<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="other">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">gX6y5zkww9yL7JNZk53X6Sw</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00024</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001300024</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500324</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010001300024</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Atualiza&#231;&#227;o Cl&#237;nica</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Resist&#234;ncia &#224; aspirina: realidade ou fic&#231;&#227;o?</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Oliveira</surname>
            <given-names>Dinaldo Cavalcanti de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
          <xref ref-type="aff" rid="aff03"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>Rogerio Ferreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Silva</surname>
            <given-names>Diego Jantsk</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Lima</surname>
            <given-names>Valter Correia de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff02"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff02">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital S&#227;o Paulo </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="state"/>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Hospital do Cora&#231;&#227;o</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital do Cora&#231;&#227;o </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <aff id="aff03">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Recife</named-content>
          <named-content content-type="state">Pernambuco</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Pernambuco</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Hospital das Cl&#237;nicas </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>e91</fpage>
      <lpage>e94</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>23</day>
          <month>07</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>16</day>
          <month>06</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>16</day>
          <month>12</month>
          <year>2008</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>Uma metan&#225;lise de estudos cl&#237;nicos de pacientes com doen&#231;a cardiovascular demonstrou que o uso de aspirina estava associado &#224; redu&#231;&#227;o de 22% de mortes e a eventos vasculares isqu&#234;micos relevantes. Entretanto, estudos cl&#237;nicos revelaram que pacientes tomando regularmente aspirina apresentavam recorr&#234;ncia de eventos cardiovasculares. Tal constata&#231;&#227;o levou a um questionamento: se, em alguns pacientes, a aspirina n&#227;o era eficaz em bloquear a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, sendo estes pacientes chamados de n&#227;o responsivos ou resistentes &#224; aspirina. Conceitua-se resist&#234;ncia cl&#237;nica &#224; aspirina pela ocorr&#234;ncia de eventos cardiovasculares em pacientes na vig&#234;ncia de tratamento com aspirina, enquanto a resist&#234;ncia laboratorial &#233; definida como a persist&#234;ncia da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, documentada por teste laboratorial, em pacientes tomando regularmente aspirina. Pacientes resistentes &#224; aspirina tiveram, de acordo com testes laboratoriais, em m&#233;dia, 3,8 vezes mais eventos cardiovasculares quando comparados aos n&#227;o resistentes.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Aspirina</kwd>
        <kwd>resist&#234;ncia a medicamentos</kwd>
        <kwd>testes laboratoriais</kwd>
        <kwd>agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>10</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>
      <bold>ATUALIZA&#199;&#195;O CL&#205;NICA</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Resist&#234;ncia &#224; aspirina: realidade ou fic&#231;&#227;o?</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Dinaldo Cavalcanti de Oliveira<sup>I, II, III</sup>; Rogerio Ferreira Silva<sup>I</sup>; Diego Jantsk Silva<sup>I</sup>; Valter Correia de Lima<sup>II</sup></bold>
    </p>
    <p><sup>I</sup>Hospital do Cora&#231;&#227;o - Associa&#231;&#227;o do Sanat&#243;rio S&#237;rio </p>
    <p><sup>II</sup>Hospital S&#227;o Paulo - Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP </p>
    <p><sup>III</sup>Hospital das Cl&#237;nicas - Universidade Federal de Pernambuco, Recife, PE - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p>Uma metan&#225;lise de estudos cl&#237;nicos de pacientes com doen&#231;a cardiovascular demonstrou que o uso de aspirina estava associado &#224; redu&#231;&#227;o de 22% de mortes e a eventos vasculares isqu&#234;micos relevantes. Entretanto, estudos cl&#237;nicos revelaram que pacientes tomando regularmente aspirina apresentavam recorr&#234;ncia de eventos cardiovasculares. Tal constata&#231;&#227;o levou a um questionamento: se, em alguns pacientes, a aspirina n&#227;o era eficaz em bloquear a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, sendo estes pacientes chamados de n&#227;o responsivos ou resistentes &#224; aspirina. </p>
    <p> Conceitua-se resist&#234;ncia cl&#237;nica &#224; aspirina pela ocorr&#234;ncia de eventos cardiovasculares em pacientes na vig&#234;ncia de tratamento com aspirina, enquanto a resist&#234;ncia laboratorial &#233; definida como a persist&#234;ncia da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, documentada por teste laboratorial, em pacientes tomando regularmente aspirina. Pacientes resistentes &#224; aspirina tiveram, de acordo com testes laboratoriais, em m&#233;dia, 3,8 vezes mais eventos cardiovasculares quando comparados aos n&#227;o resistentes.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Aspirina, resist&#234;ncia a medicamentos, testes laboratoriais, agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria.</p>
    <p>
      <bold>Fun&#231;&#227;o das plaquetas</bold>
    </p>
    <p>No ano de 1963, no <italic>Journal of Physiology</italic>, de forma pioneira, Born e Cross<sup>1</sup> publicaram um estudo sobre agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria. Iniciava-se, de forma consistente, o estudo da fun&#231;&#227;o das plaquetas na coagula&#231;&#227;o. Atualmente, essa fun&#231;&#227;o &#233; de grande import&#226;ncia na fisiopatologia das s&#237;ndromes coronarianas<sup>2</sup>.</p>
    <p>As plaquetas aderem-se, ativam-se e agregam-se sobre uma placa ateroscler&#243;tica rota, ou sobre o endot&#233;lio lesado, contribuindo de forma relevante para forma&#231;&#227;o de trombos no interior das art&#233;rias coron&#225;rias, o que pode obstruir total ou parcialmente estes vasos<sup>3,4</sup>.</p>
    <p>Inicialmente, as plaquetas aderem &#224; matriz extracelular, sendo esta ades&#227;o mediada pelas glicoprote&#237;nas Ib, V, IX, tendo o fator de Von Willebrand como maior ligante. &#201; importante ressaltar que as glicoprote&#237;nas VI e Ia, importantes receptores de col&#225;geno, tamb&#233;m t&#234;m relevante papel na ades&#227;o plaquet&#225;ria<sup>5</sup>.</p>
    <p>Ap&#243;s a ades&#227;o, o ADP, a trombina, a epinefrina e o tromboxane A2 (TXA2) amplificam o mecanismo e recrutam mais plaquetas circulantes, que contribuem para a forma&#231;&#227;o do trombo<sup>5,6</sup>.</p>
    <p>Nesse momento, as plaquetas se ativam e secretam uma s&#233;rie de subst&#226;ncias, tais como: ADP, serotonina, fibrinog&#234;nio, fator de von Willebrand, fibronectina, fatores de crescimento (fatores de crescimento derivados das plaquetas, fator de crescimento alfa, fator de crescimento beta), pr&#243;-coagulantes (fator plaquet&#225;rio 4 e fator V) e TXA2<sup>6</sup>.</p>
    <p>Outro evento relevante para forma&#231;&#227;o do trombo &#233; a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, ou seja, a liga&#231;&#227;o de umas plaquetas &#224;s outras. A via final para a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria &#233; o receptor da glicoprote&#237;na IIb/IIIa, que tamb&#233;m &#233; o principal receptor para ades&#227;o. O fibrinog&#234;nio, por estabilizar o trombo plaquet&#225;rio e servir de ponte entre as plaquetas, tamb&#233;m tem importante participa&#231;&#227;o nesse processo<sup>5,6</sup>.</p>
    <p>O endot&#233;lio vascular controla a reatividade plaquet&#225;ria por meio de tr&#234;s mecanismos principais: a via do &#225;cido aracd&#244;nico-prostaciclina, a da L-arginina &#243;xido n&#237;trico e a da endotelial ectoadenosina difosfato (Ecto-ADPase)<sup>5,6</sup>.</p>
    <p>C&#233;lulas endoteliais convertem o &#225;cido aracd&#244;nico em prostaciclinas por a&#231;&#227;o da cicloxigenase 1 (COX1), cicloxigenase 2 (COX2) e prostaciclina sintetase. As prostaciclinas inibem a fun&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, elevando os n&#237;veis de monofosfato de adenosina (AMP) c&#237;clico intracelular<sup>5,6</sup>.</p>
    <p>O &#243;xido n&#237;trico, difundido dentro das plaquetas, estimula a produ&#231;&#227;o de guanosina monofosfato, causando diminui&#231;&#227;o do fluxo de c&#225;lcio intracelular. Tal redu&#231;&#227;o do c&#225;lcio modifica a conforma&#231;&#227;o da glicoprote&#237;na IIb/IIIa, permitindo a forma&#231;&#227;o de pontes de fibrinog&#234;nio e a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria<sup>5,6</sup>.</p>
    <p>A Ecto-ADPase limita o n&#237;vel plasm&#225;tico de nucleot&#237;deos. A atividade dessa enzima anula a fase cr&#237;tica de recrutamento da reatividade plaquet&#225;ria, pois remove os nucleot&#237;deos do ambiente fluido<sup>5</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Antiagrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria</bold>
    </p>
    <p>O bloqueio da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria &#233; considerado uma estrat&#233;gia eficaz na preven&#231;&#227;o e no tratamento de eventos cardiovasculares decorrentes da doen&#231;a ateroscler&#243;tica<sup>7</sup>.</p>
    <p>A busca por estrat&#233;gias terap&#234;uticas capazes de bloquear a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria em pacientes com doen&#231;a ateroscler&#243;tica, com o objetivo de diminuir a ocorr&#234;ncia de eventos cl&#237;nicos, foi alvo de v&#225;rios estudos<sup>8-10</sup>.</p>
    <p>A aspirina, por sua inibi&#231;&#227;o da cicloxigenase 1, que impede a forma&#231;&#227;o do tromboxane A2, &#233; considerada um excelente f&#225;rmaco antiagregante plaquet&#225;rio<sup>11</sup>.</p>
    <p>A efetividade da aspirina na preven&#231;&#227;o de eventos cardiovasculares foi demonstrada por uma metan&#225;lise que avaliou 287 estudos, com mais de 200 mil pacientes, e revelou uma redu&#231;&#227;o de 22% de &#243;bitos e eventos isqu&#234;micos vasculares no grupo de pacientes tomando aspirina, quando comparados aos que n&#227;o tomavam esta medica&#231;&#227;o<sup>12</sup>.</p>
    <p>Diretrizes americanas, europeias e brasileiras recomendam o uso do &#225;cido acetil salic&#237;lico (AAS) no tratamento de pacientes com doen&#231;a ateroscler&#243;tica e como medida de preven&#231;&#227;o de eventos futuros<sup>3,4,13,14</sup>.</p>
    <p>Entretanto, estudos cl&#237;nicos revelaram que pacientes tomando regularmente aspirina apresentavam eventos cardiovasculares<sup>15,16</sup>. Tal constata&#231;&#227;o levou a um questionamento: se, em alguns pacientes, a aspirina n&#227;o era eficaz em bloquear a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, sendo estes pacientes denominados n&#227;o responsivos ou resistentes &#224; aspirina.</p>
    <p>
      <bold>Resist&#234;ncia &#224; aspirina</bold>
    </p>
    <p>A constata&#231;&#227;o da ocorr&#234;ncia de eventos cardiovasculares em pacientes tomando aspirina representou a base para o surgimento do conceito de resist&#234;ncia &#224; aspirina, resist&#234;ncia esta que pode ser cl&#237;nica ou laboratorial<sup>17,18</sup>.</p>
    <p>Embora n&#227;o exista uma defini&#231;&#227;o consensual, conceitua-se resist&#234;ncia cl&#237;nica &#224; aspirina a ocorr&#234;ncia de eventos cardiovasculares em pacientes na vig&#234;ncia de tratamento com aspirina, sendo sua preval&#234;ncia de 5% a 45%<sup>17</sup>, enquanto a resist&#234;ncia laboratorial &#233; definida como a persist&#234;ncia da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, documentada por teste laboratorial (em pacientes tomando regularmente aspirina), sendo sua preval&#234;ncia de 5% a 60%<sup>18</sup>.</p>
    <p>N&#227;o existe um teste laboratorial padr&#227;o, que possa ser utilizado como teste ideal para avalia&#231;&#227;o da antiagrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria determinada pela aspirina.</p>
    <p>Os testes laboratoriais utilizados para avalia&#231;&#227;o da a&#231;&#227;o da aspirina nas plaquetas avaliam a fun&#231;&#227;o (<italic>in vivo</italic>) e a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria (<italic>ex vivo</italic>)<sup>19</sup>.</p>
    <p>Os principais testes de avalia&#231;&#227;o da a&#231;&#227;o da aspirina sobre a fun&#231;&#227;o plaquet&#225;ria s&#227;o: n&#237;vel urin&#225;rio do TXB2, quantifica&#231;&#227;o da express&#227;o da P selectina e da P selectina sol&#250;vel. Os principais testes que avaliam a a&#231;&#227;o da aspirina na agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria s&#227;o: teste de avalia&#231;&#227;o &#243;tica da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria (AOAP), analisador da fun&#231;&#227;o plaquet&#225;ria (AFP), teste de verifica&#231;&#227;o r&#225;pida da a&#231;&#227;o da aspirina (VRAA) e tromboelastograma<sup>18</sup>.</p>
    <p>Os testes que avaliam a a&#231;&#227;o da aspirina podem ou n&#227;o ser espec&#237;ficos para COX1. Os espec&#237;ficos usam o &#225;cido aracd&#244;nico como estimulador da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, ou dosam os metab&#243;litos do TBX2 (P selectina) na urina ou no sangue. Os n&#227;o espec&#237;ficos utilizam o col&#225;geno, ADP ou epinefrina como indutores da agrega&#231;&#227;o das plaquetas<sup>19</sup>.</p>
    <p>No teste de avalia&#231;&#227;o &#243;tica da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, uma amostra de sangue em citrato &#233; centrifugada e obt&#234;m-se dois plasmas: um, rico em plaquetas, e outro, pobre. Em seguida, s&#227;o adicionados os estimulantes da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria &#225;cido aracd&#244;nico, ADP e col&#225;geno. A partir da an&#225;lise comparativa de mudan&#231;a da colora&#231;&#227;o do plasma rico em plaquetas, avalia-se a agrega&#231;&#227;o.</p>
    <p>Conceitua-se resist&#234;ncia quando ocorre uma mudan&#231;a de colora&#231;&#227;o &gt; 20% com AA, ou &gt; 70% com ADP ou col&#225;geno<sup>20</sup>.</p>
    <p>No analisador da fun&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, o sangue total atravessa um orif&#237;cio que cont&#233;m uma fina membrana revestida por col&#225;geno e epinefrina. O tempo de oclus&#227;o do orif&#237;cio, que ocorre por agrega&#231;&#227;o das plaquetas, &#233; usado para avalia&#231;&#227;o da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria<sup>21</sup>.</p>
    <p>No teste de verifica&#231;&#227;o r&#225;pida da a&#231;&#227;o da aspirina, o sangue total &#233; colocado em um tubo, que cont&#233;m em sua base uma membrana revestida por fibrinog&#234;nio e &#225;cido aracd&#244;nico. A fun&#231;&#227;o plaquet&#225;ria &#233; avaliada por meio da liga&#231;&#227;o das plaquetas ao fibrinog&#234;nio, sendo considerada resist&#234;ncia &#224; aspirina a ocorr&#234;ncia de mais de 550 unidades de rea&#231;&#227;o<sup>22</sup>.</p>
    <p>No tromboelastograma, adicionam-se ao sangue total reptilase, fator VII, heparina e &#225;cido aracd&#244;nico. Nesse exame, avalia-se inicialmente o tromboelastograma das vias intr&#237;nseca e extr&#237;nseca, sendo que, quando est&#227;o alterados (tempo de forma&#231;&#227;o do co&#225;gulo alterado), o tromboelastograma da fibrina deve ser avaliado. A anormalidade desse tromboelastrograma indica altera&#231;&#227;o quantitativa ou qualitativa das plaquetas<sup>23</sup>.</p>
    <p>A an&#225;lise comparativa da preval&#234;ncia da resist&#234;ncia &#224; aspirina, de acordo com esses testes laboratoriais, revelou resultados conflitantes. No estudo ASPECT<sup>24</sup>, n&#227;o houve concord&#226;ncia na preval&#234;ncia de resist&#234;ncia laboratorial ao AAS, quando se comparou o AOAP, AFP, VRAA, TXB2 e tromboelastograma. Entretanto, o estudo de Karon e cols.<sup>25</sup> demonstrou boa sensibilidade e concord&#226;ncia entre AOAP, AFP, VRAA e TXB2 para o diagn&#243;stico de resist&#234;ncia.</p>
    <p>
      <bold>Mecanismos de inadequada antiagrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria em pacientes tomando aspirina</bold>
    </p>
    <p>As causas para uma inadequada antiagrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria em pacientes tomando aspirina s&#227;o cl&#237;nicas, farmacodin&#226;micas, biol&#243;gicas e gen&#233;ticas<sup>19,26</sup>.</p>
    <p>Sabe-se que, a despeito da prescri&#231;&#227;o do &#225;cido acetil salic&#237;lico e das recomenda&#231;&#245;es que os m&#233;dicos transmitem aos seus pacientes, um n&#250;mero consider&#225;vel deles n&#227;o toma este f&#225;rmaco de maneira adequada, pois ou o faz de forma irregular, ou ele n&#227;o &#233; aderente ap&#243;s algum tempo de uso<sup>19,26</sup>.</p>
    <p>O tabagismo, segundo alguns autores, aumentaria a ativa&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, acentuando a forma&#231;&#227;o de trombo plaquet&#225;rio. Entretanto, as informa&#231;&#245;es cient&#237;ficas n&#227;o suportam consistentemente tal hip&#243;tese<sup>19,26</sup>.</p>
    <p>Quanto &#224; farmacodin&#226;mica do AAS, acredita-se que, em certos pacientes, o efeito antiagregante seja dose dependente; que a maior dura&#231;&#227;o da terapia reduza a pot&#234;ncia antiagregante; e que os anti-inflamat&#243;rios n&#227;o hormonais atenuem, a longo prazo, o efeito da aspirina sobre as plaquetas<sup>19,26</sup>.</p>
    <p>Alguns pacientes t&#234;m gera&#231;&#227;o de TXA2 induzido por COX2, ou a partir de nova forma&#231;&#227;o de COX1 dos macr&#243;fagos ou c&#233;lulas endoteliais. &#201; poss&#237;vel ainda que ocorra ativa&#231;&#227;o plaquet&#225;ria por outras vias, tais como: aumento da sensibilidade ao col&#225;geno, o que tamb&#233;m aumenta a ades&#227;o plaquet&#225;ria, e falha na inibi&#231;&#227;o da ativa&#231;&#227;o plaquet&#225;ria mediada pelas catecolaminas, ou por mecanismos n&#227;o mediados pelo TXA2<sup>19,26</sup>.</p>
    <p>Certos isoprostanos (similares &#224;s prostaglandinas) s&#227;o produzidos a partir de &#225;cido aracd&#244;nico ou peroxida&#231;&#227;o dos lip&#237;deos e, possivelmente, t&#234;m propriedades semelhantes ao TXA2, podendo, desta forma, estimular a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria<sup>19,26</sup>.</p>
    <p>O aumento na express&#227;o do ligante CD40 da membrana plaquet&#225;ria, possivelmente, representa uma nova via da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria e pode estar associado ao desencadeamento da agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria em situa&#231;&#245;es de inflama&#231;&#227;o vascular<sup>19,26</sup>.</p>
    <p>Muta&#231;&#245;es gen&#233;ticas ou polimorfismos dos genes da COX1 e polimorfismos do gene codificador das glicoprote&#237;nas IIb/IIIa representam mecanismos gen&#233;ticos da resist&#234;ncia ao AAS<sup>19,26</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Impacto cl&#237;nico da resist&#234;ncia laboratorial &#224; aspirina</bold>
    </p>
    <p>Como j&#225; mencionamos, embora n&#227;o haja um teste laboratorial ideal, padr&#227;o e &#250;nico para avalia&#231;&#227;o da a&#231;&#227;o do AAS sobre a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, diversos estudos avaliaram as implica&#231;&#245;es cl&#237;nicas da resist&#234;ncia laboratorial ao AAS, de acordo com os testes laboratoriais dispon&#237;veis<sup>27-29</sup>.</p>
    <p>Snoep e cols.<sup>30</sup> realizaram uma metan&#225;lise que incluiu 16 estudos de avalia&#231;&#227;o da a&#231;&#227;o do AAS sobre a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, de acordo com testes laboratoriais, e seus desdobramentos cl&#237;nicos.</p>
    <p>A popula&#231;&#227;o dos estudos, 1.813 pacientes, foi submetida &#224; cirurgia de revasculariza&#231;&#227;o do mioc&#225;rdio (CRM) e interven&#231;&#227;o coronariana percut&#226;nea (ICP). Essa popula&#231;&#227;o tinha doen&#231;a arterial coronariana ou havia sofrido acidente vascular encef&#225;lico (AVE). A dose do AAS variou de 80 a 1.500 mg e o seguimento cl&#237;nico dos pacientes foi de um dia a 4 anos.</p>
    <p>A preval&#234;ncia da resist&#234;ncia laboratorial &#224; aspirina foi de 27,4%. Pacientes resistentes ao AAS, quando comparados a n&#227;o resistentes, tiveram 4,37 vezes (IC = 2,19 - 8,73) mais eventos cl&#237;nicos isqu&#234;micos; 2,43 (IC = 0,4 - 14,2) mais reoclus&#227;o da art&#233;ria tratada; 3,11 (IC = 1,6 - 5,4) mais mionecrose; e 3,78 (IC = 2,34 - 6,11) mais eventos cl&#237;nicos.</p>
    <p>Krasopoulos e cols.<sup>31</sup> publicaram recentemente uma metan&#225;lise que incluiu 20 estudos que avaliaram a a&#231;&#227;o do AAS sobre a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria, de acordo com testes laboratoriais.</p>
    <p>Foram estudados 2.930 pacientes, submetidos &#224; ICP e CRM ou que apresentaram s&#237;ndrome coronariana aguda, AVE ou doen&#231;a cardiovascular. A dose do AAS variou de 75 a 1.500 mg.</p>
    <p>A preval&#234;ncia da resist&#234;ncia laboratorial &#224; aspirina foi de 27,6%. Pacientes resistentes ao AAS, quando comparados a n&#227;o resistentes, tiveram 3,85 vezes (IC = 3,08 - 4,8) mais eventos cerebrovasculares; 5,99 (IC = 2,28 - 15,72) mais mortes; e 4,06 (IC = 2,96 - 5,56) mais s&#237;ndrome coronariana aguda. A suban&#225;lise de pacientes tomando AAS e clopidogrel revelou que os resistentes ao AAS tiveram 4,12 vezes (IC = 2,87 - 5,92) mais eventos cardiovasculares do que os n&#227;o resistentes, ou seja, o clopidogrel n&#227;o atenuou os riscos de eventos cl&#237;nicos em pacientes resistentes ao AAS. A preval&#234;ncia de resist&#234;ncia &#224; aspirina foi menor nos homens quando comparados &#224;s mulheres, e maior nos pacientes com doen&#231;a renal cr&#244;nica.</p>
    <p>Esses estudos suportam o conceito de que, embora n&#227;o exista um m&#233;todo padr&#227;o e &#250;nico utilizado para diagnosticar resist&#234;ncia laboratorial &#224; aspirina, pacientes que t&#234;m tal resist&#234;ncia, de acordo com testes laboratoriais, apresentam risco mais elevado de eventos isqu&#234;micos cardiovasculares (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>), incluindo morte.</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0e91-00024-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Conclus&#245;es</bold>
    </p>
    <p>&#201; fato inconteste que determinados pacientes tomando aspirina apresentam recorr&#234;ncia de eventos cardiovasculares.</p>
    <p>Esses pacientes t&#234;m sido chamados resistentes ou n&#227;o responsivos &#224; aspirina, sendo multifatoriais os mecanismos respons&#225;veis por esta resist&#234;ncia.</p>
    <p>N&#227;o existe um teste laboratorial aceito como ideal para avalia&#231;&#227;o da a&#231;&#227;o do &#225;cido acetil salic&#237;lico sobre a agrega&#231;&#227;o plaquet&#225;ria. Tamb&#233;m n&#227;o existiu uniformidade nos testes usados para o diagn&#243;stico da resist&#234;ncia ao AAS em estudos com desfechos cl&#237;nicos.</p>
    <p>Entretanto, pacientes que s&#227;o resistentes ao AAS, de acordo com os testes laboratoriais dispon&#237;veis para uso, t&#234;m maior ocorr&#234;ncia de eventos cardiovasculares, quando comparados aos n&#227;o resistentes.</p>
    <p>Estudos futuros, com padroniza&#231;&#227;o dos testes laboratoriais utilizados e dos desfechos cl&#237;nicos e maior n&#250;mero de pacientes, contribuir&#227;o para um melhor conhecimento do fen&#244;meno da resist&#234;ncia &#224; aspirina.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>N&#227;o h&#225; vincula&#231;&#227;o deste estudo a programas de p&#243;s-gradua&#231;&#227;o.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Dinaldo C. Oliveira </p>
        <p> Rua Ab&#237;lio Soares, 625, apto 64 A - Para&#237;so </p>
        <p> 04005-002 - S&#227;o Paulo, SP - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="dinaldo@cardiol.br">dinaldo@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="dinaldoc@ig.com.br">dinaldoc@ig.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 16/12/08; revisado recebido em 16/06/09; aceito em 23/07/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Born GVR, Cross    MJ. The aggregation of platelets. J Physiol. 1963; 168: 178-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The aggregation of platelets</article-title>
          <source>J Physiol</source>
          <date>
            <year>1963</year>
          </date>
          <fpage>178</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <volume>168</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Born</surname>
              <given-names>GVR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cross</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Antman EM, Braunwald    E. ST-elevation myocardial infarction: pathology, pathophysiology, and clinical    features. In: Libby P, Bonow RO, Mann DL, Zipes DP (eds). Braunwald's heart    disease: a textbook of cardiovascular medicine. (8th ed.). Philadelphia: Saunders    Elsevier; 2008. p. 1207-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Braunwald's heart disease: a textbook of cardiovascular medicine</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1207</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Antman</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Libby</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonow</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mann</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zipes</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. ACC/AHA 2007    Guidelines for mamagement of patients with unstable angina/non ST-elevation    myocardial infarction: A report of the American College of Cardiology/American    Heart Association task force on practice guidelines (writing committee to revise    the 2002 guidelines for the management of patients with unstable angina/non    ST-elevation myocardial infarction): Developed in collaboration with the American    College of Emergency physicians, the society for cardiovascular angiography    and interventions, and society of thoracic surgeons: Endorsed by the American    Association of cardiovascular and Pulmonary Rehabilitation and the Society for    Academic Emergency Medicine. Circulation. 2007; 116: e148-e304.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>ACC/AHA 2007 Guidelines for mamagement of patients with unstable angina/non ST-elevation myocardial infarction: A report of the American College of Cardiology/American Heart Association task force on practice guidelines (writing committee to revise the 2002 guidelines for the management of patients with unstable angina/non ST-elevation myocardial infarction): Developed in collaboration with the American College of Emergency physicians, the society for cardiovascular angiography and interventions, and society of thoracic surgeons: Endorsed by the American Association of cardiovascular and Pulmonary Rehabilitation and the Society for Academic Emergency Medicine</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e148</fpage>
          <lpage>e304</lpage>
          <volume>116</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Antman EM, Hand    M, Armstrong PW, Bates ER, Green LA, Halasyamani LK, et al. 2007 Focused update    of the ACC/AHA 2004 Guidelines for management of patients with ST-elevation    myocardial infarction: A report of the American College of Cardiology/American    Heart Association task force on practice guidelines: Developed in collaboration    with the Canadian Cardiovascular Society endorsed by the American Academy of    Family Physicians: 2007 Writing group to review new evidence and update the    ACC/AHA 2004 for management of patients with ST-elevation myocardial infarction,    writing on behalf of the 2004 writing committee. Circulation. 2008; 117: 296-329.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>2007 Focused update of the ACC/AHA 2004 Guidelines for management of patients with ST-elevation myocardial infarction: A report of the American College of Cardiology/American Heart Association task force on practice guidelines: Developed in collaboration with the Canadian Cardiovascular Society endorsed by the American Academy of Family Physicians: 2007 Writing group to review new evidence and update the ACC/AHA 2004 for management of patients with ST-elevation myocardial infarction, writing on behalf of the 2004 writing committee</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>296</fpage>
          <lpage>329</lpage>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Antman</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hand</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Armstrong</surname>
              <given-names>PW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bates</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Green</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Halasyamani</surname>
              <given-names>LK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Davi G, Patrono    C. Platelet activation and atherothrombosis. N Engl J Med. 2007; 357: 2482-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Platelet activation and atherothrombosis</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>2482</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <volume>357</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Davi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Patrono</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Konkle BA, Simon    D, Schafer A. Hemostasis, thrombosis, fibrinolysis, and cardiovascular disease.    In: Libby P, Bonow RO, Mann DL, Zipes DP (eds). Braunwald's heart disease: a    textbook of cardiovascular medicine. (8th ed.). Philadelphia: Saunders Elsevier;    2008. p. 2049-78.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Braunwald's heart disease: a textbook of cardiovascular medicine</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>2049</fpage>
          <lpage>78</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Konkle</surname>
              <given-names>BA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simon</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schafer</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Libby</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonow</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mann</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zipes</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Cannon C, Braunwald    E. Unstable angina and non-ST elevation myocardial infarction. In: Libby P,    Bonow RO, Mann DL, Zipes DP (eds). Braunwald's heart disease: a textbook of    cardiovascular medicine. (8th ed.). Philadelphia: Saunders Elsevier; 2008. p.    1319-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Braunwald's heart disease: a textbook of cardiovascular medicine</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1319</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cannon</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Braunwald</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Libby</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bonow</surname>
              <given-names>RO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mann</surname>
              <given-names>DL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zipes</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Randomised trial    of intravenous streptokinase, oral aspirin, both, or neither among 17,187 cases    of suspected acute myocardial infarction: ISIS 2 (Second International Study    of Infarction Survival) Collaborative Group. Lancet. 1988; 2: 349-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Randomised trial of intravenous streptokinase, oral aspirin, both, or neither among 17,187 cases of suspected acute myocardial infarction: ISIS 2 (Second International Study of Infarction Survival) Collaborative Group</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1988</year>
          </date>
          <fpage>349</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <volume>2</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Sabatine MS,    Cannon CP, Gibson CM, Lopez-Sendon JL, Montalescot G, Theroux P, et al. Addition    of clopidogrel to aspirin and fibrinolytic therapy for myocardial infarction    with ST segment elevation. N Engl J Med. 2005; 352: 1179-89.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Addition of clopidogrel to aspirin and fibrinolytic therapy for myocardial infarction with ST segment elevation</article-title>
          <source>N Engl J Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1179</fpage>
          <lpage>89</lpage>
          <volume>352</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sabatine</surname>
              <given-names>MS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cannon</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gibson</surname>
              <given-names>CM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lopez-Sendon</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montalescot</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Theroux</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Chen ZM, Jiang    LX, Chen YP, Xie JX, Pan HC, Peto R, et al. Addition of clopidogrel to aspirin    in 45,852 patients with acute myocardial infarction: randomized placebo-controlled    trial. Lancet. 2005; 366: 1607-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Addition of clopidogrel to aspirin in 45,852 patients with acute myocardial infarction: randomized placebo-controlled trial</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>1607</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <volume>366</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>ZM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jiang</surname>
              <given-names>LX</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>YP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Xie</surname>
              <given-names>JX</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pan</surname>
              <given-names>HC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peto</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Patrono C,    Coller B, Dallen JE, Fitzgerald GA, Fuster V, Gent M, et al Platelet-active    drugs: the relationships among dose, effectiveness, and side effects. Chest.    2001; 119: 39s-63s.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Platelet-active drugs: the relationships among dose, effectiveness, and side effects</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>39s</fpage>
          <lpage>63s</lpage>
          <volume>119</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Patrono</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coller</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dallen</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fitzgerald</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fuster</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gent</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Antithrombotic    Trialists' Collaboration. Collaborative meta-analysis of randomized trials of    antiplatelet therapy for prevention of death, myocardial infarction, and stroke    in high risk patients. BMJ. 2002; 324: 71-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Collaborative meta-analysis of randomized trials of antiplatelet therapy for prevention of death, myocardial infarction, and stroke in high risk patients</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>71</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <volume>324</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Sociedade Brasileira    de Cardiologia. III Diretriz brasileira sobre tratamento do infarto agudo do    mioc&#225;rdio. Arq Bras Cardiol. 2004; 83 (supl. 4): 8-69.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>III Diretriz brasileira sobre tratamento do infarto agudo do mioc&#225;rdio</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>8</fpage>
          <lpage>69</lpage>
          <volume>83</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Sociedade Brasileira    de Cardiologia. Diretrizes da Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre angina    inst&#225;vel e infarto agudo do mioc&#225;rdio sem supradesn&#237;vel    do segmento ST. Arq Bras Cardiol. 2007; 89 (4): e89-e131.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diretrizes da Sociedade Brasileira de Cardiologia sobre angina inst&#225;vel e infarto agudo do mioc&#225;rdio sem supradesn&#237;vel do segmento ST</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e89</fpage>
          <lpage>e131</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>89</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Antman EM,    Cohen M, Bernink PJ, Mccabe CH, Horacek T, Papuchis G, et al. The TIMI risk    score for unstable angina/non-ST elevation MI: a method for prognostication    and therapeutic decision making. JAMA. 2000; 284: 835-42.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The TIMI risk score for unstable angina/non-ST elevation MI: a method for prognostication and therapeutic decision making</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>835</fpage>
          <lpage>42</lpage>
          <volume>284</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Antman</surname>
              <given-names>EM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bernink</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mccabe</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Horacek</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Papuchis</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Alexander JH,    Harrington RA, Tuttle RH, Berdan LG, Lincoff AM, Deckers JM, et al. Prior aspirin    use predicts worse outcomes in patients with non-ST elevation acute syndromes.    PURSUIT investigators. Platelet IIb/IIIa in unstable angina: receptor suppression    using integrilin therapy. Am J Cardiol. 1999; 83 (8): 1147-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prior aspirin use predicts worse outcomes in patients with non-ST elevation acute syndromes: PURSUIT investigators. Platelet IIb/IIIa in unstable angina: receptor suppression using integrilin therapy</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1147</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>83</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Alexander</surname>
              <given-names>JH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harrington</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tuttle</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Berdan</surname>
              <given-names>LG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lincoff</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Deckers</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Akay OM, Canturk    Z, Akin E, Bal C, Gulbas Z. Aspirin-resistance frequency: a prospective study    in 280 healthy Turkish volunteers. Clin Appl Thromb Hesmost. 2009; 15 (1): 98-102.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aspirin-resistance frequency: a prospective study in 280 healthy Turkish volunteers</article-title>
          <source>Clin Appl Thromb Hesmost</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>98</fpage>
          <lpage>102</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>15</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Akay</surname>
              <given-names>OM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canturk</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Akin</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bal</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gulbas</surname>
              <given-names>Z</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Shenkman B,    Matetsky S, Feper P, Hod H, Einav Y, Lubestky A, et al. Variable responsiveness    to clopidogrel and aspirin among patients with acute coronary syndrome as assessed    by platelet functions tests. Thromb Res. 2008; 122: 336-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Variable responsiveness to clopidogrel and aspirin among patients with acute coronary syndrome as assessed by platelet functions tests</article-title>
          <source>Thromb Res</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>336</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <volume>122</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shenkman</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Matetsky</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feper</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hod</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Einav</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lubestky</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Sanderson S,    Emery J, Baglin T, Kinmonth AL. Narrative review: aspirin resistance and its    clinical implications. Ann Intern Med. 2005; 142: 370-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Narrative review: aspirin resistance and its clinical implications</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>370</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <volume>142</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Sanderson</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Emery</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baglin</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kinmonth</surname>
              <given-names>AL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. De Gaetano    G, Cerletti C. Aspirin resistance: a revival of platelet aggregation tests?    J Thromb Haemost. 2003; 1: 2048-50.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aspirin resistance: a revival of platelet aggregation tests?</article-title>
          <source>J Thromb Haemost</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>2048</fpage>
          <lpage>50</lpage>
          <volume>1</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>De Gaetano</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cerletti</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Homoncki M,    Jilma B, Hergovich N, Panter S. Monitoring of aspirin (ASA) pharmacodynamics    with the platelet function analyzer PFA-100. Thromb Haemost. 2000; 82: 316-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Monitoring of aspirin (ASA) pharmacodynamics with the platelet function analyzer PFA-100</article-title>
          <source>Thromb Haemost</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>316</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <volume>82</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Homoncki</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jilma</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hergovich</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Panter</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Wang JC, Aucoin-Barry    D, Manuelian D, Monboquette R, Neisman M, Gray W, et al. Incidence of aspirin    nonreponsiveness using the Ultegra rapid platelet function assay-ASA. Am J Cardiol.    2003; 92: 1492-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Incidence of aspirin nonreponsiveness using the Ultegra rapid platelet function assay-ASA</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1492</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aucoin-Barry</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Manuelian</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Monboquette</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neisman</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gray</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Rivard GE,    Brummel-Ziedins KE, Mann KG, Fan L, Hofer A, Cohen E. Evaluation of the profile    of thrombin generation during the process of whole blood clotting as assessed    by thromboelastography. J Thromb Haesmost. 2005; 3: 2039-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evaluation of the profile of thrombin generation during the process of whole blood clotting as assessed by thromboelastography</article-title>
          <source>J Thromb Haesmost</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2039</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rivard</surname>
              <given-names>GE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brummel-Ziedins</surname>
              <given-names>KE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mann</surname>
              <given-names>KG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fan</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hofer</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Gurbel PA,    Bliden KP, DiChiara J, Newcomer J, Weng W, Neerchal NK, et al. Evaluation of    dose related effects of aspirin on platelet function: results from the Aspirin-Induced    Platelet Effect (ASPECT) Study. Circulation. 2007; 115: 3156-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evaluation of dose related effects of aspirin on platelet function: results from the Aspirin-Induced Platelet Effect (ASPECT) Study</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>3156</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <volume>115</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gurbel</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bliden</surname>
              <given-names>KP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>DiChiara</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Newcomer</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weng</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neerchal</surname>
              <given-names>NK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Karon ES, Wockenfus    A, Scott R, Hartman SJ, Mcconel JP, Santrach PJ, et al. Aspirin responsiveness    in healthy volunteers measured with multiple assay platform. Clin Chem. 2008;    54: 1060-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aspirin responsiveness in healthy volunteers measured with multiple assay platform</article-title>
          <source>Clin Chem</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1060</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Karon</surname>
              <given-names>ES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wockenfus</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scott</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hartman</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mcconel</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Santrach</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Mason PJ, Jacobs    AK, Freedman JE. Aspirin resistance and atherothrombotic disease. J Am Coll    Cardiol. 2005; 46: 986-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aspirin resistance and atherothrombotic disease</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>986</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <volume>46</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mason</surname>
              <given-names>PJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacobs</surname>
              <given-names>AK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freedman</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Chen WH, Lee    PY, Ng W, Tse HF, Lau CP. Aspirin resistance is associated with a high incidence    of myonecrosis after non-urgent percutaneous coronary intervention despite clopidogrel    pretreatment. J Am Coll Cardiol. 2004; 43: 1122-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aspirin resistance is associated with a high incidence of myonecrosis after non-urgent percutaneous coronary intervention despite clopidogrel pretreatment</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>1122</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <volume>43</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Chen</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>PY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ng</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tse</surname>
              <given-names>HF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lau</surname>
              <given-names>CP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Gum PA, Kotte-Marchant    K, Welsh PA, White J, Topol EJ. A prospective blinded determination of the natural    history of aspirin resistance among stable patients with cardiovascular disease.    J Am Coll Cardiol. 2003; 41: 961-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A prospective blinded determination of the natural history of aspirin resistance among stable patients with cardiovascular disease</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>961</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <volume>41</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gum</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kotte-Marchant</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Welsh</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>White</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Topol</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Mueller MR,    Salat A, Stangl P, Murabito M, Pulaki S, Boehm D, et al. Variable platelet response    to low dose ASA and the risk of limb deterioration in patients submitted to    peripheral arterial angioplasty. Thromb Haesmost. 1997; 78: 1003-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Variable platelet response to low dose ASA and the risk of limb deterioration in patients submitted to peripheral arterial angioplasty</article-title>
          <source>Thromb Haesmost</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>1003</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Mueller</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Salat</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stangl</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Murabito</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pulaki</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Boehm</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Snoep JD, Hovens    MM, Eikenboom JCJ, van der Bom JG, Huisman MV. Association of laboratory-defined    aspirin resistance with a higher risk of recurrent cardiovascular events. Arch    Intern Med. 2007; 167 (15): 1593-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Association of laboratory-defined aspirin resistance with a higher risk of recurrent cardiovascular events</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1593</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>15</issue>
          <volume>167</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Snoep</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hovens</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Eikenboom</surname>
              <given-names>JCJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>van der Bom</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huisman</surname>
              <given-names>MV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Krasopoulos    G, Brister SJ, Beattie WS, Elliot RF, Buchanan MR. Aspirin resistance and risk    of cardiovascular morbity: systematic review and mata-analysis. BMJ. 2008; 336:    195-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Aspirin resistance and risk of cardiovascular morbity: systematic review and mata-analysis</article-title>
          <source>BMJ</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>195</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <volume>336</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Krasopoulos</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brister</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beattie</surname>
              <given-names>WS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elliot</surname>
              <given-names>RF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Buchanan</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Clinical Update</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Aspirin resistance: fact or fiction?</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>A meta-analysis of clinical studies of patients with cardiovascular disease demonstrated that the use of aspirin was associated with a 22% decrease in death rates and relevant ischemic vascular events. However, clinical studies demonstrated that patients that regularly took aspirin presented recurrence of cardiovascular events. Such observation led to the question whether, in some patients, the aspirin was not effective in blocking platelet aggregation and these patients were called unresponsive to aspirin or aspirin-resistant. The clinical aspirin resistance is characterized as the occurrence of cardiovascular events in patients during treatment with aspirin, whereas the laboratory resistance is defined as the persistence of platelet aggregation, documented by laboratory test, in patients regularly taking aspirin. Patients that are aspirin-resistant presented, according to laboratory tests, on average 3.8 times more cardiovascular events when compared to non-resistant ones.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Aspirin</kwd>
        <kwd>drug resistance</kwd>
        <kwd>laboratory test</kwd>
        <kwd>platelet aggregation</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>CLINICAL UPDATE</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Aspirin resistance: fact or fiction?</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Dinaldo Cavalcanti de Oliveira<sup>I, II, III</sup>; Rogerio Ferreira Silva<sup>I</sup>; Diego Jantsk Silva<sup>I</sup>; Valter Correia de Lima<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital do Cora&#231;&#227;o - Associa&#231;&#227;o do Sanat&#243;rio S&#237;rio</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital S&#227;o Paulo - Universidade Federal de S&#227;o Paulo</p>
      <p><sup>III</sup>S&#227;o Paulo, SP; Hospital das Cl&#237;nicas - Universidade Federal de Pernambuco, Recife, PE - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p>A meta-analysis of clinical studies of patients with cardiovascular disease demonstrated that the use of aspirin was associated with a 22% decrease in death rates and relevant ischemic vascular events. However, clinical studies demonstrated that patients that regularly took aspirin presented recurrence of cardiovascular events. Such observation led to the question whether, in some patients, the aspirin was not effective in blocking platelet aggregation and these patients were called unresponsive to aspirin or aspirin-resistant.</p>
      <p> The clinical aspirin resistance is characterized as the occurrence of cardiovascular events in patients during treatment with aspirin, whereas the laboratory resistance is defined as the persistence of platelet aggregation, documented by laboratory test, in patients regularly taking aspirin. Patients that are aspirin-resistant presented, according to laboratory tests, on average 3.8 times more cardiovascular events when compared to non-resistant ones.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Aspirin; drug resistance; laboratory test; platelet aggregation.</p>
      <p>
        <bold>Platelet function</bold>
      </p>
      <p>In 1963, in the Journal of Physiology, Born and Cross<sup>1</sup> published a pioneer study on platelet aggregation. That was the consistent start of the study of platelet function in coagulation. Currently, this function is of great importance in the physiopathology of coronary syndromes<sup>2</sup>. Platelets adhere, activate and aggregate on a ruptured atherosclerotic plaque or on the damaged endothelium, significantly contributing to the formation of thrombi within the coronary arteries, which can be totally or partially obstructed<sup>3,4</sup>.</p>
      <p>Initially, the platelets adhere to the extracellular matrix and this adherence is mediated by glycoproteins Ib, V, IX, with the Von Willebrand factor as the major ligand. It is noteworthy the fact that glycoproteins VI and Ia, important collagen receptors, also have a relevant role in platelet adherence<sup>5</sup>.</p>
      <p>After the adherence, the ADP, thrombin, epinephrine and thromboxane A2 (TXA2) amplify the mechanism and recruit more circulating platelets, which contribute to the formation of the thrombus<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>At this moment, the platelets activate and secret several substances such as ADP, serotonin, fibrinogen, von Willebrand factor, fibronectin, growth factors (platelet-derived growth factors, alpha-growth factor, beta-growth factor), pro-coagulants (platelet factor 4 and factor V) and TXA2<sup>6</sup>.</p>
      <p>Another relevant event for the formation of the thrombus is platelet aggregation, that is, the binding of platelets. The final pathway for platelet aggregation is the glycoprotein IIb/IIIa receptor, which is also the main adherence receptor. The fibrinogen also has an important role in this process, considering that it stabilizes the platelet thrombus and functions as bridge between platelets<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>The vascular endothelium controls platelet reactivity through three main mechanisms: the arachidonic acid-prostacyclin pathway, the L-arginine nitric oxide and the endothelial ectoadenosine diphosphate (Ecto-ADPase)<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>Endothelial cells convert the arachidonic acid into prostacyclins through the action of cyclooxygenase 1 (COX1), cyclooxygenase 2 (COX 2) and prostacyclin synthetase. The prostacyclins inhibit platelet function, increasing the levels of intracellular cyclic adenosine monophosphate (cAMP)<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>The nitric oxide diffuses into the platelets and stimulates the production of guanosine monophosphate, causing a decreased intracellular calcium flow. Such calcium reduction modifies the conformation of the glycoprotein IIb/IIa, allowing the formation of fibrinogen bridges and platelet aggregation<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>The Ecto-ADPase limits the plasma level of nucleotides. The activity of this enzyme annuls the critical phase of recruitment of platelet reactivity, as it removes the nucleotides from the fluid environment<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Platelet antiaggregation</bold>
      </p>
      <p>The blocking of platelet aggregation is considered an effective strategy for the prevention and treatment of cardiovascular events caused by atherosclerotic disease<sup>7</sup>.</p>
      <p>The search for therapeutic strategies capable of blocking platelet aggregation in patients with atherosclerotic disease, with the objective of decreasing the occurrence of clinical events, has been the objective of several studies<sup>8-10</sup>.</p>
      <p>Due to the fact that aspirin inhibits cyclooxygenase 1, which prevents the formation of thromboxane A2, is considered an excellent platelet antiaggregant drug<sup>11</sup>.</p>
      <p>The effectiveness of aspirin in preventing cardiovascular events has been demonstrated by a meta-analysis that evaluated 287 studies with more than 200,000 patients and revealed a 22% decrease in deaths and vascular ischemic events in the group of patients taking aspirin, when compared to those who did not take the drug<sup>12</sup>.</p>
      <p>American, European and Brazilian guidelines recommend the use of acetylsalicylic acid (ASA) in the treatment of patients with atherosclerotic disease and as a measure of prevention of future events<sup>3,4,13,14</sup>.</p>
      <p>However, clinical studies have shown that patients who regularly took aspirin still presented cardiovascular events<sup>15,16</sup>. Such observation led to the question whether, in some patients, the aspirin was not effective in blocking platelet aggregation and these patients were called unresponsive to aspirin or aspirin-resistant.</p>
      <p>
        <bold>Aspirin resistance</bold>
      </p>
      <p>The observation of cardiovascular events in patients receiving aspirin represented the basis for the establishment of the concept of aspirin resistance, which can be clinical or laboratory resistance<sup>17,18</sup>.</p>
      <p>Although there is no consensus definition, the concept of clinical aspirin resistance refers to the occurrence of cardiovascular events in patients during treatment with aspirin, with a prevalence of 5% to 45%<sup>17</sup>, whereas laboratory resistance is defined as the persistence of platelet aggregation documented by laboratory assessment (in patients receiving aspirin regularly), with a prevalence of 5% to 60%<sup>18</sup>.</p>
      <p>There is no standard laboratory test that can be used as the ideal test to evaluate platelet antiaggregation determined by aspirin. The laboratory tests used to assess the aspirin action on platelets evaluate the function (<italic>in vivo</italic>) and platelet aggregation (<italic>ex vivo</italic>)<sup>19</sup>.</p>
      <p>The main tests used to evaluate aspirin action on platelet function are: urinary levels of TXB2, quantification of the expression of P-selectin and soluble P-selectin. The main tests that evaluate aspirin action on platelet aggregation are: optical platelet aggregation (OPA) test, platelet function analyzer (PFA), rapid verification of aspirin action (RVAA) and thromboelastogram<sup>18</sup>.</p>
      <p>The tests that assess aspirin action can be or not specific for COX1. The specific ones use arachidonic acid as a platelet aggregation stimulant or measure the metabolites of TBX2 (P-selectin) in urine or blood. The non-specific ones use collagen, ADP or epinephrine as platelet aggregation inducers<sup>19</sup>. The OPA test uses a blood sample in citrate, which is centrifuged and two types of plasma are obtained: one is platelet-rich and the other is platelet-poor. Subsequently, arachidonic acid (AA), ADP and collagen, which are platelet aggregation stimulants, are added. The aggregation is assessed through the comparative analysis of the change in color of the platelet-rich plasma.</p>
      <p>Aspirin resistance is considered when there is a change in color &gt; 20% with AA or &gt; 70% with ADP or collagen<sup>20</sup>.</p>
      <p>At the platelet function analyzer, whole blood goes through an orifice that contains a fine membrane coated by collagen and epinephrine. The time of the orifice occlusion, which occurs due to platelet aggregation, is used to evaluate platelet aggregation<sup>21</sup>. The rapid verification of aspirin action test consists in placing whole blood in a tube of which bottom contains a membrane coated by fibrinogen and AA. Platelet function is assessed through the binding of the platelets to fibrinogen and aspirin resistance is considered when there are more than 550 reaction units<sup>22</sup>.</p>
      <p>At the thromboelastogram, reptilase, factor VII, heparin and AA are added to whole blood. This test initially assesses the thromboelastogram of the intrinsic and extrinsic pathways and when there is any alteration (altered thrombus formation time), the fibrin thromboelastogram must be assessed. The abnormality of this thromboelastogram indicates a quantitative or qualitative platelet alteration<sup>23</sup>.</p>
      <p>The comparative analysis of the prevalence of aspirin resistance, according to these laboratory tests, showed conflicting results. In the ASPECT study<sup>24</sup>, there was no concordance regarding the prevalence of laboratory resistance to ASA when comparing the OPA test, PFA, RVAA, TXB2 and thromboelastogram. However, the study carried out by Karon et al<sup>25</sup> demonstrated good sensitivity and concordance between the OPA test, PFA, RVAA and TXB2 for the diagnosis of resistance.</p>
      <p>
        <bold>Inadequate platelet antiaggregation mechanisms in patients receiving aspirin</bold>
      </p>
      <p>There are clinical, pharmacodynamic, biological and genetic causes for inadequate platelet antiaggregation in patients receiving aspirin<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>It is known that, in spite of the prescription of ASA and the recommendations that the physicians give to their patients, a considerable number of these patients does not take the drug adequately, for either they take it irregularly or the patient is not adherent after some time of treatment<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>Smoking, according to some authors, would increase platelet activation, thus accentuating the formation of platelet thrombi. However, the scientific information does not consistently support such hypothesis<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>Regarding the pharmacodynamics of ASA, it is believed that in some patients, the antiaggregatory effect is dose-dependent; that the longer therapy duration decreases the antiaggregatory potency; and that non-steroidal anti-inflammatory agents attenuate the effect of aspirin on platelets in the long term<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>Some patients have TXA2 production induced by COX2, or from a new formation of COX1 from macrophages or endothelial cells. It is also possible that there is platelet activation through other pathways, such as: increased sensitivity to collagen, which also increases platelet adherence and failure in the inhibition of platelet activation mediated by catecholamines, or through mechanisms that are not mediated by TXA2<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>Some isoprostanes (similar to prostaglandins) are produced from the arachidonic acid or peroxidation of lipids and possibly have similar properties to TXA2, thus being capable of stimulating platelet aggregation<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>The increased expression in the CD40 ligand of the platelet membrane possibly represents a new platelet aggregation pathway and can be associated with the triggering of platelet aggregation in situations of vascular inflammation<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>Genetic mutations or polymorphisms of the COX1 genes and polymorphisms of the glycoproteins IIb/IIa codifying genes represent genetic mechanisms of ASA resistance<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Clinical impact of laboratory resistance to aspirin</bold>
      </p>
      <p>As mentioned before, although there is no ideal, standard and exclusive laboratory test to assess the ASA action on platelet aggregation, several studies have assesses the clinical implications of laboratory resistance to ASA, according to the available laboratory tests<sup>27-29</sup>.</p>
      <p>Snoep et al<sup>30</sup> carried out a meta-analysis that included 16 evaluation studies of the ASA action on platelet aggregation, according to laboratory tests and their clinical implications.</p>
      <p>The population of the studies, a total of 1,813 patients, was submitted to myocardial revascularization surgery (MRS) and percutaneous coronary intervention (PCI). This population had coronary artery disease or had suffered a cerebrovascular accident (CVA). The ASA dose varied from 80 to 1,500 mg and the clinical follow-up ranged from one day to 4 years.</p>
      <p>The prevalence of laboratory aspirin resistance was 27.4%. Patients who were ASA-resistant, when compared to non-resistant ones, presented 4.37 times more ischemic clinical events (CI = 2.19 - 8.73); 2.43 times (CI = 0.4 - 14.2) more reocclusion of the treated artery; 3.11 times (CI = 1.6 - 5.4) more myonecrosis; and 3.78 times (CI = 2.34 - 6.11) more clinical events.</p>
      <p>Krasopoulos et al<sup>31</sup> recently published a meta-analysis including 20 studies that evaluated ASA action on platelet aggregation, according to laboratory tests.</p>
      <p>A total of 2,930 patients were studied, who had been submitted to PCI and MRS or that had presented acute coronary syndrome, CVA or cardiovascular disease. ASA dose varied from 75 to 1,500 mg. The prevalence of laboratory aspirin resistance was 27.6%. Patients resistant to ASA, when compared to the non-resistant ones, presented 3.85 times (CI = 3.08 - 4.8) more cerebrovascular events ; 5.99 times (CI = 2.28 - 15.72) more deaths; and 4.06 times (CI = 2.96 - 5.56) more acute coronary syndrome. The sub-analysis of patients receiving ASA and clopidogrel showed that the ones resistant to ASA presented 4.12 times (CI = 2.87 - 5.92) more cardiovascular events than the non-resistant ones, that is, clopidogrel use did not attenuate the risks of clinical events in ASA-resistant patients. The prevalence of aspirin resistance was lower among men when compared to women and higher in patients with chronic kidney disease.</p>
      <p>These studies support the concept that, although there is no standard and exclusive method to diagnose laboratory aspirin resistance, patients who present this resistance, according to the laboratory test, present a higher risk of cardiovascular ischemic events (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Table 1</xref>), including death.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0e91-00024-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Conclusions</bold>
      </p>
      <p>It is an indisputable fact that some patients that take aspirin present the recurrence of cardiovascular events. These patients have been called aspirin-resistant or unresponsive and the mechanisms responsible for this resistance are multifactorial.</p>
      <p>There is no laboratory test considered to be ideal one for the assessment of the action of the acetylsalicylic acid on platelet aggregation. Additionally, there is no homogeneity regarding the tests used for the diagnosis of ASA resistance in studies with clinical outcomes.</p>
      <p>However, ASA-resistant patients, according to the currently available laboratory tests, present a higher occurrence of cardiovascular events, when compared to non-resistant ones.</p>
      <p>Further studies, with standardization of the laboratory tests used to test ASA resistance and the clinical outcomes and larger sample sizes will contribute to a better understanding of the aspirin-resistance phenomenon.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This study is not associated with any post-graduation program.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Resistencia a la aspirina: realidad o ficci&#243;n?</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>Un metan&#225;lisis de estudios cl&#237;nicos de pacientes con enfermedad cardiovascular demostr&#243; que el uso de aspirina estaba asociado a la reducci&#243;n de 22% de muertes y a eventos vasculares isqu&#233;micos relevantes. Entre tanto, estudios cl&#237;nicos revelaron que pacientes tomando regularmente aspirina presentaban recurrencia de eventos cardiovasculares. Tal constataci&#243;n llev&#243; a un cuestionamiento: si, en algunos pacientes, la aspirina no era eficaz en bloquear la agregaci&#243;n plaquetaria, siendo estos pacientes llamados de no responsivos o resistentes a la aspirina. Se concept&#250;a resistencia cl&#237;nica a la aspirina por la ocurrencia de eventos cardiovasculares en pacientes en la vigencia del tratamiento con aspirina, mientras que la resistencia de laboratorio es definida como la persistencia de la agregaci&#243;n plaquetaria, documentada por test de laboratorio, en pacientes tomando regularmente aspirina. Pacientes resistentes a la aspirina tuvieron, de acuerdo con tests de laboratorio, en media, 3,8 veces m&#225;s eventos cardiovasculares cuando fueron comparados a los no resistentes.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Aspirina, resistencia a medicamentos</kwd>
        <kwd>tests de laboratorio</kwd>
        <kwd>agregaci&#243;n plaquetaria</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ACTUALIZACI&#211;N CL&#205;NICA</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Resistencia a la aspirina: realidad o ficci&#243;n?</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Dinaldo Cavalcanti de Oliveira<sup>I, II, III</sup>; Rogerio Ferreira Silva<sup>I</sup>; Diego Jantsk Silva<sup>I</sup>; Valter Correia de Lima<sup>II</sup></bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p><sup>I</sup>Hospital do Cora&#231;&#227;o - Associa&#231;&#227;o do Sanat&#243;rio S&#237;rio, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>II</sup>Hospital S&#227;o Paulo - Universidade Federal de S&#227;o Paulo, S&#227;o Paulo, SP</p>
      <p><sup>III</sup>Hospital das Cl&#237;nicas - Universidade Federal de Pernambuco, Recife, PE - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Aspirina, resistencia a medicamentos, tests de laboratorio, agregaci&#243;n plaquetaria.</p>
      <p>Un metan&#225;lisis de estudios cl&#237;nicos de pacientes con enfermedad cardiovascular demostr&#243; que el uso de aspirina estaba asociado a la reducci&#243;n de 22% de muertes y a eventos vasculares isqu&#233;micos relevantes. Entre tanto, estudios cl&#237;nicos revelaron que pacientes tomando regularmente aspirina presentaban recurrencia de eventos cardiovasculares. Tal constataci&#243;n llev&#243; a un cuestionamiento: si, en algunos pacientes, la aspirina no era eficaz en bloquear la agregaci&#243;n plaquetaria, siendo estos pacientes llamados de no responsivos o resistentes a la aspirina.</p>
      <p>Se concept&#250;a resistencia cl&#237;nica a la aspirina por la ocurrencia de eventos cardiovasculares en pacientes en la vigencia del tratamiento con aspirina, mientras que la resistencia de laboratorio es definida como la persistencia de la agregaci&#243;n plaquetaria, documentada por test de laboratorio, en pacientes tomando regularmente aspirina. Pacientes resistentes a la aspirina tuvieron, de acuerdo con tests de laboratorio, en media, 3,8 veces m&#225;s eventos cardiovasculares cuando fueron comparados a los no resistentes.</p>
      <p>
        <bold>Funci&#243;n das plaquetas</bold>
      </p>
      <p>En el a&#241;o 1963, en el <italic>Journal of Physiology</italic>, de forma pionera, Born y Cross<sup>1</sup> publicaron un estudio sobre agregaci&#243;n plaquetaria. Se iniciaba, de forma consistente, el estudio de la funci&#243;n de las plaquetas en la coagulaci&#243;n. Actualmente, esa funci&#243;n es de gran importancia en la fisiopatolog&#237;a de los s&#237;ndromes coronarios<sup>2</sup>.</p>
      <p>Las plaquetas se adhieren, se activan y se agregan sobre una placa ateroscler&#243;tica rota, o sobre el endotelio afectado, contribuyendo de forma relevante para la formaci&#243;n de trombos en el interior de las arterias coronarias, lo que puede obstruir total o parcialmente estos vasos<sup>3,4</sup>.</p>
      <p>Inicialmente, las plaquetas se adhieren a la matriz extracelular, siendo esta adhesi&#243;n mediada por las glicoprote&#237;nas Ib, V, IX, teniendo el factor de Von Willebrand como mayor ligante. Es importante resaltar que las glicoprote&#237;nas VI y Ia, importantes receptores de col&#225;geno, tambi&#233;n tienen relevante papel en la adhesi&#243;n plaquetaria<sup>5</sup>.</p>
      <p>Despu&#233;s de la adhesi&#243;n, el ADP, la trombina, la epinefrina y el tromboxane A2 (TXA2) amplifican el mecanismo y reclutan m&#225;s plaquetas circulantes, que contribuyen a la formaci&#243;n del trombo<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>En ese momento, las plaquetas se activan y secretan una serie de sustancias, tales como: ADP, serotonina, fibrin&#243;geno, factor de von Willebrand, fibronectina, factores de crecimiento (factores de crecimiento derivados de las plaquetas, factor de crecimiento alfa, factor de crecimiento beta), procoagulantes (factor plaquetario 4 y factor V) y TXA2<sup>6</sup>.</p>
      <p>Otro evento relevante para formaci&#243;n del trombo es la agregaci&#243;n plaquetaria, o sea, la uni&#243;n de unas plaquetas a las otras. La v&#237;a final para la agregaci&#243;n plaquetaria es el receptor de la glicoprote&#237;na IIb/IIIa, que tambi&#233;n es el principal receptor para adhesi&#243;n. El fibrin&#243;geno, por estabilizar el trombo plaquetario y servir de puente entre las plaquetas, tambi&#233;n tiene importante participaci&#243;n en ese proceso<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>El endotelio vascular controla la reactividad plaquetaria por medio de tres mecanismos principales: la v&#237;a del &#225;cido aracd&#243;nico-prostaciclina, la de la L-arginina &#243;xido n&#237;trico y la de la endotelial ectoadenosina difosfato (Ecto-ADPasa)<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>C&#233;lulas endoteliales convierten el &#225;cido aracd&#243;nico en prostaciclinas por acci&#243;n de la cicloxigenasa 1 (COX1), cicloxigenasa 2 (COX2) y prostaciclina sintetasa. Las prostaciclinas inhiben la funci&#243;n plaquetaria, elevando los niveles de monofosfato de adenosina (AMP) c&#237;clico intracelular<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>El &#243;xido n&#237;trico, difundido dentro de las plaquetas, estimula la producci&#243;n de guanosina monofosfato, causando disminuci&#243;n del flujo de calcio intracelular. Tal reducci&#243;n del calcio modifica la conformaci&#243;n de la glicoprote&#237;na IIb/IIIa, permitiendo la formaci&#243;n de puentes de fibrin&#243;geno y la agregaci&#243;n plaquetaria<sup>5,6</sup>.</p>
      <p>La Ecto-ADPasa limita el nivel plasm&#225;tico de nucleot&#237;dos. La actividad de esa enzima anula la fase cr&#237;tica de reclutamiento de la reactividad plaquetaria, pues remueve los nucleot&#237;dos del ambiente fluido<sup>5</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Antiagregaci&#243;n plaquetaria</bold>
      </p>
      <p>El bloqueo de la agregaci&#243;n plaquetaria es considerado una estrategia eficaz en la prevenci&#243;n y en el tratamiento de eventos cardiovasculares decurrentes de la enfermedad ateroscler&#243;tica<sup>7</sup>.</p>
      <p>La b&#250;squeda por estrategias terap&#233;uticas capaces de bloquear la agregaci&#243;n plaquetaria en pacientes con enfermedad ateroscler&#243;tica, con el objetivo de disminuir la ocurrencia de eventos cl&#237;nicos, fue blanco de varios estudios<sup>8-10</sup>.</p>
      <p>La aspirina, por su inhibici&#243;n de la cicloxigenasa 1, que impide la formaci&#243;n del tromboxane A2, es considerada un excelente f&#225;rmaco antiagregante plaquetario<sup>11</sup>.</p>
      <p>La efectividad de la aspirina en la prevenci&#243;n de eventos cardiovasculares fue demostrada por un metan&#225;lisis que evalu&#243; 287 estudios, con m&#225;s de 200 mil pacientes, y revel&#243; una reducci&#243;n de 22% de &#243;bitos y eventos isqu&#233;micos vasculares en el grupo de pacientes tomando aspirina, cuando fueron comparados a los que no tomaban esta medicaci&#243;n<sup>12</sup>.</p>
      <p>Directrices americanas, europeas y brasile&#241;as recomiendan el uso del &#225;cido acetil salic&#237;lico (AAS) en el tratamiento de pacientes con enfermedad ateroscler&#243;tica y como medida de prevenci&#243;n de eventos futuros<sup>3,4,13,14</sup>.</p>
      <p>Entre tanto, estudios cl&#237;nicos revelaron que pacientes tomando regularmente aspirina presentaban eventos cardiovasculares<sup>15,16</sup>. Tal constataci&#243;n llev&#243; a un cuestionamiento: si, en algunos pacientes, la aspirina no era eficaz para bloquear la agregaci&#243;n plaquetaria, siendo estos pacientes denominados no responsivos o resistentes a la aspirina.</p>
      <p>
        <bold>Resistencia a la aspirina</bold>
      </p>
      <p>La constataci&#243;n de la ocurrencia de eventos cardiovasculares en pacientes tomando aspirina represent&#243; la base para el surgimiento del concepto de resistencia a la aspirina, resistencia esta que puede ser cl&#237;nica o de laboratorio<sup>17,18</sup>.</p>
      <p>Aunque no exista una definici&#243;n consensual, se considera resistencia cl&#237;nica a la aspirina la ocurrencia de eventos cardiovasculares en pacientes en la vigencia de tratamiento con aspirina, siendo su prevalencia de 5%-45%<sup>17</sup>, en cuanto la resistencia de laboratorio es definida como la persistencia de la agregaci&#243;n plaquetaria, documentada por test de laboratorio (en pacientes tomando regularmente aspirina), siendo su prevalencia de 5%-60%<sup>18</sup>.</p>
      <p>No existe un test de laboratorio est&#225;ndar, que pueda ser utilizado como test ideal para evaluaci&#243;n de la antiagregaci&#243;n plaquetaria determinada por la aspirina.</p>
      <p>Los tests de laboratorio utilizados para evaluaci&#243;n de la acci&#243;n de la aspirina en las plaquetas eval&#250;an la funci&#243;n (<italic>in vivo</italic>) y la agregaci&#243;n plaquetaria (<italic>ex vivo</italic>)<sup>19</sup>.</p>
      <p>Los principales tests de evaluaci&#243;n de la acci&#243;n de la aspirina sobre la funci&#243;n plaquetaria son: nivel urinario del TXB2, cuantificaci&#243;n de la expresi&#243;n de la P selectina y de la P selectina soluble. Los principales tests que eval&#250;an la acci&#243;n de la aspirina en la agregaci&#243;n plaquetaria son: test de evaluaci&#243;n &#243;ptica de la agregaci&#243;n plaquetaria (AOAP), analizador de la funci&#243;n plaquetaria (AFP), test de verificaci&#243;n r&#225;pida de la acci&#243;n de la aspirina (VRAA) y tromboelastograma<sup>18</sup>.</p>
      <p>Los tests que eval&#250;an la acci&#243;n de la aspirina pueden o no ser espec&#237;ficos para COX1. Los espec&#237;ficos usan el &#225;cido aracd&#243;nico como estimulador de la agregaci&#243;n plaquetaria, o dosan los metabolitos del TBX2 (P selectina) en la orina o en la sangre. Los no espec&#237;ficos utilizan el col&#225;geno, ADP o epinefrina como inductores de la agregaci&#243;n de las plaquetas<sup>19</sup>.</p>
      <p>En el test de evaluaci&#243;n &#243;tica de la agregaci&#243;n plaquetaria, una muestra de sangre en citrato es centrifugada y se obtienen dos plasmas: uno, rico en plaquetas, y otro, pobre. En seguida, son adicionados los estimulantes de la agregaci&#243;n plaquetaria &#225;cido aracd&#243;nico, ADP y col&#225;geno. A partir del an&#225;lisis comparativo de cambio de la coloraci&#243;n del plasma rico en plaquetas, se eval&#250;a la agregaci&#243;n.</p>
      <p>Se considera resistencia cuando ocurre un cambio de coloraci&#243;n &gt; 20% con AA, o &gt; 70% con ADP o col&#225;geno<sup>20</sup>.</p>
      <p>En el analizador de la funci&#243;n plaquetaria, la sangre total atraviesa un orificio que contiene una fina membrana revestida por col&#225;geno y epinefrina. El tiempo de oclusi&#243;n del orificio, que ocurre por agregaci&#243;n de las plaquetas, es usado para evaluaci&#243;n de la agregaci&#243;n plaquetaria<sup>21</sup>.</p>
      <p>En el test de verificaci&#243;n r&#225;pida de la acci&#243;n de la aspirina, la sangre total es colocada en un tubo, que contiene en su base una membrana revestida por fibrin&#243;geno y &#225;cido aracd&#243;nico. La funci&#243;n plaquetaria es evaluada por medio de la uni&#243;n de las plaquetas al fibrin&#243;geno, siendo considerada resistencia a la aspirina la ocurrencia de m&#225;s de 550 unidades de reacci&#243;n<sup>22</sup>.</p>
      <p>En el tromboelastograma, se adicionan a la sangre total reptilasa, factor VII, heparina y &#225;cido aracd&#243;nico. En ese examen, se eval&#250;a inicialmente el tromboelastograma de las v&#237;as intr&#237;nseca y extr&#237;nseca, siendo que, cuando est&#225;n alterados (tiempo de formaci&#243;n del co&#225;gulo alterado), el tromboelastograma de la fibrina debe ser evaluado. La anormalidad de ese tromboelastrograma indica alteraci&#243;n cuantitativa o cualitativa de las plaquetas<sup>23</sup>.</p>
      <p>El an&#225;lisis comparativo de la prevalencia de la resistencia a la aspirina, de acuerdo con esos tests de laboratorio, revel&#243; resultados conflictivos. En el estudio ASPECT<sup>24</sup>, no hubo concordancia en la prevalencia de resistencia de laboratorio al AAS, cuando se compar&#243; el AOAP, AFP, VRAA, TXB2 y tromboelastograma. Entre tanto, el estudio de Karon et al<sup>25</sup> demostr&#243; buena sensibilidad y concordancia entre AOAP, AFP, VRAA y TXB2 para el diagn&#243;stico de resistencia.</p>
      <p>
        <bold>Mecanismos de inadecuada antiagregaci&#243;n plaquetaria en pacientes tomando aspirina</bold>
      </p>
      <p>Las causas para una inadecuada antiagregaci&#243;n plaquetaria en pacientes tomando aspirina son cl&#237;nicas, farmacodin&#225;micas, biol&#243;gicas y gen&#233;ticas<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>Se sabe que, a despecho de la prescripci&#243;n del &#225;cido acetil salic&#237;lico y de las recomendaciones que los m&#233;dicos transmiten a sus pacientes, un n&#250;mero considerable de ellos no toma este f&#225;rmaco de manera adecuada, pues lo hace de forma irregular, o no es adherente despu&#233;s de alg&#250;n tiempo de uso<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>El tabaquismo, seg&#250;n algunos autores, aumentar&#237;a la activaci&#243;n plaquetaria, acentuando la formaci&#243;n de trombo plaquetario. Entre tanto, las informaciones cient&#237;ficas no apoyan consistentemente tal hip&#243;tesis<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>En cuanto a la farmacodin&#225;mica del AAS, se cree que, en ciertos pacientes, el efecto antiagregante sea dosis dependiente; que la mayor duraci&#243;n de la terapia reduzca la potencia antiagregante; y que los antiinflamatorios no hormonales aten&#250;en, a largo plazo, el efecto de la aspirina sobre las plaquetas<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>Algunos pacientes tienen generaci&#243;n de TXA2 inducido por COX2, o a partir de nueva formaci&#243;n de COX1 de los macr&#243;fagos o c&#233;lulas endoteliales. Es posible aun que ocurra activaci&#243;n plaquetaria por otras v&#237;as, tales como: aumento de la sensibilidad al col&#225;geno, lo que tambi&#233;n aumenta la adhesi&#243;n plaquetaria, y falla en la inhibici&#243;n de la activaci&#243;n plaquetaria mediada por las catecolaminas, o por mecanismos no mediados pelo TXA2<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>Ciertos isoprostanos (similares a las prostaglandinas) son producidos a partir de &#225;cido aracd&#243;nico o peroxidaci&#243;n de los lip&#237;dos y, posiblemente, tienen propiedades semejantes al TXA2, pudiendo, de esta forma, estimular la agregaci&#243;n plaquetaria<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>El aumento en la expresi&#243;n del ligante CD40 de la membrana plaquetaria, posiblemente, representa una nueva v&#237;a de la agregaci&#243;n plaquetaria y puede estar asociado al desencadenamiento de la agregaci&#243;n plaquetaria en situaciones de inflamaci&#243;n vascular<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>Mutaciones gen&#233;ticas o polimorfismos de los genes de la COX1 y polimorfismos del gene codificador de las glicoprote&#237;nas IIb/IIIa representan mecanismos gen&#233;ticos de la resistencia al AAS<sup>19,26</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Impacto cl&#237;nico de la resistencia de laboratorio a la aspirina</bold>
      </p>
      <p>Como ya mencionamos, aunque no haya un test de laboratorio ideal, est&#225;ndar y &#250;nico para evaluaci&#243;n de la acci&#243;n del AAS sobre la agregaci&#243;n plaquetaria, diversos estudios evaluaron las implicaciones cl&#237;nicas de la resistencia de laboratorio al AAS, de acuerdo con los tests de laboratorio disponibles<sup>27-29</sup>.</p>
      <p>Snoep et al<sup>30</sup> realizaron un metan&#225;lisis que incluy&#243; 16 estudios de evaluaci&#243;n de la acci&#243;n del AAS sobre la agregaci&#243;n plaquetaria, de acuerdo con tests de laboratorio, y sus desdoblamientos cl&#237;nicos.</p>
      <p>La poblaci&#243;n de los estudios, 1.813 pacientes, fue sometida a la cirug&#237;a de revascularizaci&#243;n del miocardio (CRM) e intervenci&#243;n coronaria percut&#225;nea (ICP). Esa poblaci&#243;n ten&#237;a enfermedad arterial coronaria o hab&#237;a sufrido accidente vascular encef&#225;lico (AVE). La dosis del AAS vari&#243; de 80-1.500 mg y el seguimiento cl&#237;nico de los pacientes fue de un d&#237;a a 4 a&#241;os.</p>
      <p>La prevalencia de la resistencia de laboratorio a la aspirina fue de 27,4%. Pacientes resistentes al AAS, cuando fueron comparados a no resistentes, tuvieron 4,37 veces (IC = 2,19 - 8,73) m&#225;s eventos cl&#237;nicos isqu&#233;micos; 2,43 (IC = 0,4 - 14,2) m&#225;s reoclusi&#243;n de la arteria tratada; 3,11 (IC = 1,6 - 5,4) m&#225;s mionecrosis; y 3,78 (IC = 2,34 - 6,11) m&#225;s eventos cl&#237;nicos.</p>
      <p>Krasopoulos et al<sup>31</sup> publicaron recientemente un metan&#225;lisis que incluy&#243; 20 estudios que evaluaron la acci&#243;n del AAS sobre la agregaci&#243;n plaquetaria, de acuerdo con tests de laboratorio.</p>
      <p>Fueron estudiados 2.930 pacientes, sometidos a la ICP y CRM o que presentaron s&#237;ndrome coronario agudo, AVE o enfermedad cardiovascular. La dosis del AAS vari&#243; de 75-1.500 mg.</p>
      <p>La prevalencia de la resistencia de laboratorio a la aspirina fue de 27,6%. Pacientes resistentes al AAS, cuando comparados a no resistentes, tuvieron 3,85 veces (IC = 3,08 - 4,8) m&#225;s eventos cerebrovasculares; 5,99 (IC = 2,28 - 15,72) m&#225;s muertes; y 4,06 (IC = 2,96 - 5,56) m&#225;s s&#237;ndrome coronario agudo. El suban&#225;lisis de pacientes tomando AAS y clopidogrel revel&#243; que los resistentes al AAS tuvieron 4,12 veces (IC = 2,87 - 5,92) m&#225;s eventos cardiovasculares que los no resistentes, o sea, el clopidogrel no atenu&#243; los riesgos de eventos cl&#237;nicos en pacientes resistentes al AAS. La prevalencia de resistencia a la aspirina fue menor en los hombres cuando fueron comparados a las mujeres, y mayor en los pacientes con enfermedad renal cr&#243;nica.</p>
      <p>Esos estudios apoyan el concepto de que, aunque no exista un m&#233;todo est&#225;ndar y &#250;nico utilizado para diagnosticar resistencia de laboratorio a la aspirina, pacientes que tienen tal resistencia, de acuerdo con tests de laboratorio, presentan riesgo m&#225;s elevado de eventos isqu&#233;micos cardiovasculares (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>), incluyendo muerte.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0e91-00024-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Conclusiones</bold>
      </p>
      <p>Es hecho incontestado que determinados pacientes tomando aspirina presentan recurrencia de eventos cardiovasculares.</p>
      <p>Esos pacientes han sido llamados resistentes o no responsivos a la aspirina, siendo multifactoriales los mecanismos responsables por esta resistencia.</p>
      <p>No existe un test de laboratorio aceptado como ideal para evaluaci&#243;n de la acci&#243;n del &#225;cido acetil salic&#237;lico sobre la agregaci&#243;n plaquetaria. Tampoco existi&#243; uniformidad en los tests usados para el diagn&#243;stico de la resistencia al AAS en estudios con desenlaces cl&#237;nicos.</p>
      <p>Entre tanto, pacientes que son resistentes al AAS, de acuerdo con los tests de laboratorio disponibles para uso, tienen mayor ocurrencia de eventos cardiovasculares, cuando son comparados a los no resistentes.</p>
      <p>Estudios futuros, con estandarizaci&#243;n de los tests de laboratorio utilizados y de los desenlaces cl&#237;nicos y mayor n&#250;mero de pacientes, contribuir&#225;n a un mejor conocimiento del fen&#243;meno de la resistencia a la aspirina.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiamiento externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>No hay vinculaci&#243;n de este estudio a programas de post grado.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
