberg e cols.<sup>24</sup> estudaram uma amostra de 360 pacientes noruegueses com DCC diagnosticado entre 35.218 nascidos vivos durante um per&#237;odo de 15 anos. Todos foram clinicamente avaliados de acordo com um protocolo padr&#227;o, sendo os casos suspeitos de DCC investigados mais extensamente e encaminhados para a ecocardiografia. O EAOV foi descrito em um paciente (0,3%). G&#252;&#231;er e cols.<sup>25</sup> avaliaram aut&#243;psias de pacientes turcos nascidos vivos e diagnosticados com DCC durante um per&#237;odo de 26 anos. De 305 casos revisados, o EAOV foi identificado em somente um paciente (0,3%).</p>
    <p>Estas coortes investigadas eram bastante heterog&#234;neas e diferentes daquela avaliada por n&#243;s. Os crit&#233;rios de sele&#231;&#227;o adotados foram vari&#225;veis e incorporaram, em alguns casos, a exclus&#227;o de indiv&#237;duos com anormalidades cromoss&#244;micas ou a inclus&#227;o apenas dos pacientes com anomalias extracard&#237;acas associadas<sup>23</sup>. As popula&#231;&#245;es estudadas tamb&#233;m foram diferentes. Meberg e cols.<sup>24</sup>, por exemplo, avaliaram pacientes diagnosticados com DCC em uma amostra consecutiva de nascidos vivos, enquanto G&#252;&#231;er e cols.<sup>25</sup> estudaram apenas os indiv&#237;duos com um DCC que foram submetidos &#224; aut&#243;psia. Diferentemente do nosso estudo, a grande maioria dos outros trabalhos foi retrospectiva e nenhum apresentou uma descri&#231;&#227;o dos crit&#233;rios adotados para o diagn&#243;stico de EOAV. Apesar de todos esses aspectos, quando n&#243;s comparamos a frequ&#234;ncia do EOAV em nosso estudo (1%) com a dos outros (variando de 0,3 a 0,5%), n&#227;o encontramos uma diferen&#231;a estat&#237;stica entre eles.</p>
    <p>Os DCC descritos no EOAV frequentemente pertencem ao grupo de defeitos do tipo conotruncal e septal. A tetralogia de Fallot e os defeitos ventriculares septais s&#227;o considerados as principais anomalias. Anomalias complexas como os defeitos de lateralidade na presen&#231;a de heterotaxia tamb&#233;m s&#227;o comuns<sup>12,16,17,20,26-28</sup>. Em nossa s&#233;rie, dois de tr&#234;s pacientes apresentavam um defeito card&#237;aco conotruncal, que consistia em um defeito septal ventricular associado a atresia pulmonar (paciente 1) e uma dupla via de entrada do ventr&#237;culo esquerdo (paciente 3). Este &#250;ltimo representa, segundo nosso conhecimento, a primeira descri&#231;&#227;o de um paciente com ambos EOAV e este defeito card&#237;aco. Similarmente, n&#227;o existem trabalhos anteriores de indiv&#237;duos com EOAV e cor triatriatum, a anormalidade card&#237;aca adicional observada em nossa amostra (paciente 2). Esse paciente apresentou a forma "cl&#225;ssica" de cor triatriatum, isto &#233;, uma c&#226;mara acess&#243;ria ligava-se diretamente ao &#225;trio esquerdo e recebia as veias pulmonares com egresso atrav&#233;s da abertura da "membrana". &#201; interessante notar que a falha embrion&#225;ria que leva &#224; anomalia cor triatriatum parece ser similar &#224;quela observada no retorno venoso pulmonar an&#244;malo<sup>29</sup>, um tipo de anormalidade card&#237;aca associada de forma significante ao EOAV<sup>12</sup>. Alguns autores acreditam que a maior frequ&#234;ncia de defeitos card&#237;acos conotruncais em pacientes com EOAV possa estar relacionada com uma anormalidade na migra&#231;&#227;o de c&#233;lulas de crista neural, o que explicaria a presen&#231;a de outros achados craniofaciais, observados na s&#237;ndrome como anormalidades da face, olhos e orelhas<sup>9,30</sup>.</p>
    <p>Todos os pacientes com EOAV de nossa amostra morreram antes do final do segundo ano de vida, dois deles (pacientes 1 e 3) devido a complica&#231;&#245;es diretamente relacionadas com seus DCC. &#201; sabido que estes defeitos representam a principal causa de morte de pacientes com EOAV, a qual normalmente ocorre nos primeiros anos de vida<sup>13,17,19</sup>, fato tamb&#233;m verificado em nossa s&#233;rie. Suas mortes podem estar relacionadas &#224; gravidade de seus DCC, uma vez que defeitos conotruncais, por exemplo, s&#227;o frequentes no EOAV e est&#227;o associados com alta mortalidade<sup>2</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>O EOAV parece ser uma condi&#231;&#227;o frequente em pacientes com DCC. Em nosso estudo, sua frequ&#234;ncia foi similar, por exemplo, &#224;quela da s&#237;ndrome da dele&#231;&#227;o 22q11.2 (OMIM #188400/ #192430)<sup>8</sup> (cerca de 2%), uma doen&#231;a gen&#233;tica tamb&#233;m altamente associada a defeitos card&#237;acos conotruncais<sup>31</sup>. Contudo, n&#227;o podemos excluir a possibilidade de que a frequ&#234;ncia do EOAV encontrada em nosso estudo possa ter sido influenciada pela baixa taxa de detec&#231;&#227;o pr&#233;-natal de DCC e pelo acesso limitado dos pacientes com estes defeitos a tratamentos m&#233;dicos apropriados em nosso meio<sup>31</sup>. Esses fatores, associados com a gravidade de muitos defeitos card&#237;acos encontrados nos pacientes com EOAV, podem ter levado &#224; subestima&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia desta doen&#231;a.</p>
    <p>Nosso estudo avaliou somente pacientes com malforma&#231;&#245;es card&#237;acas graves e necessidade de hospitaliza&#231;&#227;o em uma UTI. Estudos prospectivos futuros com crit&#233;rios de avalia&#231;&#227;o bem definidos e indiv&#237;duos com defeitos leves e graves ser&#227;o importantes para avaliar o papel do EOAV no grupo geral de pacientes com malforma&#231;&#245;es card&#237;acas.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Gostar&#237;amos de agradecer &#224; Coordena&#231;&#227;o de Aperfei&#231;oamento de Pessoal de N&#237;vel Superior (CAPES) pela bolsa de estudos recebida.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre, pela <italic>University of Colorado Denver</italic> e pela CAPES.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Rafael Fabiano Machado Rosa, Tatiana Roman, Giorgio Adriano Paskulin pela Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre (UFCSPA).</p>
    <p>
      <fn id="linkcorresp" fn-type="corresp">
        <label>
          <bold>Correspond&#234;ncia:</bold>
        </label>
        <p> Paulo Ricardo Gazzola Zen </p>
        <p> Rua Sarmento Leite, 245/403 - Centro </p>
        <p> 90050-170 - Porto Alegre, RS - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="paulozen@ufcspa.edu.br">paulozen@ufcspa.edu.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 22/06/09; revisado recebido em 23/09/09; aceito em 30/12/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Hoffman JIE, Kaplan S. The incidence of congenital heart disease. J Am Coll Cardiol. 2002; 39 (12): 1890-900.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The incidence of congenital heart disease</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1890</fpage>
          <lpage>900</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>39</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hoffman</surname>
              <given-names>JIE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaplan</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Acharya G, Sitras V, Maltau JM, Dahl LB, Kaaresen PI, Hanssen TA, et al. Major congenital heart disease in Northern Norway: shortcomings of pre- and postnatal diagnosis. Acta Obstet Gynecol Scand. 2004; 83 (12): 1124-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Major congenital heart disease in Northern Norway: shortcomings of pre- and postnatal diagnosis</article-title>
          <source>Acta Obstet Gynecol Scand</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1124</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Acharya</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sitras</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Maltau</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dahl</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaaresen</surname>
              <given-names>PI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hanssen</surname>
              <given-names>TA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Kapil D, Bagga A. The profile and outcome of patients admitted to a pediatric intensive care unit. Indian J Pediatr. 1993; 60 (1): 5-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The profile and outcome of patients admitted to a pediatric intensive care unit</article-title>
          <source>Indian J Pediatr</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>5</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>60</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kapil</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bagga</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Goldmuntz E. The epidemiology and genetics of congenital heart disease. Clin Perinatol. 2001; 28 (1): 1-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The epidemiology and genetics of congenital heart disease</article-title>
          <source>Clin Perinatol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goldmuntz</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Roodpeyma S, Kamali Z, Afshar F, Naraghi S. Risk factors in congenital heart disease. Clin Pediatr (Phila). 2002; 41 (9): 653-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risk factors in congenital heart disease</article-title>
          <source>Clin Pediatr (Phila)</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>653</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Roodpeyma</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kamali</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Afshar</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naraghi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Buskens E, Grobbee DE, Frohn-Mulder IM, Wladimiroff JW, Hess J. Aspects of the aetiology of congenital heart disease. Eur Heart J. 1995;16 (5): 584-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aspects of the aetiology of congenital heart disease</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>584</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Buskens</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grobbee</surname>
              <given-names>DE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frohn-Mulder</surname>
              <given-names>IM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wladimiroff</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hess</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Judge CM, Chasan-Taber L, Gensburg L, Nasca PC, Marshall EG. Physical exposures during pregnancy and congenital cardiovascular malformations. Paediatr Perinat Epidemiol. 2004; 18 (5): 352-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Physical exposures during pregnancy and congenital cardiovascular malformations</article-title>
          <source>Paediatr Perinat Epidemiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>352</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Judge</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chasan-Taber</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gensburg</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nasca</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marshall</surname>
              <given-names>EG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Amberger J, Bocchini CA, Scott AF, Hanesh A. McKusik's on line Mendelian Inheritance in Man (OMIM). Nucleic Acids Res. 2009; 37 (Database issue): D793-D796.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>McKusik's on line Mendelian Inheritance in Man (OMIM)</article-title>
          <source>Nucleic Acids Res</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>D793</fpage>
          <lpage>D796</lpage>
          <volume>37</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Amberger</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bocchini</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scott</surname>
              <given-names>AF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hanesh</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Cohen Jr MM, Rollinck BR, Kaye CI. Oculoauriculoveretbral spectrum: an updated critique. Cleft Palate J. 1989; 26 (4): 276-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oculoauriculoveretbral spectrum: an updated critique</article-title>
          <source>Cleft Palate J</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>276</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cohen Jr</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rollinck</surname>
              <given-names>BR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaye</surname>
              <given-names>CI</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Verona LL, Damian NGC, Pavarina LP, Ferreira CHF, Melo DG. Monozygotic twins discordant for Goldenhar syndrome. J Pediatr. 2006; 82 (1): 75-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Monozygotic twins discordant for Goldenhar syndrome</article-title>
          <source>J Pediatr</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>75</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Verona</surname>
              <given-names>LL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Damian</surname>
              <given-names>NGC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pavarina</surname>
              <given-names>LP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>CHF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Melo</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Str&#246;mland K, Miller M, Sj&#246;green L, Johansson M, Joelsson BM, Billstedt E, et al. Oculo-auriculo-vertebral spectrum: associated anomalies, functional deficits and possible developmental risk factors. Am J Med Genet. 2007; 143A (12): 1317-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oculo-auriculo-vertebral spectrum: associated anomalies, functional deficits and possible developmental risk factors</article-title>
          <source>Am J Med Genet</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1317</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>143A</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Str&#246;mland</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miller</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sj&#246;green</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johansson</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Joelsson</surname>
              <given-names>BM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Billstedt</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Digilio MC, Calzolari F, Capolino R, Toscano A, Sarkozy A, de Zorzi A, et al. Congenital heart defects in patients with oculo-auriculo-vertebral spectrum (Goldenhar syndrome). Am J Med Genet. 2008; 146A (14): 1815-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Congenital heart defects in patients with oculo-auriculo-vertebral spectrum (Goldenhar syndrome)</article-title>
          <source>Am J Med Genet</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1815</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>146A</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Digilio</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Calzolari</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Capolino</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Toscano</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sarkozy</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Zorzi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Castori M, Brancati F, Rinaldi R, Adami L, Mingarelli R, Grammatico P, et al. Antenatal presentation of the oculo-auriculo-vertebral spectrum (OAVS). Am J Med Genet. 2006; 140A (14): 1573-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Antenatal presentation of the oculo-auriculo-vertebral spectrum (OAVS)</article-title>
          <source>Am J Med Genet</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1573</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>140A</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Castori</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brancati</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rinaldi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Adami</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mingarelli</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grammatico</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Grabb WC. The first and second branchial arch syndrome. Plast Reconstr Surg. 1965; 36 (5): 485-508.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The first and second branchial arch syndrome</article-title>
          <source>Plast Reconstr Surg</source>
          <date>
            <year>1965</year>
          </date>
          <fpage>485</fpage>
          <lpage>508</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>36</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Grabb</surname>
              <given-names>WC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Melnick M. The etiology of external ear malformations and its relation to abnormalities of the middle ear, inner ear and other organ systems. Birth Defects Orig Artic Ser. 1980; 16 (4): 303-31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The etiology of external ear malformations and its relation to abnormalities of the middle ear, inner ear and other organ systems</article-title>
          <source>Birth Defects Orig Artic Ser</source>
          <date>
            <year>1980</year>
          </date>
          <fpage>303</fpage>
          <lpage>31</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Melnick</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Friedman S, Saraclar M. The high frequency of congenital heart disease in oculo-auriculo-vertebral dysplasia (Goldenhar's syndrome). J Pediatr. 1974; 85 (6): 873-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The high frequency of congenital heart disease in oculo-auriculo-vertebral dysplasia (Goldenhar's syndrome)</article-title>
          <source>J Pediatr</source>
          <date>
            <year>1974</year>
          </date>
          <fpage>873</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Friedman</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saraclar</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Greenwood RD, Rosenthal A, Sommer A, Wolff G, Craenen J. Cardiovascular malformations in oculoauriculovertebral dysplasia (Goldenhar syndrome). J Pediatr. 1974; 85 (6): 816-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular malformations in oculoauriculovertebral dysplasia (Goldenhar syndrome)</article-title>
          <source>J Pediatr</source>
          <date>
            <year>1974</year>
          </date>
          <fpage>816</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Greenwood</surname>
              <given-names>RD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosenthal</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sommer</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wolff</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Craenen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Rollnick BR, Kaye CI, Nagatoshi K, Hauck W, Martin AO. Oculoauriculovertebral dysplasia and variants: phenotypic characteristic of 294 patients. Am J Med Genet. 1987; 26 (2): 361-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oculoauriculovertebral dysplasia and variants: phenotypic characteristic of 294 patients</article-title>
          <source>Am J Med Genet</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>361</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rollnick</surname>
              <given-names>BR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kaye</surname>
              <given-names>CI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nagatoshi</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hauck</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Martin</surname>
              <given-names>AO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Morrison PJ, Mulholland HC, Craig BG, Nevin NC. Cardiovascular abnormalities in the oculo-auriculo-vertebral spectrum (Goldenhar syndrome). Am J Med Genet. 1992; 44 (4): 425-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiovascular abnormalities in the oculo-auriculo-vertebral spectrum (Goldenhar syndrome)</article-title>
          <source>Am J Med Genet</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>425</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>44</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Morrison</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mulholland</surname>
              <given-names>HC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Craig</surname>
              <given-names>BG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nevin</surname>
              <given-names>NC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Kumar A, Friedman JM, Taylor GP, Patterson MWH. Pattern of cardiac malformation in oculoauriculovertebral spectrum. Am J Med Genet. 1993; 46 (4): 423-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pattern of cardiac malformation in oculoauriculovertebral spectrum</article-title>
          <source>Am J Med Genet</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>423</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kumar</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Friedman</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Taylor</surname>
              <given-names>GP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patterson</surname>
              <given-names>MWH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Werler MM, Sheehan JE, Hayes C, Padwa BL, Mitchell AA, Mulliken JB. Demographic and reproductive factors associated with hemifacial microsomia. Cleft Palate Craniofac J. 2004; 41 (5): 494-500.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Demographic and reproductive factors associated with hemifacial microsomia</article-title>
          <source>Cleft Palate Craniofac J</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>494</fpage>
          <lpage>500</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Werler</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheehan</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hayes</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Padwa</surname>
              <given-names>BL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mitchell</surname>
              <given-names>AA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mulliken</surname>
              <given-names>JB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Touliatou V, Fryssira H, Mavrou A, Kanavakis E, Kitsiou-Tzeli S. Clinical manifestations in 17 Greek patients with Goldenhar syndrome. Genet Couns. 2006; 17 (3): 359-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clinical manifestations in 17 Greek patients with Goldenhar syndrome</article-title>
          <source>Genet Couns</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>359</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Touliatou</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fryssira</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mavrou</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kanavakis</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kitsiou-Tzeli</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Pradat P. Noncardiac malformations at major congenital heart defects. Pediatr Cardiol. 1997; 18 (1): 11-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Noncardiac malformations at major congenital heart defects</article-title>
          <source>Pediatr Cardiol</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>11</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pradat</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Meberg A, Otterstad JE, Froland G, Lindberg H, Sorland SJ. Outcome of congenital heart defects - a population-based study. Acta Paediatr. 2000; 89 (11): 1344-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Outcome of congenital heart defects: a population-based study</article-title>
          <source>Acta Paediatr</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1344</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>89</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Meberg</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Otterstad</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Froland</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lindberg</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sorland</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. G&#252;&#231;er &#350;, &#304;nce T, Kale G, Ak&#231;&#246;ren Z, &#214;zkutlu S, Talim B, et al. Noncardiac malformations in congenital heart disease: a retrospective analysis of 305 pediatric autopsies. Turk J Pediatr. 2005; 47 (2): 159-66.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Noncardiac malformations in congenital heart disease: a retrospective analysis of 305 pediatric autopsies</article-title>
          <source>Turk J Pediatr</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>159</fpage>
          <lpage>66</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>G&#252;&#231;er</surname>
              <given-names>&#350;</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>&#304;nce</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kale</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ak&#231;&#246;ren</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>&#214;zkutlu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Talim</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Pierpont MEM, Moller JH, Gorlin RJ, Edwards JE. Congenital cardiac, pulmonary, and vascular malformations in oculoauriculovertebral dysplasia. Pediatr Cardiol. 1982; 2 (4): 297-302.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Congenital cardiac, pulmonary, and vascular malformations in oculoauriculovertebral dysplasia</article-title>
          <source>Pediatr Cardiol</source>
          <date>
            <year>1982</year>
          </date>
          <fpage>297</fpage>
          <lpage>302</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pierpont</surname>
              <given-names>MEM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moller</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gorlin</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edwards</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Lisb&#244;a RC, Mendez HMM, Paskulin GA. S&#237;ndrome de Goldenhar e variantes: relato de sete pacientes. Rev AMRIGS. 1987; 31: 265-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>S&#237;ndrome de Goldenhar e variantes: relato de sete pacientes</article-title>
          <source>Rev AMRIGS</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>265</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <volume>31</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lisb&#244;a</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mendez</surname>
              <given-names>HMM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paskulin</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Bustamante LN, de Guerra IV, Iwahashi ER, Ebaid M. S&#237;ndrome de Goldenhar: relato de cinco casos em associa&#231;&#227;o com malforma&#231;&#245;es card&#237;acas. Arq Bras Cardiol. 1989; 53 (5): 287-90.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>S&#237;ndrome de Goldenhar: relato de cinco casos em associa&#231;&#227;o com malforma&#231;&#245;es card&#237;acas</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>287</fpage>
          <lpage>90</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bustamante</surname>
              <given-names>LN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Guerra</surname>
              <given-names>IV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Iwahashi</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ebaid</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Lin AE, Belmont J, Malik S. Heart. In: Stevenson RE, Hall JG, editors. Human malformations and related anomalies. 2nd ed. Oxford: University Press; 2006. p. 85-120.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Human malformations and related anomalies</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>85</fpage>
          <lpage>120</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lin</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Belmont</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Malik</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stevenson</surname>
              <given-names>RE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Lammer EJ, Chen DT, Hoar RM, Agnish ND, Benke PJ, Braun JT, et al. Retinoic acid embriopathy. N Engl J Med. 1985; 313 (14): 837-41.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Retinoic acid embriopathy</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>837</fpage>
          <lpage>41</lpage>
          <issue>14</issue>
          <volume>313</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lammer</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>DT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hoar</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Agnish</surname>
              <given-names>ND</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Benke</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braun</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Rosa RF, Pilla CB, Pereira VL, Flores JA, Golendziner E, Koshiyama DB, et al. 22q11.2 deletion syndrome in patients admitted to a cardiac pediatric intensive care unit in Brazil. Am J Med Genet A. 2008; 146A (13):1655-61.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>22q11.2 deletion syndrome in patients admitted to a cardiac pediatric intensive care unit in Brazil</article-title>
          <source>Am J Med Genet A</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1655</fpage>
          <lpage>61</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>146A</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rosa</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pilla</surname>
              <given-names>CB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pereira</surname>
              <given-names>VL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Flores</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Golendziner</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koshiyama</surname>
              <given-names>DB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Oculo-auriculo-vertebral spectrum in patients with congenital heart defects</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: There have been few studies evaluating the frequency of oculo-auriculo-vertebral spectrum (OAVS) in patients with congenital heart defects (CHDs). OBJECTIVE: To verify the frequency of OAVS in a sample of patients with major heart malformations. METHODS: We evaluated a prospective cohort of patients with CHD admitted in a pediatric cardiac intensive care unit (ICU) in Brazil. The diagnosis of OAVS was made based on the clinical data, considering standard criteria. The patients that met these criteria were submitted to high resolution GTG-Banding karyotype and fluorescence in situ hybridization for 22q11.2 microdeletion. Fisher's exact test (P &lt; 0.05) was used for the statistical analysis. RESULTS: During the period of evaluation, 330 patients were hospitalized for the first time in the ICU, but thirty of them did not participate in the study. Of the 300 patients that constituted the final sample, OAVS was verified in 3 cases (1%). All presented normal cytogenetic studies. CONCLUSION: OAVS seems to be a frequent condition among patients with CHDs. However, we cannot exclude the possibility that the frequency of OAVS found in our study might have been underestimated due to the low rate of prenatal detection of CHDs and the limited access of patients to appropriate health care in our region. Future prospective studies with well defined clinical criteria and subjects with mild and major defects will be important to assess the role of OAVS in the general population of subjects with heart malformations.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart defects, congenital</kwd>
        <kwd>Goldenhar, syndrome</kwd>
        <kwd>infant, newborn, diseases</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="linkinicio-body2">
          <label>
            <bold>Oculo-auriculo-vertebral spectrum in patients with congenital heart defects</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Rafael Fabiano Machado Rosa<sup>I,II,III</sup>; Paulo Ricardo Gazzola Zen<sup>I,II,III</sup>; Jos&#233; Ant&#244;nio Monteiro Flores<sup>II,III</sup>; Eliete Golendziner<sup>II,III</sup>; Carlo Benatti Pilla<sup>II,III</sup>; Tatiana Roman<sup>IV</sup>; Marileila Varella-Garcia<sup>V</sup>; Giorgio Adriano Paskulin<sup>I,II,III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre (UFCSPA)</p>
      <p><sup>II</sup>Complexo Hospitalar Santa Casa de Porto Alegre (CHSCPA)</p>
      <p><sup>III</sup>Hospital da Crian&#231;a Santo Ant&#244;nio (HCSA)</p>
      <p><sup>IV</sup>Universidade Federal do Rio Grande do Sul - Brasil</p>
      <p><sup>V</sup>University of Colorado Denver, Aurora, Colorado - USA</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> There have been few studies evaluating the frequency of oculo-auriculo-vertebral spectrum (OAVS) in patients with congenital heart defects (CHDs).</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To verify the frequency of OAVS in a sample of patients with major heart malformations.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> We evaluated a prospective cohort of patients with CHD admitted in a pediatric cardiac intensive care unit (ICU) in Brazil. The diagnosis of OAVS was made based on the clinical data, considering standard criteria. The patients that met these criteria were submitted to high resolution GTG-Banding karyotype and fluorescence in situ hybridization for 22q11.2 microdeletion. Fisher's exact test (P &lt; 0.05) was used for the statistical analysis.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> During the period of evaluation, 330 patients were hospitalized for the first time in the ICU, but thirty of them did not participate in the study. Of the 300 patients that constituted the final sample, OAVS was verified in 3 cases (1%). All presented normal cytogenetic studies.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> OAVS seems to be a frequent condition among patients with CHDs. However, we cannot exclude the possibility that the frequency of OAVS found in our study might have been underestimated due to the low rate of prenatal detection of CHDs and the limited access of patients to appropriate health care in our region. Future prospective studies with well defined clinical criteria and subjects with mild and major defects will be important to assess the role of OAVS in the general population of subjects with heart malformations. (Arq Bras Cardiol. 2010; [online]. ahead print, PP.0-0)</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Heart defects, congenital; Goldenhar, syndrome; infant, newborn, diseases.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Congenital heart defects (CHDs) are the most frequent congenital anomalies at birth and represent an important public health problem. Its general incidence ranges from 4 to 14 per 1,000 live births. Severe and moderate forms of CHDs that will require advanced and, commonly, immediate care account for approximately 3 to 4 per 1,000 live births<sup>1,2</sup>. They represent an important cause of admission in pediatric intensive care units (ICUs)<sup>3</sup>. Nevertheless, the etiology of CHDs remains in general poorly understood<sup>4,5</sup>. An association with known causes, such as chromosomal abnormalities, gene and multifactorial conditions, maternal diseases and teratogens is made in only 10 to 25% of the cases <sup>6,7</sup>.</p>
      <p>Oculo-auriculo-vertebral spectrum (OAVS) [OMIM #164210]<sup>8</sup> is a heterogeneous condition clinically characterized by a non-random association of abnormalities that especially involves the face, eyes, ears and spine<sup>9-12</sup>. Also known as Goldenhar syndrome and hemifacial microsomia, it is considered a relatively common defect of blastogenesis<sup>13</sup>. Its estimated birth prevalence has been shown to range from 1/5,600 to 1/26,550 newborns<sup>14,15</sup>. CHDs are a frequent feature of OAVS. Their prevalence among these patients has ranged from 5 to 58%<sup>11,12,16-22</sup> and this variability seems to be especially related to the different inclusion criteria used by the researchers<sup>20</sup> and the pathogenetic heterogeneity of the syndrome<sup>12</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>We evaluated the frequency of OAVS in a prospective cohort of patients with CHD admitted in the pediatric cardiac ICU of the <italic>Hospital da Crian&#231;a Santo Ant&#244;nio (HCSA)/Complexo Hospitalar Santa Casa de Porto Alegre (CHSCPA)</italic>, RS, Brazil. The diagnosis of OAVS was made based on the clinical data (physical examination and results of complementary exams such as spine radiography), considering the criteria adopted both by Str&#246;mland et al<sup>11</sup> (i.e. features in <underline>&gt;</underline> 2 of the oro-cranio-facial, ocular, auricular, and vertebral areas) and by Digilio et al<sup>12</sup> (i.e. presence of at least two of the following findings: unilateral microtia, unilateral mandibular hypoplasia, uni- or bilateral epibulbar dermoid, or vertebral malformations). The patients that met these criteria were submitted to a cytogenetic analysis through high resolution GTG-Banding karyotype (<underline>&gt;</underline> 550 bands) and fluorescence <italic>in situ</italic> hybridization (FISH) for 22q11.2 microdeletion, using the DiGeorge/VCFS Region Probe (TUPLE 1)(Vysis, Abbott Molecular Inc.). The cardiac diagnosis was attained based on the results of the echocardiography and in most cases, confirmed through surgical description and/or cardiac catheterization. Fisher's exact test (P &lt; 0.05) was used for the statistical analysis. This study was approved by the Ethical Committee of the Hospital.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>During a period of 1 year and 4 months, 330 patients were hospitalized for the first time in the pediatric cardiac ICU of the Hospital. Thirty of them did not participate in the study due to the presence of severe heart defect that led to death; to have been discharged from the hospital before the application of the consent, or because the parents chose not to consent. Of the 300 patients that constituted the final sample, OAVS was verified in 3 cases (1%). Their clinical features can be seen in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref> and <xref ref-type="fig" rid="aop11210_ingfig01-body2">Figure 1</xref>. None had a 22q11.2 microdeletion or any other detectable chromosomal abnormality.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="aop11210_ingfig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0436-00116-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0436-00116-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>In the literature, there have been three reports of OAVS frequency in patients with CHDs. Pradat<sup>23</sup> evaluated a sample of 397 Swedish infants with a major cardiac defect and at least one non-cardiac malformation. Patients known to have a chromosomal abnormality were not included in his study and the author found OAVS in two patients (0.5%). Meberg et al<sup>24</sup> studied a sample of 360 Norwegian patients with a CHD diagnosed among 35,218 infants born alive during a 15-year period. All were clinically investigated according to a standard protocol and the suspected cases of CHD underwent a more comprehensive investigation and were referred for echocardiography. OAVS was described in one patient (0.3%). G&#252;&#231;er et al<sup>25</sup> evaluated autopsies of Turkish patients born alive and diagnosed with a CHD during a period of 26 years. Of the 305 cases reviewed, OAVS was identified in only one patient (0.3%).</p>
      <p>These investigated cohorts were very heterogeneous and different from the one evaluated by us. The adopted selection criteria were variable and incorporated, in some cases, the exclusion of subjects with chromosomal abnormalities or only the inclusion of patients with associated extracardiac anomalies<sup>23</sup>. The studied populations were also different. Meberg et al<sup>4</sup>, for example, evaluated patients diagnosed with CHD in a consecutive sample of live births, while G&#252;&#231;er et al<sup>5</sup> focused only on subjects with a CHD who were autopsied. Differently from our study, the majority of others were retrospective and none presented the description of the criteria adopted for OAVS diagnosis. In spite of all these aspects, when we compared the OAVS frequency in our study (1%) with the others (ranging from 0.3 to 0.5%), we did not find a statistical difference between them.</p>
      <p>CHDs described in OAVS frequently belong to the group of conotruncal and septal defects. Tetralogy of Fallot and ventricular septal defects are considered the main abnormalities. Complex abnormalities, such as cardiac laterality defects in the setting of heterotaxy are also common<sup>12,16,17,20,26-28</sup>. In our series, two of the three patients presented a conotruncal heart defect, which consisted of a ventricular septal defect associated to pulmonary atresia (patient 1) and a double inlet of left ventricle (patient 3). This last one represents, to our knowledge, the first description of a patient with both OAVS and this heart defect. Similarly, there have been no previous reports of subjects with OAVS and cor triatriatum, the additional cardiac abnormality observed in our sample (patient 2). This patient presented the "classic" form of cor triatriatum, i.e., an accessory chamber joined the left atrium directly and received the pulmonary veins which egress through the opening in the "membrane". Interestingly, the embryonic error that leads to cor triatriatum is thought to be similar to that observed in anomalous pulmonary venous return<sup>29</sup>, a type of heart abnormality significantly associated to OAVS<sup>12</sup>. Some authors believe that the higher frequency of conotruncal heart defects among patients with OAVS may be related with an abnormality in neural crest cell migration, which would explain the presence of other craniofacial findings observed in the syndrome, such as face, eye and ear abnormalities<sup>9,30</sup>.</p>
      <p>All OAVS patients in our sample died before the end of the second year of life, two of them (patient 1 and 3) due to complications directly related to their CHDs. It is known that these defects represent the main cause of death of OAVS patients, which usually happens early into the first years of life<sup>13,17,19 </sup>as also verified in our series. Their death could be related to the severity of the CHDs, as conotruncal defects, for example, are frequent in OAVS and are associated with a high mortality<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>OAVS seems to be a frequent condition among patients with CHDs. In our study, its frequency was similar, for example, to that of 22q11.2 deletion syndrome (OMIM #188400/ #192430)<sup>8</sup> (around 2%), a genetic disease also highly associated to conotruncal heart defects<sup>31</sup>. However, we cannot exclude the possibility that the frequency of OAVS found in our study might have been influenced by the low rate of prenatal detection of CHDs and the limited access of patients with these defects to appropriate health care in our region<sup>31</sup>. These factors, associated to the severity of many heart defects found in patients with OAVS, could have lead to an underestimation of the frequency of this disease.</p>
      <p>Our study only evaluated patients with major cardiac malformations and necessity of hospitalization at an ICU. Future prospective studies with well-defined evaluation criteria and subjects with mild and major defects will be important to assess the role of OAVS in the general group of patients with heart malformations.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>We would like to thank the <italic>Coordena&#231;&#227;o de Aperfei&#231;oamento de Pessoal de N&#237;vel Superior (CAPES)</italic> for the granted scholarship.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by <italic>Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre</italic>, by University of Colorado Denver and by CAPES.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Rafael Fabiano Machado Rosa, Tatiana Roman, Giorgio Adriano Paskulin, from <italic>Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre </italic>(UFCSPA).</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Art&#237;culos Originales</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Espectro &#243;culo-aur&#237;culo-vertebral en pacientes con defectos card&#237;acos cong&#233;nitos</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Hay pocos estudios evaluando la frecuencia del espectro &#243;culo-aur&#237;culo-vertebral (EOAV) en los pacientes con defectos card&#237;acos cong&#233;nitos (DCC). OBJETIVO: Verificar la frecuencia del EOAV en una muestra de pacientes con malformaciones card&#237;acas graves. M&#201;TODOS: Evaluamos una cohorte prospectiva de pacientes con DCC, admitidos en una unidad de terapia intensiva (UTI) cardiopedi&#225;trica en el Brasil. El diagn&#243;stico de EOAV fue hecho con base en datos cl&#237;nicos, considerando criterios est&#225;ndares. Los pacientes que llenaban esos criterios fueron sometidos al cariotipo con bandeamiento GTG en alta resoluci&#243;n e Hibridizaci&#243;n fluorescente in situ para la microdelecci&#243;n 22q11.2. El Test Exacto de Fisher (P &lt; 0,05) fue usado para los an&#225;lisis estad&#237;sticos. RESULTADOS: Durante el per&#237;odo de evaluaci&#243;n, 330 pacientes fueron hospitalizados por primera vez en la UTI, pero treinta por ciento de ellos no particip&#243; de este estudio. De los 300 pacientes que constituyeron el muestreo final, el EOAV fue verificado en tres casos (1%). Todos presentaron estudios citogen&#233;ticos normales. CONCLUSI&#211;N: El EOAV parece ser una condici&#243;n frecuente en pacientes con DCC. Con todo, no podemos excluir la posibilidad de que la frecuencia de EOAV encontrada en nuestro estudio pueda haber sido subestimada debido a la baja tasa de detecci&#243;n pre-natal de DCC y al acceso limitado de los pacientes al tratamiento m&#233;dico apropiado en nuestro medio. Estudios prospectivos futuros con criterios cl&#237;nicos bien definidos y pacientes con defectos leves y graves ser&#225;n importantes para evaluar el papel del EOAV en la poblaci&#243;n en general de individuos con malformaciones card&#237;acas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Cardiopat&#237;as cong&#233;nitas</kwd>
        <kwd>s&#237;ndrome de Goldenhar</kwd>
        <kwd>enfermedades del reci&#233;n-nacido</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Espectro &#243;culo-aur&#237;culo-vertebral en pacientes con defectos card&#237;acos cong&#233;nitos</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Rafael Fabiano Machado Rosa<sup>I, II, III</sup>; Paulo Ricardo Gazzola Zen<sup>I, II, III</sup>; Jos&#233; Ant&#244;nio Monteiro Flores<sup>II, III</sup>; Eliete Golendziner<sup>II, III</sup>; Carlo Benatti Pilla<sup>II, III</sup>; Tatiana Roman<sup>IV</sup>; Marileila Varella-Garcia<sup>V</sup>; Giorgio Adriano Paskulin<sup>I, II, III</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre (UFCSPA) - Brasil</p>
      <p><sup>II</sup>Complexo Hospitalar Santa Casa de Porto Alegre (CHSCPA) - Brasil</p>
      <p><sup>III</sup>Hospital da Crian&#231;a Santo Ant&#244;nio (HCSA) - Brasil</p>
      <p><sup>IV</sup>Universidade Federal do Rio Grande do Sul - Brasil</p>
      <p><sup>V</sup>University of Colorado Denver, Aurora, Colorado - USA</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Hay pocos estudios evaluando la frecuencia del espectro &#243;culo-aur&#237;culo-vertebral (EOAV) en los pacientes con defectos card&#237;acos cong&#233;nitos (DCC).</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Verificar la frecuencia del EOAV en una muestra de pacientes con malformaciones card&#237;acas graves.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Evaluamos una cohorte prospectiva de pacientes con DCC, admitidos en una unidad de terapia intensiva (UTI) cardiopedi&#225;trica en el Brasil. El diagn&#243;stico de EOAV fue hecho con base en datos cl&#237;nicos, considerando criterios est&#225;ndares. Los pacientes que llenaban esos criterios fueron sometidos al cariotipo con bandeamiento GTG en alta resoluci&#243;n e Hibridizaci&#243;n fluorescente <italic>in situ</italic> para la microdelecci&#243;n 22q11.2. El Test Exacto de Fisher (P &lt; 0,05) fue usado para los an&#225;lisis estad&#237;sticos.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> Durante el per&#237;odo de evaluaci&#243;n, 330 pacientes fueron hospitalizados por primera vez en la UTI, pero treinta por ciento de ellos no particip&#243; de este estudio. De los 300 pacientes que constituyeron el muestreo final, el EOAV fue verificado en tres casos (1%). Todos presentaron estudios citogen&#233;ticos normales.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> El EOAV parece ser una condici&#243;n frecuente en pacientes con DCC. Con todo, no podemos excluir la posibilidad de que la frecuencia de EOAV encontrada en nuestro estudio pueda haber sido subestimada debido a la baja tasa de detecci&#243;n pre-natal de DCC y al acceso limitado de los pacientes al tratamiento m&#233;dico apropiado en nuestro medio. Estudios prospectivos futuros con criterios cl&#237;nicos bien definidos y pacientes con defectos leves y graves ser&#225;n importantes para evaluar el papel del EOAV en la poblaci&#243;n en general de individuos con malformaciones card&#237;acas.</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Cardiopat&#237;as cong&#233;nitas, s&#237;ndrome de Goldenhar, enfermedades del reci&#233;n-nacido.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Defectos card&#237;acos cong&#233;nitos (DCC) son las anomal&#237;as cong&#233;nitas m&#225;s frecuentes en el nacimiento y representan un importante problema de salud p&#250;blica. Su incidencia var&#237;a de 4 a 14 por 1.000 nacidos vivos. Formas severas y moderadas de DCC que precisar&#225;n cuidados avanzados y, com&#250;nmente, inmediatos, constituyen 3 a 4 por 1.000 nacidos vivos<sup>1,2</sup> y representan una importante causa de admisi&#243;n en las unidades de terapia intensiva (UTI) pedi&#225;tricas<sup>3</sup>. Con todo, en general la etiolog&#237;a de los DCC permanece poco comprendida<sup>4,5</sup>. Solamente en 10 a 25% de los casos es posible hacer una asociaci&#243;n con causas conocidas, como anormalidades cromos&#243;micas, gen&#233;ticas y condiciones multifactoriales, enfermedades maternas y terat&#243;genos<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>El espectro &#243;culo-aur&#237;culo-vertebral (EOAV) [OMIM #164210]<sup>8</sup> es una condici&#243;n heterog&#233;nea cl&#237;nicamente caracterizada por una asociaci&#243;n no-rand&#243;mica de anormalidades que envuelven especialmente cara, ojos, orejas y espina<sup>9-12</sup>. Tambi&#233;n conocida como s&#237;ndrome de Goldenhar y microsom&#237;a hemifacial, es considerada un defecto relativamente com&#250;n de blastog&#233;nesis<sup>13</sup>. Ha sido demostrado que su prevalencia estimada en nacimientos var&#237;a de 1/5.600 a 1/26.550 reci&#233;n-nacidos<sup>14,15</sup>. DCC son una caracter&#237;stica frecuente del EOAV. Su prevalencia entre esos pacientes var&#237;a de 5 a 58%<sup>11,12,16-22</sup> y esta variabilidad parece estar relacionada especialmente a los diferentes criterios de inclusi&#243;n utilizados por los investigadores<sup>20</sup> y a la heterogeneidad patogen&#233;tica del s&#237;ndrome<sup>12</sup>.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>Evaluamos la frecuencia del EOAV en una cohorte prospectiva de pacientes con DCC admitidos en la UTI cardiopedi&#225;trica del Hospital de la Crian&#231;a Santo Ant&#244;nio (HCSA)/Complexo Hospitalar Santa Casa de Porto Alegre (CHSCPA), RS, Brasil. El diagn&#243;stico de OAVS fue hecho con base en datos cl&#237;nicos (examen f&#237;sico y resultados de ex&#225;menes complementarios como rayos-X de la espina), considerando los criterios adoptados por Str&#246;mland et al<sup>11</sup> (esto es, caracter&#237;sticas en <underline>&gt;</underline> 2 de las &#225;reas oro-cr&#225;neo-facial, ocular, auricular, y vertebral) y Digilio et al<sup>12</sup> (esto es, presencia de por lo menos dos de los siguientes hallazgos: microtia unilateral, hipoplasia mandibular unilateral, derm&#243;ide epibulbar uni- o bilateral o malformaciones vertebrales). Los pacientes que llenaron esos criterios fueron sometidos a un an&#225;lisis citogen&#233;tico a trav&#233;s del cariotipo con bandeamiento GTG en alta resoluci&#243;n (<underline>&gt;</underline> 550 bandas) y hibridizaci&#243;n fluorescente <italic>in situ</italic> (FISH) para microdelecci&#243;n 22q11.2 utilizando la sonda DiGeorge/VCFS Region (TUPLE 1) (Vysis, Abbott Molecular Inc.). El diagn&#243;stico card&#237;aco fue hecho con base en los resultados de la ecocardiograf&#237;a y, en la mayor&#237;a de los casos, confirmado a trav&#233;s de la descripci&#243;n quir&#250;rgica y/o cateterizaci&#243;n card&#237;aca. El test exacto de Fisher (P&lt;0,05) fue usado para el an&#225;lisis estad&#237;stico. Este estudio fue aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica del Hospital.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Durante el per&#237;odo de un a&#241;o y cuatro meses, 330 pacientes fueron hospitalizados por primera vez en la UTI cardiopedi&#225;trica. Treinta de esos pacientes no participaron del estudio debido al hecho de presentar cardiopat&#237;as severas que llevaron a la muerte; tener alta hospitalaria antes de la aplicaci&#243;n del consentimiento informado, o porque los padres optaron por no consentir. De los 300 pacientes que constituyeron la muestra final, el EOAV fue verificado en tres casos (1%). Sus caracter&#237;sticas cl&#237;nicas son mostradas en la <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_04f01-body3">Figura 1</xref>. Ning&#250;n paciente presentaba la microdelecci&#243;n 22q11.2 o cualquier otra anomal&#237;a cromos&#243;mica detectable.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_04f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0436-00116-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-04-0436-00116-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Hay tres relatos en la literatura sobre la frecuencia del EOAV en pacientes con DCC. Pradat<sup>23</sup> evalu&#243; una muestra de 397 ni&#241;os suecos con cardiopat&#237;as graves y por lo menos una malformaci&#243;n no-card&#237;aca. Pacientes con anormalidad cromos&#243;mica conocida no fueron incluidos en este estudio y el autor encontr&#243; EOAV en dos pacientes (0,5%). Meberg et al<sup>24</sup> estudiaron una muestra de 360 pacientes noruegos con DCC diagnosticado entre 35.218 nacidos vivos durante un per&#237;odo de 15 a&#241;os. Todos fueron cl&#237;nicamente investigados de acuerdo con un protocolo est&#225;ndar, siendo los casos sospechosos de DCC investigados m&#225;s extensamente y encaminados a la ecocardiograf&#237;a. El EAOV fue descripto en un paciente (0,3%). G&#252;&#231;er et al<sup>25</sup> evaluaron autopsias de pacientes turcos nacidos vivos y diagnosticados con DCC durante un per&#237;odo de 26 a&#241;os. De 305 casos revisados, el EAOV fue identificado en solamente un paciente (0,3%).</p>
      <p>Estas cohortes investigadas eran bastante heterog&#233;neas y diferentes de aquella evaluada por nosotros. Los criterios de selecci&#243;n adoptados fueron variables y incorporaron, en algunos casos, la exclusi&#243;n de individuos con anormalidades cromos&#243;micas o la inclusi&#243;n apenas de los pacientes con anomal&#237;as extracard&#237;acas asociadas<sup>23</sup>. Las poblaciones estudiadas tambi&#233;n fueron diferentes. Meberg et al<sup>24</sup>, por ejemplo, evaluaron pacientes diagnosticados con DCC en una muestra consecutiva de nacidos vivos, en cuanto G&#252;&#231;er et al<sup>25</sup> estudiaron apenas los individuos con un DCC que fueron sometidos a la autopsia. Diferentemente de nuestro estudio, la gran mayor&#237;a de los otros estudios fue retrospectiva y ning&#250;n present&#243; una descripci&#243;n de los criterios adoptados para el diagn&#243;stico de EOAV. A pesar de todos esos aspectos, cuando comparamos la frecuencia del EOAV en nuestro estudio (1%) con la de los otros (variando de 0,3 a 0,5%), no encontramos una diferencia estad&#237;stica entre ellos.</p>
      <p>Los DCC descriptos en el EOAV frecuentemente pertenecen al grupo de defectos del tipo conotroncal y septal. La tetralog&#237;a de Fallot y los defectos ventriculares septales son considerados las principales anomal&#237;as. Anomal&#237;as complejas como los defectos de lateralidad en la presencia de heterotaxia tambi&#233;n son comunes<sup>12,16,17,20,26-28</sup>. En nuestra serie, dos de tres pacientes presentaban un defecto card&#237;aco conotroncal, que consist&#237;a en un defecto septal ventricular asociado con atresia pulmonar (paciente 1) y una doble v&#237;a de entrada del ventr&#237;culo izquierdo (paciente 3). Este &#250;ltimo representa, seg&#250;n nuestro conocimiento, la primera descripci&#243;n de un paciente con ambos EOAV y este defecto card&#237;aco. Similarmente, no existen trabajos anteriores de individuos con EOAV y color triatriatum, la anormalidad card&#237;aca adicional observada en nuestra muestra (paciente 2). Ese paciente present&#243; la forma "cl&#225;ssica" de color triatriatum, o sea, una c&#225;mara accesoria se ligaba directamente al atrio izquierdo y recibe las venas pulmonares con egreso a trav&#233;s de la abertura de la "membrana". Es interesante notar que la falla embrionaria que lleva a la anomal&#237;a color triatriatum parece ser similar a aquella observada en el retorno venoso pulmonar an&#243;malo<sup>29</sup>, un tipo de anormalidad card&#237;aca asociada de forma significativa al EOAV<sup>12</sup>. Algunos autores acreditan que la mayor frecuencia de defectos card&#237;acos conotroncales en pacientes con EOAV puede estar relacionada con una anormalidad en la migraci&#243;n de c&#233;lulas de cresta neural, lo que explicar&#237;a la presencia de otros hallazgos cr&#225;neofaciales, observados en el s&#237;ndrome como anormalidades de la cara, ojos y orejas<sup>9,30</sup>.</p>
      <p>Todos los pacientes con EOAV de nuestra muestra murieron antes del final del segundo a&#241;o de vida, dos de ellos (pacientes 1 y 3) debido a las complicaciones directamente relacionadas con sus DCC. Es sabido que estos defectos representan la principal causa de muerte de pacientes con EOAV, la cual normalmente ocurre en los primeros a&#241;os de vida<sup>13,17,19</sup>, hecho tambi&#233;n verificado en nuestra serie. Sus muertes pueden estar relacionadas a la severidad de sus DCC, una vez que defectos conotroncales, por ejemplo, son frecuentes en el EOAV y est&#225;n asociados con alta mortalidad<sup>2</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>El EOAV parece ser una condici&#243;n frecuente en pacientes con DCC. En nuestro estudio, su frecuencia fue similar, por ejemplo, a aquella del s&#237;ndrome de la delecci&#243;n 22q11.2 (OMIM #188400/ #192430)<sup>8</sup> (cerca de 2%), una enfermedad gen&#233;tica tambi&#233;n altamente asociada a defectos card&#237;acos conotroncales<sup>31</sup>. Con todo, no podemos excluir la posibilidad de que la frecuencia del EOAV encontrada en nuestro estudio pueda haber sido influenciada por la baja tasa de detecci&#243;n pre-natal de DCC y por el acceso limitado de los pacientes con estos defectos a tratamientos m&#233;dicos apropiados en nuestro medio<sup>31</sup>. Esos factores, asociados con la gravedad de muchos defectos card&#237;acos encontrados en los pacientes con EOAV, pueden haber llevado a la subestimaci&#243;n de la frecuencia de esta enfermedad.</p>
      <p>Nuestro estudio evalu&#243; solamente pacientes con malformaciones card&#237;acas graves y necesidad de hospitalizaci&#243;n en una UTI. Estudios prospectivos futuros con criterios de evaluaci&#243;n bien definidos y individuos con defectos leves y graves ser&#225;n importantes para evaluar el papel del EOAV en el grupo general de pacientes con malformaciones card&#237;acas.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Nos gustar&#237;a agradecerle a la Coordena&#231;&#227;o de Aperfei&#231;oamento de Pessoal de N&#237;vel Superior (CAPES) por la beca de estudios recibida.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>EL presente estudio fue financiado por la <italic>Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre</italic>, por la <italic>University of Colorado Denver</italic> y por la CAPES.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de tesis de Mestr&#237;a de Rafael Fabiano Machado Rosa, Tatiana Roman, Giorgio Adriano Paskulin por la <italic>Universidade Federal de Ci&#234;ncias da Sa&#250;de de Porto Alegre (UFCSPA)</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
