<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">5Qmxh89WxmpDKzwFj4fktJj</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001300015</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500315</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000110</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Quimiossensibilidade durante exerc&#237;cio na insufici&#234;ncia card&#237;aca: respostas ventilat&#243;rias, cronotr&#243;picas e neurohormonais</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Moura</surname>
            <given-names>L&#237;dia Zytynski</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Guimar&#227;es</surname>
            <given-names>Guilherme Veiga</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pires</surname>
            <given-names>Philippe Vieira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Cruz</surname>
            <given-names>F&#225;tima</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Stopa</surname>
            <given-names>Gabriela</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Bocchi</surname>
            <given-names>Edimar Alcides</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Paulo</named-content>
          <named-content content-type="state">S&#227;o Paulo</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade de S&#227;o Paulo</institution>
        <institution content-type="orgdiv1">Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital de Cl&#237;nicas </institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>381</fpage>
      <lpage>391</lpage>
      <history>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>03</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>29</day>
          <month>04</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>23</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) est&#225; associada com aumento da quimio-sensibilidade perif&#233;rica e central em repouso, que pode estar correlacionada com um aumento na resposta ventilat&#243;ria durante exerc&#237;cio. Entretanto, SUS sensibilidade na IC durante o exerc&#237;cio ainda n&#227;o foi reportada. OBJETIVO: Testar se o est&#237;mulo dos quimiorreceptores centrais e perif&#233;ricos em pacientes com IC pode modular respostas ventilat&#243;rias, cronotr&#243;picas e neurohormonais durante exerc&#237;cio subm&#225;ximo. M&#201;TODOS: Investigamos a quimio-sensibilidade central e perif&#233;rica em 15 pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) e 7 controles normais (C), comparando a resposta durante 3 testes de caminhada de 6 minutos (TC6M), realizado em esteira ergom&#233;trica com: ar ambiente, em hip&#243;xia e em hipercapnia (em ordem rand&#244;mica). RESULTADOS: FR em ar ambiente nos grupos C e IC foi 17&#177;2 e 22&#177;2 (p&lt;,0001); em hip&#243;xia, foi 17&#177;1 e 23&#177;2 (p&lt;,02); com CO25% foi 20&#177;2 e 22&#177;5 (p&lt;,02). Volume tidal (VT) ou corrente em ar ambiente foi 1,25&#177;0,17 e 1,08&#177;0,19 (p&lt;,01); em hip&#243;xia 1,65&#177;0,34 e 1,2&#177;0,2(p&lt;,0001); com CO25% 1,55&#177;0,46 e 1,29&#177;0,39 (p&lt;,0001). Em repouso, o aumento na IC foi maior para VE (C 33&#177;40%, IC 62&#177;94%, p&lt;,01), FC(C 7&#177;10%, IC 10&#177;10%, p&lt;0,05) em repouso. Durante a hip&#243;xia, o aumento durante o exerc&#237;cio na IC foi maior para FR (C 1&#177;4, IC 11&#177;6,p&lt;,05), FC (C 12&#177;2, IC 14&#177;3, p&lt;,05), VE/VO2 (C -4&#177;18%, IC 24&#177;21%, p&lt;,01), FC/VO2 (C -26&#177;11%, IC 11&#177;5%, p&lt;,01), VE/DC (C 36&#177;10%, 46&#177;14, p&lt;,05% ) and FC/DC (C 18&#177;8%, HF 29&#177;11, p&lt;,01). Durante exerc&#237;cio em hip&#243;xia no grupo IC, o NO diminuiu e os n&#237;veis de IL-6 e aldosterona aumentaram. Os n&#237;veis neurohormonais permaneceram inalterados no grupo C. CONCLUS&#195;O: A quimio-sensibilidade central e a perif&#233;rica durante o exerc&#237;cio est&#227;o aumentadas na IC e podem modular padr&#245;es respirat&#243;rios, cronotr&#243;picos card&#237;acos e atividade neurohormonal durante exerc&#237;cio.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Insufici&#234;ncia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>exerc&#237;cio</kwd>
        <kwd>cardiomiopatias</kwd>
        <kwd>&#243;xido n&#237;trico</kwd>
        <kwd>Norepinefrina</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>13</day>
        <month>08</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGOS ORIGINAIS </p>
    <p> INSUFICI&#202;NCIA CARD&#205;ACA</p>
    <p>
      <bold>Quimiossensibilidade durante exerc&#237;cio na insufici&#234;ncia card&#237;aca: respostas ventilat&#243;rias, cronotr&#243;picas e neurohormonais</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>L&#237;dia Zytynski Moura; Guilherme Veiga Guimar&#227;es; Philippe Vieira Pires; F&#225;tima Cruz; Gabriela Stopa; Edimar Alcides Bocchi</bold>
    </p>
    <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital de Cl&#237;nicas/FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) est&#225; associada com aumento da quimio-sensibilidade perif&#233;rica e central em repouso, que pode estar correlacionada com um aumento na resposta ventilat&#243;ria durante exerc&#237;cio. Entretanto, SUS sensibilidade na IC durante o exerc&#237;cio ainda n&#227;o foi reportada. </p>
    <p><bold>OBJETIVO: </bold>Testar se o est&#237;mulo dos quimiorreceptores centrais e perif&#233;ricos em pacientes com IC pode modular respostas ventilat&#243;rias, cronotr&#243;picas e neurohormonais durante exerc&#237;cio subm&#225;ximo. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS: </bold>Investigamos a quimio-sensibilidade central e perif&#233;rica em 15 pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC) e 7 controles normais (C), comparando a resposta durante 3 testes de caminhada de 6 minutos (TC6M), realizado em esteira ergom&#233;trica com: ar ambiente, em hip&#243;xia e em hipercapnia (em ordem rand&#244;mica). </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> FR em ar ambiente nos grupos C e IC foi 17&#177;2 e 22&#177;2 (p&lt;,0001); em hip&#243;xia, foi 17&#177;1 e 23&#177;2 (p&lt;,02); com CO25% foi 20&#177;2 e 22&#177;5 (p&lt;,02). Volume tidal (VT) ou corrente em ar ambiente foi 1,25&#177;0,17 e 1,08&#177;0,19 (p&lt;,01); em hip&#243;xia 1,65&#177;0,34 e 1,2&#177;0,2(p&lt;,0001); com CO25% 1,55&#177;0,46 e 1,29&#177;0,39 (p&lt;,0001). Em repouso, o aumento na IC foi maior para VE (C 33&#177;40%, IC 62&#177;94%, p&lt;,01), FC(C 7&#177;10%, IC 10&#177;10%, p&lt;0,05) em repouso. Durante a hip&#243;xia, o aumento durante o exerc&#237;cio na IC foi maior para FR (C 1&#177;4, IC 11&#177;6,p&lt;,05), FC (C 12&#177;2, IC 14&#177;3, p&lt;,05), VE/VO<sub>2</sub> (C -4&#177;18%, IC 24&#177;21%, p&lt;,01), FC/VO<sub>2</sub> (C -26&#177;11%, IC 11&#177;5%, p&lt;,01), VE/DC (C 36&#177;10%, 46&#177;14, p&lt;,05% ) and FC/DC (C 18&#177;8%, HF 29&#177;11, p&lt;,01). Durante exerc&#237;cio em hip&#243;xia no grupo IC, o NO diminuiu e os n&#237;veis de IL-6 e aldosterona aumentaram. Os n&#237;veis neurohormonais permaneceram inalterados no grupo C. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O: </bold>A quimio-sensibilidade central e a perif&#233;rica durante o exerc&#237;cio est&#227;o aumentadas na IC e podem modular padr&#245;es respirat&#243;rios, cronotr&#243;picos card&#237;acos e atividade neurohormonal durante exerc&#237;cio.</p>
    <p><bold>Palavras-chave: </bold>Insufici&#234;ncia card&#237;aca, exerc&#237;cio, cardiomiopatias, &#243;xido n&#237;trico, Norepinefrina.</p>
    <p>
      <bold>Abrevia&#231;&#245;es n&#227;o-padronizadas</bold>
    </p>
    <p>O<sub>2</sub>% - porcentagem de oxig&#234;nio; hip&#243;xia - teste hip&#243;xico isoc&#225;pnico usando O<sub>2</sub>% inspirado a 14%; hipercapnia - teste hiper&#243;xico hiperc&#225;pnico usando CO<sub>2 </sub>inspirado a 5% e O<sub>2</sub> 95%; PetCO<sub>2</sub> - press&#227;o expirat&#243;ria final de CO<sub>2</sub>; FR - frequ&#234;ncia respirat&#243;ria (rpm); VT - volume tidal (ou corrente) (l); VO<sub>2</sub> - consumo de O<sub>2</sub> (ml/kg); inclina&#231;&#227;o VE/VCO<sub>2</sub> - coeficiente de regress&#227;o da regress&#227;o linear entre a ventila&#231;&#227;o e o VCO<sub>2</sub>; FC - frequ&#234;ncia card&#237;aca (bpm); BNP - pept&#237;deo natriur&#233;tico tipo B; DC - dist&#226;ncia caminhada (milhas); TC6M - teste de caminhada de 6 min; VA - valores absolutos; ICNC - grupo de pacientes com IC que n&#227;o completou o protocolo de hip&#243;xia; ? - diferen&#231;a calculada entre o teste de ar ambiente e hip&#243;xia ou hipercapnia.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Quimiorreceptores perif&#233;ricos s&#227;o considerados como tendo um papel importante na regula&#231;&#227;o da ventila&#231;&#227;o durante exerc&#237;cio<sup>1</sup>. Al&#233;m disso, os quimiorreceptores centrais exercem influ&#234;ncia sobre a ventila&#231;&#227;o pulmonar, frequ&#234;ncia card&#237;aca, press&#227;o arterial e atividade simp&#225;tica<sup>2</sup>.</p>
    <p>Muitos estudos tem sugerido a exist&#234;ncia de alta quimio-sensibilidade em pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca (IC), com consequente piora na ventila&#231;&#227;o e altera&#231;&#245;es nos padr&#245;es respirat&#243;rios<sup>3-5</sup>. Entretanto, a grande maioria dos estudos sobre os mecanismos da dispneia e o quimioreflexo foi realizada utilizando a sensibiliza&#231;&#227;o com gases de quimiorreceptores em repouso<sup>3-6</sup>. De fato, poucos estudos foram realizados com sensibiliza&#231;&#227;o de quimiorreceptores perif&#233;ricos por hip&#243;xia durante exerc&#237;cio e apenas em indiv&#237;duos saud&#225;veis. </p>
    <p>O presente estudo testou a hip&#243;tese original de que a estimula&#231;&#227;o dos quimiorreceptores centrais e perif&#233;ricos em pacientes com IC poderia modular respostas ventilat&#243;rias, cronotr&#243;picas, de &#243;xido n&#237;trico, press&#227;o arterial sist&#234;mica e neurohormonais durante exerc&#237;cio subm&#225;ximo. </p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Pacientes</bold>
    </p>
    <p>Estudamos 22 indiv&#237;duos divididos em 2 grupos: Grupo Insufici&#234;ncia Card&#237;aca (IC) com 15 pacientes e Grupo Controle (C) com 7 pacientes. Os crit&#233;rios de inclus&#227;o foram classe funcional I ou II (NYHA), pelo menos 21 anos de idade, presen&#231;a de sintomas e/ou disfun&#231;&#227;o ventricular por pelo menos 6 meses, tratamento m&#233;dico otimizado e estado cl&#237;nico est&#225;vel por pelo menos 3 meses. Os crit&#233;rios de exclus&#227;o foram cardiomiopatia isqu&#234;mica, hipertens&#227;o arterial n&#227;o-controlada, doen&#231;a pulmonar obstrutiva, diabetes e/ou outras endocrinopatias, marcapasso card&#237;aco, doen&#231;as hep&#225;ticas, n&#237;veis de creatinina s&#233;rica <underline>&gt;</underline> 2,5 mg/dl, AVC nos &#250;ltimos seis meses, limita&#231;&#245;es osteomusculares, caquexia card&#237;aca, doen&#231;a valvular prim&#225;ria, cardiomiopatia chag&#225;sica, restritiva ou hipertr&#243;fica, pericardite constritiva e hipertens&#227;o arterial pulmonar prim&#225;ria. O grupo Controle incluiu indiv&#237;duos de 21 anos de idade ou mais, clinicamente assintom&#225;ticos, sem hist&#243;ria de doen&#231;a card&#237;aca, sem altera&#231;&#245;es no exame f&#237;sico ou exames laboratoriais complementares. Todos os indiv&#237;duos deram seu consentimento informado para participar do estudo, que foi aprovado pelo comit&#234; de &#233;tica institucional. </p>
    <p>
      <bold>Desenho do estudo</bold>
    </p>
    <p>O estudo foi prospectivo, randomizado, caso-controlado e cego para os pacientes do grupo IC e indiv&#237;duos do grupo C. Antes da inclus&#227;o, todos os participantes foram submetidos &#224; avalia&#231;&#227;o inicial cl&#237;nica e laboratorial, que incluiu um ecocardiograma transtor&#225;cico, cintilografia mioc&#225;rdica, eletrocardiograma (ECG) e teste cardiopulmonar.</p>
    <p>
      <bold>O teste de caminhada de 6 minutos (TC6M)</bold>
    </p>
    <p>Medimos a press&#227;o arterial sist&#243;lica (PAS) e diast&#243;lica (DAP) antes de cada teste de exerc&#237;cio, no &#250;ltimo minuto e no 1&#186; minuto da recupera&#231;&#227;o. O ECG foi monitorado de forma cont&#237;nua. A ventila&#231;&#227;o pulmonar e os dados de trocas gasosas foram determinados com base respira&#231;&#227;o-a-respira&#231;&#227;o em um sistema computadorizado (modelo V<sub>max</sub> 229 Sensormedics).</p>
    <p>O TC6M foi realizado em uma esteira program&#225;vel sem inclina&#231;&#227;o com a velocidade programada pelo paciente (Series 2000, Marquette Electronics) pelo menos 2 horas ap&#243;s uma refei&#231;&#227;o leve e com temperatura ambiente controlada (21&#176;C a 23&#176;C). Os pacientes foram orientados a caminhar de acordo com a escala de Borg, com n&#237;vel de esfor&#231;o variando de leve a moderadamente &#225;rduo, de 11 to 13<sup>7</sup>. O TC6M associado com a escala de Borg parece ser uma medida precisa das limita&#231;&#245;es de um grupo com IC e tem sido correlacionado com os esfor&#231;os di&#225;rios do individuo<sup>8,9</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Protocolo de quimiossensibiliza&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Pelo protocolo, os tr&#234;s TC6M foram realizados no mesmo dia nas seguintes condi&#231;&#245;es: inala&#231;&#227;o de ar comprimido (O<sub>2</sub> 20%) para o teste de ar ambiente, teste hip&#243;xico em hip&#243;xia (O<sub>2</sub> 14%) e nitrog&#234;nio balanceado a 86%, e teste hiperc&#225;pnico com CO<sub>2 </sub>5% e O<sub>2 </sub>95% (para bloquear quimiorreceptores perif&#233;ricos). Os tr&#234;s testes foram conduzidos em ordem rand&#244;mica com intervalos de 20 minutos entre eles. </p>
    <p>O sistema usado para inala&#231;&#227;o foi um sistema de ventila&#231;&#227;o mec&#226;nica modelo Smart, marca Takaoka, em modo espont&#226;neo, que foi adaptado atrav&#233;s de um cotovelo de borracha anexado &#224; v&#225;lvula do ergoespir&#244;metro e que recebeu a mistura gasosa. A an&#225;lise do teste de hipercapnia foi realizada utilizando dados do ventilador respirat&#243;rio mec&#226;nico sem avalia&#231;&#227;o do g&#225;s exalado devido &#224; impossibilidade de avaliar adequadamente o sistema ergoespirom&#233;trico na presen&#231;a de altas concentra&#231;&#245;es de CO<sub>2</sub>. Amostras de sangue foram colhidas nas condi&#231;&#245;es basais e no &#250;ltimo minuto de exerc&#237;cio. Foram medidos: catecolamina (ensaio cromatogr&#225;fico)<sup>10</sup>, BNP (Biosite)<sup>11</sup>, aldosterona (radioimunoensaio)<sup>12</sup>, interleucina-6 (kit Immulite IL-6 (DPC))<sup>13</sup>, e oxido n&#237;trico (NOx, Nitric Oxide Colorimetric Assay Kit, BioVision, Mountain View, CA, EUA).</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>As vari&#225;veis s&#227;o expressas como m&#233;dias &#177; 1DP. Os dados foram analisados usando o teste de Newman-Keuls pareado. O n&#237;vel de signific&#226;ncia foi estabelecido como p <underline>&lt;</underline> 0,05.</p>
    <p>Para comparar entre o teste de ar ambiente e hip&#243;xia ou hipercapnia, calculamos a diferen&#231;a ou delta em % (&#916;) usando a equa&#231;&#227;o &#916;:(((dados de hip&#243;xia ou hipercapnia)-teste de ar ambiente)/teste de ar ambiente))x100.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Onze pacientes do grupo IC completaram o protocolo e 4 pacientes n&#227;o completaram o protocolo de hip&#243;xia (grupo ICNC) (<xref ref-type="table" rid="tab01">Tabela 1</xref>). Todos os indiv&#237;duos inspiraram uma fra&#231;&#227;o de oxig&#234;nio de aproximadamente 14%, com concomitante redu&#231;&#227;o na satura&#231;&#227;o da porcentagem de O<sub>2</sub> perif&#233;rico com constante PetCO<sub>2</sub> sem a necessidade de suplementa&#231;&#227;o de CO<sub>2</sub>.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Resposta hip&#243;xica isoc&#225;pnica em repouso pr&#233;-exerc&#237;cio em compara&#231;&#227;o com o teste de ar ambiente (</bold>
      <xref ref-type="fig" rid="fig01">Figura 1</xref>
      <bold>) </bold>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Em repouso, ambos os grupos aumentaram a ventila&#231;&#227;o secund&#225;ria ao aumento na frequ&#234;ncia respirat&#243;ria e volume tidal (corrente). O grupo IC apresentou uma resposta ventilat&#243;ria aguda, caracterizada pela maior eleva&#231;&#227;o na ventila&#231;&#227;o. Entretanto, o aumento na frequ&#234;ncia respirat&#243;ria foi maior no grupo C, enquanto o aumento no volume tidal foi maior no grupo IC. O grupo C apresentou aumento da ventila&#231;&#227;o com maior participa&#231;&#227;o da frequ&#234;ncia respirat&#243;ria do que do volume tidal; entretanto, o grupo IC apresentou aumento da ventila&#231;&#227;o com igual contribui&#231;&#227;o do volume tidal e frequ&#234;ncia respirat&#243;ria.</p>
    <p>Ambos os grupos demonstraram um decl&#237;nio pronunciado (p &lt; 0,02) e equivalente no espa&#231;o morto estimado. O grupo C apresentou maior eleva&#231;&#227;o no consumo de oxig&#234;nio (VO<sub>2</sub>) do que o grupo IC. O grupo IC apresentou um maior aumento no DFC do que o grupo C. A raz&#227;o entre a Ventila&#231;&#227;o/VO<sub>2</sub> no grupo IC foi maior durante a hip&#243;xia (5,03 &#177; 1) do que no teste de ar ambiente (3,13 &#177; 0,36; p&lt;0,05). O grupo C n&#227;o apresentou varia&#231;&#227;o significante entre o teste de ar ambiente/hip&#243;xia. A raz&#227;o entre a FC/VO<sub>2</sub> foi igual durante o teste de ar ambiente e hip&#243;xia nos dois grupos. </p>
    <p><bold>Teste de exerc&#237;cio hip&#243;xico isoc&#225;pnico em compara&#231;&#227;o com o teste de ar ambiente (</bold><xref ref-type="table" rid="tab02">Tabela 2</xref><bold>) (</bold><xref ref-type="fig" rid="fig01">Figuras 1,</xref><xref ref-type="fig" rid="fig02">2</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig03">3</xref><bold>)</bold></p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf03.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Ambos os grupos apresentaram um aumento na ventila&#231;&#227;o durante o exerc&#237;cio. Entretanto, o volume tidal aumentou de forma mais pronunciada no grupo C do que grupo IC, em contraste com a FR, a qual aumentou mais no grupo IC. Ambos os grupos apresentaram um decl&#237;nio equivalente no espa&#231;o morto estimado com concomitante aumento em VO<sub>2</sub>. Os grupos IC e C apresentaram um aumento mais significante na FC (p&lt;0,006); entretanto, o grupo IC apresentou maior eleva&#231;&#227;o no DFC do que o grupo C. </p>
    <p>Ambos os grupos apresentaram os menores valores de press&#227;o arterial (PA) no final do exerc&#237;cio e recupera&#231;&#227;o e aumento da rela&#231;&#227;o Ventila&#231;&#227;o/VCO<sub>2</sub>. A dist&#226;ncia caminhada estava reduzida especialmente no grupo IC. O grupo IC tamb&#233;m apresentou valores mais altos das raz&#245;es Ventila&#231;&#227;o/VO<sub>2 </sub>e FC/VO<sub>2</sub> do que O<sub>2</sub> 20%. Os participantes do grupo C n&#227;o apresentaram mudan&#231;as significantes na raz&#227;o Ventila&#231;&#227;o/VO<sub>2 </sub>entre eles, enquanto a raz&#227;o FC/VO<sub>2</sub> era maior no teste de ar ambiente. Ambos os grupos apresentaram aumento nas raz&#245;es Ventila&#231;&#227;o/dist&#226;ncia caminhada e FC/ dist&#226;ncia caminhada. Ao comparar o D (teste de ar ambiente/hip&#243;xia) entre os dois grupos, todas as raz&#245;es eram significantemente mais altas no grupo IC. </p>
    <p>
      <bold>Resposta ao teste hiper&#243;xico hiperc&#225;pnico (hipercapnia) em repouso em compara&#231;&#227;o com o teste de ar ambiente </bold>
    </p>
    <p>Em hipercapnia, ambos os grupos apresentaram valores menores de Ventila&#231;&#227;o, o que no grupo C foi devido principalmente ao decr&#233;scimo no volume tidal a despeito da alta FR, mas no grupo IC, estava associado &#224; redu&#231;&#227;o no volume tidal e FR.</p>
    <p><bold>Resposta ao teste de exerc&#237;cio hiper&#243;xico hiperc&#225;pnico (hipercapnia) em compara&#231;&#227;o com o teste de ar ambiente (</bold><xref ref-type="fig" rid="fig04">Figuras 4</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig05">5</xref><bold>)</bold></p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig04">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf04.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig05">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf05.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Os grupos IC e C apresentaram maior eleva&#231;&#227;o na Ventila&#231;&#227;o, sem diferen&#231;a significante entre eles. Durante o exerc&#237;cio, ambos os grupos aumentaram o &#916;FR e &#916;volume tidal (p&lt;0,02), sem maior e significante aumento (p&lt;0,01) no grupo C quando comparado ao grupo IC (<xref ref-type="fig" rid="fig05">Figuras 5</xref>,6). Nenhum dos dois grupos apresentou altera&#231;&#245;es significantes na PA e dist&#226;ncia caminhada. Ambos os grupos apresentaram um aumento n&#227;o estatisticamente significante na FC ao exerc&#237;cio. Os grupos IC e C apresentaram uma eleva&#231;&#227;o aguda na FC no primeiro minuto de exerc&#237;cio, que foi maior em resposta &#224; hip&#243;xia. Ambos os grupos apresentaram aumento na rela&#231;&#227;o Ventila&#231;&#227;o/dist&#226;ncia caminhada sem altera&#231;&#245;es na rela&#231;&#227;o FC/dist&#226;ncia caminhada. Ao comparar o D(teste de ar ambiente/hipercapnia) das raz&#245;es Ventila&#231;&#227;o/dist&#226;ncia caminhada e FC/ dist&#226;ncia caminhada, elas eram maiores no grupo IC do que no grupo C. </p>
    <p>
      <bold>Marcadores neurohormonais durante hip&#243;xia e hipercapnia em compara&#231;&#227;o com o teste de ar ambiente</bold>
    </p>
    <p>O grupo C n&#227;o apresentou altera&#231;&#245;es nos n&#237;veis de BNP, aldosterona, IL-6 e oxido n&#237;trico em hipercapnia e hip&#243;xia, mas apresentou uma tend&#234;ncia ao aumento nos n&#237;veis de catecolaminas durante a hip&#243;xia (<xref ref-type="table" rid="tab03">Tabela 3</xref>). O grupo IC apresentou um maior aumento nos n&#237;veis de catecolaminas e aldosterona no teste de ar ambiente, em compara&#231;&#227;o ao grupo C. Durante a hip&#243;xia, o grupo IC apresentou um significante decr&#233;scimo nos n&#237;veis de NO com concomitante eleva&#231;&#227;o nos n&#237;veis de IL-6 e aldosterona. No teste de hipercapnia, o grupo IC apresentou aumento nos n&#237;veis de catecolamina e NO. O grupo IC tamb&#233;m apresentou aumento nos n&#237;veis de BNP durante o teste de ar ambiente; entretanto, em hip&#243;xia e hipercapnia, os n&#237;veis de BNP apresentaram uma redu&#231;&#227;o, mas nenhuma dessas altera&#231;&#245;es apresentou signific&#226;ncia estat&#237;stica. </p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab03">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Hip&#243;xia isoc&#225;pnica - protocolo n&#227;o conclu&#237;do</bold>
    </p>
    <p>Os sintomas mais comuns associados com a interrup&#231;&#227;o do protocolo foram dispneia (3), tontura (4), pr&#233;-s&#237;ncope (4) e "escurecimento" da vis&#227;o (4), mas nenhum necessitou de interven&#231;&#227;o mais espec&#237;fica. Um paciente interrompeu o protocolo no primeiro minuto, um no segundo e dois no terceiro minuto do exerc&#237;cio. Ao comparar o grupo IC com o grupo ICNC nos quatro minutos iniciais do protocolo de hip&#243;xia, observamos que o aumento na Ventila&#231;&#227;o foi maior no grupo ICNC (HFNC 29,8&#177;9,5 l/min <italic>versus</italic> grupo IC 25,6&#177;5,1 l/min). Em rela&#231;&#227;o ao &#916;teste de ar ambiente/hip&#243;xia, a Ventila&#231;&#227;o em repouso do grupo ICNC n&#227;o diminuiu, mas durante o exerc&#237;cio, apresentou um aumentou importante, similar &#224; resposta ventilat&#243;ria aguda, seguida por um decr&#233;scimo importante. O grupo ICNC apresentou maior FR (ICNC: 23&#177;2,4 i/min <italic>versus</italic> grupo IC: 21,4&#177;2,23 i/min, p&lt;0,01) e volume tidal (ICNC: 1,33&#177;0,26 l/min e grupo IC:1,14&#177;0,25 l/min p&lt;0,04). O grupo ICNC apresentou maior aumento de VO<sub>2</sub> quando comparado ao grupo IC nos tr&#234;s primeiros minutos do exerc&#237;cio, com m&#233;dia de 10,40&#177;5,7 para o grupo ICNC e 8,2&#177;4,3 para o grupo IC (p&lt;0,05), com um pico no 1&#176; minuto seguido de um decl&#237;nio a um n&#237;vel menor do que no teste de ar ambiente. O grupo ICNC apresentou de forma geral, uma maior FC (106&#177;15,31) do que o grupo IC (91,47&#177;12,10; p&lt;0,02), e antes da interrup&#231;&#227;o, apresentaram uma eleva&#231;&#227;o aguda na FC, seguida por um decl&#237;nio a um n&#237;vel mais baixo do que no teste de ar ambiente. </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A quimiossensibilidade central e perif&#233;rica no exerc&#237;cio est&#225; aumentada no grupo IC e pode modular o padr&#227;o respirat&#243;rio, cronotropismo card&#237;aco e atividade neurohormonal durante o exerc&#237;cio f&#237;sico. A resposta ventilat&#243;ria &#224; estimula&#231;&#227;o dos quimiorreceptores perif&#233;ricos durante o exerc&#237;cio no grupo IC est&#225; associada &#224; exacerba&#231;&#227;o da altera&#231;&#227;o no padr&#227;o respirat&#243;rio com um aumento mais proporcional na FR. </p>
    <p>
      <bold>Hip&#243;xia isoc&#225;pnica</bold>
    </p>
    <p>Nosso achado de resposta hip&#243;xica bif&#225;sica no grupo IC est&#225; de acordo com o que tem sido relatado em volunt&#225;rios sadios em repouso e durante exerc&#237;cio<sup>14</sup>. A contribui&#231;&#227;o da exacerba&#231;&#227;o da FR, pelo nosso conhecimento, n&#227;o havia ainda sido relatada. Os quimiorreceptores perif&#233;ricos podem ser mais sens&#237;veis no grupo IC e podem determinar uma resposta anormal no padr&#227;o ventilat&#243;rio no grupo IC<sup>5</sup>. Alternativamente, a hip&#243;xia poderia ter agravado os mecanismos pulmonares relacionados &#224; resposta da FR durante o exerc&#237;cio no grupo IC, tais como aumento progressivo do espa&#231;o morto pulmonar no grupo IC<sup>15,16</sup>, fadiga dos m&#250;sculos respirat&#243;rios e a&#231;&#227;o atenuada do ciclo &#243;xido n&#237;trico-L-arginina<sup>17</sup>. Em desacordo com essa hip&#243;tese &#233; que a hip&#243;xia, devido &#224; seu efeito vasodilatador seletivo, pode levar &#224; redistribui&#231;&#227;o do fluxo sangu&#237;neo pulmonar, melhorando o componente alveolar e o dist&#250;rbio ventila&#231;&#227;o/perfus&#227;o. Al&#233;m disso, a redu&#231;&#227;o do espa&#231;o morto estimado durante o exerc&#237;cio, provavelmente devido &#224; melhora no debito card&#237;aco no grupo IC n&#227;o foi favor&#225;vel<sup>16</sup>. Entretanto, ambos os mecanismos poderiam estar influenciando a resposta ventilat&#243;ria. </p>
    <p>Diferente de alguns autores, em nosso estudo o VO<sub>2</sub> na hip&#243;xia aumentou progressivamente, mas essa discrep&#226;ncia pode ser devida &#224; diferentes n&#237;veis de hip&#243;xia e exerc&#237;cio (O<sub>2</sub>10-12%)<sup>18,19</sup>. Uma possibilidade potencial para o aumento do VO<sub>2</sub> observado em ambos os grupos &#233; que, provavelmente, o exerc&#237;cio altere a curva de dissocia&#231;&#227;o O<sub>2</sub>-hemoglobina atrav&#233;s da libera&#231;&#227;o de compostos de fosfato associados ao aumento da libera&#231;&#227;o de CO<sub>2</sub> e produ&#231;&#227;o de &#225;cido pelos m&#250;sculos.</p>
    <p>A eleva&#231;&#227;o na inclina&#231;&#227;o Ventila&#231;&#227;o/VCO<sub>2</sub> observada est&#225; provavelmente associada &#224; modifica&#231;&#227;o prim&#225;ria no padr&#227;o respirat&#243;rio em ambos os grupos (hiperventila&#231;&#227;o) e menos ao aumento do PCO<sub>2</sub> ou espa&#231;o morto estimado, como anteriormente descrito durante teste de exerc&#237;cio m&#225;ximo em ar ambiente em pacientes com IC<sup>20-26</sup>. </p>
    <p>N&#227;o encontramos estudos que utilizaram o TC6M concomitantemente &#224; hip&#243;xia, mas apesar da falta de compara&#231;&#227;o, podemos supor que a redu&#231;&#227;o na dist&#226;ncia caminhada observada pode estar relacionada &#224; maior hiperventila&#231;&#227;o, a qual poderia levar &#192; fadiga do m&#250;sculo tor&#225;cico e hip&#243;xia de tecidos. O aumento da FC em repouso, que foi similar em ambos os grupos, confirma que a hip&#243;xia &#233; uma grande est&#237;mulo cronotr&#243;pico, e que os quimiorreceptores perif&#233;ricos, quando estimulados, podem modular a FC de repouso no grupo IC apesar dos beta-bloqueadores<sup>3-5,15,20,21</sup>. Entretanto, a maior resposta cronotr&#243;pica &#233; indicativa de maior sensibilidade dos quimiorreceptores perif&#233;ricos ao exerc&#237;cio no grupo IC durante o exerc&#237;cio. </p>
    <p>
      <bold>Hipercapnia hiper&#243;xica</bold>
    </p>
    <p>As raz&#245;es para a redu&#231;&#227;o discordante da Ventila&#231;&#227;o em repouso em ambos os grupos C e IC em compara&#231;&#227;o &#224; outros estudos<sup>22-24</sup> s&#227;o desconhecidas; entretanto, uma poss&#237;vel explica&#231;&#227;o seria que os quimiorreceptores centrais, apesar de serem poderosos estimuladores da Ventila&#231;&#227;o, s&#227;o mais lentos do que os quimiorreceptores perifericos<sup>3,23</sup>, sem grande influ&#234;ncia na sensibiliza&#231;&#227;o do primeiro minuto. Os resultados do nosso teste de exerc&#237;cio, como outros conduzidos em indiv&#237;duos saud&#225;veis com hipercapnia em repouso, mostram um componente ventilat&#243;rio agudo, provavelmente devido ao est&#237;mulo do quimiorreceptor perif&#233;rico pelo CO<sub>2</sub><sup>25</sup> mais exerc&#237;cio; e um componente lento, especificamente associado ao quimiorreceptor central com grande aumento da amplitude de Ventila&#231;&#227;o<sup>26</sup>. Em nosso estudo, como em outros, o est&#237;mulo hiperc&#225;pnico resultou em um aumento importante e global na Ventila&#231;&#227;o, que foi maior do que o observado durante a hip&#243;xia<sup>3</sup>. Entretanto, a raz&#227;o Ventila&#231;&#227;o/dist&#226;ncia caminhada foi maior no grupo IC do que no grupo C, o que sugere maior quimiossensibiliza&#231;&#227;o central. </p>
    <p>A explica&#231;&#227;o para o inesperado aumento limitado na FR no grupo IC durante o exerc&#237;cio hiperc&#225;pnico em compara&#231;&#227;o ao grupo C, que apresentou uma maior resposta do que o grupo IC, sugere que os quimiorreceptores centrais n&#227;o tiveram um papel na resposta ventilat&#243;ria durante o exerc&#237;cio no grupo IC, principalmente quando comparada &#224; resposta obtida com O<sub>2</sub>14%<sub>. </sub>Como em nossos estudos, outros compararam o efeito do est&#237;mulo hiperc&#225;pnico sobre a FC em indiv&#237;duos saud&#225;veis e com IC; entretanto, apenas em repouso, e diferentemente, demonstraram um aumento maior no grupo IC do que no grupo C<sup>24</sup>. De forma similar ao nosso, outro estudo demonstrou um aumento da FC em hipercapnia, globalmente inferior ao que ocorreu em hip&#243;xia, embora o teste tenha sido realizado em indiv&#237;duos saud&#225;veis e em repouso<sup>3</sup>. Sem descri&#231;&#245;es anteriores, a resposta cronotr&#243;pica aguda observada em nossos resultados em ambos os grupos, imediatamente ap&#243;s o in&#237;cio do exerc&#237;cio, foi mais alta do que o aumento visto nos testes de hip&#243;xia. Alguns fatores possivelmente podem ter influenciado tal fato: a) quimiorreflexo perif&#233;rico, estimulado pelo CO<sub>2</sub>; b) inadequado bloqueio da quimiossensibilidade perif&#233;rica pela hip&#243;xia<sup>24,25</sup>; c) importante e abrupta ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica sem os efeitos atenuantes do reflexo vagal do estiramento pulmonar, j&#225; que ele &#233; pouco estimulado no primeiro minuto de exerc&#237;cio; d) retirada abrupta da atividade parassimp&#225;tica<sup>25</sup>. </p>
    <p>O aumento atenuado da FC no grupo IC durante o exerc&#237;cio, quando comparado ao grupo C, pode estar relacionado ao est&#237;mulo cronotr&#243;pico menos importante da hipercapnia, associado com a maior signific&#226;ncia da retirada do est&#237;mulo vagal parassimp&#225;tico, junto com o uso de beta-bloqueadores<sup>24,25</sup>. Entretanto, quando analisamos a raz&#227;o FC/dist&#226;ncia caminhada, ela foi maior no teste de hipercapnia do que no teste de ar ambiente no grupo IC, diferentemente do grupo C, onde a raz&#227;o foi maior no teste de ar ambiente. Esses resultados sugerem, para o mesmo esfor&#231;o, uma maior resposta cronotr&#243;pica do exerc&#237;cio &#224; quimioestimula&#231;&#227;o no grupo IC, apesar dos fatores atenuantes descritos acima. </p>
    <p>
      <bold>Catecolaminas, BNP, aldosterona, &#243;xido n&#237;trico e interleucina-6</bold>
    </p>
    <p>O aumento significante nos n&#237;veis de catecolaminas durante o teste de ar ambiente e hipercapnia, mas apenas uma tend&#234;ncia &#224; eleva&#231;&#227;o no teste de hip&#243;xia no grupo IC, sugere que os quimiorreceptores centrais e perif&#233;ricos podem modular a ativa&#231;&#227;o neurohormonal no grupo IC, embora com maior ativa&#231;&#227;o simp&#225;tica com est&#237;mulo central. Estudos com animais tem sugerido um importante aumento da catecolamina s&#233;rica em repouso, com quimiossensibiliza&#231;&#227;o usando hip&#243;xia e hipercapnia<sup>27</sup>. Entretanto, em seres humanos em repouso, os resultados s&#227;o conflitantes, com alguns autores descrevendo aumento da aumento da noradrenalina s&#233;rica, enquanto outros descreveram modifica&#231;&#245;es discretas ou n&#227;o-existentes durante a hip&#243;xia<sup>28</sup>. </p>
    <p>Nossos dados est&#227;o de acordo com as descri&#231;&#245;es em indiv&#237;duos normais, onde h&#225; eleva&#231;&#227;o nos n&#237;veis de catecolamina s&#233;rica durante o exerc&#237;cio com hip&#243;xia, maior do que o aumento observado com a mesma carga de exerc&#237;cio em norm&#243;xia<sup>29</sup>. A tend&#234;ncia &#224; redu&#231;&#227;o nos n&#237;veis de BNP durante o exerc&#237;cio em hip&#243;xia e hipercapnia &#233; inesperada em compara&#231;&#227;o com o aumento no exerc&#237;cio norm&#243;xico<sup>30</sup> e aumento nos n&#237;veis de ANP ap&#243;s hip&#243;xia em repouso em indiv&#237;duos saud&#225;veis<sup>31</sup>. Portanto, a estimula&#231;&#227;o dos quimiorreceptores perif&#233;ricos e centrais durante exerc&#237;cio poderiam reduzir os efeitos fisiol&#243;gicos consequentes da secre&#231;&#227;o de BNP. </p>
    <p>As raz&#245;es para o aumento da aldosterona durante o exerc&#237;cio hip&#243;xico s&#227;o desconhecidas; entretanto, esse fato &#233; compat&#237;vel com outras doen&#231;as de base (septicemia, DPOC) ou insufici&#234;ncia respirat&#243;ria hipox&#234;mica<sup>32</sup>. A diminui&#231;&#227;o nos n&#237;veis de NO durante a hip&#243;xia e o aumento nos n&#237;veis de NO durante a teste hiperc&#225;pnico no grupo IC diverge de nosso resultados em indiv&#237;duos saud&#225;veis, similar &#224; literatura, que demonstrou n&#237;veis de NO n&#227;o afetados durante a hip&#243;xia e O<sub>2</sub> a 20% durante exerc&#237;cio moderado<sup>33</sup>. N&#227;o encontramos estudos que analisaram n&#237;veis de NO e hip&#243;xia em pacientes com IC que nos ajudassem a justificar os n&#237;veis reduzidos, mas algumas considera&#231;&#245;es podem ser feitas: a) a s&#237;ntese de NO sugere estar reduzida nas condi&#231;&#245;es basais no grupo IC<sup>34</sup>; b) O<sub>2</sub> molecular &#233; um substrato essencial para a s&#237;ntese de NO e possivelmente limita a produ&#231;&#227;o de NO em condi&#231;&#245;es hip&#243;xicas<sup>33</sup>; c) NO &#233; um potente vasodilatador sist&#234;mico e pulmonar e sua produ&#231;&#227;o reduzida tem sido associada ao desenvolvimento de hipertens&#227;o pulmonar e potencialmente, ao edema pulmonar de altitude<sup>35</sup>. N&#227;o encontramos estudos com hipercapnia e NO em ambos os grupos, mas em um modelo animal a hipercapnia cursou com dilata&#231;&#227;o de microvasos pulmonares e aumento do n&#237;veis de NO, como em nossos resultados no grupo IC. Essa eleva&#231;&#227;o nos n&#237;veis de NO poderia estar relacionada a: a) efeito hiper&#243;xico com maior oferta de O <sub>2</sub>molecular<sup>34</sup>, b) efeito hiperc&#225;pnico prim&#225;rio com n&#237;veis s&#233;ricos mais altos de CO<sup>35</sup>. </p>
    <p>Como descrito anteriormente, observamos em indiv&#237;duos saud&#225;veis em repouso um aumento nos n&#237;veis de IL-6 com est&#237;mulo hip&#243;xico agudo<sup>36,37</sup>. Como visto em nossos resultados, o grupo IC apresentou maiores n&#237;veis basais de IL-6<sup>38</sup>, mas n&#227;o observamos uma resposta hip&#243;xica em repouso. N&#227;o encontramos na literatura outros estudos que analisaram IC e resposta n&#237;veis de IL-6 &#224; hip&#243;xia, mas tem sido descrito que o uso de beta-bloqueadores reprime a resposta da IL-6 mesmo em situa&#231;&#245;es patol&#243;gicas<sup>39</sup>. Portanto, nossa hip&#243;tese &#233; de que em nosso estudo, a resposta da IL-6 em repouso do grupo IC poderia ter sido inibida pela a&#231;&#227;o do beta-bloqueador, ainda que na presen&#231;a do est&#237;mulo hip&#243;xico. A signific&#226;ncia fisiol&#243;gica da resposta da IL-6 &#224; hip&#243;xia permanece desconhecida, j&#225; que a IL-6 n&#227;o age como mediadora de inflama&#231;&#227;o ou resposta prot&#233;ica de fase aguda, pois a IL-1, TNFa e CRP permanecem inalterados. Duas outras poss&#237;veis a&#231;&#245;es tem sido sugeridas como um efeito angiog&#234;nico mais um efeito modulat&#243;rio na produ&#231;&#227;o de eritropoietina<sup>37</sup>. </p>
    <p>Durante o exerc&#237;cio subm&#225;ximo, ambos os grupos apresentavam n&#237;veis elevados de IL-6, com signific&#226;ncia estat&#237;stica apenas no grupo IC. O exerc&#237;cio tem sido descrito como um estressor com o aumento da IL-6, o qual estava relacionado &#224; intensidade do esfor&#231;o e potencialmente justificado pelos n&#237;veis de lactato, estresse de cisalhamento endotelial e les&#227;o muscular, e menos com a produ&#231;&#227;o de catecolaminas<sup>37,38</sup>. Em nosso estudo, presumimos que, apesar da IL_6 ser reprimida pela a&#231;&#227;o do beta-bloqueador no grupo IC, quando o estresse do exerc&#237;cio foi adicionado &#224; hip&#243;xia, esse bloqueio foi insuficiente, resultando em um grande aumento nos n&#237;veis de IL-6<sup>37</sup>. </p>
    <p>
      <bold>Limita&#231;&#245;es do estudo</bold>
    </p>
    <p>O relativo pequeno tamanho da amostra poderia ser uma limita&#231;&#227;o; entretanto, uma amostra baseada nos resultados relevantes que foram obtidos nesse estudo original com quimiossensibiliza&#231;&#227;o durante exerc&#237;cio &#233; aceit&#225;vel. Os testes de fun&#231;&#227;o pulmonar n&#227;o foram realizados antes da inclus&#227;o dos pacientes, mas nenhum paciente apresentava evid&#234;ncia de doen&#231;a pulmonar ou h&#225;bito de fumar no hist&#243;rico m&#233;dico, exame cl&#237;nico, radiografia de t&#243;rax e raz&#227;o Ventila&#231;&#227;o/VCO<sub>2</sub> obtidos durante os testes ergoespirom&#233;tricos. Os pacientes n&#227;o tiveram um per&#237;odo de repouso de 3 minutos em hip&#243;xia ou hipercapnia antes do exerc&#237;cio; entretanto, havia preocupa&#231;&#227;o acerca da potencial influ&#234;ncia dessa pr&#233;via exposi&#231;&#227;o na avalia&#231;&#227;o da sensibilidade ao quimiorreceptor no exerc&#237;cio e capacidade de exerc&#237;cio. </p>
    <p>Os efeitos da hip&#243;xia poderiam em parte ser mediados pela resposta hipertensiva pulmonar; entretanto, nenhuma investiga&#231;&#227;o experimental j&#225; provou tal fato em IC e a hip&#243;xia era moderada. A inala&#231;&#227;o hip&#243;xica e de CO<sub>2</sub> poderiam, em teoria, estimular outros receptores; entretanto, &#233; aceito que os principais mecanismos ocorreriam atrav&#233;s da a&#231;&#227;o nos quimiorreceptores centrais e perif&#233;ricos. As press&#245;es inspirat&#243;rias de CO<sub>2</sub> e O<sub>2</sub> n&#227;o foram determinadas de forma cont&#237;nua, mas a frequente monitora&#231;&#227;o da porcentagem de CO<sub>2</sub> e O<sub>2 </sub>inspirados compensa essa falta de informa&#231;&#227;o. </p>
    <p>Um est&#237;mulo atenuado do quimiorreflexo perif&#233;rico pelo CO<sub>2</sub> &#233; poss&#237;vel, baseado na r&#225;pida resposta ventilat&#243;ria ao CO<sub>2</sub> a despeito do bloqueio da quimiossensibilidade perif&#233;rica pela hiper&#243;xia. Entretanto, esse desenho &#233; aceito na maioria dos protocolos para est&#237;mulo dos quimiorreceptores centrais. </p>
    <p>O grupo controle pertencia &#224; uma faixa et&#225;ria diferente em compara&#231;&#227;o ao grupo IC; entretanto, os dois grupos eram relativamente jovens e n&#227;o h&#225; informa&#231;&#245;es sobre a influ&#234;ncia da idade no quimiorreflexo. </p>
    <p>
      <bold>Implica&#231;&#245;es cl&#237;nicas</bold>
    </p>
    <p>O conhecimento do aumento da quimiossensibilidade durante o exerc&#237;cio pode ter um papel potencial no desenvolvimento de pesquisas sobre interven&#231;&#245;es para reduzir essa anormalidade. Al&#233;m disso, novas estrat&#233;gias de tratamentos farmacol&#243;gicos e n&#227;o-farmacol&#243;gicos voltados &#224; modula&#231;&#227;o do quimiorreflexo poderiam, em teoria, beneficiar mais pacientes. </p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo demonstrou o aumento dos quimiorreceptores perif&#233;ricos e centrais durante o exerc&#237;cio em um grupo de pacientes com IC. A resposta anormal &#224; estimula&#231;&#227;o dos quimiorreceptores no grupo com IC durante o exerc&#237;cio, caracterizada pela exacerba&#231;&#227;o de aumento das frequ&#234;ncias respirat&#243;ria e card&#237;aca, aumento nos n&#237;veis de IL-6 e aldosterona, redu&#231;&#227;o nos n&#237;veis de NO e BNP, sugere que o quimioreflexo perif&#233;rico pode modular o padr&#227;o das respostas ventilat&#243;ria, card&#237;aca, neurohormonal e vasodilatadora no grupo com IC durante o exerc&#237;cio. A resposta anormal &#224; estimula&#231;&#227;o dos quimiorreceptores centrais no grupo com IC durante o exerc&#237;cio que inclui maior ventila&#231;&#227;o/dist&#226;ncia caminhada, maior frequ&#234;ncia card&#237;aca/dist&#226;ncia caminhada, n&#237;veis mais elevados de catecolaminas e NO sem aumento nos n&#237;veis de BNP sugere que o quimioreflexo central tamb&#233;m poderia modular o padr&#227;o das respostas ventilat&#243;ria, card&#237;aca, neurohormonal e vasodilatadora do grupo com IC durante o exerc&#237;cio. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela FAPESP.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de tese de Doutorado de L&#237;dia Zytynski Moura pelo Instituto do Cora&#231;&#227;o do HCFMUSP.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p><inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/5Qmxh89WxmpDKzwFj4fktJj/8ce7feea40ee6901063f72b04cfe2220d652ab3e.gif"/> Correspond&#234;ncia: </p>
        <p>L&#237;dia Zytynski Moura </p>
        <p> Pres. Taunay, 1091/72 - Bigorrilho - 80430-000 - Curitiba, PR - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="lidia.zyt@cardiol.br">lidia.zyt@cardiol.br</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="lidia_zyt@yahoo.com.br">lidia_zyt@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 29/04/09; revisado recebido em 03/10/09; aceito em 23/10/09.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Ciarka A, Cuylits N, Vachiery JL, Lamotte M, Degaute JP, Naeije R, et al. Increased peripheral chemoreceptors sensitivity and exercise ventilation in heart transplant recipients. Circulation. 2006; 113 (2): 252-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Increased peripheral chemoreceptors sensitivity and exercise ventilation in heart transplant recipients</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>252</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>113</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ciarka</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cuylits</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vachiery</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lamotte</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Degaute</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Naeije</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Ainslie PN, Duffin J. - Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 2009; 296 (5): R1473-95.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <source>Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>R1473</fpage>
          <lpage>95</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>296</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ainslie</surname>
              <given-names>PN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Duffin</surname>
              <given-names>J.</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Somers V, Mark A, Zavala D, Abboud F. Contrasting effects of hypoxia and hypercapnia on ventilation and sympathetic activity in humans. J Appl Physiol. 1989; 67 (5): 2095-101.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Contrasting effects of hypoxia and hypercapnia on ventilation and sympathetic activity in humans</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>2095</fpage>
          <lpage>101</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>67</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Somers</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mark</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zavala</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abboud</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Agostoni P, Apostolo A, Albert RK. Mechanisms of periodic breathing during exercise in patients with chronic heart failure. Chest. 2008; 133 (1): 197-203.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Mechanisms of periodic breathing during exercise in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>197</fpage>
          <lpage>203</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>133</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Agostoni</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Apostolo</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Albert</surname>
              <given-names>RK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Kara T, Narkiewicz K, Somers VK. Chemoreflexes--physiology and clinical implications. Acta Physiol Scand. 2003; 177 (3): 377-84.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chemoreflexes--physiology and clinical implications</article-title>
          <source>Acta Physiol Scand</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>377</fpage>
          <lpage>84</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>177</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kara</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Narkiewicz</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Somers</surname>
              <given-names>VK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Arena R, Myers J, Abella J, Pinkstaff S, Brubaker P, Moore B, et al. The partial pressure of resting end-tidal carbon dioxide predicts major cardiac events in patients with systolic heart failure. Am Heart J. 2008; 156 (5): 982-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The partial pressure of resting end-tidal carbon dioxide predicts major cardiac events in patients with systolic heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>982</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>156</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Arena</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Myers</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Abella</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pinkstaff</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brubaker</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moore</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Bocchi EA, Guimar&#227;es G, Mocelin A, Bacal F, Belotti G, Ramires JF. Sildenafil effects on exercise, neurohormal activation, and erectile dysfunction in congestive heart. Circulation. 2002; 106 (9): 1097-103.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Sildenafil effects on exercise, neurohormal activation, and erectile dysfunction in congestive heart</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>1097</fpage>
          <lpage>103</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mocelin</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacal</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Belotti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramires</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Rubim VS, Drumond Neto C, Romeo JL, Montera MW. Prognostic value of the six-minute walk test in heart failure. Arq Bras Cardiol. 2006; 86 (2): 120-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic value of the six-minute walk test in heart failure</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>120</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rubim</surname>
              <given-names>VS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Drumond Neto</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Romeo</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montera</surname>
              <given-names>MW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Guimar&#227;es GV, Bellotti G, Bacal F, Michelin A, Bocchi E. Pode o teste ergoespirometrico de caminhada de seis minutos ser representativo das atividades habituais de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca? Arq Bras Cardiol. 2002; 78 (6): 557-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Pode o teste ergoespirometrico de caminhada de seis minutos ser representativo das atividades habituais de pacientes com insufici&#234;ncia card&#237;aca</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>557</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>78</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es</surname>
              <given-names>GV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellotti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bacal</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Michelin</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Hansson C, Agrup G, Rorsman H, Rosengren AM, Rosengren E, Edholm LE. Analysis of cysteinyldopas, dopa, dopamine, noradrenaline and adrenaline in serum and urine using high-performance liquid chromatography and electrochemical detection. J Chromatogr. 1979; 162 (1): 7-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Analysis of cysteinyldopas, dopa, dopamine, noradrenaline and adrenaline in serum and urine using high-performance liquid chromatography and electrochemical detection</article-title>
          <source>J Chromatogr</source>
          <date>
            <year>1979</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>162</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hansson</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Agrup</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rorsman</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosengren</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosengren</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Edholm</surname>
              <given-names>LE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Vogeser M, Jacob K. B-type natriuretic peptide (BNP)--validation of an immediate response assay. Clin Lab. 2001; 47 (1-2): 29-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>B-type natriuretic peptide (BNP)--validation of an immediate response assay</article-title>
          <source>Clin Lab</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>29</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>1-2</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vogeser</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jacob</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Walsh PR, Wang MC, Gitterman ML. A simplified radioimmunoassay for plasma aldosterone. Ann Clin Lab Sci. 1981; 11 (2): 138-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A simplified radioimmunoassay for plasma aldosterone</article-title>
          <source>Ann Clin Lab Sci</source>
          <date>
            <year>1981</year>
          </date>
          <fpage>138</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Walsh</surname>
              <given-names>PR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gitterman</surname>
              <given-names>ML</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Timmons BW, Hamadeh MJ, Tarnopolsky MA. Two methods for determining plasma IL-6 in humans at rest and following exercise. Eur J Appl Physiol. 2009; 105 (1): 13-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Two methods for determining plasma IL-6 in humans at rest and following exercise</article-title>
          <source>Eur J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>13</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>105</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Timmons</surname>
              <given-names>BW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hamadeh</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tarnopolsky</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Easton PA, Slykerman LJ, Anthonisen NR. Ventilatory response to sustained hypoxia in normal adults. J Appl Physiol. 1986; 61: 906-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Ventilatory response to sustained hypoxia in normal adults</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>906</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <volume>61</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Easton</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Slykerman</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anthonisen</surname>
              <given-names>NR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Olson LJ, Arruda-Olson AM, Somers VK, Scott CG, Johnson BD. Exercise oscillatory ventilation: instability of breathing control associated with advanced heart failure. Chest. 2008; 133 (2): 474-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise oscillatory ventilation: instability of breathing control associated with advanced heart failure</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>474</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>133</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Olson</surname>
              <given-names>LJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Arruda-Olson</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Somers</surname>
              <given-names>VK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scott</surname>
              <given-names>CG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Johnson</surname>
              <given-names>BD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Wensel R, Georgiadou P, Franas DP, Bayne S, Scott AC, Genth-Zotz S, et al. Differential contribution of dead space ventilation and low arterial pCO2 to exercise hyperpnea in patients with chronic heart failure secondary to ischemic or idiopathic dilated cardiomyopathy. Am J Cardiol. 2004; 93 (3): 318-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Differential contribution of dead space ventilation and low arterial pCO2 to exercise hyperpnea in patients with chronic heart failure secondary to ischemic or idiopathic dilated cardiomyopathy</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>318</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wensel</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Georgiadou</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Franas</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bayne</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Scott</surname>
              <given-names>AC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Genth-Zotz</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Bocchi EA, Auler Jr JO, Guimar&#227;es GV, Carmona MJ, Wajngarten M, Bellotti G, et al. Nitric oxide inhalation reduces pulmonary tidal volume during exercise in severe chronic heart failure. Am Heart J. 1997; 134 (4): 737-44.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Nitric oxide inhalation reduces pulmonary tidal volume during exercise in severe chronic heart failure</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <fpage>737</fpage>
          <lpage>44</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>134</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bocchi</surname>
              <given-names>EA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Auler Jr</surname>
              <given-names>JO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es</surname>
              <given-names>GV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carmona</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wajngarten</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bellotti</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Fukuoka Y, Endo M, Oishi Y, Ikegami H. Chemoreflex drive and the dynamics of ventilation and gas exchange during exercise at hypoxia. Am J Respir Crit Care Med. 2003; 168 (9): 1115-22.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chemoreflex drive and the dynamics of ventilation and gas exchange during exercise at hypoxia</article-title>
          <source>Am J Respir Crit Care Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>1115</fpage>
          <lpage>22</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>168</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fukuoka</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Endo</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Oishi</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ikegami</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Peltonen JE, Tikkanen HO, Rusko HK. Cardiorespiratory responses to exercise in acute hypoxia, hyperoxia and normoxia. Eur J Appl Physiol. 2001; 85 (1-2): 82-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiorespiratory responses to exercise in acute hypoxia, hyperoxia and normoxia</article-title>
          <source>Eur J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>82</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1-2</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Peltonen</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tikkanen</surname>
              <given-names>HO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rusko</surname>
              <given-names>HK</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Tanabe Y, Hosaka Y, Ito M, Ito E, Suzuki K. Significance of end-tidal PCO2 response to exercise and its relation to functional capacity inpatients with chronic heart failure. Chest. 2001; 119 (3): 811-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Significance of end-tidal PCO2 response to exercise and its relation to functional capacity inpatients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Chest</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>811</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>119</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Tanabe</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hosaka</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ito</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ito</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Suzuki</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Hopkins SR, Bogaard HJ, Niizeki K, Yamaya Y, Ziegler MG, Wagner PD. Beta-adrenergic or parasympathetic inhibition, heart rate and cardiac output during normoxic and acute hypoxic exercise in humans. J Physiol. 2003; 550 (Pt 2): 605-16.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Beta-adrenergic or parasympathetic inhibition, heart rate and cardiac output during normoxic and acute hypoxic exercise in humans</article-title>
          <source>J Physiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>605</fpage>
          <lpage>16</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>550</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hopkins</surname>
              <given-names>SR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bogaard</surname>
              <given-names>HJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Niizeki</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yamaya</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ziegler</surname>
              <given-names>MG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wagner</surname>
              <given-names>PD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Van de Borne P, Montano N, Narkiewicz K, Degaute J, Malliani A, Somers V. Importance of ventilation in modulation interaction between sympathetic drive and cardiovascular variability. Am J Physiol Heart Circ Physiol. 2001; 280 (2): H722-729.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Importance of ventilation in modulation interaction between sympathetic drive and cardiovascular variability</article-title>
          <source>Am J Physiol Heart Circ Physiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>H722</fpage>
          <lpage>729</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>280</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Van de Borne</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montano</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Narkiewicz</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Degaute</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Malliani</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Somers</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Duffin J. Measuring the ventilatory response to hypoxia. J Physiol. 2007; 584 (Pt 1): 285-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Measuring the ventilatory response to hypoxia</article-title>
          <source>J Physiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>285</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>584</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Duffin</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Narkiewicz K, Pesek C, Van de Borne P, Kato M, Somers V. Enhanced sympathetic and ventilatory responses to central chemoreflex activation in heart failure. Circulation. 1999; 100 (3): 262-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Enhanced sympathetic and ventilatory responses to central chemoreflex activation in heart failure</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>262</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>100</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Narkiewicz</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pesek</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van de Borne</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kato</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Somers</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Ogoh S, Ainslie PN, Miyamoto T. Onset responses of ventilation and cerebral blood flow to hypercapnia in humans: rest and exercise. J Appl Physiol. 2009; 106 (3): 880-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Onset responses of ventilation and cerebral blood flow to hypercapnia in humans: rest and exercise</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>880</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>106</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ogoh</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ainslie</surname>
              <given-names>PN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Miyamoto</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Janicki JS, Sheriff DD, Robothan JL, Wise RA. Cardiac output during exercise: contribution of the cardiac, circulatory, and respiratory systems. In: Rowell L, Sheperd JT. (eds). Handbook of physiology. Exercise: regulation and integration of multiple systems. Bethesda: Oxford University Press; 1996.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Handbook of physiology: Exercise: regulation and integration of multiple systems</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Janicki</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheriff</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Robothan</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wise</surname>
              <given-names>RA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rowell</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sheperd</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Kumar GK, Rai V, Sharma SD, Ramakrishnan DP, Peng YJ, Souvannakitti D, et al. Chronic intermittent hypoxia induces hypoxia-evoked catecholamine efflux in adult rat adrenal medulla via oxidative stress. J Physiol. 2006; 575 (Pt 1): 229-39.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Chronic intermittent hypoxia induces hypoxia-evoked catecholamine efflux in adult rat adrenal medulla via oxidative stress</article-title>
          <source>J Physiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>229</fpage>
          <lpage>39</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>575</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kumar</surname>
              <given-names>GK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rai</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sharma</surname>
              <given-names>SD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ramakrishnan</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Peng</surname>
              <given-names>YJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souvannakitti</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Gamboa A, Gamboa JL, Holmes C, Sharabi Y, Leon-Velarde F, Fischman GJ, et al. Plasma catecholamines and blood volume in native Andeans during hypoxia and normoxia. Clin Auton Res. 2006; 16 (1): 40-5.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Plasma catecholamines and blood volume in native Andeans during hypoxia and normoxia</article-title>
          <source>Clin Auton Res</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>40</fpage>
          <lpage>5</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>16</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gamboa</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gamboa</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holmes</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sharabi</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leon-Velarde</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fischman</surname>
              <given-names>GJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Leuenberger U. Norephinephrine clearance is increased during acute hypoxia in humans. Am J Physiol. 1991; 261 (5 Pt 2): H1659-H1664.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Norephinephrine clearance is increased during acute hypoxia in humans</article-title>
          <source>Am J Physiol</source>
          <date>
            <year>1991</year>
          </date>
          <fpage>H1659</fpage>
          <lpage>H1664</lpage>
          <issue>5 Pt 2</issue>
          <volume>261</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Leuenberger</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Larsen AI, Hall C, Aukrust P, Aarsland T, Faris P, Dickstein K. Prognostic usefulness of an increase of N-terminal proatrial natriuretic peptide during exercise in patients with chronic heart failure. Am J Cardiol. 2003; 92 (1): 91-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prognostic usefulness of an increase of N-terminal proatrial natriuretic peptide during exercise in patients with chronic heart failure</article-title>
          <source>Am J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>91</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>92</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Larsen</surname>
              <given-names>AI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hall</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aukrust</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aarsland</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Faris</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dickstein</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Cargill RI, Mcfarlane LC, Coutie WJ, Lipworth BJ. Acute neurohormonal responses to hypoxemia in man. Eur J Appl Physiol Occup Physiol. 1996; 72 (3): 256-60.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute neurohormonal responses to hypoxemia in man</article-title>
          <source>Eur J Appl Physiol Occup Physiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>256</fpage>
          <lpage>60</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cargill</surname>
              <given-names>RI</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mcfarlane</surname>
              <given-names>LC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Coutie</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lipworth</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Pedersen BK, Steensberg A. Exercise and hypoxia: effects on leukocytes and interleukin-6-shared mechanisms? Med Sci Sports Exerc. 2002; 34 (12): 2004-13.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Exercise and hypoxia: effects on leukocytes and interleukin-6-shared mechanisms?</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>2004</fpage>
          <lpage>13</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>34</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pedersen</surname>
              <given-names>BK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steensberg</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. McAllister RM, Newcomer SC, Pope ER, Turk JR, Laughlin MH. Effects of chronic nitric oxide synthase inhibition on responses to acute exercise in swine. J Appl Physiol. 2008; 104 (1): 186-97.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of chronic nitric oxide synthase inhibition on responses to acute exercise in swine</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>186</fpage>
          <lpage>97</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>104</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McAllister</surname>
              <given-names>RM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Newcomer</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pope</surname>
              <given-names>ER</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Turk</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laughlin</surname>
              <given-names>MH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Ennezat PV, Van Belle E, Asseman P, Cohen-Solal A, Evans T, Lejemtel TH. Steady endothelial nitric oxide synthase expression in heart failure. Acta Cardiol. 2007; 62 (3): 265-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Steady endothelial nitric oxide synthase expression in heart failure</article-title>
          <source>Acta Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>265</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>62</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ennezat</surname>
              <given-names>PV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Van Belle</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Asseman</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cohen-Solal</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Evans</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lejemtel</surname>
              <given-names>TH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Ide K, Worthley M, Anderson T, Poulin MJ. Effects of the nitric oxide synthase inhibitor L-NMMA on cerebrovascular and cardiovascular responses to hypoxia and hypercapnia in humans. J Physiol. 2007; 584 (Pt 1): 321-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of the nitric oxide synthase inhibitor L-NMMA on cerebrovascular and cardiovascular responses to hypoxia and hypercapnia in humans</article-title>
          <source>J Physiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>321</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>584</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ide</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Worthley</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Anderson</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Poulin</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Lundby C, Steensberg A. Interleukin-6 response to exercise during acute and chronic hypoxia. Eur J Appl Physiol. 2004; 91 (1): 88-93.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Interleukin-6 response to exercise during acute and chronic hypoxia</article-title>
          <source>Eur J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>88</fpage>
          <lpage>93</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lundby</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Steensberg</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Minetto MA, Rainoldi A, Gazzoni M, Ganzit GP, Saba L, Paccotti P. Interleukin-6 response to isokinetic exercise in elite athletes: relationships to adrenocortical function and to mechanical and myoelectric fatigue. Eur J Appl Physiol. 2006; 98 (4): 373-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Interleukin-6 response to isokinetic exercise in elite athletes: relationships to adrenocortical function and to mechanical and myoelectric fatigue</article-title>
          <source>Eur J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>373</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Minetto</surname>
              <given-names>MA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rainoldi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gazzoni</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ganzit</surname>
              <given-names>GP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Saba</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paccotti</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Plenz G, Song ZF, Tjan TD, Koenig C, Baba HA, Erren M, et al. Activation of the cardiac interleukin-6 system in advanced heart failure. Eur J Heart Fail. 2001; 3 (4): 415-21.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Activation of the cardiac interleukin-6 system in advanced heart failure</article-title>
          <source>Eur J Heart Fail</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>415</fpage>
          <lpage>21</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Plenz</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Song</surname>
              <given-names>ZF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tjan</surname>
              <given-names>TD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koenig</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baba</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Erren</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B39">
        <mixed-citation>39. Maayer B, Holmer S, Hengstenberg C, Lieb W, Pfeifer M, Schunkert H. Functional improvement in HF patients treated with beta-blockers is associated with a decline of cytokine levels. Int J Cardiol. 2005; 18 (2): 182-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Functional improvement in HF patients treated with beta-blockers is associated with a decline of cytokine levels</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>182</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maayer</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holmer</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hengstenberg</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lieb</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pfeifer</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schunkert</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Exercise chemosensitivity in heart failure: ventilatory, chronotropic and neurohormonal responses</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Heart failure (HF) is associated with resting increased peripheral and central chemosensitivity which may correlate with an increased ventilatory response to exercise. However, its sensitivity in HF during exercise was never really reported. OBJECTIVE: We tested if stimulation of central and peripheral chemoreceptors in HF patients could modulate ventilatory, chronotropic, and neurohormonal response during submaximal exercise. METHODS: We investigated central and peripheral chemosensitivity in 15 HF and 7 control (C) comparing response through three 6 minute walking tests conducted in a treadmill with : room air, hypoxia, and hypercapnia (in a randomic order). RESULTS: RR at room air C and HF was 17&#177;2 and 22&#177;2 (p&lt;.0001); at hypoxia 17&#177;1 and 23&#177;2 (p&lt;.02); at CO25% was 20&#177;2 and 22&#177;5 (p&lt;.02). Tidal volume (TV) at room air was 1.25&#177;0.17 and 1.08&#177;0.19 (p&lt;.01); at hypoxia 1.65&#177;0.34 and 1.2&#177;0.2 (p&lt;.0001); at CO25% 1.55&#177;0.46 and 1.29&#177;0.39 (p&lt;.0001). At rest the increment in HF was higher for VE (C 33&#177;40%, HF 62&#177;94%, p&lt;.01), HR(C 7&#177;10%, HF 10&#177;10%, p&lt;0.05) at rest. During hypoxia exercise increment in HF was higher for RR (C 1&#177;4, HF 11&#177;6,p&lt;.05), HR (C 12&#177;2, HF 14&#177;3, p&lt;.05), VE/VO2 (C -4&#177;18%, HF 24&#177;21%, p&lt;.01), HR/VO2 (C -26&#177;11%, HF 11&#177;5%, p&lt;.01), VE/WD (C 36&#177;10%, 46&#177;14, p&lt;.05%) and HR/WD (C 18&#177;8%, HF 29&#177;11, p&lt;.01). During HF hypoxia exercise NO reduced, and IL-6, aldosterone levels increased. Neurohormonal levels unchanged in C. CONCLUSION: Exercise peripheral and central chemosensitivity are increased in HF and may modulate respiratory pattern, cardiac chronotropic, and neurohormonal activity during exercise.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Heart failure</kwd>
        <kwd>exercise</kwd>
        <kwd>cardiomyopathies</kwd>
        <kwd>nitric oxide</kwd>
        <kwd>Norepinephrine</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLES</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="tx-body2">
          <label>
            <bold>Exercise chemosensitivity in heart failure: ventilatory, chronotropic and neurohormonal responses</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>L&#237;dia Zytynski Moura; Guilherme Veiga Guimar&#227;es; Philippe Vieira Pires; F&#225;tima Cruz; Gabriela Stopa; Edimar Alcides Bocchi</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p> Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital de Cl&#237;nicas/FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brazil</p>
      <p>Correspond&#234;ncia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold>Heart failure (HF) is associated with resting increased peripheral and central chemosensitivity which may correlate with an increased ventilatory response to exercise. However, its sensitivity in HF during exercise was never really reported.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> We tested if stimulation of central and peripheral chemoreceptors in HF patients could modulate ventilatory, chronotropic, and neurohormonal response during submaximal exercise.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> We investigated central and peripheral chemosensitivity in 15 HF and 7 control (C) comparing response through three 6 minute walking tests conducted in a treadmill with : room air, hypoxia, and hypercapnia (in a randomic order).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> RR at room air C and HF was 17&#177;2 and 22&#177;2 (p&lt;.0001); at hypoxia 17&#177;1 and 23&#177;2 (p&lt;.02); at CO25% was 20&#177;2 and 22&#177;5 (p&lt;.02). Tidal volume (TV) at room air was 1.25&#177;0.17 and 1.08&#177;0.19 (p&lt;.01); at hypoxia 1.65&#177;0.34 and 1.2&#177;0.2 (p&lt;.0001); at CO25% 1.55&#177;0.46 and 1.29&#177;0.39 (p&lt;.0001). At rest the increment in HF was higher for VE (C 33&#177;40%, HF 62&#177;94%, p&lt;.01), HR(C 7&#177;10%, HF 10&#177;10%, p&lt;0.05) at rest. During hypoxia exercise increment in HF was higher for RR (C 1&#177;4, HF 11&#177;6,p&lt;.05), HR (C 12&#177;2, HF 14&#177;3, p&lt;.05), VE/VO<sub>2</sub> (C -4&#177;18%, HF 24&#177;21%, p&lt;.01), HR/VO<sub>2</sub> (C -26&#177;11%, HF 11&#177;5%, p&lt;.01), VE/WD (C 36&#177;10%, 46&#177;14, p&lt;.05%) and HR/WD (C 18&#177;8%, HF 29&#177;11, p&lt;.01). During HF hypoxia exercise NO reduced, and IL-6, aldosterone levels increased. Neurohormonal levels unchanged in C.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Exercise peripheral and central chemosensitivity are increased in HF and may modulate respiratory pattern, cardiac chronotropic, and neurohormonal activity during exercise. </p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Heart failure; exercise; cardiomyopathies; nitric oxide; Norepinephrine.</p>
      <p>
        <bold>Nonstandard abbreviations</bold>
      </p>
      <p>O<sub>2</sub>%, percentage of oxygen; hypoxia, hypoxic isocapnic test using inspired O<sub>2</sub>% at 14%; hypercapnia, hypercapnic hyperoxic test using inspired CO<sub>2</sub> at 5% and O<sub>2</sub> 95%; PetCO<sub>2</sub>, final expiratory CO<sub>2</sub> pressure; RR, respiratory rate (rpm); TV, tidal volume(l); VO<sub>2</sub>, O<sub>2</sub> uptake(ml/<sub>Kg</sub>); slope VE/VCO<sub>2</sub>, regression coefficient of the linear regression between the ventilation and VCO<sub>2</sub>; HR, heart rate(bpm); BNP, B-type natriuretic peptide; WD, walked distance(miles); 6minWT, 6 min treadmill walked test; AV, absolute values; HFNC: HF group of patients that non conclude de hypoxia; ?, difference calculated between room air test and hypoxia or hypercapnia; </p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>Peripheral chemoreceptors are accepted as having important modulatory role in the regulation of ventilation during exercise<sup>1</sup>. Also, central chemoreceptor exerts influence in pulmonary ventilation, heart rate, blood pressure, and sympathetic activity<sup>2</sup>. </p>
      <p>Many studies have suggested high chemosensitivity in heart failure (HF) patients and consequently ventilation worsening with respiratory patterns alterations<sup>3-5</sup>.</p>
      <p>However, studies about dyspnea mechanisms and the chemoreflex in their great majority are accomplished using chemoreceptor gas sensitization at rest<sup>3-6</sup>. In fact, few studies were done with sensitization of peripheral chemoreceptor by hypoxia during exercise, and only in healthy individuals. </p>
      <p>In this study we tested the original hypothesis that stimulation of central and peripheral chemoreceptors in HF patients could modulate ventilatory, chronotropic, nitric oxide, systemic blood pressure, and neurohormonal response during submaximal exercise.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Subjects</bold>
      </p>
      <p>We studied 22 subjects divided into two groups: Heart failure group with 15 patients and Control group with 7 patients. The inclusion criteria were functional class I or II (NYHA), age at least 21 years old, symptoms and/or ventricular dysfunction for at least six months, optimized medical treatment and stable clinical status for at least three months. The exclusion criteria were ischemic cardiomyopathy, uncontrolled systemic arterial hypertension, obstructive pulmonary disease, diabetes and/or other endocrinopathies, cardiac pacemaker, liver diseases, creatinine serem values <underline>&gt;</underline> 2.5 mg/dl, stroke in the last six months, osteomuscular limitations, cardiac cachexia, primary valvular disease, chagasic, restrictive or hypertrophic cardiomyopathy, constrictive pericarditis and primary pulmonary arterial hypertension. The Control group included subjects 21 years old or more, clinically asymptomatic, with no history of heart disease, with no alterations in physical examination or complementary laboratorial exams. All subjects gave written informed consent to participate in this research study, which was approved by institutional ethical board.</p>
      <p>
        <bold>Study design</bold>
      </p>
      <p>The study was prospective, randomized, case-controlled, and blind for Heart Failure group and Control patients. Before inclusion all subjects underwent an initial clinical and laboratorial evaluation including also transthoracic echocardiogram, myocardial scintigraphy, EKG and cardiopulmonary test. </p>
      <p>
        <bold>The six minutes walking test (6minWT)</bold>
      </p>
      <p>We measured systolic blood pressure (SBP) and diastolic bloodpressure (DBP) before each exercise test, atthe last minute and at 1-minute recovery.ECG was continuously monitored. Pulmonary ventilation and gasexchange data were determined on a breath-by-breath basis witha computerized system (model V<sub>max</sub> 229 Sensormedics).</p>
      <p>The 6minWT was performed using a programmable treadmill withoutinclination and with patient-controlled velocity (Series 2000,Marquette Electronics) at least 2 hours after a light meal andwith controlled room temperature (21&#176;C to 23&#176;C). Thepatients were oriented to walk according to Borg's scale,with exertion level ranging from light to somewhat hard, from11 to 13<sup>7</sup>. The 6-minute walking test associated with Borg scale, seems to be an accurate measurement of the limitations of a Heart Failure group and has been correlated to individual diary efforts<sup>8,9</sup>. </p>
      <p>
        <bold>Chemosensitization protocol</bold>
      </p>
      <p>In the protocol the three 6minWT were performed at the same day in respective three conditions: compressed air (O<sub>2</sub> 20%) inhalation for room air test, hypoxic test with hypoxia (O<sub>2</sub> 14%) and balanced nitrogen at 86%, and hypercapnic test with CO<sub>2</sub> 5% and O<sub>2</sub> 95% (to blockade peripheral chemoreceptors). The tree tests were <italic>randomly arranged</italic> with 20-minute interval between them. </p>
      <p>The system used to gas inhalation set to mechanical ventilation Smart model, Takaoka mark, spontaneous mode, which was adapted through rubber elbow in ergoespirometer valve and received the mixture of gazes. The hypercapnia test analysis were performed using data from the mechanical respiratory ventilator and without exhaled gas evaluation due to impossibility of adequate ergoespirometric system evaluation in presence of high CO<sub>2</sub> concentrations. </p>
      <p>Blood samples were taken at basal and last exercise minute. It was dosed: catecholamine (chromatographic assay)<sup>10</sup>, BNP (Biosite)<sup>11</sup>, aldosterone (radioimmune assay)<sup>12</sup>, interleukin-6 (Kit Immulite IL-6 (DPC))<sup>13</sup>, and nitric oxide (NOx, Nitric Oxide Colorimetric Assay Kit, BioVision, Mountain View, CA).</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>Variables are expressed as mean &#177;1SD. Data were analyzed using pared Newman-Keuls. The criterion for significance was p<underline>&lt;</underline>0.05.</p>
      <p>To compare between room air test and hypoxia or hypercapnia, we calculated the difference or delta in %(&#916;) using the equation &#916;:(((hypoxia or hypercapnia data) - room air test)/room air test))x100.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>Eleven Heart Failure patients completed all the protocol and 4 patients did not complete the hypoxia protocol (HFNC group). (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">Table 1</xref>) All subjects inspired oxygen fraction approximately 14%, with concomitant reduction in O<sub>2</sub>% peripheric saturation with constant PetCO<sub>2</sub> without the necessity of CO<sub>2</sub> supplementation.</p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Pre exercise resting isocapnic hypoxic response in comparison with room air test (</bold>
        <xref ref-type="fig" rid="en_410fig01-body2">Figure 1</xref>
        <bold>) </bold>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_410fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>At rest both groups increased ventilation secondary to increment of both respiratory rate and tidal volume. Heart Failure group presented an acute ventilatory response, characterized by superior elevation in ventilation. </p>
      <p>However, the respiratory rate increased was higher in the C whereas tidal volume increase was higher in HF. Control group increased ventilation with greater respiratory rate participation than tidal volume, however HF group increased ventilation with equal tidal volume and respiratory rate contribution. </p>
      <p>Both groups demonstrated a pronounced (p&lt;0.02) and equivalent decline in estimated death space. </p>
      <p>Control group had higher elevation in oxygen uptake (VO<sub>2</sub>) than Heart Failure group. Heart Failure group had larger rise in Dheart rate than Control group.The relation between Ventilation/VO<sub>2</sub> in Heart Failure group was higher during hypoxia (5.03&#177;1) than room air test (3.13&#177;0.36; p&lt;0.05). Control group didn't have significant variation between room air test/hypoxia. The relation between heart rate/VO<sub>2</sub> was equal during room air test and hypoxia in both groups. </p>
      <p><bold>Exercise isocapnic hypoxic test response in comparison with room air test (</bold><xref ref-type="table" rid="en_410tab02-body2">Table 2</xref><bold>) (</bold><xref ref-type="fig" rid="en_410fig01-body2">Figures 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_410fig02-body2">2</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_410fig03-body2">3</xref><bold>)</bold></p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_410tab02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_410fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_410fig03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf03-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Both groups presented an increment in ventilation during the exercise. However, tidal volume increased more prominently in C than HF, in contrast with respiratory rate which enlarged more in HF. Both groups demonstrated an equivalent decline in estimated dead space with concomitant increase in VO<sub>2</sub>. HF and C presented more important elevation in heart rate (p&lt;0.006), however HF had larger rise in Dheart rate than C. </p>
      <p>Both groups presented lowest blood pressure (BP) values at end of exercise and recovery and enhanced slope Ventilation/VCO<sub>2</sub>. Walked distance was reduced especially in HF group. HF group had higher values in Ventilation/VO<sub>2</sub> and heart rate/VO<sub>2</sub> relations than O<sub>2</sub> 20%. C didn't have significant changes in Ventilation/VO<sub>2 </sub>between them, while heart rate/VO<sub>2</sub> was higher during room air test. Both groups enhanced the relations Ventilation/walked distance and heart rate/walked distance. Comparing D(room air test/hypoxia) since both groups; all relations were significantly higher in HF group. </p>
      <p>
        <bold>Resting hyperoxic hypercapnic test (hypercapnia) response in comparison with room air test</bold>
      </p>
      <p>At hypercapnia both groups presented Ventilation lower values, that in C was mainly by tidal volume decrease despite high respiratory rate, but in HF group, it was associated to tidal volume and respiratory rate reduction.</p>
      <p><bold>Exercise hyperoxic hypercapnic test (hypercapnia) response in comparison with room air test (</bold><xref ref-type="fig" rid="en_410fig04-body2">Figures 4</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_410fig05-body2">5</xref><bold>)</bold></p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_410fig04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf04-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_410fig05-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf05-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>HF and Control group had greater elevation in Ventilation, without significant difference between them. During exercise both groups increased &#916;respiratory rate and &#916;tidal volume (p&lt;0.02), with higher and significant (p&lt;0.01) elevation in Control group than HF group (<xref ref-type="fig" rid="en_410fig05-body2">Figures 5</xref>, 6). Both groups hadn't significant changes in BP and walked distance. Both groups presented a non statistical significant increase in exercise heart rate. HF and Control group course with an acute rise in heart rate in the 1&#186; exercise minute, which was superior to response in hypoxia. </p>
      <p>Both groups enhanced the relation Ventilation/walked distance without changes of heart rate/walked distance. Comparing D(room air test/hypercapnia) of Ventilation/walked distance and heart rate/walked distance, they were higher in HF than Control group.</p>
      <p>
        <bold>Neurohormonal markers during hypoxia and hypercapnia conditions in comparison with room air test</bold>
      </p>
      <p>Control group group had not changes in BNP, aldosterone, IL-6 and nitric oxide levels at hypoxia and hypercapnia conditions, but had a tendency to increase catecholamine levels during hypoxia (<xref ref-type="table" rid="en_410tab03-body2">Table 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_410tab03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>HF group presented a higher increase in catecholamine and aldosterone levels in room air test in comparison with Control group. During hypoxia HF group had a significant decrease in NO with concomitant elevation in IL-6 and aldosterone levels. For the hypercapnia test, HF group augmented catecholamine and NO values. HF group increase BNP levels during room air test, however in hypoxia and hypercapnia the BNP levels had a reduction, but all these changes without statistical meaning.</p>
      <p>
        <bold>Isocapnic hypoxia -not concluded protocol</bold>
      </p>
      <p>The most common symptoms associated to interruption were: dyspnea (3), dizziness (4), pre syncope (4) and "visual darkening" (4), but any of them needs most specific intervention. One patient stops the protocol in the first, one in the second and two of them in the third exercise minute. </p>
      <p>Comparing group HF and HFNC in four initial minutes of hypoxia protocol, we observed that the increment of Ventilation was higher in the HFNC group (HFNC 29.8&#177;9.5 l/min <italic>versus</italic> HF group 25.6&#177;5.1 l/min). Concerning &#916; room air test/hypoxia, HFNC resting Ventilation was reduced, but during exercise it presented an important elevation, similar to an acute ventilatory response, followed by an important drop. </p>
      <p>HFNC had higher respiratory rate (HFNC: 23&#177;2.4 i/min <italic>versus</italic> HF group: 21.4&#177;2.23 i/min, p&lt;0.01) and tidal volume (HFNC: 1.33&#177;0.26 l/min and HF group: 1.14&#177;0.25 l/min p&lt;0.04).</p>
      <p>HFNC enhanced VO<sub>2</sub> more than HF group in the three first exercise minutes with mean 10.40&#177;5.7 for HFNC and 8.2&#177;4.3 for HF group (p&lt;0.05), with a peak in the 1&#186; minute followed by a decline to a lowest level that room air test. HFNC had globally higher heart rate (106&#177;15.31) than HF group (91.47&#177;12.10; p&lt;0.02), and before the interruption, had an acute heart rate elevation, followed by a decline to a lowest level than room air test.</p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>Exercise peripheral and central chemosensitivity are increased in HF group and may modulate respiratory pattern, cardiac chronotropism, and neurohormonal activity during exercise. Ventilatory response to peripheral chemoreceptors stimulation during exercise in HF group is associated to exacerbation of change in respiratory pattern with more proportional increment in respiratory rate.</p>
      <p>
        <bold>Isocapnic hypoxia</bold>
      </p>
      <p>Our finding of biphasic hypoxic response in HF group, is in concordance that had been reported in health volunteers during rest and exercise<sup>14</sup>. The exacerbation of respiratory rate contribution for ventilation during hypoxic exercise to our knowledge was never reported previously. The peripheral chemoreceptors could be more sensible in HF group, and could determine an abnormal response in ventilatory pattern in HF group<sup>5</sup>. Alternatively, the hypoxia could have worsened the pulmonary mechanisms related to respiratory rate response during exercise in HF group such as pulmonary progressive increasing in death space in HF group<sup>15,16</sup>, respiratory muscles fatigue and attenuated action of L-arginine-nitric oxide cycle<sup>17</sup>. Discordant of this hypothesis is that hypoxia, due to its selective vasodilator effect, may lead to pulmonary blood flow redistribution, improving alveolar component and ventilation/perfusion disturbance. Also, our estimated dead space reduction during exercise probably by cardiac output improvement in HF group in not favorable<sup>16</sup>. However, both mechanisms could be influencing the ventilatory response.</p>
      <p>Opposite to some authors, in our study the hypoxia VO<sub>2</sub> increased progressively, but this discrepancy may be due to different hypoxia and exercise levels (O<sub>2</sub>10-12%)<sup>18,19</sup>. A potential possibility for VO<sub>2</sub> increase observed in both groups is that probably exercise alters dissociation curve of O<sub>2</sub>-hemoglobin by discharge of phosphate compounds associated to CO<sub>2</sub> releasing increase and acids production by muscles.</p>
      <p>The Ventilation/VCO<sub>2</sub> slope elevation that we observed is probably related to the primary modification in respiratory pattern in both groups (hyperventilation) and less to PCO<sub>2</sub> or estimated dead space increasing as previously described during room air test maximum exercise in HF patients<sup>20-26</sup>.</p>
      <p>We didn't find studies that used 6minWT concomitant to hypoxia, but despite the lack of comparison, we could suppose that the walked distance reduction observed may be related to great hyperventilation that would lead to thoracic muscle fatigue, and hypoxia of tissues. </p>
      <p>The resting heart rate increment similarly observed in both groups confirms that hypoxia is a great chronotropic stimulus, and that peripheral chemoreceptors if stimulated can modulate resting HF group heart rate despite b-blockers<sup>3-5,15,20,21</sup>. However, the greater chronotropic response is indicative of higher exercise sensibility of peripheral chemoreceptors in HF group during exercise.</p>
      <p>
        <bold>Hyperoxic hypercapnia</bold>
      </p>
      <p>The reasons for the discordant reduction of resting Ventilation in both Control group and HF groups in comparison with other reports<sup>22-24</sup>, is unknown, however, an possible explanation would be that central chemoreceptors, despite being powerful Ventilation stimulators, are slower than peripheral chemoreceptors<sup>3,23</sup>, without great influence in the first minute sensitization. Our exercise results, like others with healthy individuals with hypercapnia at rest, show an acute ventilatory component, possibly due to stimulus of peripheral chemoreceptor by the CO<sub>2</sub><sup>25</sup> plus exercise; and a slow component, which was related specifically to central chemoreceptor with great Ventilation amplitude increment<sup>26</sup>. In our study, like others, the hypercapnic stimulus showed important and global Ventilation increasing, which was superior to the one underwent during hypoxia<sup>3</sup>. However, the Ventilation/walked distance ratio higher in HF than Control group, suggests greater central chemosensitization on it.</p>
      <p>The explanation for the unexpected limited increment in respiratory rate in HF group during hypercapnic exercise in comparison with Control group that had a bigger response than HF group, suggests that central chemoreceptors could not play a role in ventilatory response during exercise in HF group, mainly when compared to response obtained with 14% O<sub>2</sub>.</p>
      <p>As our study, others have compared the effect of hypercapnic stimulus upon heart rate in healthy and HF individuals, however only at rest and divergently, demonstrated in HF group an elevation superior to Control group<sup>24</sup>. Similarly to us, other study, demonstrated in hypercapnia an heart rate elevation, globally inferior to that one occurred in hypoxia, although it was done with healthy individuals and at rest<sup>3</sup>.</p>
      <p>Without previous descriptions, the acute chronotropic response observed in our results in both groups, immediately after exercise beginning, being superior to the elevation seen in the hypoxia tests. Some factors possibly may influence it: a) peripheral chemoreflex, stimulated by the CO<sub>2</sub>; b) inadequate blockade of the peripheral chemosensitivity by hyperoxia<sup>24,25</sup>; c) important abrupt sympathetic activation and without the attenuation effects of pulmonary stretching vagal reflex, since it's little stimulated at first exercise minute; d) abrupt withdrawal of parasympathetic activity<sup>25</sup>.</p>
      <p>The attenuated elevation of the heart rate in HF group during exercise when compared with Control group, may be related to less important chronotropic stimulation of hypercapnia, associated with greater significance of parasympathetic vagal stimulus withdraw added to betablockers use<sup>24,25</sup>. However when analyzed the relation heart rate/walked distance, it was higher in hypercapnia than room air test in HF group, inversely to Control group where the relation was higher in room air test. These results could suggest for the same effort, great chronotropic exercise answer to central chemostimulation in HF group, despite the attenuated factors cited above.</p>
      <p>
        <bold>Catecholamines, BNP, aldosterone, nitric oxide and interleukin-6</bold>
      </p>
      <p>The significant elevation in catecholamines levels during room air test and hypercapnia, but just tendency to elevation in hypoxia tests in HF group suggest that the peripheral and central chemoreceptors can modulate neurohormonal activation in HF group, however, with higher sympathetic activation with central stimulus. Studies with animals suggest important catecholamines serum elevation at rest, with chemosensitization using hypoxia and hypercapnia<sup>27</sup>. However, in human beings at rest it has been conflicting, some authors describing serum noradrenalin elevation as others describe inexistent or discrete modifications during hypoxia<sup>28</sup>. Our data are in accordance to the descriptions in normal individuals where there was elevation in catecholamines serum level during exercise with hypoxia superior to the increment observed with the same exercise load in normoxia<sup>29</sup>.</p>
      <p>The tendency reduction in BNP during exercise under hypoxia and hypercapnia is unexpected in comparison with increment in normoxic exercise<sup>30</sup> and increase in ANP after hypoxia at rest in healthy subjects<sup>31</sup>. Then, stimulation of peripheral and central chemoreceptors stimulation during exercise could reduce physiologic effects consequent to BNP secretion.</p>
      <p>The reasons for increment in aldosterone during hypoxic exercise is unknown, however, it is compatible with other underlying disorders (septicemia, COPD) or hypoxemic respiratory<sup>32</sup>. </p>
      <p>The decrease in NO during hypoxia and the increment in NO during hypercapnia test in HF group is divergent of our results in healthy subjects similar to literature that demonstrated unaffected NO levels during hypoxia and O<sub>2</sub> 20% during moderate exercise<sup>33</sup>. We didn't find studies with NO and hypoxia in HF patients that help us to justified the reduced levels, but some considerations could be done: a) NO synthesis suggest be reduced in basal conditions in HF group<sup>34</sup>, b) molecular O<sub>2</sub> is essential substrate for NO synthesis and possibly limited NO production in hypoxic conditions<sup>33</sup>, c) NO is a potent systemic and pulmonary vasodilator and his reduced production has been associated with the development of pulmonary hypertension and potentially with high-altitude pulmonary edema<sup>35</sup>. We didn't find studies with hypercapnia and NO in both groups, but in animal model the hypercapnia course with pulmonary microvessel dilatation and NO elevation like in our results in HF group. This elevation in NO could be related to: a) hyperoxic effect with greater molecular O<sub>2</sub> offer<sup>34</sup>, b) primary hypercapnic effect with CO higher seric levels<sup>35</sup>.</p>
      <p>As previously described, we observed in healthy individuals at rest an elevation of IL-6 levels with acute hypoxic stimulus<sup>36,37</sup>. Like was seen in our results, HF group had higher baseline IL-6 levels<sup>38</sup>, but we didn't observe at rest hypoxic response. We didn't find other studies with HF and hypoxic IL-6 answer, but it was described that beta-blockers use repressed IL-6 response even in pathologic situations<sup>39</sup>. So, we hypothesized that in our study at rest in HF group IL-6 response could be inhibited by beta-blocker action still that hypoxic stimulus. The physiological significance of IL-6 response to hypoxia remains unknown, once that IL-6 acts not as a mediator of inflammation or acute-phase protein response, since IL-1, TNFa and CRP remain unchanged. Two other possible actions have been suggested as an angiogenic effect plus a modulatory effect on erythropoietin production<sup>37</sup>.</p>
      <p>During submaximal exercise both groups had elevated IL-6 levels, with statistical meaning just in HF group. The exercise has been described as a stressor with IL-6 increase, which was related to effort intensity and potentially justified by lactate levels, endothelial shear stress and muscle damage and less with catecholamine production<sup>37,38</sup>. In our study we supposed that despite IL-6 be repressed by beta-blocker action in HF group, when was added exercise stress to hypoxia, this blockade was insufficient and IL-6 course with huge increase<sup>37</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Study limitations</bold>
      </p>
      <p>The relative small number of subjects could be a limitation; however, it is acceptable the sample based on the relevant results that were obtained in this original study with chemosensibilization during exercise. Pulmonary function tests were not performed before inclusion of patients, but no patient had evidence of pulmonary disease or smoking by history, clinical examination, chest radiograph, and Ventilation/VCO<sub>2</sub> obtained during ergoespirometric tests. Patients did not have resting 3 minutes of hypoxia or hypercapnia before the exercise; however, there was concern about the potential influence of this previous exposure on evaluation of exercise chemoreceptor sensitivity and exercise capacity.</p>
      <p>The hypoxia effects could be in part mediated by hypertensive pulmonary response, however, there is not an experimental investigation that proved it in heart failure, and the hypoxia was moderated. The hypoxic and CO<sub>2</sub> inhalation could in theory stimulated other receptors, however, it is accepted that the main mechanisms is by action in central and peripheral chemoreceptors. CO<sub>2</sub> and O<sub>2</sub> inspiratory pressure were not continuous determined, but, the frequent monitoring of % of inspired CO<sub>2</sub> and O<sub>2</sub> gazes counterbalances this lack of information. </p>
      <p>It is possible an attenuated stimulation of peripheral chemoreflex by CO<sub>2 </sub>based on the fast Ventilation response to CO<sub>2</sub> despite the hyperoxia to blockade peripheric chemo sensitivity; however, this is the accepted design in most protocols for central chemoreceptors stimulation.</p>
      <p>The control group had different age in comparison with HF patients, however, all groups were relatively non older, and there isn't information about age influence on chemoreflex. </p>
      <p>
        <bold>Clinical implications</bold>
      </p>
      <p>The knowledge of the enhanced chemosensitivity during exercise may have a potential role in the development of researches about interventions to reduce this abnormality. Also, new strategies of pharmacologic and no-pharmacologic treatment intending chemoreflex modulation could in theory benefit more patients. </p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>This is a demonstration of increased peripheral and central chemoreceptor during exercise in HF group. The abnormal response to peripheral chemoreceptors stimulation in HF group during exercise characterized by exacerbation of increment of respiratory rate and heart rate, increase in IL-6 and aldosterone, reduction in NO and BNP, suggests that peripheral chemoreflex can modulated pattern of ventilatory, cardiac, neurohormonal and vasodilatory response in HF group during exercise. The abnormal response to central chemoreceptors stimulation in HF group during exercise that included higher Ventilation/walked distance, heart rate/walked distance, catecholamine, NO, and no increase in BNP suggests that central chemoreflex could also modulates pattern of ventilatory, cardiac, neurohormonal and vasodilatory response of HF group during exercise. </p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of doctoral submitted by L&#237;dia Zytynski Moura from <italic>Instituto do Cora&#231;&#227;o do HCFMUSP</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Quimiosensibilidad durante ejercicio en la insuficiencia card&#237;aca: respuestas ventilatorias, cronotr&#243;picas y neurohormonales</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: La insuficiencia card&#237;aca (IC) est&#225; asociada con aumento de la quimiosensibilidad perif&#233;rica y central en reposo, que puede estar correlacionada con un aumento en la respuesta ventilatoria durante ejercicio. Mientras tanto, SUS sensibilidad en la IC durante el ejercicio aun no fue reportada. OBJETIVO: Verificar si el est&#237;mulo de los quimiorreceptores centrales y perif&#233;ricos en pacientes con IC puede modular respuestas ventilatorias, cronotr&#243;picas y neurohormonales durante ejercicio subm&#225;ximo. M&#201;TODOS: Investigamos la quimiosensibilidad central y perif&#233;rica en 15 pacientes con insuficiencia card&#237;aca (IC) y 7 controles normales (C), comparando la respuesta durante 3 tests de caminata de 6 minutos (TC6M), realizado en cinta ergom&#233;trica con: aire ambiente, en hipoxia y en hipercapnia (en orden rand&#243;mico). RESULTADOS: FR en aire ambiente en los grupos C y IC fue 17&#177;2 y 22&#177;2 (p&lt;,0001); en hipoxia, fue 17&#177;1 y 23&#177;2 (p&lt;.02); con CO25% fue 20&#177;2 y 22&#177;5 (p&lt;,02). Volumen tidal (VT) o corriente en aire ambiente fue 1,25&#177;0,17 y 1,08&#177;0,19 (p&lt;,01); en hipoxia 1,65&#177;0,34 y 1,2&#177;0,2 (p&lt;,0001); con CO25% 1,55&#177;0,46 y 1,29&#177;0,39 (p&lt;,0001). En reposo, el aumento en la IC fue mayor para VI (C 33&#177;40%, IC 62&#177;94%, p&lt;,01), FC(C 7&#177;10%, IC 10&#177;10%, p&lt;0,05) en reposo. Durante la hipoxia, el aumento durante el ejercicio en la IC fue mayor para FR (C 1&#177;4, IC 11&#177;6, p&lt;.05), FC (C 12&#177;2, IC 14&#177;3, p&lt;.05), VI/VO2 (C -4&#177;18%, IC 24&#177;21%, p&lt;.01), FC/VO2 (C -26&#177;11%, IC 11&#177;5%, p&lt;.01), VI/DC (C 36&#177;10%, 46&#177;14, p&lt;.05%) y FC/DC (C 18&#177;8%, HF 29&#177;11, p&lt;.01). Durante ejercicio en hipoxia en el grupo IC, el NO disminuy&#243; y los niveles de IL-6 y aldosterona aumentaron. Los niveles neurohormonales permanecieron inalterados en el grupo C. CONCLUSI&#211;N: La quimiosensibilidad central y la perif&#233;rica durante el ejercicio est&#225;n aumentadas en la IC y pueden modular est&#225;ndares respiratorios, cronotr&#243;picos card&#237;acos y actividad neurohormonal durante ejercicio.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Insuficiencia card&#237;aca</kwd>
        <kwd>ejercicio</kwd>
        <kwd>cardiomiopat&#237;as</kwd>
        <kwd>&#243;xido n&#237;trico</kwd>
        <kwd>norepinefrina</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Quimiosensibilidad durante ejercicio en la insuficiencia card&#237;aca: respuestas ventilatorias, cronotr&#243;picas y neurohormonales</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>L&#237;dia Zytynski Moura; Guilherme Veiga Guimar&#227;es; Philippe Vieira Pires; F&#225;tima Cruz; Gabriela Stopa; Edimar Alcides Bocchi</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Instituto do Cora&#231;&#227;o do Hospital de Cl&#237;nicas/FMUSP, S&#227;o Paulo, SP - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> La insuficiencia card&#237;aca (IC) est&#225; asociada con aumento de la quimiosensibilidad perif&#233;rica y central en reposo, que puede estar correlacionada con un aumento en la respuesta ventilatoria durante ejercicio. Mientras tanto, SUS sensibilidad en la IC durante el ejercicio aun no fue reportada.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Verificar si el est&#237;mulo de los quimiorreceptores centrales y perif&#233;ricos en pacientes con IC puede modular respuestas ventilatorias, cronotr&#243;picas y neurohormonales durante ejercicio subm&#225;ximo.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Investigamos la quimiosensibilidad central y perif&#233;rica en 15 pacientes con insuficiencia card&#237;aca (IC) y 7 controles normales (C), comparando la respuesta durante 3 tests de caminata de 6 minutos (TC6M), realizado en cinta ergom&#233;trica con: aire ambiente, en hipoxia y en hipercapnia (en orden rand&#243;mico).</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> FR en aire ambiente en los grupos C y IC fue 17&#177;2 y 22&#177;2 (p&lt;,0001); en hipoxia, fue 17&#177;1 y 23&#177;2 (p&lt;.02); con CO25% fue 20&#177;2 y 22&#177;5 (p&lt;,02). Volumen tidal (VT) o corriente en aire ambiente fue 1,25&#177;0,17 y 1,08&#177;0,19 (p&lt;,01); en hipoxia 1,65&#177;0,34 y 1,2&#177;0,2 (p&lt;,0001); con CO25% 1,55&#177;0,46 y 1,29&#177;0,39 (p&lt;,0001). En reposo, el aumento en la IC fue mayor para VI (C 33&#177;40%, IC 62&#177;94%, p&lt;,01), FC(C 7&#177;10%, IC 10&#177;10%, p&lt;0,05) en reposo. Durante la hipoxia, el aumento durante el ejercicio en la IC fue mayor para FR (C 1&#177;4, IC 11&#177;6, p&lt;.05), FC (C 12&#177;2, IC 14&#177;3, p&lt;.05), VI/VO2 (C -4&#177;18%, IC 24&#177;21%, p&lt;.01), FC/VO2 (C -26&#177;11%, IC 11&#177;5%, p&lt;.01), VI/DC (C 36&#177;10%, 46&#177;14, p&lt;.05%) y FC/DC (C 18&#177;8%, HF 29&#177;11, p&lt;.01). Durante ejercicio en hipoxia en el grupo IC, el NO disminuy&#243; y los niveles de IL-6 y aldosterona aumentaron. Los niveles neurohormonales permanecieron inalterados en el grupo C.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La quimiosensibilidad central y la perif&#233;rica durante el ejercicio est&#225;n aumentadas en la IC y pueden modular est&#225;ndares respiratorios, cronotr&#243;picos card&#237;acos y actividad neurohormonal durante ejercicio. (Arq Bras Cardiol 2010; 95(3): 381-391)</p>
      <p><bold>Palabras clave:</bold> Insuficiencia card&#237;aca, ejercicio, cardiomiopat&#237;as, &#243;xido n&#237;trico, norepinefrina.</p>
      <p>
        <bold>Abreviaturas no estandarizadas</bold>
      </p>
      <p>O<sub>2</sub>% - porcentaje de ox&#237;geno; hipoxia, test hip&#243;xico isoc&#225;pnico usando O<sub>2</sub>% inspirado a 14%; hipercapnia - test hiper&#243;xico hiperc&#225;pnico usando CO<sub>2</sub> inspirado a 5% y O<sub>2</sub> 95%; PetCO<sub>2</sub> - presi&#243;n expiratoria final de CO<sub>2</sub>; FR - frecuencia respiratoria (rpm); VT - volumen tidal (o corriente) (l); VO<sub>2</sub> - consumo de O<sub>2</sub> (ml/<sub>Kg</sub>); inclinaci&#243;n VI/VCO<sub>2</sub> - coeficiente de regresi&#243;n de la regresi&#243;n lineal entre la ventilaci&#243;n y el VCO<sub>2</sub>; FC - frecuencia card&#237;aca (lpm); BNP - pept&#237;deo natriur&#233;tico tipo B; DC - distancia caminada (millas); TC6M - test de caminata de 6 min; VA - valores absolutos; ICNC - grupo de pacientes con IC que no complet&#243; el protocolo de hipoxia; &#916; - diferencia calculada entre el test de aire ambiente e hipoxia o hipercapnia.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Quimiorreceptores perif&#233;ricos son considerados de un papel importante en la regulaci&#243;n de la ventilaci&#243;n durante ejercicio<sup>1</sup>. Adem&#225;s de eso, los quimiorreceptores centrales ejercen influencia sobre la ventilaci&#243;n pulmonar, frecuencia card&#237;aca, presi&#243;n arterial y actividad simp&#225;tica<sup>2</sup>.</p>
      <p>Muchos estudios han sugerido la existencia de alta quimiosensibilidad en pacientes con insuficiencia card&#237;aca (IC), con consecuente empeoramiento en la ventilaci&#243;n y alteraciones en los est&#225;ndares respiratorios<sup>3-5</sup>. Mientras tanto, la gran mayor&#237;a de los estudios sobre los mecanismos de la disnea y el quimiorreflejo fue realizada utilizando la sensibilizaci&#243;n con gases de quimiorreceptores en reposo<sup>3-6</sup>. De hecho, pocos estudios fueron realizados con sensibilizaci&#243;n de quimiorreceptores perif&#233;ricos por hipoxia durante ejercicio y apenas en individuos sanos.</p>
      <p>El presente estudio verific&#243; la hip&#243;tesis original de que la estimulaci&#243;n de los quimiorreceptores centrales y perif&#233;ricos en pacientes con IC podr&#237;a modular respuestas ventilatorias, cronotr&#243;picas, de &#243;xido n&#237;trico, presi&#243;n arterial sist&#233;mica y neurohormonales durante ejercicio subm&#225;ximo.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Pacientes</bold>
      </p>
      <p>Estudiamos 22 individuos divididos en 2 grupos: Grupo Insuficiencia Card&#237;aca (IC) con 15 pacientes y Grupo Control (C) con 7 pacientes. Los criterios de inclusi&#243;n fueron clase funcional I o II (NYHA), por lo menos 21 a&#241;os de edad, presencia de s&#237;ntomas y/o disfunci&#243;n ventricular por por lo menos 6 meses, tratamiento m&#233;dico optimizado y estado cl&#237;nico estable por por lo menos 3 meses. Los criterios de exclusi&#243;n fueron cardiomiopat&#237;a isqu&#233;mica, hipertensi&#243;n arterial no controlada, enfermedad pulmonar obstructiva, diabetes y/o otras endocrinopat&#237;as, marcapasos card&#237;aco, enfermedades hep&#225;ticas, niveles de creatinina s&#233;rica &lt;u&gt;&amp;gt;&lt;/u&gt;2.5 mg/dL, AVC en los &#250;ltimos seis meses, limitaciones osteomusculares, caquexia card&#237;aca, enfermedad valvular primaria, cardiomiopat&#237;a chag&#225;sica, restrictiva o hipertr&#243;fica, pericarditis constrictiva e hipertensi&#243;n arterial pulmonar primaria. El grupo Control incluy&#243; individuos de 21 a&#241;os de edad o m&#225;s, cl&#237;nicamente asintom&#225;ticos, sin historia de enfermedad card&#237;aca, sin alteraciones en el examen f&#237;sico o ex&#225;menes de laboratorio complementarios. Todos los individuos dieron su consentimiento informado para participar del estudio, que fue aprobado por el comit&#233; de &#233;tica institucional.</p>
      <p>
        <bold>Dise&#241;o del estudio</bold>
      </p>
      <p>El estudio fue prospectivo, randomizado, caso-controlado y ciego para los pacientes del grupo IC e individuos del grupo C. Antes de la inclusi&#243;n, todos los participantes fueron sometidos a evaluaci&#243;n inicial cl&#237;nica y de laboratorio, que incluy&#243; un ecocardiograma transtor&#225;cico, c&#225;mara gamma mioc&#225;rdica, electrocardiograma (ECG) y test cardiopulmonar.</p>
      <p>
        <bold>El test de caminata de 6 minutos (TC6M)</bold>
      </p>
      <p>Medimos la presi&#243;n arterial sist&#243;lica (PAS) y diast&#243;lica (DAP) antes de cada test de ejercicio, en el &#250;ltimo minuto y en el 1&#186; minuto de la recuperaci&#243;n. El ECG fue monitoreado de forma continua. La ventilaci&#243;n pulmonar y los datos de intercambios gaseosos fueron determinados con base respiraci&#243;n a respiraci&#243;n en un sistema computarizado (modelo V<sub>max</sub> 229 Sensormedics).</p>
      <p>El TC6M fue realizado en una cinta programable sin inclinaci&#243;n con la velocidad programada por el paciente (Series 2000, Marquette Electronics) por lo menos 2 horas despu&#233;s de una comida liviana y con temperatura ambiente controlada (21&#176;C a 23&#176;C). Los pacientes fueron orientados a caminar de acuerdo con la escala de Borg, con nivel de esfuerzo variando de liviano a moderadamente arduo, de 11 a 13<sup>7</sup>. El TC6M asociado con la escala de Borg parece ser una medida precisa de las limitaciones de un grupo con IC y ha sido correlacionado con los esfuerzos diarios del individuo<sup>8,9</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Protocolo de quimiosensibilizaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Por el protocolo, los tres TC6M fueron realizados el mismo d&#237;a en las siguientes condiciones: inhalaci&#243;n de aire comprimido (O<sub>2</sub> 20%) para el test de aire ambiente, test hip&#243;xico en hipoxia (O<sub>2</sub> 14%) y nitr&#243;geno balanceado a 86%, y test hiperc&#225;pnico con CO<sub>2</sub> 5% y O<sub>2</sub> 95% (para bloquear quimiorreceptores perif&#233;ricos). Los tres tests fueron conducidos en orden rand&#243;mico con intervalos de 20 minutos entre ellos.</p>
      <p>El sistema usado para inhalaci&#243;n fue un sistema de ventilaci&#243;n mec&#225;nica modelo Smart, marca Takaoka, en modo espont&#225;neo, que fue adaptado a trav&#233;s de un codo de goma anexado a la v&#225;lvula del ergoespir&#243;metro y que recibi&#243; la mezcla gaseosa. El an&#225;lisis del test de hipercapnia fue realizado utilizando datos del ventilador respiratorio mec&#225;nico sin evaluaci&#243;n del gas exhalado debido a la imposibilidad de evaluar adecuadamente el sistema ergoespirom&#233;trico en la presencia de altas concentraciones de CO<sub>2</sub>. Muestras de sangre fueron colectadas en las condiciones basales y en el &#250;ltimo minuto de ejercicio. Fueron medidos: catecolamina (ensayo cromatogr&#225;fico)<sup>10</sup>, BNP (Biosite)<sup>11</sup>, aldosterona (radioinmunoensayo)<sup>12</sup>, interleucina-6 (kit Immulite IL-6 (DPC))<sup>13</sup>, y oxido n&#237;trico (NOx, Nitric Oxide Colorimetric Assay Kit, BioVision, Mountain View, CA, EUA).</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Las variables son expresadas como medias &#177; 1DP. Los datos fueron analizados usando el test de Newman-Keuls pareado. El nivel de significancia fue establecido como p<underline>&lt;</underline>0,05.</p>
      <p>Para comparar entre el test de aire ambiente y hipoxia o hipercapnia, calculamos la diferencia o delta en % (&#916;) usando la ecuaci&#243;n &#916;:(((datos de hipoxia o hipercapnia) - test de aire ambiente)/test de aire ambiente))x100.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Once pacientes del grupo IC completaron el protocolo y 4 pacientes no completaron el protocolo de hipoxia (grupo ICNC) (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Tabla 1</xref>). Todos los individuos inspiraron una fracci&#243;n de ox&#237;geno de aproximadamente 14%, con concomitante reducci&#243;n en la saturaci&#243;n del porcentaje de O<sub>2</sub> perif&#233;rico con constante PetCO<sub>2</sub> sin la necesidad de suplementaci&#243;n de CO<sub>2</sub>.</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Respuesta hip&#243;xica isoc&#225;pnica en reposo pre ejercicio en comparaci&#243;n con el test de aire ambiente (<xref ref-type="fig" rid="es_15f01-body3"><bold>Figura 1</bold></xref>)</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_15f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>En reposo, ambos grupos aumentaron la ventilaci&#243;n secundaria al aumento en la frecuencia respiratoria y volumen tidal (corriente). El grupo IC present&#243; una respuesta ventilatoria aguda, caracterizada por la mayor elevaci&#243;n en la ventilaci&#243;n. Mientras tanto, el aumento en la frecuencia respiratoria fue mayor en el grupo C, en cuanto el aumento en el volumen tidal fue mayor en el grupo IC. El grupo C present&#243; aumento de la ventilaci&#243;n con mayor participaci&#243;n de la frecuencia respiratoria que del volumen tidal; entre tanto, el grupo IC present&#243; aumento de la ventilaci&#243;n con igual contribuci&#243;n del volumen tidal y frecuencia respiratoria.</p>
      <p>Ambos grupos demostraron una declinaci&#243;n pronunciada (p&lt;0,02) y equivalente en el espacio muerto estimado. El grupo C present&#243; mayor elevaci&#243;n en el consumo de ox&#237;geno (VO<sub>2</sub>) que el grupo IC. El grupo IC present&#243; un mayor aumento en el DFC que el grupo C. La raz&#243;n entre la Ventilaci&#243;n/VO<sub>2</sub> en el grupo IC fue mayor durante la hipoxia (5,03&#177;1) que en el test de aire ambiente (3,13&#177;0.36; p&lt;0,05). El grupo C no present&#243; variaci&#243;n significativa entre el test de aire ambiente/hipoxia. La raz&#243;n entre la FC/VO<sub>2</sub> fue igual durante el test de aire ambiente y hipoxia en los dos grupos.</p>
      <p>Test de ejercicio hip&#243;xico isoc&#225;pnico en comparaci&#243;n con el test de aire ambiente (<xref ref-type="table" rid="es_15t02-body3"><bold>Tabla 2</bold></xref>) (<xref ref-type="fig" rid="es_15f01-body3"><bold>Figuras 1</bold></xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_15f02-body3"><bold>2</bold></xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_15f03-body3"><bold>3</bold></xref>)</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_15t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_15f02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_15f03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Ambos grupos presentaron un aumento en la ventilaci&#243;n durante el ejercicio. Entre tanto, el volumen tidal aument&#243; de forma m&#225;s pronunciada en el grupo C que en el grupo IC, en contraste con la FR, la cual aument&#243; m&#225;s en el grupo IC. Ambos grupos presentaron una declinaci&#243;n equivalente en el espacio muerto estimado con concomitante aumento en VO<sub>2</sub>. Los grupos IC y C presentaron un aumento m&#225;s significativo en la FC (p&lt;0,006); entre tanto, el grupo IC present&#243; mayor elevaci&#243;n en el DFC que el grupo C.</p>
      <p>Ambos grupos presentaron los menores valores de presi&#243;n arterial (PA) en el final del ejercicio y recuperaci&#243;n y aumento de la relaci&#243;n Ventilaci&#243;n/VCO<sub>2</sub>. La distancia caminada estaba reducida especialmente en el grupo IC. EL grupo IC tambi&#233;n present&#243; valores m&#225;s altos de las razones Ventilaci&#243;n/VO<sub>2</sub> y FC/VO<sub>2</sub> que O<sub>2</sub> 20%. Los participantes del grupo C no presentaron cambios significativos en la raz&#243;n Ventilaci&#243;n/VO<sub>2</sub> entre ellos, mientras que la raz&#243;n FC/VO<sub>2</sub> era mayor en el test de aire ambiente. Ambos grupos presentaron aumento en las razones Ventilaci&#243;n/distancia caminada y FC/ distancia caminada. Al comparar el D (test de aire ambiente/hipoxia) entre los dos grupos, todas las razones eran significativamente m&#225;s altas en el grupo IC.</p>
      <p>
        <bold>Respuesta al test hiper&#243;xico hiperc&#225;pnico (hipercapnia) en reposo en comparaci&#243;n con el test de aire ambiente</bold>
      </p>
      <p>En hipercapnia, ambos grupos presentaron valores menores de Ventilaci&#243;n, lo que en el grupo C fue debido principalmente a la disminuci&#243;n en el volumen tidal a despecho de la alta FR, pero en el grupo IC, estaba asociado a la reducci&#243;n en el volumen tidal y FR.</p>
      <p>Respuesta al test de ejercicio hiper&#243;xico hiperc&#225;pnico (hipercapnia) en comparaci&#243;n con el test de aire ambiente (<xref ref-type="fig" rid="es_15f04-body3"><bold>Figuras 4</bold></xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_15f05-body3"><bold>5</bold></xref>)</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_15f04-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf04-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_15f05-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gf05-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Los grupos IC y C presentaron mayor elevaci&#243;n en la Ventilaci&#243;n, sin diferencia significativa entre ellos. Durante el ejercicio, ambos grupos aumentaron el &#916;FR y Dvolumen tidal (p&lt;0,02), sin mayor y significativo aumento (p&lt;0,01) en el grupo C cuando fue comparado al grupo IC (<xref ref-type="fig" rid="es_15f05-body3">Figuras 5</xref>,6). Ninguno de los dos grupos present&#243; alteraciones significativas en la PA y distancia caminada. Ambos grupos presentaron un aumento estad&#237;sticamente no significativo en la FC al ejercicio. Los grupos IC y C presentaron una elevaci&#243;n aguda en la FC en el primer minuto de ejercicio, que fue mayor en respuesta a la hipoxia. Ambos grupos presentaron aumento en la relaci&#243;n Ventilaci&#243;n/distancia caminada sin alteraciones en la relaci&#243;n FC/distancia caminada. Al comparar el D (test de aire ambiente/hipercapnia) de las razones Ventilaci&#243;n/distancia caminada y FC/ distancia caminada, &#233;stas eran mayores en el grupo IC que en el grupo C.</p>
      <p>
        <bold>Marcadores neurohormonales durante hipoxia y hipercapnia en comparaci&#243;n con el test de aire ambiente</bold>
      </p>
      <p>El grupo C no present&#243; alteraciones en los niveles de BNP, aldosterona, IL-6 y oxido n&#237;trico en hipercapnia y hipoxia, pero present&#243; una tendencia al aumento en los niveles de catecolaminas durante la hipoxia (<xref ref-type="table" rid="es_15t03-body3">Tabla 3</xref>). El grupo IC present&#243; un mayor aumento en los niveles de catecolaminas y aldosterona en el test de aire ambiente, en comparaci&#243;n al grupo C. Durante la hipoxia, el grupo IC present&#243; una significativa disminuci&#243;n en los niveles de NO con concomitante elevaci&#243;n en los niveles de IL-6 y aldosterona. En el test de hipercapnia, el grupo IC present&#243; aumento en los niveles de catecolamina y NO. El grupo IC tambi&#233;n present&#243; aumento en los niveles de BNP durante el test de aire ambiente; entre tanto, en hipoxia y hipercapnia, los niveles de BNP presentaron una reducci&#243;n, pero ninguna de esas alteraciones present&#243; significancia estad&#237;stica.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_15t03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0381-00110-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Hipoxia Isoc&#225;pnica - protocolo no concluido</bold>
      </p>
      <p>Los s&#237;ntomas m&#225;s comunes asociados con la interrupci&#243;n del protocolo fueron disnea (3), mareo (4), pres&#237;ncope (4) y "oscurecimiento" de la visi&#243;n (4), pero ninguno necesit&#243; intervenci&#243;n m&#225;s espec&#237;fica. Un paciente interrumpi&#243; el protocolo en el primer minuto, uno en el segundo y dos en el tercer minuto del ejercicio. Al comparar el grupo IC con el grupo ICNC en los cuatro minutos iniciales del protocolo de hipoxia, observamos que el aumento en la Ventilaci&#243;n fue mayor en el grupo ICNC (HFNC 29,8&#177;9,5 l/min <italic>versus</italic> grupo IC 25,6&#177;5,1 l/min). En relaci&#243;n al &#916;test de aire ambiente/hipoxia, la Ventilaci&#243;n en reposo del grupo ICNC no disminuy&#243;, sino que durante el ejercicio, present&#243; un aument&#243; importante, similar a la respuesta ventilatoria aguda, seguida por un disminuci&#243;n importante. El grupo ICNC present&#243; mayor FR (ICNC: 23&#177;2,4 i/min <italic>versus</italic> grupo IC: 21,4&#177;2,23 i/min, p&lt;0,01) y volumen tidal (ICNC: 1,33&#177;0,26 l/min y grupo IC:1,14&#177;0,25 l/min p&lt;0,04). El grupo ICNC present&#243; mayor aumento de VO<sub>2</sub> cuando fue comparado al grupo IC en los tres primeros minutos del ejercicio, con media de 10,40&#177;5,7 para el grupo ICNC y 8,2&#177;4,3 para el grupo IC (p&lt;0,05), con un pico en el 1&#186; minuto seguido de un declinaci&#243;n a un nivel menor que en el test de aire ambiente. El grupo ICNC present&#243; de forma general, una mayor FC (106&#177;15,31) que el grupo IC (91,47&#177;12,10; p&lt;0,02), y antes de la interrupci&#243;n, presentaron una elevaci&#243;n aguda en la FC, seguida por una declinaci&#243;n a un nivel m&#225;s bajo que en el test de aire ambiente.</p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La quimiosensibilidad central y perif&#233;rica en el ejercicio est&#225; aumentada en el grupo IC y puede modular el est&#225;ndar respiratorio, cronotropismo card&#237;aco y actividad neurohormonal durante el ejercicio f&#237;sico. La respuesta ventilatoria a la estimulaci&#243;n de los quimiorreceptores perif&#233;ricos durante el ejercicio en el grupo IC est&#225; asociada a la exacerbaci&#243;n de la alteraci&#243;n en el est&#225;ndar respiratorio con un aumento m&#225;s proporcional en la FR.</p>
      <p>
        <bold>Hipoxia isoc&#225;pnica</bold>
      </p>
      <p>Nuestro hallazgo de respuesta hip&#243;xica bif&#225;sica en el grupo IC est&#225; de acuerdo con lo que ha sido relatado en voluntarios sanos en reposo y durante ejercicio<sup>14</sup>. La contribuci&#243;n de la exacerbaci&#243;n de la FR, seg&#250;n nuestro conocimiento, no hab&#237;a sido relatada aun. Los quimiorreceptores perif&#233;ricos pueden ser m&#225;s sensibles en el grupo IC y pueden determinar una respuesta anormal en el est&#225;ndar ventilatorio en el grupo IC<sup>5</sup>. Alternativamente, la hipoxia podr&#237;a haber agravado los mecanismos pulmonares relacionados a la respuesta de la FR durante el ejercicio en el grupo IC, tales como aumento progresivo del espacio muerto pulmonar en el grupo IC<sup>15,16</sup>, fatiga de los m&#250;sculos respiratorios y acci&#243;n atenuada del ciclo &#243;xido n&#237;trico-L-arginina<sup>17</sup>. En desacuerdo con esa hip&#243;tesis es que la hipoxia, debido a su efecto vasodilatador selectivo, puede llevar a la redistribuci&#243;n del flujo sangu&#237;neo pulmonar, mejorando el componente alveolar y el disturbio ventilaci&#243;n/perfusi&#243;n. Adem&#225;s de eso, la reducci&#243;n del espacio muerto estimado durante el ejercicio, probablemente debido a la mejora en el debito card&#237;aco en el grupo IC no fue favorable<sup>16</sup>. Entre tanto, ambos mecanismos podr&#237;an estar influenciando la respuesta ventilatoria.</p>
      <p>A diferencia de algunos autores, en nuestro estudio el VO<sub>2</sub> en la hipoxia aument&#243; progresivamente, pero esa discrepancia puede ser debida a diferentes niveles de hipoxia y ejercicio (O<sub>2</sub>10-12%)<sup>18,19</sup>. Una posibilidad potencial para el aumento del VO<sub>2</sub> observado en ambos grupos es que, probablemente, el ejercicio altere la curva de disociaci&#243;n O<sub>2</sub>-hemoglobina a trav&#233;s de la liberaci&#243;n de compuestos de fosfato asociados al aumento de la liberaci&#243;n de CO<sub>2</sub> y producci&#243;n de &#225;cido por los m&#250;sculos.</p>
      <p>La elevaci&#243;n en la inclinaci&#243;n Ventilaci&#243;n/VCO<sub>2</sub> observada est&#225; probablemente asociada a la modificaci&#243;n primaria en el est&#225;ndar respiratorio en ambos grupos (hiperventilaci&#243;n) y menos al aumento del PCO<sub>2</sub> o espacio muerto estimado, como anteriormente fue descripto durante test de ejercicio m&#225;ximo en aire ambiente en pacientes con IC<sup>20-26</sup>.</p>
      <p>No encontramos estudios que utilizaran el TC6M concomitantemente a la hipoxia, pero a pesar de la falta de comparaci&#243;n, podemos suponer que la reducci&#243;n en la distancia caminada observada puede estar relacionada a la mayor hiperventilaci&#243;n, la cual podr&#237;a llevar a la fatiga del m&#250;sculo tor&#225;cico e hipoxia de tejidos. El aumento de la FC en reposo, que fue similar en ambos grupos, confirma que la hipoxia es un gran est&#237;mulo cronotr&#243;pico, y que los quimiorreceptores perif&#233;ricos, cuando son estimulados, pueden modular la FC de reposo en el grupo IC a pesar de los beta-bloqueantes<sup>3-5,15,20,21</sup>. Entre tanto, la mayor respuesta cronotr&#243;pica es indicativa de mayor sensibilidad de los quimiorreceptores perif&#233;ricos al ejercicio en el grupo IC durante el ejercicio.</p>
      <p>
        <bold>Hipercapnia hiper&#243;xica</bold>
      </p>
      <p>Las razones para la reducci&#243;n discordante de la Ventilaci&#243;n en reposo en ambos grupos C y IC en comparaci&#243;n a otros estudios<sup>22-24</sup> son desconocidas; entre tanto, una posible explicaci&#243;n ser&#237;a que los quimiorreceptores centrales, a pesar de ser poderosos estimulantes de la Ventilaci&#243;n, son m&#225;s lentos que los quimiorreceptores perif&#233;ricos<sup>3,23</sup>, sin gran influencia en la sensibilizaci&#243;n del primer minuto. Los resultados de nuestro test de ejercicio, como otros conducidos en individuos sanos con hipercapnia en reposo, muestran un componente ventilatorio agudo, probablemente debido al est&#237;mulo del quimiorreceptor perif&#233;rico por el CO<sub>2</sub><sup>25</sup> m&#225;s ejercicio; y un componente lento, espec&#237;ficamente asociado al quimiorreceptor central con gran aumento de la amplitud de Ventilaci&#243;n<sup>26</sup>. En nuestro estudio, como en otros, el est&#237;mulo hiperc&#225;pnico result&#243; en un aumento importante y global de la Ventilaci&#243;n, que fue mayor que el observado durante la hip&#243;xia<sup>3</sup>. Entre tanto, la raz&#243;n Ventilaci&#243;n/distancia caminada fue mayor en el grupo IC que en el grupo C, lo que sugiere mayor quimiosensibilizaci&#243;n central.</p>
      <p>La explicaci&#243;n para el inesperado aumento limitado en la FR en el grupo IC durante el ejercicio hiperc&#225;pnico en comparaci&#243;n al grupo C, que present&#243; una mayor respuesta que el grupo IC, sugiere que los quimiorreceptores centrales no tuvieron un papel en la respuesta ventilatoria durante el ejercicio en el grupo IC, principalmente cuando es comparada a la respuesta obtenida con O<sub>2</sub>14%<sub>.</sub> Como en nuestros estudios, otros compararon el efecto del est&#237;mulo hiperc&#225;pnico sobre la FC en individuos sanos y con IC; entre tanto, apenas en reposo, y diferentemente, demostraron un aumento mayor en el grupo IC que en el grupo C<sup>24</sup>. De forma similar al nuestro, otro estudio demostr&#243; un aumento de la FC en hipercapnia, globalmente inferior al que ocurri&#243; en hipoxia, aunque el test haya sido realizado en individuos sanos y en reposo<sup>3</sup>. Sin descripciones anteriores, la respuesta cronotr&#243;pica aguda observada en nuestros resultados en ambos grupos, inmediatamente despu&#233;s del comienzo del ejercicio, fue m&#225;s alta que el aumento visto en los tests de hipoxia. Algunos factores posiblemente pueden haber influido para tal hecho: a) quimiorreflejo perif&#233;rico, estimulado por el CO<sub>2</sub>; b) inadecuado bloqueo de la quimiosensibilidad perif&#233;rica por la hipoxia<sup>24,25</sup>; c) importante y abrupta activaci&#243;n simp&#225;tica sin los efectos atenuantes del reflejo vagal de la expansi&#243;n pulmonar, ya que &#233;ste es poco estimulado en el primer minuto de ejercicio; d) retirada abrupta de la actividad parasimp&#225;tica<sup>25</sup>.</p>
      <p>El aumento atenuado de la FC en el grupo IC durante el ejercicio, cuando es comparado al grupo C, puede estar relacionado al est&#237;mulo cronotr&#243;pico menos importante de la hipercapnia, asociado con la mayor significancia de la retirada del est&#237;mulo vagal parasimp&#225;tico, junto con el uso de betabloqueantes<sup>24,25</sup>. Entre tanto, cuando analizamos la raz&#243;n FC/distancia caminada, fue mayor en el test de hipercapnia que en el test de aire ambiente en el grupo IC, diferentemente del grupo C, donde la raz&#243;n fue mayor en el test de aire ambiente. Esos resultados sugieren, para el mismo esfuerzo, una mayor respuesta cronotr&#243;pica del ejercicio a la quimioestimulaci&#243;n en el grupo IC, a pesar de los factores atenuantes descritos encima.</p>
      <p>
        <bold>Catecolaminas, BNP, aldosterona, &#243;xido n&#237;trico y interleucina-6</bold>
      </p>
      <p>El aumento significativo en los niveles de catecolaminas durante el test de aire ambiente y hipercapnia, pero apenas una tendencia a la elevaci&#243;n en el test de hipoxia en el grupo IC, sugiere que los quimiorreceptores centrales y perif&#233;ricos pueden modular la activaci&#243;n neurohormonal en el grupo IC, aunque con mayor activaci&#243;n simp&#225;tica con est&#237;mulo central. Estudios con animales han sugerido un importante aumento de la catecolamina s&#233;rica en reposo, con quimiosensibilizaci&#243;n usando hipoxia y hipercapnia<sup>27</sup>. Entre tanto, en seres humanos en reposo, los resultados son conflictivos, con algunos autores describiendo aumento de la noradrenalina s&#233;rica, en cuanto otros describieron modificaciones discretas o no-existentes durante la hipoxia<sup>28</sup>.</p>
      <p>Nuestros datos est&#225;n de acuerdo con las descripciones en individuos normales, donde hay elevaci&#243;n en los niveles de catecolamina s&#233;rica durante el ejercicio con hipoxia, mayor que el aumento observado con la misma carga de ejercicio en normoxia<sup>29</sup>. La tendencia a la reducci&#243;n en los niveles de BNP durante el ejercicio en hipoxia y hipercapnia es inesperada en comparaci&#243;n con el aumento en el ejercicio norm&#243;xico<sup>30</sup> y aumento en los niveles de ANP despu&#233;s de hipoxia en reposo en individuos sanos<sup>31</sup>. Por lo tanto, la estimulaci&#243;n de los quimiorreceptores perif&#233;ricos y centrales durante ejercicio podr&#237;a reducir los efectos fisiol&#243;gicos consecuentes de la secreci&#243;n de BNP.</p>
      <p>Las razones para el aumento de la aldosterona durante el ejercicio hip&#243;xico son desconocidas; entre tanto, ese hecho es compatible con otras enfermedades de base (septicemia, DPOC) o insuficiencia respiratoria hipox&#233;mica<sup>32</sup>. La disminuci&#243;n en los niveles de NO durante la hipoxia y el aumento en los niveles de NO durante el test hiperc&#225;pnico en el grupo IC diverge de nuestros resultados en individuos sanos, similar a la literatura, que demostr&#243; niveles de NO no afectados durante la hipoxia y O<sub>2</sub> a 20% durante ejercicio moderado<sup>33</sup>. No encontramos estudios que analizaran niveles de NO e hipoxia en pacientes con IC que nos ayudasen a justificar los niveles reducidos, pero algunas consideraciones pueden ser hechas: a) la s&#237;ntesis de NO sugiere estar reducida en las condiciones basales en el grupo IC<sup>34</sup>; b) O<sub>2</sub> molecular es un sustrato esencial para la s&#237;ntesis de NO y posiblemente limita la producci&#243;n de NO en condiciones hip&#243;xicas<sup>33</sup>; c) NO es un potente vasodilatador sist&#233;mico y pulmonar y su producci&#243;n reducida ha sido asociada al desarrollo de hipertensi&#243;n pulmonar y potencialmente, al edema pulmonar de altitud<sup>35</sup>. No encontramos estudios con hipercapnia y NO en ambos grupos, pero en un modelo animal la hipercapnia curs&#243; con dilataci&#243;n de microvasos pulmonares y aumento de niveles de NO, como en nuestros resultados en el grupo IC. Esa elevaci&#243;n en los niveles de NO podr&#237;a estar relacionada a: a) efecto hiper&#243;xico con mayor oferta de O<sub>2</sub>molecular<sup>34</sup>, b) efecto hiperc&#225;pnico primario con niveles s&#233;ricos m&#225;s altos de CO<sup>35</sup>.</p>
      <p>Como descripto anteriormente, observamos en individuos sanos en reposo un aumento en los niveles de IL-6 con est&#237;mulo hip&#243;xico agudo<sup>36,37</sup>. Como fue visto en nuestros resultados, el grupo IC present&#243; mayores niveles basales de IL-6<sup>38</sup>, pero no observamos una respuesta hip&#243;xica en reposo. No encontramos en la literatura otros estudios que analizaran IC y respuesta niveles de IL-6 a la hipoxia, pero ha sido descripto que el uso de betabloqueantes reprime la respuesta de la IL-6 aun en situaciones patol&#243;gicas<sup>39</sup>. Por lo tanto, nuestra hip&#243;tesis es que en nuestro estudio, la respuesta de la IL-6 en reposo del grupo IC podr&#237;a haber sido inhibida por la acci&#243;n del betabloqueante, aun en la presencia del est&#237;mulo hip&#243;xico. La significancia fisiol&#243;gica de la respuesta de la IL-6 a la hipoxia permanece desconocida, ya que la IL-6 no act&#250;a como mediadora de inflamaci&#243;n o respuesta proteica de fase aguda, pues la IL-1, TNF&#945; y CRP permanecen inalterados. Otras dos posibles acciones han sido sugeridas como un efecto angiog&#233;nico m&#225;s un efecto modulatorio en la producci&#243;n de eritropoyetina<sup>37</sup>.</p>
      <p>Durante el ejercicio subm&#225;ximo, ambos grupos presentaban niveles elevados de IL-6, con significancia estad&#237;stica apenas en el grupo IC. El ejercicio ha sido descripto como un estresor con el aumento de la IL-6, el cual estaba relacionado a la intensidad del esfuerzo y potencialmente justificado por los niveles de lactato, tensi&#243;n de corte endotelial y lesi&#243;n muscular, y menos con la producci&#243;n de catecolaminas<sup>37,38</sup>. En nuestro estudio, presumimos que, a pesar de la IL_6 ser reprimida por la acci&#243;n del betabloqueante en el grupo IC, cuando el estr&#233;s del ejercicio fue adicionado a la hipoxia, ese bloqueo fue insuficiente, resultando en un gran aumento en los niveles de IL-6<sup>37</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Limitaciones del estudio</bold>
      </p>
      <p>El relativamente peque&#241;o tama&#241;o de la muestra podr&#237;a ser una limitaci&#243;n; entre tanto, una muestra basada en los resultados relevantes que fueron obtenidos en este estudio original con quimiosensibilizaci&#243;n durante ejercicio es aceptable. Los tests de funci&#243;n pulmonar no fueron realizados antes de la inclusi&#243;n de los pacientes, pero ning&#250;n paciente presentaba evidencia de enfermedad pulmonar o h&#225;bito de fumar en el hist&#243;rico m&#233;dico, examen cl&#237;nico, radiograf&#237;a de t&#243;rax y raz&#243;n Ventilaci&#243;n/VCO<sub>2</sub> obtenidos durante los tests ergoespirom&#233;tricos. Los pacientes no tuvieron un per&#237;odo de reposo de 3 minutos en hipoxia o hipercapnia antes del ejercicio; entre tanto, hab&#237;a preocupaci&#243;n acerca de la potencial influencia de esa previa exposici&#243;n en la evaluaci&#243;n de la sensibilidad al quimiorreceptor en el ejercicio y capacidad de ejercicio.</p>
      <p>Los efectos de la hipoxia podr&#237;an en parte ser mediados por la respuesta hipertensiva pulmonar; entre tanto, ninguna investigaci&#243;n experimental ya prob&#243; tal hecho en IC y la hipoxia era moderada. La inhalaci&#243;n hip&#243;xica y de CO<sub>2</sub> podr&#237;an, en teor&#237;a, estimular otros receptores; entre tanto, es aceptado que los principales mecanismos ocurrir&#237;an a trav&#233;s de la acci&#243;n en los quimiorreceptores centrales y perif&#233;ricos. Las presiones inspiratorias de CO<sub>2</sub> y O<sub>2</sub> no fueron determinadas de forma continua, pero el frecuente monitoreo del porcentaje de CO<sub>2</sub> y O<sub>2</sub> inspirados compensa esa falta de informaci&#243;n.</p>
      <p>Un est&#237;mulo atenuado del quimiorreflejo perif&#233;rico por el CO<sub>2</sub> es posible, basado en la r&#225;pida respuesta ventilatoria al CO<sub>2</sub> a despecho del bloqueo de la quimiosensibilidad perif&#233;rica por la hiperoxia. Entretanto, ese dise&#241;o es aceptado en la mayor&#237;a de los protocolos para est&#237;mulo de los quimiorreceptores centrales.</p>
      <p>El grupo control pertenec&#237;a a una franja et&#225;rea diferente en comparaci&#243;n al grupo IC; entre tanto, los dos grupos eran relativamente j&#243;venes y no hay informaciones sobre la influencia de la edad en el quimiorreflejo.</p>
      <p>
        <bold>Implicaciones cl&#237;nicas</bold>
      </p>
      <p>El conocimiento del aumento de la quimiosensibilidad durante el ejercicio puede tener un papel potencial en el desarrollo de investigaciones sobre intervenciones para reducir esa anormalidad. Adem&#225;s de eso, nuevas estrategias de tratamientos farmacol&#243;gicos y no farmacol&#243;gicos volcados a la modulaci&#243;n del quimiorreflejo podr&#237;an, en teor&#237;a, beneficiar a m&#225;s pacientes.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio demostr&#243; el aumento de los quimiorreceptores perif&#233;ricos y centrales durante el ejercicio en un grupo de pacientes con IC. La respuesta anormal a la estimulaci&#243;n de los quimiorreceptores en el grupo con IC durante el ejercicio, caracterizada por la exacerbaci&#243;n de aumento de las frecuencias respiratoria y card&#237;aca, aumento en los niveles de IL-6 y aldosterona, reducci&#243;n en los niveles de NO y BNP, sugiere que el quimiorreflejo perif&#233;rico puede modular el est&#225;ndar de las respuestas ventilatoria, card&#237;aca, neurohormonal y vasodilatadora en el grupo con IC durante el ejercicio. La respuesta anormal a la estimulaci&#243;n de los quimiorreceptores centrales en el grupo con IC durante el ejercicio que incluye mayor ventilaci&#243;n/distancia caminada, mayor frecuencia card&#237;aca/distancia caminada, niveles m&#225;s elevados de catecolaminas y NO sin aumento en los niveles de BNP sugiere que el quimiorreflejo central tambi&#233;n podr&#237;a modular el est&#225;ndar de las respuestas ventilatoria, card&#237;aca, neurohormonal y vasodilatadora del grupo con IC durante el ejercicio.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiamiento</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por la FAPESP.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo es parte de tesis de Doctorado de L&#237;dia Zytynski Moura por el Instituto del Coraz&#243;n del HCFMUSP.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
