<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">7VLXmQypChYKYCgcVSmqWLK</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00012</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001300012</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500312</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000090</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Precis&#227;o da medida do limiar anaer&#243;bio por meio do calor&#237;metro port&#225;til</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nogueira</surname>
            <given-names>Fernando dos Santos</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pompeu</surname>
            <given-names>Fernando Augusto Monteiro Sab&#243;ia</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Rio de Janeiro</named-content>
          <named-content content-type="state">Rio de Janeiro</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Rio de Janeiro</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>354</fpage>
      <lpage>363</lpage>
      <history>
        <date date-type="accepted">
          <day>02</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>12</day>
          <month>12</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="received">
          <day>15</day>
          <month>07</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Muitos m&#233;todos s&#227;o empregados para determinar o Limiar Anaer&#243;bio (LAn) por meio de ergoespir&#244;metros sofisticados. OBJETIVO: Testar a varia&#231;&#227;o no LAn, detectado por modelos matem&#225;ticos e de inspe&#231;&#227;o visual, quando empregado ergoespir&#244;metro de baixo custo e destinado &#224; aplica&#231;&#227;o cl&#237;nica. M&#201;TODOS: Foram volunt&#225;rios para esse estudo 79 indiv&#237;duos aparentemente saud&#225;veis; desses, 57 homens. O VO2m&#225;x e o limiar ventilat&#243;rio foram determinados por calorimetria indireta de circuito aberto. O m&#233;todo eletroenzim&#225;tico foi empregado para an&#225;lise da lactacidemia e determina&#231;&#227;o direta do limiar de lactato (LL). O LAn foi determinado por dois m&#233;todos matem&#225;ticos (MM SQR e MMslope), baseados nas trocas gasosas, e pelo m&#233;todo de inspe&#231;&#227;o visual do log-log, para determina&#231;&#227;o do LL. Dois pesquisadores independentes determinaram o LAn atrav&#233;s da inspe&#231;&#227;o visual de tr&#234;s gr&#225;ficos, considerando dois m&#233;todos (LAn-a= V-slope, EqV; e LAn-b = V-slope, EqV e ExCO2). Os dados foram analisados por meio da estat&#237;stica param&#233;trica para determina&#231;&#227;o das diferen&#231;as entre LAn-a versus ExCO2, MM SQR e MMslope; LAn-b versus MM SQR e MMslope; e LL versus LAn-a, LAN-b, MM SQR e MMslope. RESULTADOS: O MMslope foi o &#250;nico m&#233;todo que apresentou diferen&#231;a significativa entre o LAn-a e LAn-b (p=0,001), com CV% &gt;15. O LL versus MMslope n&#227;o apresentou diferen&#231;a significativa (p=0,274), contudo, observou-se um elevado CV (24%). CONCLUS&#195;O: Conclui-se que com o equipamento de baixo custo os m&#233;todos MM SQR e LAn-a podem ser utilizados para a determina&#231;&#227;o do LAn. O m&#233;todo MMslope n&#227;o apresentou precis&#227;o satisfat&#243;ria para ser empregado com esses equipamentos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>Teste de esfor&#231;o</kwd>
        <kwd>modelo matem&#225;tico</kwd>
        <kwd>limiar ventilat&#243;rio</kwd>
        <kwd>ergoespirometria</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>16</day>
        <month>07</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGOS ORIGINAIS </p>
    <p> ERGOESPIROMETRIA</p>
    <p>Precis&#227;o da medida do limiar anaer&#243;bio por meio do calor&#237;metro port&#225;til</p>
    <p>
      <bold>Fernando dos Santos Nogueira; Fernando Augusto Monteiro Sab&#243;ia Pompeu</bold>
    </p>
    <p> Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="nt">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Muitos m&#233;todos s&#227;o empregados para determinar o Limiar Anaer&#243;bio (LAn) por meio de ergoespir&#244;metros sofisticados. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Testar a varia&#231;&#227;o no LAn, detectado por modelos matem&#225;ticos e de inspe&#231;&#227;o visual, quando empregado ergoespir&#244;metro de baixo custo e destinado &#224; aplica&#231;&#227;o cl&#237;nica. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Foram volunt&#225;rios para esse estudo 79 indiv&#237;duos aparentemente saud&#225;veis; desses, 57 homens. O VO<sub>2m&#225;x</sub> e o limiar ventilat&#243;rio foram determinados por calorimetria indireta de circuito aberto. O m&#233;todo eletroenzim&#225;tico foi empregado para an&#225;lise da lactacidemia e determina&#231;&#227;o direta do limiar de lactato (LL). O LAn foi determinado por dois m&#233;todos matem&#225;ticos (MM<sub>SQR</sub> e MM<italic><sub>slope</sub></italic>), baseados nas trocas gasosas, e pelo m&#233;todo de inspe&#231;&#227;o visual do log-log, para determina&#231;&#227;o do LL. Dois pesquisadores independentes determinaram o LAn atrav&#233;s da inspe&#231;&#227;o visual de tr&#234;s gr&#225;ficos, considerando dois m&#233;todos (LAn<sub>-a</sub>= V-slope, EqV; e LAn<sub>-b</sub> = V-slope, EqV e ExCO<sub>2</sub>). Os dados foram analisados por meio da estat&#237;stica param&#233;trica para determina&#231;&#227;o das diferen&#231;as entre LAn-a <italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>SQR</sub> e MM<italic><sub>slope</sub></italic>; LAn<sub>-b </sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub> e MM<italic><sub>slope</sub></italic>; e LL <italic>versus</italic> LAn<sub>-a</sub>, LAN<sub>-b</sub>, MM<sub>SQR</sub> e MM<italic><sub>slope</sub></italic>. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> O MM<italic><sub>slope</sub></italic> foi o &#250;nico m&#233;todo que apresentou diferen&#231;a significativa entre o LAn<sub>-a</sub> e LAn<sub>-b</sub> (p=0,001), com CV% &gt;15. O LL <italic>versus</italic> MM<italic><sub>slope</sub></italic> n&#227;o apresentou diferen&#231;a significativa (p=0,274), contudo, observou-se um elevado CV (24%). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> Conclui-se que com o equipamento de baixo custo os m&#233;todos MM<sub>SQR</sub> e LAn<sub>-a</sub> podem ser utilizados para a determina&#231;&#227;o do LAn. O m&#233;todo MM<italic><sub>slope</sub></italic> n&#227;o apresentou precis&#227;o satisfat&#243;ria para ser empregado com esses equipamentos.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> Teste de esfor&#231;o, modelo matem&#225;tico, limiar ventilat&#243;rio, ergoespirometria.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O limiar anaer&#243;bio (LAn) foi inicialmente proposto como &#237;ndice da toler&#226;ncia ao exerc&#237;cio por cardiopatas<sup>1</sup>. Atualmente, a determina&#231;&#227;o do LAn &#233; de primordial import&#226;ncia nas ci&#234;ncias do exerc&#237;cio porque &#233; um indicador do condicionamento em diversos grupos de indiv&#237;duos<sup>2-7</sup>. Para determina&#231;&#227;o indireta e incruenta do LAn empregam-se medidas de trocas gasosas e ventilat&#243;ria durante um teste ergom&#233;trico com incrementos na sobrecarga<sup>8</sup>. </p>
    <p>Acredita-se que o melhor ajuste para detec&#231;&#227;o do LAn &#233; a inflex&#227;o na rela&#231;&#227;o entre o VO<sub>2</sub><italic>versus</italic> VCO<sub>2</sub>, com <italic>b</italic> &gt; 1,15, que &#233; obtida por meio da interse&#231;&#227;o entre dois segmentos de reta<sup>9,10</sup>. Essa detec&#231;&#227;o &#233; realizada por meio da inspe&#231;&#227;o visual de diagramas de dispers&#227;o, por&#233;m algoritmos matem&#225;ticos e c&#225;lculos estat&#237;sticos v&#234;m auxiliando na automatiza&#231;&#227;o e/ou semiautomatiza&#231;&#227;o desse procedimento<sup>9-12</sup>. </p>
    <p>Os ergoespir&#244;metros com sistemas computadorizados s&#227;o amplamente utilizados na mensura&#231;&#227;o das trocas gasosas e na infer&#234;ncia do LAn. Equipamentos sofisticados e de maior custo restringem-se ao uso em laborat&#243;rios de pesquisas. Ergoespir&#244;metros mais simples e de menor custo foram criados para investiga&#231;&#227;o cl&#237;nica e de campo. Diversos estudos validaram as medidas do VO<sub>2</sub>, VCO<sub>2</sub> e V<sub>E</sub> por meio de tais equipamentos cl&#237;nicos<sup>13-19</sup>, por&#233;m poucos estudos determinaram a qualidade das medidas derivadas como o LAn<sup>20</sup>.</p>
    <p>Considerando-se o baixo custo dos equipamentos cl&#237;nicos e a relev&#226;ncia fisiol&#243;gica do LAn para os diversos profissionais de sa&#250;de, o objetivo do presente estudo retrospectivo foi analisar a precis&#227;o do Lan detectado por meio de medidas obtidas pelo sistema de calorimetria indireta TEEM 100<sup>&#174;</sup><italic>Total Metabolic Analysis System (Aerosport, Inc.,</italic> Ann Arbor, Mich., EUA)<sup>17-20</sup>, determinando-se a objetividade e a acur&#225;cia dos modelos matem&#225;ticos de Beaver e cols.<sup>9</sup> adaptado por Gaskil e cols.<sup>21</sup> e de Vieth<sup>10</sup> e, dos m&#233;todos de inspe&#231;&#227;o visual V<italic>-slope</italic><sup>22</sup>, V<sub>E</sub>/VO<sub>2</sub><sup>23</sup>, ExCO<sub>2</sub><sup>21</sup> e Limiar de Lactato<sup>24</sup>.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>Sujeitos</p>
    <p>A presente investiga&#231;&#227;o foi dividida em dois ensaios compostos por dois grupos de volunt&#225;rios de ambos os sexos, de 18 a 37 anos, aparentemente saud&#225;veis, n&#227;o tabagistas e n&#227;o atletas, com ou sem experi&#234;ncia no cicloerg&#244;metro, engajados ou n&#227;o em programas de treinamento aer&#243;bio (<xref ref-type="table" rid="tab01">tab. 1</xref>). No primeiro grupo analisou-se a discrep&#226;ncia entre os m&#233;todos matem&#225;ticos e os de inspe&#231;&#227;o visual para determina&#231;&#227;o do LAn. No outro grupo, investigou-se a associa&#231;&#227;o entre os par&#226;mentros ventilat&#243;rios e de trocas gasosas com a concentra&#231;&#227;o sangu&#237;nea do lactato, para a determina&#231;&#227;o do LAn.</p>
    <table-wrap id="tab01">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Foram recomendadas para as 24 horas pr&#233;vias ao exame a abstin&#234;ncia de atividades f&#237;sicas extenuantes (&gt; 5 METs) e n&#227;o ingest&#227;o de &#225;lcool. Recomendou-se tamb&#233;m a manuten&#231;&#227;o da dieta mista nas 48 horas precedentes ao exame. Solicitou-se a abstin&#234;ncia de alimentos e cafe&#237;na nas tr&#234;s horas previas ao esfor&#231;o. Cada sujeito foi informado quanto aos riscos associados aos procedimentos adotados. Um termo de esclarecimento e consentimento foi lido e assinado. Todos os procedimentos aqui adotados foram aprovados pelo Comit&#234; de &#201;tica Local para Experimentos com Seres Humanos (Rio de Janeiro, CEP/HSE 000.021/99). Este estudo foi realizado conforme a Declara&#231;&#227;o de Helsinki. </p>
    <p>Teste m&#225;ximo no cicloerg&#244;metro</p>
    <p><italic>Grupo 1 (G-1) - </italic>Empregou-se o protocolo de esfor&#231;o escalonado, cont&#237;nuo e m&#225;ximo<sup>1</sup> no cicloerg&#244;metro mec&#226;nico (Monark<sup>&#174;</sup>, S&#227;o Paulo, SP, Brasil). A altura do selim foi ajustada para cada sujeito, de maneira que o joelho mantivesse um &#226;ngulo pr&#243;ximo &#224; extens&#227;o total (aprox. 175&#186;). A pot&#234;ncia m&#225;xima foi estimada previamente para cada indiv&#237;duo, a fim de viabilizar incrementos de 10% da carga m&#225;xima a cada minuto<sup>25</sup>. Ap&#243;s seis minutos em repouso, sentado sobre o selim do cicloerg&#244;metro, os sujeitos pedalaram sem carga durante quatro minutos e, posteriormente, iniciou-se a fase escalonada. A dura&#231;&#227;o m&#225;xima do exerc&#237;cio foi de 10 &#177; 2 min. Os sujeitos mantiveram a cad&#234;ncia fixa ao longo do exame (aprox. 1,23 Hz). O ritmo foi controlado por um metr&#244;nomo audiovisual (Wittner<sup>&#226;</sup> Junior Plast 826, Isny/ Allg&#228;u, Alemanha). </p>
    <p>A ventila&#231;&#227;o minuto (V<sub>E</sub>) e a fra&#231;&#227;o expirada de oxig&#234;nio e di&#243;xido de carbono foram continuamente medidas por meio de calorimetria indireta de circuito aberto (TEEM 100<sup>&#174;</sup><italic>Total Metabolic Analysis System, Aerosport, Ann Arbor, Mich.,</italic> EUA)<sup>17-20</sup>. Os sujeitos utilizaram um clipe de nariz e um pneumotac&#244;metro de fluxo m&#233;dio (<italic>Hans Rudolph<sup>&#174;</sup>, Kansas City, MO</italic>, EUA). O consumo de oxig&#234;nio por minuto (VO<sub>2</sub>) e a excre&#231;&#227;o de g&#225;s carb&#244;nico por minuto (VCO<sub>2</sub>) foram apresentados a cada 20 segundos. A frequ&#234;ncia card&#237;aca (FC) foi monitorada continuamente ao longo do teste por meio de telemetria (<italic>Vantage NV<sup>&#174;</sup>, Polar Electro Oy, Kempele,</italic> Finl&#226;ndia) e o conceito de esfor&#231;o percebido (CEP), na escala de Borg de 6 a 20, foi coletado ao final de cada est&#225;gio.</p>
    <p><italic>Grupo 2 (G-2) - </italic>O protocolo ergoespirom&#233;trico foi o mesmo aplicado no G-1, acrescentado-se as medidas do lactato sangu&#237;neo. Foram coletados 25 <italic>&#181;</italic>l de sangue, por pun&#231;&#227;o do l&#243;bulo da orelha em hiperemia, segundo procedimentos descritos por Shephard<sup>26</sup>. As coletas foram realizadas durante o repouso, nos dois minutos pr&#233;vios a realiza&#231;&#227;o do exame e a cada dois minutos de esfor&#231;o. As amostras foram imediatamente analisadas por meio do m&#233;todo eletro enzim&#225;tico (<italic>YSI 1500 Sport L-Lactate Analyser<sup>&#174;</sup>, Yellow Springs</italic>, EUA). Para determina&#231;&#227;o do lactato no sangue total, adicionou-se na solu&#231;&#227;o tamp&#227;o o agente hemol&#237;tico Triton X-100 (<italic>YSI #1515 Agent Cell Lysing</italic>, EUA) a 0,25%. As coletas de sangue foram realizadas por um avaliador experiente entre 20 e 25 segundos finais de cada dois minutos de esfor&#231;o.</p>
    <p>Controles e calibragens</p>
    <p>O analisador metab&#243;lico, o analisador de lactato e o cicloerg&#244;metro foram calibrados antes de cada teste. O ergoespir&#244;metro foi calibrado em circuito fechado, mediante uma mistura certificada de gases contendo 17,01% de oxig&#234;nio, 5,00% de g&#225;s carb&#244;nico e balanceada com nitrog&#234;nio (AGA<sup>&#174;</sup>, Rio de Janeiro, RJ, Brasil). O fluxo foi calibrado utilizando-se uma seringa de ar de tr&#234;s litros (<italic>Hans Rudolph<sup>&#174;</sup>, Kansas City, MO</italic>, EUA). Ao final de cada teste, foi realizada a medida das fra&#231;&#245;es percentuais de oxig&#234;nio e g&#225;s carb&#244;nico na mistura de gases empregada para calibragem. O erro m&#225;ximo admitido foi de 16,16% a 17,86% para FO<sub>2</sub> e de 4,75% a 5,25% para FCO<sub>2</sub>. O analisador de lactato teve a calibragem confirmada previamente ao teste, mediante uma solu&#231;&#227;o padr&#227;o de 5 mmol&#183;l<sup>-1</sup> (<italic>YSI #2327 Lactate Standard YSI<sup>&#174;</sup>,</italic> EUA) de lactato. Antes de cada teste, e a cada hora de uso, realizou-se uma nova calibragem. A linearidade do equipamento foi confirmada at&#233; 15 mmol&#183;l<sup>-1</sup> de lactato. Antes do in&#237;cio do experimento a precis&#227;o do equipamento foi checada por meio de uma curva de calibragem com padr&#245;es de 1,0; 2,5; 5,0; 7,5; 12,0; 15,0; 18,0; 24,0 e 30,0 mmol&#183;l<sup>-1</sup>, preparadas mediante a dilui&#231;&#227;o dos padr&#245;es fornecidos pelo fabricante (<italic>YSI #2327</italic>: 5 mmol&#183;l<sup>-1</sup>; <italic>YSI #2328</italic>: 15 mmol&#183;l<sup>-1</sup>, <italic>YSI#1530</italic>: 30 mmol&#183;l<sup>-1</sup><italic>Lactate Standard YSI<sup>&#174;</sup>,</italic> EUA). A associa&#231;&#227;o entre os valores medidos e esperados na curva de calibragem foi <italic>r=0,999, y=0,9436x + 0,33011 </italic>e<italic> EPE=0,20 </italic>mmol.l<sup>-1</sup>. O cicloerg&#244;metro foi calibrado por meio de um lastro de 3 kg.</p>
    <p>Os testes foram considerados m&#225;ximos quando observaram-se pelo menos tr&#234;s dos seguintes crit&#233;rios<sup>27</sup>: a) plat&#244; no VO<sub>2</sub> (aumento <underline>&lt;</underline> 150 ml.min<sup>-1</sup> ou 2 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>); b) raz&#227;o de trocas respirat&#243;rias (RER) <underline>&gt;</underline> 1,15; c) 90% da FC<sub>m&#225;x</sub> prevista pela idade (220 - idade); d) conceito de esfor&#231;o percebido <underline>&gt;</underline> 19 (6-20); e) concentra&#231;&#227;o de lactato sangu&#237;neo <underline>&gt;</underline> 8 mmol&#183;l<sup>-1</sup>; e f) fadiga volunt&#225;ria m&#225;xima com incapacidade de manuten&#231;&#227;o do ritmo preestabelecido. O VO<sub>2m&#225;x</sub> foi determinado como sendo o mais alto valor encontrado ao final do teste.</p>
    <p>M&#233;todos para detec&#231;&#227;o do LAn por inspe&#231;&#227;o visual</p>
    <p>Tr&#234;s m&#233;todos para detec&#231;&#227;o do limiar anaer&#243;bio por inspe&#231;&#227;o visual foram utilizados:</p>
    <p><italic>M&#233;todo do equivalente ventilat&#243;rio (EqV)</italic><sup>23</sup> - Momento em que ocorre um aumento no equivalente ventilat&#243;rio para consumo de oxig&#234;nio (V<sub>E</sub>/VO<sub>2</sub>) sem o concomitante aumento no equivalente ventilat&#243;rio para excre&#231;&#227;o de di&#243;xido de carbono (V<sub>E</sub>/VCO<sub>2</sub>).</p>
    <p><italic>M&#233;todo do excesso de di&#243;xido de carbono (ExCO<sub>2</sub>)</italic><sup>21</sup> - Com o aumento da intensidade do exerc&#237;cio, observa-se um excesso de produ&#231;&#227;o de di&#243;xido de carbono calculado como ((VCO<sub>2</sub><sup>2</sup>/VO<sub>2</sub>)-VCO<sub>2</sub>).</p>
    <p><italic>M&#233;todo V-slope simplificado (V-slope)</italic><sup>22</sup> - No gr&#225;fico de coordenadas cartesianas, tendo no eixo das abscissas o consumo oxig&#234;nio por minuto (VO<sub>2</sub>) e no das ordenadas a excre&#231;&#227;o de g&#225;s carb&#244;nico por minuto (VCO<sub>2</sub>), observou-se o momento em que os pontos ultrapassaram a linha paralela &#224; bissetriz do &#226;ngulo reto.</p>
    <p>Para cada indiv&#237;duo, os tr&#234;s m&#233;todos de determina&#231;&#227;o do LAn foram analisados visualmente por dois investigadores experientes.</p>
    <p>An&#225;lise do LAn por m&#233;todo matem&#225;tico</p>
    <p>Duas fun&#231;&#245;es de regress&#227;o linear foram descritas para o exame a partir da rela&#231;&#227;o entre VO<sub>2</sub><italic>versus</italic> VCO<sub>2</sub>, assim como segue:</p>
    <p>
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-e01.jpg"/></p>
    <p>onde (x<sub>0</sub>,y<sub>0</sub>) representam as coordenadas do ponto cr&#237;tico (LAn).</p>
    <p>Na primeira intera&#231;&#227;o, as observa&#231;&#245;es x<sub>1</sub>, x<sub>2</sub> e x<sub>3</sub> foram inclu&#237;das estimando os par&#226;metros da primeira linha de regress&#227;o. As n-3 observa&#231;&#245;es remanescentes x<sub>4</sub>,...x<sub>n</sub> foram usadas para ajustar a segunda linha de regress&#227;o. Na intera&#231;&#227;o seguinte, a primeira linha de regress&#227;o foi ajustada com as observa&#231;&#245;es x<sub>1</sub>,...x<sub>4</sub> e os par&#226;metros da segunda linha de regress&#227;o foram baseados nas n-4 observa&#231;&#245;es. A cada intera&#231;&#227;o, uma observa&#231;&#227;o adicional da segunda parte dos dados foi transferida para a primeira parte e a segunda linha de regress&#227;o foi ajustada com as observa&#231;&#245;es remanescentes.</p>
    <p><italic>M&#233;todo matem&#225;tico de Vieth</italic><sup>10 </sup>(MM<sub>SQR</sub>) - A estimativa dos par&#226;metros foi baseada no m&#233;todo dos m&#237;nimos quadrados. Para a infer&#234;ncia do ponto de inflex&#227;o, a soma dos quadrados dos res&#237;duos (SQR) foi calculada para cada linha de regress&#227;o.</p>
    <p>
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-e02.jpg"/></p>
    <p>A SQR &#233; usada como um crit&#233;rio para determinar o melhor ajuste. Os ajustes &#243;timos de a<sub>1</sub>,b<sub>1</sub>,a<sub>2</sub>,b<sub>2</sub> e x<sub>0</sub> s&#227;o os valores pertencentes a m&#237;nima SQR para as duas retas.</p>
    <p><italic>M&#233;todo matem&#225;tico modificado</italic><sup>21</sup><italic> do V-slope de Beaver e cols.<sup>9 </sup></italic>(MM<italic><sub>slope</sub></italic>) - A interse&#231;&#227;o entre duas linhas de regress&#227;o foi empregada para determina&#231;&#227;o do LAn. A solu&#231;&#227;o foi aceita ao observar-se um aumento na inclina&#231;&#227;o do segmento inferior para o superior igual a um. Esse m&#233;todo, que originalmente empregava a analise dos gases coletados a cada incurs&#227;o respirat&#243;ria, foi modificado para a utiliza&#231;&#227;o da m&#233;dia das incurs&#245;es a cada 20 segundos<sup>21</sup>.</p>
    <p>Determina&#231;&#227;o do Limiar de Lactato</p>
    <p>Os resultados obtidos pela an&#225;lise de lactato sangu&#237;neo foram determinados individualmente atrav&#233;s do m&#233;todo log-log, descrito por Beaver e cols.<sup>24</sup>. A transforma&#231;&#227;o dos dados para a base logar&#237;tmica foi realizada para localiza&#231;&#227;o do ponto de inflex&#227;o, ou do limiar de lactato, que foi entendido como o ponto de cruzamento entre as duas retas formadas.</p>
    <p>An&#225;lise estat&#237;stica</p>
    <p>O tratamento estat&#237;stico foi realizado por meio dos aplicativos <italic>Statistical Package for the Social Sciences</italic><sup>&#174;</sup> (<italic>SPSS, </italic>EUA), SigmaPlot<sup>&#174;</sup> (<italic>Systat Software Inc.</italic>, Alemanha) e <italic>Microsoft Excel<sup>&#174; </sup></italic>para<italic> Windows XP<sup>&#174;</sup></italic>(<italic>Microsoft</italic>, EUA). Empregou-se a estat&#237;stica descritiva com a m&#233;dia &#177; desvio padr&#227;o (DP). Utilizou-se a grande m&#233;dia dos resultados obtidos a partir dos m&#233;todos EqV e V<italic>-slope,</italic> pelos dois avaliadores, denominando-se LAn<sub>-a</sub>. A grande m&#233;dia dos resultados obtidos a partir dos m&#233;todos EqV, V<italic>-slope</italic> e ExCO<sub>2</sub> pelos dois avaliadores foi denominado LAn<sub>-b</sub>. Os valores medidos a partir do LAn<sub>-a </sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> e LAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub> e MM<italic><sub>slope</sub></italic>, para G-1 e; LL <italic>versus </italic>LAn<sub>-a, </sub>LAn<sub>-b,</sub> MM<sub>SQR</sub> e MM<italic><sub>slope</sub></italic>, para G-2, foram confrontados mediante an&#225;lise de vari&#226;ncia (ANOVA) com um fator e teste <italic>post-hoc</italic> de <italic>Tukey-HSD</italic>. Os limites de concord&#226;ncia de <italic>Bland-Altman</italic><sup>28</sup> foram empregados. O grau de associa&#231;&#227;o entre os m&#233;todos foi determinado por meio do coeficiente de correla&#231;&#227;o intraclasse (<italic>CCI</italic>). O erro tamb&#233;m foi observado por meio do erro t&#233;cnico da medida ( <italic>s = D.P.<sub>dif</sub></italic> &#247; <inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/7VLXmQypChYKYCgcVSmqWLK/79cf93d1e276bc1e3316c2844505c1e64fb1686f.gif"/> ) e do coeficiente de varia&#231;&#227;o (<italic>CV</italic>). Empregou-se tamb&#233;m o tratamento estat&#237;stico acima para avaliar os resultados obtidos atrav&#233;s dos dois avaliadores. Compararam-se os &#237;ndices obtidos de LAn<sub>-a</sub> e LAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> Avaliador 1 e Avaliador 2 por meio de ANOVA com dois fatores e teste <italic>post-hoc</italic> de <italic>Tukey-HSD. </italic>Todos os testes estat&#237;sticos foram realizados no n&#237;vel de signific&#226;ncia<italic><underline>&lt;</underline> 0,05</italic>.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>As caracter&#237;sticas dos sujeitos encontram-se na <xref ref-type="table" rid="tab01">tabela 1</xref>. A <xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref> apresenta a m&#233;dia e DP para o LAn<sub>-a</sub>, LAn-<sub>b</sub>, ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> e LL, incluindo estat&#237;stica comparativa entre LAn<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> e LAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope </sub></italic>para G-1 e LL <italic>versus</italic> LAn<sub>-a</sub>, LAn<sub>-b,</sub> MM<sub>SQR</sub> e MM<italic><sub>slope </sub></italic>para G-2. Nota-se que apenas o MM<italic><sub>slope</sub></italic> apresentou diferen&#231;a significativa, quando confrontado com LAn<sub>-a</sub> e LAn-<sub>b</sub> (<italic>p</italic> = 0,001) e <italic>CV</italic> foi acima de 18% nas duas formas de detec&#231;&#227;o do LAn. N&#227;o foi observada diferen&#231;a significativa entre o LAn<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2 </sub>e MM<sub>SQR</sub> e LAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub>. No G-2 os m&#233;todos de inspe&#231;&#227;o visual apresentaram boa correla&#231;&#227;o, assim como o MM<sub>SQR</sub>, quando comparados com o LL.</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="tab02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gt02.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Os diagramas de dispers&#227;o do lado esquerdo das <xref ref-type="fig" rid="fig01">figuras 1</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig02">2</xref> apresentam a rela&#231;&#227;o entre LAn<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> e LAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic>, respectivamente. Na <xref ref-type="fig" rid="fig03">figura 3</xref> encontra-se a rela&#231;&#227;o entre LL <italic>versus</italic> LAn<sub>-a</sub>, LAn-<sub>b, </sub>MM<sub>SQR</sub> e MM<italic><sub>slope.</sub></italic> Nota-se a aproxima&#231;&#227;o entre a linha de identidade e as linhas de tend&#234;ncia para LAn<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub> e MM<sub>SQR </sub>e LAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub> e LL <italic>versus</italic> LAn<sub>-a</sub>, LAn<sub>-b</sub> e MM<sub>SQR</sub>. Os dados do lado direito dessas figuras referem-se aos limites de concord&#226;ncia de <italic>Bland-Altman</italic><sup>27</sup>. A <xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref> resume os valores encontrados para cada an&#225;lise.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig01">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="fig02">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gf02.jpg"/></fig>
    </p>
    <fig id="fig03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gf03.jpg"/></fig>
    <p>N&#227;o houve diferen&#231;a significativa para determina&#231;&#227;o do LAn por meio da inspe&#231;&#227;o visual entre avaliadores (p=0,757) e m&#233;todos (p=0,700), assim como n&#227;o houve intera&#231;&#227;o entre avaliadores <italic>versus</italic> m&#233;todos (p=0,876). Os avaliadores apresentaram para LAn<sub>-a</sub>: limites de concord&#226;ncia = 0,02 &#177; 0,29 l.min<sup>-1</sup>, <italic>CCI</italic> = 0,92, <italic>s</italic> = 0,11 l.min<sup>-1</sup> e <italic>CV</italic> = 7%; e para LAn<sub>-b</sub>: limites de concord&#226;ncia = 0,01 &#177; 0,24 l.min<sup>-1</sup>, <italic>CCI</italic> = 0,95, <italic>s</italic> = 0,09 l.min<sup>-1</sup> e <italic>CV</italic> = 6%.</p>
    <p>A <xref ref-type="table" rid="tab03">tabela 3</xref> apresenta os &#237;ndices de confiabilidade obtidos a partir de estudos pr&#233;vios de equipamentos cl&#237;nicos ou para o uso laboratorial. Observam-se &#237;ndices CCI elevados entre os equipamentos para o uso cl&#237;nico, com exce&#231;&#227;o do MetaM&#225;x II. &#205;ndices semelhantes s&#227;o encontrados em equipamentos de uso laboratorial.</p>
    <table-wrap id="tab03">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O teste ergoespirom&#233;trico e a an&#225;lise do LAn permitem o estudo da integra&#231;&#227;o entre os sistemas pulmonar, cardiovascular e musculoesquel&#233;tico<sup>29,30</sup>. H&#225; casos em que esse &#233; o &#250;nico meio para compreens&#227;o de mecanismos fisiopatol&#243;gicos como na severa doen&#231;a vascular pulmonar sem hipertens&#227;o direita, no forame oval aberto com desenvolvimento de <italic>shunt</italic> esquerda-direita durante o exerc&#237;cio, na dispneia de esfor&#231;o, na hipoxemia de esfor&#231;o, entre outras<sup>31</sup>. Sua aplica&#231;&#227;o em grupos de cardiopatas e pneumopatas &#233; vantajosa antes de procedimentos invasivos ou de alto custo<sup>30,31</sup>. A proposta do presente estudo foi testar a acur&#225;cia de um equipamento ergoespirom&#233;trico que permite mensura&#231;&#245;es com qualidade destinada a aplica&#231;&#227;o cl&#237;nica. Compararam-se os m&#233;todos matem&#225;ticos propostos por Beaver e cols.<sup>9</sup> e Vieth<sup>10</sup>, com os m&#233;todos V-<italic>Slope</italic><sup>22</sup>, Equivalente Ventilat&#243;rio para o VO<sub>2</sub><sup>23</sup>, Excesso de CO<sub>2</sub><sup>21 </sup>e Limiar de Lactato<sup>24</sup> para a determina&#231;&#227;o do LAn.</p>
    <p>A amostra desse estudo foi composta por sujeitos n&#227;o atletas h&#237;gidos, com ou sem experi&#234;ncia no cicloerg&#244;metro, engajados ou n&#227;o em programas de treinamento aer&#243;bio. Caracter&#237;sticas heredit&#225;rias e o envolvimento em programas de exerc&#237;cios podem explicar a grande dispers&#227;o nos valores do VO<sub>2m&#225;x</sub>. Mesmo considerando a experi&#234;ncia dos indiv&#237;duos com o cicloerg&#244;metro, esse equipamento pode sobrecarregar os membros inferiores, causando a fadiga precocemente<sup>32,33</sup>. A fadiga dos membros inferiores pode resultar em baixo VO<sub>2m&#225;x </sub>e LAn (%) relativamente alto<sup>31</sup>. O LAn pode, ainda, certamente ser supra ou subestimado em resposta aos incrementos na sobrecarga<sup>9</sup>. O LAn (%) encontrado para os sujeitos durante o teste progressivo foi pr&#243;ximo ao esperado para indiv&#237;duos n&#227;o obesos, fisicamente ativos e aparentemente saud&#225;veis<sup>31</sup>. Billat<sup>34</sup> demonstrou que sujeitos altamente treinados s&#227;o capazes de utilizar mais intensamente as vias oxidativas, portanto com menor ac&#250;mulo de lactato, com intensidades de at&#233; 90% de seus VO<sub>2m&#225;x</sub>. Nossos resultados permitiram estimar o LAn, pelos m&#233;todos do LAn<sub>-a,</sub> LAn<sub>-b,</sub> MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope </sub></italic>e LL, em percentagem do VO<sub>2m&#225;x</sub> e, foram pr&#243;ximos ao esperado para um teste realizado em cicloerg&#244;metro<sup>31</sup>. </p>
    <p>Gaskill e cols.<sup>21</sup> estudaram a associa&#231;&#227;o existente entre os diversos m&#233;todos de inspe&#231;&#227;o visual e sugeriram que h&#225; benef&#237;cios na an&#225;lise combinada dos m&#233;todos: V<italic>-slope</italic>, ExCO<sub>2</sub> e EqV. Outro estudo<sup>20</sup>, utilizando o mesmo equipamento aqui adotado, tamb&#233;m sugeriu a utiliza&#231;&#227;o de an&#225;lises combinadas de par&#226;metros de trocas gasosas e ventilat&#243;rias a fim de reduzir o erro metodol&#243;gico na determina&#231;&#227;o do LAn. A presente investiga&#231;&#227;o optou por fazer compara&#231;&#245;es mediante dados combinados (LAn<sub>-a</sub> e LAn<sub>-b</sub>) e testou apenas o m&#233;todo do ExCO<sub>2</sub> em separado. A an&#225;lise estat&#237;stica mostrou uma boa associa&#231;&#227;o entre o m&#233;todo ExCO<sub>2</sub> e o m&#233;todo LAn<sub>-a</sub>, por&#233;m o acr&#233;scimo de mais um m&#233;todo para detec&#231;&#227;o do LAn n&#227;o reduziu significativamente o CV% do observado para o MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> e LL (<xref ref-type="table" rid="tab02">tab. 2</xref>).</p>
    <p>Os dados apresentados na <xref ref-type="table" rid="tab02">tabela 2</xref> e nas <xref ref-type="fig" rid="fig01">figuras 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="fig02">2</xref> e <xref ref-type="fig" rid="fig03">3</xref> sugerem uma satisfat&#243;ria aproxima&#231;&#227;o entre os m&#233;todos LAn<sub>-a</sub> e LAn<sub>-b</sub>. Esses m&#233;todos apresentaram uma excelente correla&#231;&#227;o com o MM<sub>SQR</sub> e LL. Uma correla&#231;&#227;o razo&#225;vel foi encontrada entre o LL e o MM<italic><sub>slope</sub></italic>. Caiozzo e cols.<sup>23</sup> apresentaram o EqV como o melhor m&#233;todo isolado para determina&#231;&#227;o do LAn (r = 0,93). Segundo esses autores, o m&#233;todo V<italic>-slope</italic> n&#227;o produz uma boa estimativa do LAn. Entretanto, Gaskill e cols.<sup>21</sup> n&#227;o encontraram diferen&#231;a significativa entre os m&#233;todos V<italic>-slope</italic> e EqV quando comparado com o LL (&#177; 5 ml&#183;min<sup>-1</sup>) indicando boa concord&#226;ncia entre os m&#233;todos. Achados semelhantes foram relatados por Santos e cols.<sup>35</sup> e por Granja Filho e cols.<sup>20</sup>.</p>
    <p>Beaver e cols.<sup>9</sup> propuseram um m&#233;todo no qual se eliminam os pontos que produzam uma inclina&#231;&#227;o da linha de regress&#227;o menor do que 0,6 e os valores acima do ponto de compensa&#231;&#227;o respirat&#243;rio. A presente investiga&#231;&#227;o, com base em um estudo anterior<sup>21</sup>, modificou o m&#233;todo original para que todos os dados fossem utilizados no ajuste linear. Tal adapta&#231;&#227;o foi necess&#225;ria em raz&#227;o da resolu&#231;&#227;o temporal das medidas por meio do equipamento aqui empregado. Kelly<sup>36</sup> observou que os resultados obtidos pelo m&#233;todo matem&#225;tico original de Beaver e cols.<sup>9</sup> apresentaram um maior erro padr&#227;o da estimativa, quando comparado com o MM<sub>SQR</sub>. Santos e cols.<sup>35</sup> encontraram para esse m&#233;todo &#237;ndices porcentuais de 83% do VO<sub>2m&#225;x</sub>. No nosso estudo observamos intensidades elevadas de LAn<sup>31</sup> por meio do MM<italic><sub>slope</sub></italic>, indicando uma poss&#237;vel imprecis&#227;o do m&#233;todo.</p>
    <p>Poucos s&#227;o os estudos relacionados &#224; confiabilidade dos sistemas de an&#225;lise metab&#243;lica de baixo custo. A <xref ref-type="table" rid="tab03">tabela 3</xref> apresenta alguns indicadores para equipamentos de uso cl&#237;nico e cient&#237;fico. O equipamento aqui utilizado apresenta uma confiabilidade teste-reteste de 5,5% para o VO<sub>2m&#225;x</sub>, segundo Granja Filho e cols.<sup>20</sup>. Melanson e cols.<sup>17</sup> encontraram CCI de 0,96 para VO<sub>2</sub> e 0,86 para V<sub>E</sub>. No mesmo estudo<sup>17</sup>, validou-se o equipamento comparando-o com um sistema refer&#234;ncia computadorizado e encontraram-se coeficientes de correla&#231;&#227;o de <italic>Pearson</italic> de 0,91 a 0,97 para V<sub>E</sub> e 0,88 a 0,97 para VO<sub>2</sub>. Wideman e cols.<sup>19</sup> encontraram diferen&#231;as de 2% a 11% para VO<sub>2</sub> e 5% a 17% para VCO<sub>2</sub> em diversas intensidades. Uma diferen&#231;a m&#233;dia de 3,9% para VO<sub>2</sub> foi encontrada por Novitsky e cols.<sup>18</sup> quando comparado com o Sensormedics 2900<sup>&#174;</sup>. Os &#237;ndices apresentados na <xref ref-type="table" rid="tab03">tabela 3</xref> referentes a validade e confiabilidade do VO<sub>2</sub>, VCO<sub>2</sub> e V<sub>E</sub> do TEEM 100, e demais equipamentos cl&#237;nicos, encontram-se ligeiramente aqu&#233;m dos observados para os equipamentos mais sofisticados destinados as investiga&#231;&#245;es cient&#237;ficas.</p>
    <p>Considerando-se a import&#226;ncia do LAn como &#237;ndice de toler&#226;ncia ao exerc&#237;cio e indicador do condicionamento em diversos grupos de indiv&#237;duos<sup>1-7</sup>, conclu&#237;mos que o MM<sub>SQR</sub>, assim como os m&#233;todos de inspe&#231;&#227;o visual do LAn<sub>-a</sub> e LAn<sub>-b</sub> s&#227;o satisfatoriamente acurados e objetivos para a determina&#231;&#227;o daquela refer&#234;ncia metab&#243;lica. A inclus&#227;o de mais um m&#233;todo de inspe&#231;&#227;o visual (ExCO<sub>2</sub>) n&#227;o reduziu significativamente o erro. Conclu&#237;mos tamb&#233;m que o MM<italic><sub>slope</sub></italic> n&#227;o apresentou acur&#225;cia significativa para a determina&#231;&#227;o do LAn no equipamento aqui adotado<sup>38</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>Os autores deste estudo expressam seus agradecimentos &#224; Associa&#231;&#227;o dos Amigos do Centro de Estudos e Aperfei&#231;oamento do Hospital dos Servidores do Estado do Rio de Janeiro, na pessoa do Dr. Aluysio S. Aderaldo Jr. pela contribui&#231;&#227;o significativa para a realiza&#231;&#227;o deste trabalho e aos colegas Gilberto Sab&#243;ia Pompeu Neto, Michelle F. S. Porto Nogueira e Lucenildo Cerqueira. Esse estudo recebeu o apoio da FAPERJ e MCT/ CNPq. </p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela CAPES, MCT/CNPq e FAPERJ.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Fernando dos Santos Nogueira pela Universidade Federal do Rio de Janeiro.</p>
    <p>
      <fn id="nt" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Fernando dos Santos Nogueira </p>
        <p> Rua Conselheiro Paranagu&#225;, 48/101 - Vila Isabel </p>
        <p> 20551-150 - Rio de Janeiro, RJ - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p><email xlink:href="nogueira_ufrj@hotmail.com">nogueira_ufrj@hotmail.com</email>, </p>
        <p>
          <email xlink:href="mportomedicina@yahoo.com.br">mportomedicina@yahoo.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p> Artigo recebido em 15/07/09; revisado recebido em 12/12/09; aceito em 02/03/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Wasserman K, Whipp BJ, Koyal SN, Beaver WL.     Anaerobic threshold and respiratory gas exchange during exercise. J Appl     Physiol. 1973; 35 (2): 236-43.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Anaerobic threshold and respiratory gas exchange during exercise</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1973</year>
          </date>
          <fpage>236</fpage>
          <lpage>43</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>35</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wasserman</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whipp</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koyal</surname>
              <given-names>SN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Beaver</surname>
              <given-names>WL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. C&#243;rdova C, Silva VC, Moraes CF, Sim&#245;es     HG, N&#243;brega OT. Acute exercise performed close to the anaerobic threshold     improves cognitive performance in elderly females. Braz J Med Biol Res. 2009;     42 (5): 458-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Acute exercise performed close to the anaerobic threshold improves cognitive performance in elderly females</article-title>
          <source>Braz J Med Biol Res</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>458</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>42</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>C&#243;rdova</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>VC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moraes</surname>
              <given-names>CF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sim&#245;es</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>N&#243;brega</surname>
              <given-names>OT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. Moreira MM, Souza HPC, Schwingel PA, S&#225; CKC,     Zoppi CC. Effects of aerobic and anaerobic exercise on cardiac risk variables     in overweight adults. Arq Bras Cardiol. 2008; 91 (4): 200-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of aerobic and anaerobic exercise on cardiac risk variables in overweight adults</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>200</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>91</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>MM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souza</surname>
              <given-names>HPC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwingel</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>S&#225;</surname>
              <given-names>CKC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zoppi</surname>
              <given-names>CC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Azevedo LF, Brum PC, Rosemblatt D, Perlingeiro     PS, Barreto ACP, Negr&#227;o CE, et al. Cardiac and metabolic caracteristics     of long distance runners of the sport and exercise cardiology outpatient     facility of a tertiary hospital. Arq Bras Cardiol. 2007; 88 (1): 16-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiac and metabolic caracteristics of long distance runners of the sport and exercise cardiology outpatient facility of a tertiary hospital</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>16</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>88</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Azevedo</surname>
              <given-names>LF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brum</surname>
              <given-names>PC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosemblatt</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Perlingeiro</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barreto</surname>
              <given-names>ACP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Braga AMFW, Rondon MUPB, Negr&#227;o CE,     Wajngarten M. Predictive value of ventilatory and metabolic variables for     risk of death in patients with cardiac failure. Arq Bras Cardiol. 2006; 86     (6): 451-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Predictive value of ventilatory and metabolic variables for risk of death in patients with cardiac failure</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>451</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Braga</surname>
              <given-names>AMFW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rondon</surname>
              <given-names>MUPB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Negr&#227;o</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wajngarten</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. C&#233;sar MC, Montesano FT, Diniz RVZ,     Almeida DR, Tebexreni AS, Barros TL. Cardiopulmonary responses to exercise     in patients of different age group with congestive heart failure. Arq Bras     Cardiol. 2006; 86 (1): 14-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Cardiopulmonary responses to exercise in patients of different age group with congestive heart failure</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>14</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>C&#233;sar</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Montesano</surname>
              <given-names>FT</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Diniz</surname>
              <given-names>RVZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Almeida</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tebexreni</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barros</surname>
              <given-names>TL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Rocha GR, Stein R, Guimar&#227;es MR, Ribeiro     JP. Effects of cimetidine on chronotropic response to cardiopulmonary exercise     testing. Arq Bras Cardiol. 2006; 86 (3): 206-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effects of cimetidine on chronotropic response to cardiopulmonary exercise testing</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>206</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rocha</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stein</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guimar&#227;es</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>JP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Sociedade Brasileira de Cardiologia. Normatiza&#231;&#227;o     de t&#233;cnicas e equipamentos para realiza&#231;&#227;o de exames     em ergometria e ergoespirometria. Arq Bras Cardiol. 2003, 80: 458-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Normatiza&#231;&#227;o de t&#233;cnicas e equipamentos para realiza&#231;&#227;o de exames em ergometria e ergoespirometria</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>458</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <volume>80</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Beaver WL, Wasserman K, Whipp BJ. A new method     for detecting the anaerobic threshold by gas exchange. J Appl Physiol. 1986;     60 (6): 2020-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A new method for detecting the anaerobic threshold by gas exchange</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>2020</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>60</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Beaver</surname>
              <given-names>WL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wasserman</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whipp</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Vieth E. Fitting piecewise linear regression     functions to biological responses. J Appl Physiol. 1989; 67 (1): 390-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Fitting piecewise linear regression functions to biological responses</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>390</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>67</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Vieth</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Higa MN, Silva E, Neves VFC, Catai AM, Gallo     L Jr, Silva de S&#225; MF. Comparison of anaerobic threshold determined     by visual and mathematical methods in healthy woman. Braz J Med Biol Res.     2007; 40 (4): 501-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of anaerobic threshold determined by visual and mathematical methods in healthy woman</article-title>
          <source>Braz J Med Biol Res</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>501</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>40</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Higa</surname>
              <given-names>MN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Neves</surname>
              <given-names>VFC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Catai</surname>
              <given-names>AM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gallo Jr</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Davis JA, Rozenek R, DeCicco DM. Comparison     of three methods for detection of the lactate threshold. Clin Physiol Funct     Imaging. 2007; 27 (6): 381-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of three methods for detection of the lactate threshold</article-title>
          <source>Clin Physiol Funct Imaging</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>381</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Davis</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rozenek</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>DeCicco</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Lothian F, Farrally MR, Mahoney C. Validity     and reliability of the Cosmed K2 to measure oxygen uptake. Can J Appl Physiol.     1993; 18 (2): 197-206.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validity and reliability of the Cosmed K2 to measure oxygen uptake</article-title>
          <source>Can J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>197</fpage>
          <lpage>206</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lothian</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Farrally</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mahoney</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Lucia A, Fleck SJ, Gotshall RW, Kearney     JT. Validity and reliability of the Cosmed K2 instrument. Int J Sports Med.     1993; 14 (7): 380-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validity and reliability of the Cosmed K2 instrument</article-title>
          <source>Int J Sports Med</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>380</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lucia</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fleck</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gotshall</surname>
              <given-names>RW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kearney</surname>
              <given-names>JT</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Meyer T, GeorgeT, Becker C, Kindermann W.     Reliability of gas exchange measurement from two different spiroergometry     systems. Int J Sports Med. 2001; 22 (8): 593-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reliability of gas exchange measurement from two different spiroergometry systems</article-title>
          <source>Int J Sports Med</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>593</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Meyer</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>GeorgeT</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Becker</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kindermann</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Larsson PU, Wadell KM, Jakobsson EJ, Burlin     LU, Henriksson-Lars&#233;n KB. Validation of the Meta Max II portable metabolic     system. Int J Sports Med. 2004; 25 (2): 115-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validation of the Meta Max II portable metabolic system</article-title>
          <source>Int J Sports Med</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>115</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Larsson</surname>
              <given-names>PU</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wadell</surname>
              <given-names>KM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jakobsson</surname>
              <given-names>EJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burlin</surname>
              <given-names>LU</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Henriksson-Lars&#233;n</surname>
              <given-names>KB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Melanson EL, Freedson PS, Hendelman D, Debold     E. Reliability and validity of a portable metabolic measurement system. Can     J Appl Physiol. 1996; 21 (2): 109-19.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Reliability and validity of a portable metabolic measurement system</article-title>
          <source>Can J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>109</fpage>
          <lpage>19</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Melanson</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Freedson</surname>
              <given-names>PS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hendelman</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Debold</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Novitsky S, Segal KR, Chatr-Aryamontri B,     Guvakov D, Katch VL. Validity of a new portable indirect calorimeter: the     Aerosport TEEM 100. Eur J Appl Physiol Occup Physiol. 1995; 70 (5): 462-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validity of a new portable indirect calorimeter: the Aerosport TEEM 100</article-title>
          <source>Eur J Appl Physiol Occup Physiol</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>462</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>70</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Novitsky</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Segal</surname>
              <given-names>KR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chatr-Aryamontri</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guvakov</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katch</surname>
              <given-names>VL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Wideman L, Stoudemire NM, Pass KA, McGinnes     CL, Gaesser GA, Weltman A. Assessment of the aerosport TEEM 100 portable     metabolic measurement system. Med Sci Sport Exerc. 1996; 28 (4): 509-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment of the aerosport TEEM 100 portable metabolic measurement system</article-title>
          <source>Med Sci Sport Exerc</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>509</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wideman</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stoudemire</surname>
              <given-names>NM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pass</surname>
              <given-names>KA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McGinnes</surname>
              <given-names>CL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gaesser</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weltman</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Granja Filho PCN, Pompeu FAMS, Ribeiro P.     Accuracy of VO2m&#225;x and anaerobic threshold determination. Rev Bras     Med Esporte. 2005; 11: 167-71.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Accuracy of VO2m&#225;x and anaerobic threshold determination</article-title>
          <source>Rev Bras Med Esporte</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>167</fpage>
          <lpage>71</lpage>
          <volume>11</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Granja Filho</surname>
              <given-names>PCN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pompeu</surname>
              <given-names>FAMS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ribeiro</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Gaskill SE, Ruby BC, Walker AJ, Sanchez     OA, Serfass RC, Leon AS. Validity and reliability of combining three methods     to determine ventilatory threshold. Med Sci Sports Exerc. 2001; 33 (11):     1841-8.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validity and reliability of combining three methods to determine ventilatory threshold</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>1841</fpage>
          <lpage>8</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Gaskill</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruby</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Walker</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sanchez</surname>
              <given-names>OA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Serfass</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Leon</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Schneider DA, Phillips SE, Stoffolano S.     The simplified V-slope method of detecting the gas exchange threshold. Med     Sci Sports Exerc. 1993; 25 (10): 1180-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The simplified V-slope method of detecting the gas exchange threshold</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>1993</year>
          </date>
          <fpage>1180</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>25</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Schneider</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Phillips</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Stoffolano</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Caiozzo VJ, Davis JA, Ellis JF, Azus JL,     Vandagriff R, Prietto CA, et al. A comparison of gas exchange indices used     to detect the anaerobic threshold. J Appl Physiol. 1982; 53 (5): 1184-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A comparison of gas exchange indices used to detect the anaerobic threshold</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1982</year>
          </date>
          <fpage>1184</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>53</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Caiozzo</surname>
              <given-names>VJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Davis</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ellis</surname>
              <given-names>JF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Azus</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vandagriff</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Prietto</surname>
              <given-names>CA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Beaver WL, Wasserman K, Whipp BJ. Improved     detecion of lactate threshold during exercise using a log-log transformation.     J Appl Physiol. 1985; 59 (6): 1936-40.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Improved detecion of lactate threshold during exercise using a log-log transformation</article-title>
          <source>J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>1985</year>
          </date>
          <fpage>1936</fpage>
          <lpage>40</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>59</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Beaver</surname>
              <given-names>WL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wasserman</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whipp</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Nogueira FS, Pompeu FAMS. Maximal workload     prediction models in the clinical cardio-pulmonary effort test. Arq Bras     Cardiol. 2006; 87 (2): 137-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Maximal workload prediction models in the clinical cardio-pulmonary effort test</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>137</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>87</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nogueira</surname>
              <given-names>FS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pompeu</surname>
              <given-names>FAMS</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Shephard RJ. Muscular endurance and blood     lactate. In: Shephard RJ, Astrand PO, editors. Endurance in sport. Oxford:     Blackwell Scientific Publications; 1992. p. 215-25.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Endurance in sport</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>215</fpage>
          <lpage>25</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Shephard</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shephard</surname>
              <given-names>RJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Astrand</surname>
              <given-names>PO</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Howley ET, Basset DR Jr, Welch HG. Criteria     for maximal oxygen uptake: review and commentary. Med Sci Sports Exerc. 1995;     27 (9): 1292-301.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Criteria for maximal oxygen uptake: review and commentary</article-title>
          <source>Med Sci Sports Exerc</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>1292</fpage>
          <lpage>301</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Howley</surname>
              <given-names>ET</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Basset Jr</surname>
              <given-names>DR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Welch</surname>
              <given-names>HG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Bland JM, Altman DG. Statistical methods     for assessing agreement between two methods of clinical measurement. Lancet.     1986; 2 (8476): 307-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Statistical methods for assessing agreement between two methods of clinical measurement</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>1986</year>
          </date>
          <fpage>307</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>8476</issue>
          <volume>2</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bland</surname>
              <given-names>JM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Altman</surname>
              <given-names>DG</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. &#197;strand PO, Rodahl K, Dahl HA, Str&#248;mme     SB. Evaluation of physical performance on the basis of tests. In: Textbook     of work physiology. 4th ed. Champaign: Human Kinetics; 2003. p. 273-97.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Textbook of work physiology</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>273</fpage>
          <lpage>97</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>&#197;strand</surname>
              <given-names>PO</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rodahl</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dahl</surname>
              <given-names>HA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Str&#248;mme</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Jones NL. Clinical exercise testing. 4th     ed. Philadelphia: W.B. Saunders; 1997.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Clinical exercise testing</source>
          <date>
            <year>1997</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jones</surname>
              <given-names>NL</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Wasserman K, Hansen JE, Sue DY, Whipp BJ,     Casaburi R. Principles of exercise testing and interpretation. 3rd ed. Philadelphia:     Lea &amp; Febiger; 1999.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Principles of exercise testing and interpretation</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wasserman</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hansen</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sue</surname>
              <given-names>DY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whipp</surname>
              <given-names>BJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Casaburi</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Fleg JL, Pina IL, Balady GL, Chaitman BR,     Fletcher B, Lavie C, et al. Assessment of functional capacity in clinical     and research applications: An advisory from the Committee on Exercise, Rehabilitation,     and Prevention, Council on Clinical Cardiology, American Heart Association.     Circulation. 2000; 102 (13): 1592-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Assessment of functional capacity in clinical and research applications: An advisory from the Committee on Exercise, Rehabilitation, and Prevention, Council on Clinical Cardiology, American Heart Association</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>1592</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>13</issue>
          <volume>102</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fleg</surname>
              <given-names>JL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pina</surname>
              <given-names>IL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Balady</surname>
              <given-names>GL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chaitman</surname>
              <given-names>BR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fletcher</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lavie</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Bergman BC, Brooks GA. Respiratory gas-exchange     ratios during graded exercise in fed and faster trained and untrained men.     J Appl Plysiol. 1999; 86: 479-87.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Respiratory gas-exchange ratios during graded exercise in fed and faster trained and untrained men</article-title>
          <source>J Appl Plysiol</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>479</fpage>
          <lpage>87</lpage>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Bergman</surname>
              <given-names>BC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Brooks</surname>
              <given-names>GA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Billat LV. Use of blood lactate measurements     of prediction of exercise performance and for control of training. Sports     Med. 1996; 22 (3): 157-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Use of blood lactate measurements of prediction of exercise performance and for control of training</article-title>
          <source>Sports Med</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>157</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Billat</surname>
              <given-names>LV</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Santos EL, Giannella-Neto A. Comparison     of computerized methods for detecting the ventilatory thresholds. Eur J Appl     Physiol. 2004; 93 (3): 315-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Comparison of computerized methods for detecting the ventilatory thresholds</article-title>
          <source>Eur J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>315</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>93</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Santos</surname>
              <given-names>EL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giannella-Neto</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B36">
        <mixed-citation>36. Kelly GE, Thin A, Daly L, McLoughlin P.     Estimation of the gas exchange threshold in humans: a time series approach.     Eur J Appl Physiol. 2001; 85 (6): 586-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Estimation of the gas exchange threshold in humans: a time series approach</article-title>
          <source>Eur J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>586</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kelly</surname>
              <given-names>GE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Thin</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Daly</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McLoughlin</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B37">
        <mixed-citation>37. Crouter SE, Antezak A, Hudak JR, DellaValle     DM, Haas JD. Accuracy and reliability of the Parvomedics TrueOne 2400 and     MedGraphics VO2000 metabolic systems. Eur J Appl Physiol. 2006; 98 (2): 139-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Accuracy and reliability of the Parvomedics TrueOne 2400 and MedGraphics VO2000 metabolic systems</article-title>
          <source>Eur J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>139</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>98</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Crouter</surname>
              <given-names>SE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Antezak</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hudak</surname>
              <given-names>JR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>DellaValle</surname>
              <given-names>DM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haas</surname>
              <given-names>JD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B38">
        <mixed-citation>38. Carter J, Jeukendrup AE. Validity and reliability     of three commercially available breath-by-breath respiratory systems. Eur     J Appl Physiol. 2002; 86 (5): 435-4.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validity and reliability of three commercially available breath-by-breath respiratory systems</article-title>
          <source>Eur J Appl Physiol</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>435</fpage>
          <lpage>4</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>86</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carter</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jeukendrup</surname>
              <given-names>AE</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Measurement precision of the anaerobic threshold by means of a portable calorimeter</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: Many methods are used for determining the Anaerobic Threshold (AT) by means of sophisticated ergospirometer. OBJECTIVE: To test the AT variation, detected by mathematical models and visual inspection, when low cost ergospirometer is used and intended for clinical application. METHODS: Seventy nine apparently healthy subjects were volunteers in this study; from these, 57 men. The VO2max and the ventilatory threshold were determined by indirect, open-circuit calorimetry. The electro-enzymatic method was used for analyzing the lactacidemia and direct determination of the Lactate Threshold (LT). The AT was determined by two mathematical methods (MM RSS and MMslope), based on the gases exchange, and by the log-log visual method, for determining the LT. Two independent investigators determined the AT through visual inspection of three graphs, considering two methods (AT-a= V-slope, EqV; and AT-b = V-slope, EqV and ExCO2). The data were analyzed by means of parametric statistics for determining the differences between AT-a versus ExCO2, MM RSS and MMslope; AT-b versus MM RSS and MMslope; and LT versus AT-a, AT-b, MM RSS and MMslope. RESULTS: The MMslope was the only method that presented a significant difference between the AT-a and AT-b (p=0.001), with CV% &gt;15. LT versus MMslope did not present significant difference (p=0.274), however, it was observed a high CV (24%). CONCLUSION: It was concluded that with the low cost equipment, the MM RSS and AT-a methods can be used for determining the TAn. The MMslope method did not present satisfactory precision to be employed with this equipment.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Exercise test</kwd>
        <kwd>mathematical model</kwd>
        <kwd>ventilatory threshold</kwd>
        <kwd>ergospirometry</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLES</bold>
      </p>
      <p><undefined id="tx-body2"/>Measurement precision of the anaerobic threshold by means of a portable calorimeter</p>
      <p>
        <bold>Fernando dos Santos Nogueira; Fernando Augusto Monteiro Sab&#243;ia Pompeu</bold>
      </p>
      <p> Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> Many methods are used for determining the Anaerobic Threshold (AT) by means of sophisticated ergospirometer.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To test the AT variation, detected by mathematical models and visual inspection, when low cost ergospirometer is used and intended for clinical application.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Seventy nine apparently healthy subjects were volunteers in this study; from these, 57 men. The VO<sub>2max</sub> and the ventilatory threshold were determined by indirect, open-circuit calorimetry. The electro-enzymatic method was used for analyzing the lactacidemia and direct determination of the Lactate Threshold (LT). The AT was determined by two mathematical methods (MM<sub>RSS</sub> and MM<sub>slope</sub>), based on the gases exchange, and by the log-log visual method, for determining the LT. Two independent investigators determined the AT through visual inspection of three graphs, considering two methods (AT<sub>-a</sub>= V-slope, EqV; and AT<sub>-b</sub> = V-slope, EqV and ExCO<sub>2</sub>). The data were analyzed by means of parametric statistics for determining the differences between AT<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>RSS</sub> and MM<sub>slope</sub>; AT-b <italic>versus</italic> MM<sub>RSS</sub> and MM<sub>slope</sub>; and LT <italic>versus</italic> AT<sub>-a</sub>, AT<sub>-b</sub>, MM<sub>RSS</sub> and MM<sub>slope</sub>.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> The MM<sub>slope</sub> was the only method that presented a significant difference between the AT<sub>-a</sub> and AT<sub>-b</sub> (p=0.001), with CV% &gt;15. LT <italic>versus</italic> MM<sub>slope</sub> did not present significant difference (p=0.274), however, it was observed a high CV (24%).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> It was concluded that with the low cost equipment, the MM<sub>RSS</sub> and AT<sub>-a</sub> methods can be used for determining the TAn. The MM<sub>slope</sub> method did not present satisfactory precision to be employed with this equipment.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Exercise test, mathematical model, ventilatory threshold, ergospirometry.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The anaerobic threshold (AT) was initially proposed as tolerance index for cardiopaths<sup>1</sup> exercises. Currently, AT determination is of capital importance in the exercise science because it is a conditioning indicator in several groups of subjects<sup>2-7</sup>. For the indirect and bloodless determination of the AT, gas and ventilatory exchange measures were taken during an ergometric test with increments in the overload<sup>8</sup>. </p>
      <p>It is believed that the best adjust for detecting the AT is the flexion in the relation between the VO<sub>2</sub><italic>versus</italic> VCO<sub>2</sub>, with <italic>b</italic> &gt; 1.15, which is obtained by means of the intersection between two line segments<sup>9,10</sup>. This detection is performed by means of visual inspection of dispersion diagrams, although mathematical algorithms and statistical calculations have been helping in the automatization and/or semi-automatization of this procedure<sup>9-12</sup>. </p>
      <p>The ergospirometers with computerized systems are broadly used in measuring the gases exchange and in the inference of the AT. Sophisticated and more expensive equipment is restricted to research labs. Simpler and cheaper ergospirometers were created for clinical and field investigation. Several studies validated the measurements of VO<sub>2</sub>, VCO<sub>2</sub> and V<sub>E</sub> by means of such clinical equipment<sup>13-19</sup>, however a few studies determined the quality of the derived measurements such as AT<sup>20</sup>.</p>
      <p>Considering the low cost of the clinical equipment and the physiological relevance of the AT for several health professionals, the objective of this retrospective study was to analyze the accuracy of the AT detected by means of the measurements obtained by the indirect calorimetry system TEEM 100<sup>TM</sup> Total Metabolic Analysis System (Aerosport, Inc., Ann Arbor, Mich., USA)<sup>17-20</sup>, determining the objectivity and the accuracy of the mathematical models of Beaver et al<sup>9</sup> adapted by Gaskil et al<sup>21</sup> and Vieth<sup>10</sup> and of the visual inspection methods V-slope<sup>22</sup>, V<sub>E</sub>/ VO<sub>2</sub><sup>23</sup>, ExCO<sub>2</sub><sup>21</sup> and lactate threshold<sup>24</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>Subjects</p>
      <p>The present investigation was divided into two assays consisted of two volunteer groups of both sexes, from 18 to 37 years old, apparently healthy, no smokers and no athletes, with or without experience in cycloergometer, engaged or not in aerobic training programs (<xref ref-type="table" rid="tab01-body2">tab. 1</xref>). In the first group, it was analyzed the discrepancy between the mathematical methods and the visual inspection ones to determine the AT. In another group, it was investigated the association between the ventilatory parameters and the gas exchange with the blood concentration of lactate to determine AT. </p>
      <table-wrap id="tab01-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>It was recommended, for the 24 hours before the test, absence of extenuating physical activities (&gt; 5 METs) and no alcohol ingestion. It was also recommended to keep the mixed diet in the 48 hours before the test. It was also requested no ingestion of food and caffeine three hours before the effort. Each subject was informed regarding the risk associated to the adopted procedures. An informed consent was read and signed. All the procedures adopted were approved by the Local Ethics Committee on Research with human beings (Rio de Janeiro, CEP/HSE 000.021/99). This study was performed as per Declaration of Helsinki.</p>
      <p>Maximum test on the cycloergometer</p>
      <p><italic>Group 1 (G-1) - </italic>The continuous and maximum, scaled effort protocol<sup>1</sup> was used with a mechanical cycloergometer (Monark<sup>TM</sup>, S&#227;o Paulo, SP, Brazil). The height of the saddle was adjusted for each subject, so the knee could keep an angle close to the total extension (approx. 175&#186;). The maximum power was previously estimated for each subject, in order to make possible 10% increments of the maximum load every minute<sup>25</sup>. After six minutes in rest, sitting on the cycloergometer saddle, the subjects pedalled with load for four minutes and, then, the scaled phase was started. The maximum duration of the exercise was of 10 &#177; 2 min. The subjects kept the fixed rhythm during the test (approx. 1.23 Hz). The rhythm was controlled by an audiovisual metronome (Wittner<sup>&#226;</sup> Junior Plast 826, Isny/ Allg&#228;u, Germany). </p>
      <p>The minute ventilation (V<sub>E</sub>) and the oxygen and carbon oxide expired fraction were continuously measured by means of open circuit indirect calorimetry (TEEM 100<sup>TM</sup> Total Metabolic Analysis System, Aerosport, Ann Arbor, Mich., USA)<sup>17-20</sup>. The subjects used a nose clip and a medium flow pneumotachometer (Hans Rudolph<sup>TM</sup>, Kansas City, MO, USA). The minute consumption oxygen (VO<sub>2</sub>) as well as the carbon dioxide excretion, per minute (VCO<sub>2</sub>) were presented every 20 seconds. The heart rate (HR) was monitored continuously during the test by means of telemetry (Vantage NV<sup>TM</sup>, Polar Electro Oy, Kempele, Finland) and the perceived effort concept (PEC), in Borg scale of 6 to 20, was collected at the end of each stage.</p>
      <p><italic>Group 2 (G-2) - </italic>The ergospirometric protocol was the same of G-1, being added the blood lactate measurements. It was collected 25 <italic>&#181;</italic>l of blood, by puncture of the ear lobe in hyperemia, as per the procedures described by Shephard<sup>26</sup>. The collections were performed during rest, two minutes before the test and every two minutes of effort. The samples were immediately analyzed by electroenzymatic method (YSI 1500 Sport L-Lactate Analyser<sup>TM</sup>, Yellow Springs, USA). For determining the total blood lactate, the hemolytic agent Triton X-100 (YSI #1515 Agent Cell Lysing, USA) at 0.25% was added to the buffer solution. The blood collections were performed by an experienced evaluator between the 20 and 25 final seconds of every two minutes of effort.</p>
      <p>Controls and calibration</p>
      <p>The metabolic analyzer, the lactate analyzer and the cycloergometer were calibrated before each test. The ergospirometer was calibrated in closed circuit, by means of a certified mixture of gases containing 17.01% of oxygen, 5.00% of carbon dioxide and balanced with nitrogen (AGA<sup>TM</sup>, Rio de Janeiro, RJ, Brazil). The flow was calibrated using a three-liter air syringe (Hans Rudolph<sup>TM</sup>, Kansas City, MO, USA). At the end of each test, the measurement of oxygen and carbon dioxide percentage fractions in the gas mixture used for calibration was performed. The maximum error allowed was 16.16% to 17.86% for FO<sub>2</sub> and 4.75% to 5.25% for FCO<sub>2</sub>. The lactate analyzer had the calibration confirmed before the test, by means of a standard solution of 5 mmol&#183;l<sup>-1</sup> (YSI #2327 Lactate Standard YSI<sup>TM</sup>, USA) of lactate. Before each test, and at every hour of use, a new calibration was performed. The linearity of the equipment was confirmed at 15 mmol&#183;l<sup>-1</sup> of lactate. Before the beginning of the experiment, the precision of the equipment was checked by means of a calibration curve with standards of 1.0; 2.5; 5.0; 7;5; 12.0; 15.0; 18.0; 24.0 and 30.0 mmol&#183;l<sup>-1</sup>, prepared by the dilution of standards supplied by the manufacturer (YSI #2327: 5 mmol&#183;l<sup>-1</sup>; YSI #2328: 15 mmol&#183;l<sup>-1</sup>, YSI#1530: 30 mmol&#183;l<sup>-1</sup> Lactate Standard YSI<sup>TM</sup>, USA). The association between the measured and the expected values in the calibration curve was <italic>r=0.999, y=0.9436x + 0.33011 </italic>and<italic> EPE=0,20 </italic>mmol.l<sup>-1</sup>. The cycloergonometer was calibrated by means of a 3 kg-ballast.</p>
      <p>The tests were considered as maximum when at least three of the following criteria were observed<sup>27</sup>: a) plateau in VO<sub>2</sub> (increase <underline>&lt;</underline> 150 ml.min<sup>-1</sup> or 2 ml.kg<sup>-1</sup>.min<sup>-1</sup>); b) respiratory exchange ratio (RER) <underline>&gt;</underline> 1.15; c) 90% of FC<sub>max</sub> forecast by the age (220 - age); d) perceived effort concept <underline>&gt;</underline> 19 (6-20); e) blood lactate concentration <underline>&gt;</underline> 8 mmol&#183;l<sup>-1</sup>; and f) maximum voluntary fatigue with inability of keeping the pre-established rhythm. The VO<sub>2max</sub> was determined as being the highest value found at the end of the test.</p>
      <p>Methods for detecting AT by visual inspection</p>
      <p>Three methods for detecting the anaerobic threshold for visual inspection were used:</p>
      <p><italic>Ventilatory equivalent method (EqV)</italic><sup>23</sup> - Moment when there is an increase of the ventilatory equivalent for oxygen consumption (V<sub>E</sub>/VO<sub>2</sub>) without the concurrent increase in the ventilatory equivalent for carbon dioxide excretion (V<sub>E</sub>/VCO<sub>2</sub>).</p>
      <p><italic>Carbon dioxide excess method (ExCO<sub>2</sub>)</italic><sup>21</sup> - With the increase of the exercise intensity, it is observed an excess of carbon dioxide production calculated as ((VCO<sub>2</sub><sup>2</sup>/VO<sub>2</sub>)-VCO<sub>2</sub>).</p>
      <p><italic>Simplified V-slope method (V-slope)</italic><sup>22</sup> - In the Cartesian coordinates graph, having in the abscissa axis the consumption of oxygen per minute (VO<sub>2</sub>) and in the ordinate, the excretion of carbon dioxide per minute (VCO<sub>2</sub>), it was observed the moment when the points surpass the line parallel to the right angle bisectrix.</p>
      <p>For each individual, the three methods of AT determination were analyzed visually by two experienced investigators.</p>
      <p>AT analysis by mathematical method</p>
      <p>Two functions of linear regression were described for the test from the relation between VO<sub>2</sub><italic>versus</italic> VCO<sub>2</sub>, as follows:</p>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-e01-en.jpg"/></p>
      <p>where (x<sub>0</sub>,y<sub>0</sub>) represents the coordinate of critical point (AT).</p>
      <p>On the first interaction, the observations x<sub>1</sub>, x<sub>2</sub> and x<sub>3</sub> were included, estimating the parameters of the first regression line. The remaining observations n-3, x<sub>4</sub>,...x<sub>n</sub> were used to adjust the second regression line. In the following interaction, the first regression line was adjusted with the observations x<sub>1</sub>,...x<sub>4</sub> and the parameters of the second regression line were based on the observations n-4. At each interaction, an additional observation of the second part of the data was transferred to the first part and second regression line was adjusted with the remaining observations.</p>
      <p><italic>Vieth's mathematical method</italic><sup>10</sup>(MM<sub>RSS</sub>) - The estimate of the parameters was based on the least square methods. For the inference of the inflexion point, the residual sum of squares (RSS) was calculated for each regression line.</p>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-e02-en.jpg"/></p>
      <p>The RSS is used as a criterium to determine the best adjust. The optimum adjusts of a<sub>1</sub>,b<sub>1</sub>,a<sub>2</sub>,b<sub>2</sub> and x<sub>0</sub> are the values of the minimum RSS for the two lines.</p>
      <p><italic>Beaver's<sup>9 </sup>Modified mathematical method</italic><sup>21</sup><italic> of V-</italic>slope (MM<italic><sub>slope</sub></italic>) - The intersection between the two regression lines was employed for determining the AT. The solution was accepted when it is observed an increase in the inferior segment slope to the superior equal to one. This method, which originally employed an analysis of the collected gases at each respiratory incursion, was modified for the use of the incursions average at every 20 seconds<sup>21</sup>.</p>
      <p>Determination of lactate threshold</p>
      <p>The results obtained by the blood lactate analysis were determined individually through the log-log method, described by Beaver et al<sup>24</sup>. The transformation of the data for the logarithmic method was performed for locating the inflexion point or the lactate threshold, which was understood as a crossing point between the two formed lines.</p>
      <p>Statistical analysis</p>
      <p>The statistical treatment was performed by means of the Statistical Package for the Social Sciences<sup>TM</sup> (SPSS, USA), SigmaPlot<sup>TM</sup> (<italic>Systat Software Inc.</italic>, Alemanha) and Microsoft Excel<sup>TM</sup> applications for Windows XP<sup>TM</sup> (Microsoft, USA). The descriptive statistics was used, with average &#177; standard deviation (SD). It was used the grand average of the results obtained from the EqV and V-slope methods, by two evaluators, designating AT<sub>-a</sub>. The grand average of the results obtained from the EqV, V-slope and ExCO<sub>2</sub> methods, used by two evaluators designated AT<sub>-b</sub>. The values measured from AT<sub>-a </sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>RSS</sub>, MM<sub>slope</sub> and AT<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>RSS</sub> and MM<sub>slope</sub>, for G-1 and; LT <italic>versus </italic>AT<sub>-a, </sub>AT<sub>-b,</sub> MM<sub>RSS</sub> and MM<sub>slope</sub>, for G-2, were compared by means of variance analysis (ANOVA) with a factor and post-hoc test of Tukey-HSD. The limits of agreement of Bland-Altman<sup>28</sup> were employed. The association degree between the methods was determined by means of an intra class correlation coefficient (ICC). The error was also observed by measurement of technical error ( <italic>s = D.P.<sub>dif</sub></italic> &#247; <inline-graphic xlink:href="https://minio.scielo.br/documentstore/1678-4170/7VLXmQypChYKYCgcVSmqWLK/79cf93d1e276bc1e3316c2844505c1e64fb1686f.gif"/> ) and of the variation coefficient (VC). It was also employed the above statistical treatment to evaluate the results obtained through two evaluators. It was compared the indices obtained of AT<sub>-a</sub> and AT<sub>-b</sub><italic>versus</italic> Evaluator 1 and Evaluator 2 by means of ANOVA with two factors and <italic>post-hoc</italic> test of Tukey-HSD. All the statistical tests were performed at the significance level <italic><underline>&lt;</underline> 0.05</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The characteristics of the subjects are in <xref ref-type="table" rid="tab01-body2">table 1</xref>. <xref ref-type="table" rid="en_085tab02-body2">Table 2</xref> presents the average and SD for AT<sub>-a</sub>, AT-<sub>b</sub>, ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>RSS</sub>, MM<sub>slope</sub> and LT, including comparative statistics between AT<sub>-a</sub> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>RSS</sub>, MM<sub>slope</sub> and AT<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>RSS</sub>, MM<sub>slope</sub> for G-1 and LT <italic>versus</italic> AT<sub>-a</sub>, AT<sub>-b,</sub> MM<sub>RSS</sub> and MM<sub>slope</sub> for G-2. It is noted that only MM<sub>slope</sub> presents significant difference, when compared to AT<sub>-a</sub> and AT-<sub>b</sub> (<italic>p</italic> = 0.001) and <italic>CV</italic> was above 18% in the two detection forms of AT. It was not observed a significant difference between AT<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2 </sub>and MM<sub>RSS</sub> and AT<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>RSS</sub>. In G-2, the visual inspection methods presented good correlation, as well as the MM<sub>RSS</sub>, when compared to LT.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_085tab02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The dispersion diagrams of the left hand side of the <xref ref-type="fig" rid="en_085fig01-body2">figures 1</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_085fig02-body2">2</xref> presented the relation between AT<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>RSS</sub>, MM<sub>slope</sub> and AT<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>RSS</sub>, MM<sub>slope</sub>, respectively. In <xref ref-type="fig" rid="fig03-body2">figure 3</xref>, there is a relation between LT <italic>versus</italic> AT<sub>-a</sub>, AT-<sub>b, </sub>MM<sub>RSS</sub> and MM<sub>slope..</sub> It is noted the proximity between the identity line and the trend lines for AT<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub> and MM<sub>RSS </sub>and AT<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>RSS</sub> and LT <italic>versus</italic> AT<sub>-a</sub>, AT<sub>-b </sub>and MM<sub>RSS</sub>. The right hand side data in these figures refer to the limits of agreement of Bland-Altman<sup>27</sup>. <xref ref-type="table" rid="en_085tab02-body2">Table 2</xref> summarizes the values found for each analysis.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_085fig01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="en_085fig02-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gf02-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <fig id="fig03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gf03-en.jpg"/></fig>
      <p>There was no significant difference for determining AT by means of visual inspection between the evaluators (p=0.757) and methods (p=0.700), and also there was no interaction between the evaluators <italic>versus</italic> methods (p=0.876). The evaluators presented for AT<sub>-a</sub>: limits of agreement = 0.02 &#177; 0.29 l.min<sup>-1</sup>, ICC = 0.92, <italic>s</italic> = 0.11 l.min<sup>-1</sup> and <italic>CV</italic> = 7%; and for AT<sub>-b</sub>: limits of agreement = 0.01 &#177; 0.24 l.min<sup>-1</sup>, <italic>ICC</italic> = 0.95, <italic>s</italic> = 0.09 l.min<sup>-1</sup> and <italic>CV</italic> = 6%.</p>
      <p><xref ref-type="table" rid="tab03-body2">Table 3</xref> presents the reliability indices obtained from the previous studies of clinical equipment or for the lab use. High ICC indices were observed between the pieces of equipment for clinical use, with exception of MetaMax II. Similar indices are found in lab use equipment.</p>
      <table-wrap id="tab03-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The ergospirometric test and the AT analysis allow the integration study between the pulmonary, cardiovascular and muscleskeletal systems<sup>29,30</sup>. There are cases where this is the only means to understand the physiopathological mechanisms as in severe pulmonary vascular disease without right hypertension, in the open oval foramen with development of left-right shunt, during the exercise, in effort dyspnea, in effort hypoxemia, among others<sup>31</sup>. Its application in cardiopaths and pneumopaths groups is advantageous before the invasive or high cost procedures<sup>30,31</sup>. The present study proposal was to test the accuracy of the ergospirometric equipment that allows measurements with quality for the clinical application. Comparing the mathematical methods proposed by Beaver et al<sup>9</sup> and Vieth<sup>10</sup>, with the V-Slope<sup>22</sup>, Ventilatory Equivalent for VO<sub>2</sub><sup>23</sup>, CO<sub>2 </sub>Excess<sup>21 </sup>and Lactate Treshold<sup>24</sup> methods for determining AT.</p>
      <p>The sample of this study was consisted of non-athlete, healthy subjects, with or without experience in cycloergometer, engaged or not in aerobic training programs. Hereditary characteristics and the involvement in exercise programs can explain the large dispersion of VO<sub>2max</sub> values. Even considering the experience of the individuals with the cycloergometer, this equipment can overload the inferior limbs, causing early fatigue<sup>32,33</sup>. The fatigue of the inferior limbs may result in low and relatively high AT (%)<sup>31</sup>. The AT can, also, certainly be super or subestimated in response to the overload increments<sup>9</sup>. The AT (%) found for the subjects during the progressive test was close to what was expected for non-obese, physically active and apparently healthy individuals<sup>31</sup>. Billat<sup>34</sup> demonstrated that the highly trained subjects are able to use more intensively the oxidative routes, therefore with lower lactate accumulation, with intensities of up to 90% of its VO<sub>2max</sub>. Our results allowed to estimate the AT by the AT<sub>-a,</sub> AT<sub>-b,</sub> MM<sub>RSS</sub>, MM<sub>slope</sub> and LT methods, in percentage of VO<sub>2max</sub> and, were close to the expected results for a test performed in cycloergometer<sup>31</sup>. </p>
      <p>Gaskill et al<sup>21</sup> studies the association between the several visual inspection methods and suggested that there are benefits in the analysis with the combination of the methods: V-slope, ExCO<sub>2</sub> and EqV. Another study<sup>20</sup>, using the same equipment adopted in this study, also suggested the use of combined analysis of gas exchange and ventilatory parameters in order to reduce the methodological error in determining the AT. The present investigation decided to make the comparisons with combined data (AT<sub>-a</sub> and AT<sub>-b</sub>) and tested only the ExCO<sub>2</sub> method separately. The statistical analysis showed a good association between the ExCO<sub>2</sub> and the AT<sub>-a</sub> methods; however the increase of more than a detection method of AT did not reduce significantly the CV% from the one observed for MM<sub>RSS</sub>, MM<sub>slope</sub> and LT (<xref ref-type="table" rid="en_085tab02-body2">tab. 2</xref>).</p>
      <p>The data presented in <xref ref-type="table" rid="en_085tab02-body2">table 2</xref> and <xref ref-type="fig" rid="en_085fig01-body2">figures 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="en_085fig02-body2">2</xref> and <xref ref-type="fig" rid="fig03-body2">3</xref> suggest a satisfactory approximation between the AT<sub>-a</sub> and AT<sub>-b</sub> methods. These methods presented an excellent correlation with MM<sub>RSS</sub> and LT. A reasonable correlation was found between LT and MM<sub>slope</sub>. Caiozzo et al<sup>23</sup> presented the EqV as the best isolated method for determining the AT (r = 0.93). According to these authors, the V-slope method does not produce a good estimate of AT. However, Gaskill et al<sup>21</sup> did not find a significant difference between the V-slope and EqV methods, when compared with the LT (&#177; 5 ml&#183;min<sup>-1</sup>) indicating good agreement between the methods. Similar findings related by Santos et al<sup>35</sup> and by Granja Filho et al<sup>20</sup>.</p>
      <p>Beaver et al<sup>9</sup> proposed a method that eliminates the points that produce a regression line slope lower to 0.6 and values above the respiratory compensation point. The present investigation, based on a previous study<sup>21</sup>, modified the original method so all the data could be used in the linear adjust. Such adaptation was necessary due to the temporal resolution of the measurements by means of the equipment used in this study. Kelly<sup>36</sup> observed that the results obtained by the original mathematical method of Beaver et al<sup>9</sup> presented a major estimate standard error, when compared to MM<sub>RSS</sub>. Santos et al<sup>35</sup> found for this method, percentage indices of 83% of VO<sub>2max</sub>. In our study, we observed high intensities of AT<sup>31</sup> by means of MM<italic><sub>slope</sub></italic>, indicating a possible method inaccuracy.</p>
      <p>There are few studies related to the reliability of the metabolic analysis system of low cost, The <xref ref-type="table" rid="tab03-body2">table 3</xref> presents some indicators for clinical and scientific use equipment. The equipment used in this study presents a test-retest reliability of 5.5% for VO<sub>2max</sub>, according to Granja Filho et al<sup>20</sup>. Melanson et al<sup>17</sup> found ICC of 0.96 for VO<sub>2</sub> and 0.86 for V<sub>E</sub>. On the same study<sup>17</sup>, the equipment was validated comparing it with a computerized reference system, and Pearson's correlation coefficients of 0.91 to 0.97 were found for V<sub>E</sub> and 0.88 to 0.97 for VO<sub>2</sub>. Wideman et al<sup>19</sup> found differences of 2% to 11% for VO<sub>2</sub> and 5% to 17% for VCO<sub>2</sub> in several intensities. An average difference of 3.9% for VO<sub>2</sub> was found by Novitsky et al<sup>18</sup> when compared to Sensormedics 2900<sup>TM</sup>. The indices presented in <xref ref-type="table" rid="tab03-body2">table 3</xref> related to the validity and reliability of VO<sub>2</sub>, VCO<sub>2</sub> and V<sub>E</sub> of TEEM 100, and other clinical equipment were found a little under the ones observed for the most sophisticated equipment for the scientific investigations.</p>
      <p>Considering the AT importance as exercise tolerance &#237;ndex and conditioning indicator in several groups of individuals<sup>1-7</sup>, we conclude that MM<sub>RSS</sub>, as well as the visual inspection methods of AT<sub>-a</sub> and AT<sub>-b</sub> are satisfactorily accurate and objective for the determination of that metabolic reference. The inclusion of another visual inspection method (ExCO<sub>2</sub>) did not reduce significantly the error. We also conclude that MM<sub>slope</sub> did not present significant accuracy for determining the AT in the equipment adopted in this study<sup>38</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgements</bold>
      </p>
      <p>The authors of the present study would like to thank "Associa&#231;&#227;o dos Amigos do Centro de Estudos e Aperfei&#231;oamento do Hospital dos Servidores do Estado do Rio de Janeiro", especially Dr. Aluysio S. Aderaldo Jr. for their important contribution in carrying out this study and their colleagues Gilberto Sab&#243;ia Pompeu Neto, Michelle F. S. Porto Nogueira and Lucenildo Cerqueira. This study was supported by FAPERJ and MCT/CNPq.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by CAPES, MCT/CNPq and FAPERJ.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Fernando dos Santos Nogueira, from <italic>Universidade Federal do Rio de Janeiro</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Precisi&#243;n de la medici&#243;n del umbral anaerobio por medio del calor&#237;metro port&#225;til</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Muchos m&#233;todos se emplean para que se determine el Umbral Anaerobio (UAn) por medio de ergoespir&#243;metros sofisticados. OBJETIVO: Probar la variaci&#243;n en el UAn, detectado por modelos matem&#225;ticos y de inspecci&#243;n visual, cuando empleado ergoespir&#243;metro de bajo costo y destinado a la aplicaci&#243;n cl&#237;nica. M&#201;TODOS: Fueron voluntarios para este estudio 79 individuos aparentemente sanos; de ellos, 57 varones. El VO2m&#225;x y el umbral ventilatorio se determinaron por calorimetr&#237;a indirecta de circuito abierto. El m&#233;todo electroenzim&#225;tico se emple&#243; para an&#225;lisis de lactacidemia y determinaci&#243;n directa del umbral de lactato (UL). El UAn fue determinado por dos m&#233;todos matem&#225;ticos (MM SQR y MMslope), basados en los cambios gaseosos, y por el m&#233;todo de inspecci&#243;n visual del log-log, para determinaci&#243;n del UL. Dos investigadores independientes determinaron el UAn a trav&#233;s de la inspecci&#243;n visual de tres gr&#225;ficos, teniendo en cuenta dos m&#233;todos (UAn-a= V-slope, EqV; y UAn-b = V-slope, EqV y ExCO2). Los datos se analizaron por medio de la estad&#237;stica param&#233;trica para determinaci&#243;n de las diferencias entre UAn-a versus ExCO2, MM SQR y MMslope; UAn-b versus MM SQR y MMslope; y UL versus UAn-a, UAN-b, MM SQR y MMslope. RESULTADOS: El MMslope fue el &#250;nico m&#233;todo que present&#243; diferencia significativa entre el UAn-a y UAn-b (p=0,001), con CV% &gt;15. El UL versus MMslope no present&#243; diferencia significativa (p=0,274), con todo, se observ&#243; un elevado CV (24%). CONCLUSI&#211;N: Se concluy&#243; que con el equipamiento de bajo costo los m&#233;todos MM SQR y UAn-a pueden utilizarse para la determinaci&#243;n del UAn. El m&#233;todo MMslope no present&#243; precisi&#243;n satisfactoria para ser empleado con estos equipamientos.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>Prueba de esfuerzo</kwd>
        <kwd>modelo matem&#225;tico</kwd>
        <kwd>umbral ventilatorio</kwd>
        <kwd>ergoespirometr&#237;a</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Precisi&#243;n de la medici&#243;n del umbral anaerobio por medio del calor&#237;metro port&#225;til</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Fernando dos Santos Nogueira; Fernando Augusto Monteiro Sab&#243;ia Pompeu</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, RJ - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Muchos m&#233;todos se emplean para que se determine el Umbral Anaerobio (UAn) por medio de ergoespir&#243;metros sofisticados.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Probar la variaci&#243;n en el UAn, detectado por modelos matem&#225;ticos y de inspecci&#243;n visual, cuando empleado ergoespir&#243;metro de bajo costo y destinado a la aplicaci&#243;n cl&#237;nica.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Fueron voluntarios para este estudio 79 individuos aparentemente sanos; de ellos, 57 varones. El VO<sub>2m&#225;x</sub> y el umbral ventilatorio se determinaron por calorimetr&#237;a indirecta de circuito abierto. El m&#233;todo electroenzim&#225;tico se emple&#243; para an&#225;lisis de lactacidemia y determinaci&#243;n directa del umbral de lactato (UL). El UAn fue determinado por dos m&#233;todos matem&#225;ticos (MM<sub>SQR</sub> y MM<sub>slope</sub>), basados en los cambios gaseosos, y por el m&#233;todo de inspecci&#243;n visual del log-log, para determinaci&#243;n del UL. Dos investigadores independientes determinaron el UAn a trav&#233;s de la inspecci&#243;n visual de tres gr&#225;ficos, teniendo en cuenta dos m&#233;todos (UAn<sub>-a</sub>= V-slope, EqV; y UAn<sub>-b</sub> = V-slope, EqV y ExCO<sub>2</sub>). Los datos se analizaron por medio de la estad&#237;stica param&#233;trica para determinaci&#243;n de las diferencias entre UAn<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>SQR</sub> y MM<sub>slope</sub>; UAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub> y MM<sub>slope</sub>; y UL <italic>versus</italic> UAn<sub>-a</sub>, UAN<sub>-b</sub>, MM<sub>SQR</sub> y MM<sub>slope</sub>.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> El MM<sub>slope</sub> fue el &#250;nico m&#233;todo que present&#243; diferencia significativa entre el UAn<sub>-a</sub> y UAn<sub>-b</sub> (p=0,001), con CV% &gt;15. El UL <italic>versus</italic> MM<sub>slope</sub> no present&#243; diferencia significativa (p=0,274), con todo, se observ&#243; un elevado CV (24%).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> Se concluy&#243; que con el equipamiento de bajo costo los m&#233;todos MM<sub>SQR</sub> y UAn<sub>-a</sub> pueden utilizarse para la determinaci&#243;n del UAn. El m&#233;todo MM<sub>slope</sub> no present&#243; precisi&#243;n satisfactoria para ser empleado con estos equipamientos. </p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> Prueba de esfuerzo, modelo matem&#225;tico, umbral ventilatorio, ergoespirometr&#237;a.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El umbral anaerobio (UAn) se propuso inicialmente como &#237;ndice de la tolerancia al ejercicio por cardi&#243;patas<sup>1</sup>. Actualmente, la determinaci&#243;n del UAn es de primordial importancia en las ciencias del ejercicio porque es un indicador del condicionamiento en diversos grupos de individuos<sup>2-7</sup>. Para la determinaci&#243;n indirecta e incruenta del UAn se emplean las mediciones de cambios gaseosos y ventilatorio durante una prueba ergom&#233;trica con incrementos en la sobrecarga<sup>8</sup>.</p>
      <p>Se cree que el mejor ajuste para la detecci&#243;n del UAn es la inflexi&#243;n en la relaci&#243;n entre el VO<sub>2</sub><italic>versus</italic> VCO<sub>2</sub>, con &#946; &gt; 1,15, que es obtenida por medio de la intersecci&#243;n entre dos segmentos de recta<sup>9,10</sup>. Esta detecci&#243;n se realiza por medio de la inspecci&#243;n visual de diagramas de dispersi&#243;n, pero algoritmos matem&#225;ticos y c&#225;lculos estad&#237;sticos vienen auxiliando en la automatizaci&#243;n y/o semiautomatizaci&#243;n de este procedimiento<sup>9-12</sup>.</p>
      <p>Los ergoespir&#243;metros con sistemas computarizados son ampliamente utilizados en la cuantificaci&#243;n de los cambios gaseosos y en la inferencia del UAn. Equipamientos sofisticados y de mayor costo se restrinjan al uso en laboratorios de investigaciones. Ergoespir&#243;metros m&#225;s sencillos y de menor costo se crearon para investigaci&#243;n cl&#237;nica y de campo. Diversos estudios validaron las mediciones del VO<sub>2</sub>, VCO<sub>2</sub> y V<sub>E</sub> por medio de dichos equipamientos cl&#237;nicos<sup>13-19</sup>, sin embargo pocos estudios determinaron la calidad de las mediciones derivadas como el UAn<sup>20</sup>.</p>
      <p>Teniendo en cuenta el bajo costo de los equipamientos cl&#237;nicos y la relevancia fisiol&#243;gica del UAn para los diversos profesionales de salud, el objetivo del presente estudio retrospectivo fue analizar la precisi&#243;n del UAn detectado por medio de mediciones por el sistema de calorimetr&#237;a indirecta TEEM 100<sup>&#174;</sup><italic>Total Metabolic Analysis System (Aerosport, Inc.,</italic> Ann Arbor, Mich., EUA)<sup>17-20</sup>, determin&#225;ndose la objetividad y la exactitud de los modelos matem&#225;ticos de Beaver et al<sup>9</sup> adaptado por Gaskil et al<sup>21</sup> y de Vieth<sup>10</sup> y, de los m&#233;todos de inspecci&#243;n visual V<italic>-slope</italic><sup>22</sup>, V<sub>E</sub>/VO<sub>2</sub><sup>23</sup>, ExCO<sub>2</sub><sup>21</sup> y Umbral de Lactato<sup>24</sup>.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Sujetos</bold>
      </p>
      <p>La presente investigaci&#243;n se dividi&#243; en dos ensayos compuestos por dos grupos de voluntarios de ambos sexos, de 18 a 37 a&#241;os, aparentemente sanos, no tabaquistas y no atletas, con o sin experiencia en el cicloerg&#243;metro, dedicados o no en programas de entrenamiento aerobio (<xref ref-type="table" rid="es_12t01-body3">Tab. 1</xref>). En el primer grupo analiz&#243; la discrepancia entre los m&#233;todos matem&#225;ticos y los de inspecci&#243;n visual para la determinaci&#243;n del UAn. En el otro grupo, se investig&#243; la asociaci&#243;n entre los par&#225;metros ventilatorio y de cambios gaseosos con la concentraci&#243;n sangu&#237;nea del lactato, para la determinaci&#243;n del UAn.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_12t01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Se recomendaron para las 24 horas previas al examen la abstinencia de actividades f&#237;sicas extenuantes (&gt; 5 METs) y no ingesta de alcohol. Se recomend&#243; tambi&#233;n el mantenimiento de la dieta mixta en las 48 horas precedentes al examen. Se solicit&#243; la abstinencia de alimentos y cafe&#237;na en las tres horas previas al esfuerzo. Cada sujeto fue informado en cuanto a los riesgos asociados a los procedimientos adoptados. Un formulario de consentimiento informado fue le&#237;do y firmado. Todos los procedimientos aqu&#237; adoptados fueron aprobados por el Comit&#233; de &#201;tica Local para Experimentos con Seres Humanos (R&#237;o de Janeiro, CEP/HSE 000.021/99). Este estudio se llev&#243; a cabo de conformidad a la Declaraci&#243;n de Helsinki.</p>
      <p>
        <bold>Prueba m&#225;xima en el cicloerg&#243;metro</bold>
      </p>
      <p><italic>Grupo 1 (G-1) -</italic> Se emple&#243; el protocolo de esfuerzo escalonado, continuo y m&#225;ximo<sup>1</sup> en el cicloerg&#243;metro mec&#225;nico (Monark<sup>&#174;</sup>, S&#227;o Paulo, SP, Brasil). La altura del sill&#237;n fue ajustada para cada sujeto, de manera que las rodillas se mantuvieran en un &#225;ngulo pr&#243;ximo a la extensi&#243;n total (aprox. 175&#186;). La potencia m&#225;xima se estim&#243; previamente para cada individuo, a fin de viabilizar incrementos del 10% de la carga m&#225;xima a cada minuto<sup>25</sup>. Tras seis minutos en reposo, sentado sobre el sill&#237;n del cicloerg&#243;metro, los sujetos pedalearon sin carga durante cuatro minutos y, posteriormente, se inici&#243; la fase escalonada. La duraci&#243;n m&#225;xima del ejercicio fue de 10 &#177; 2 min. Las personas mantuvieron la cadencia fija a lo largo del examen (aprox. 1,23 Hz). El ritmo fue controlado por un metr&#243;nomo audiovisual (Wittner<sup>&#226;</sup> Junior Plast 826, Isny/ Allg&#228;u, Alemania).</p>
      <p>La ventilaci&#243;n minuto (V<sub>E</sub>) y la fracci&#243;n expirada de ox&#237;geno y di&#243;xido de carbono fueron continuamente medidas por medio de calorimetr&#237;a indirecta de circuito abierto (TEEM 100<sup>&#174;</sup><italic>Total Meolic Analysis System, Aerosport, Ann Arbor, Mich.,</italic> EUA)<sup>17-20</sup>. Los sujetos utilizaron un clip de nariz y un pneumotac&#243;metro de flujo promedio (<italic>Hans Rudolph<sup>&#174;</sup>, Kansas City, MO</italic>, EUA). El consumo de ox&#237;geno por minuto (VO<sub>2</sub>) y la excreci&#243;n de gas carb&#243;nico por minuto (VCO<sub>2</sub>) se presentaron a cada 20 segundos. La frecuencia card&#237;aca (FC) se monitore&#243; continuamente a lo largo de la prueba por medio de telemetr&#237;a (<italic>Vantage NV<sup>&#174;</sup>, Polar Electro Oy, Kempele,</italic> Finlandia) y el concepto de esfuerzo percibido (CEP), en la escala de Borg de 6 a 20, se recolect&#243; al final de cada fase.</p>
      <p><italic>Grupo 2 (G-2) -</italic> El protocolo ergoespirom&#233;trico fue el mismo aplicado en el G-1, a&#241;adido si las mediciones del lactato sangu&#237;neo. Se recolectaron 25 &#181;L de sangre, por punci&#243;n del l&#243;bulo de la oreja en hiperemia, seg&#250;n procedimientos descriptos por Shephard<sup>26</sup>. Las recolecciones se llevaron a cabo durante el reposo, en los dos minutos previos a la realizaci&#243;n del examen y a cada dos minutos de esfuerzo. Las muestras fueron inmediatamente analizadas por medio del m&#233;todo electro enzim&#225;tico (<italic>YSI 1500 Sport L-Lactate Analyser<sup>&#174;</sup>, Yellow Springs</italic>, EUA). Para la determinaci&#243;n del lactato en la sangre total, se a&#241;adi&#243; en la soluci&#243;n tap&#243;n o agente hemol&#237;tico Triton X-100 (<italic>YSI #1515 Agent Cell Lysing</italic>, EUA) a un 0,25%. Las recolecciones de sangre fueron realizadas por un evaluador experimentado entre 20 y 25 segundos finales de cada dos minutos de esfuerzo.</p>
      <p>
        <bold>Controles y calibraciones</bold>
      </p>
      <p>El analizador me&#243;lico, el analizador de lactato y el cicloerg&#243;metro se calibraron antes de cada prueba. El ergoespir&#243;metro se calibr&#243; en circuito cerrado, mediante una mezcla certificada de gases conteniendo un 17,01% de ox&#237;geno, el 5% de gas carb&#243;nico y balanceada con nitr&#243;geno (AGA<sup>&#174;</sup>, R&#237;o de Janeiro, RJ, Brasil). El flujo fue calibrado utiliz&#225;ndose una seringa de aire de tres litros (<italic>Hans Rudolph<sup>&#174;</sup>, Kansas City, MO</italic>, EUA). Al final de cada prueba, se llev&#243; a cabo la medici&#243;n de las fracciones porcentuales de ox&#237;geno y gas carb&#243;nico en la mezcla de gases empleada para calibraci&#243;n. El error m&#225;ximo admitido fue desde un 16,16% al 17,86% para FO<sub>2</sub> y desde un 4,75% al 5,25% para FCO<sub>2</sub>. El analizador de lactato tuvo la calibraci&#243;n confirmada previamente a la prueba, mediante una soluci&#243;n est&#225;ndar de 5 mmol<sup>.</sup>l<sup>-1</sup> (<italic>YSI #2327 Lactate Standard YSI<sup>&#174;</sup>,</italic> EUA) de lactato. Antes de cada prueba, y a cada hora de uso, se llev&#243; a cabo una calibraci&#243;n. La linealidad del equipo se confirm&#243; hasta 15 mmol<sup>.</sup>l<sup>-1</sup> de lactato. Antes del inicio del experimento la precisi&#243;n del equipo se chec&#243; por medio de una curva de calibraci&#243;n con est&#225;ndares de 1,0; 2,5; 5,0; 7,5; 12,0; 15,0; 18,0; 24,0 y 30,0 mmol<sup>.</sup>l<sup>-1</sup>, preparadas mediante a la diluci&#243;n de los est&#225;ndares suministrados por el fabricante (<italic>YSI #2327</italic>: 5 mmol<sup>.</sup>L<sup>-1</sup>; <italic>YSI #2328</italic>: 15 mmol<sup>.</sup>l<sup>-1</sup>, <italic>YSI#1530</italic>: 30 mmol<sup>.</sup>l<sup>-1</sup><italic>Lactate Standard YSI<sup>&#174;</sup>,</italic> EUA). La asociaci&#243;n entre los valores medidos y esperados en la curva de calibraci&#243;n fue <italic>r=0,999, y=0,9436x + 0,33011</italic> y <italic>EPE=0,20</italic> mmol.l<sup>-1</sup>. El cicloerg&#243;metro fue calibrado por medio de un lastro de 3 kg.</p>
      <p>Las pruebas se consideraron m&#225;ximos cuando se observaron al menos tres de los criterios<sup>27</sup> a continuaci&#243;n: a) meseta en el VO<sub>2</sub> (aumento <underline>&lt;</underline> 150 ml<sup>.</sup>min<sup>-1</sup> &#243; 2 ml<sup>.</sup>kg<sup>-1</sup>min<sup>-1</sup>); b) raz&#243;n de cambios respiratorios (RCR) <underline>&gt;</underline>1,15; c) el 90% de la FC<sub>m&#225;x</sub> prevista por la edad (220 - edad); d) concepto de esfuerzo percibido <underline>&gt;</underline>19 (6-20); e) concentraci&#243;n de lactato sangu&#237;neo <underline>&gt;</underline>8 mmol<sup>.</sup>l<sup>-1</sup>; e f) fatiga voluntaria m&#225;xima con incapacidad de mantenimiento del ritmo preestablecido. El VO<sub>2m&#225;x</sub> se determin&#243; como el m&#225;s alto valor encontrado al final de la prueba.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos para la detecci&#243;n del UAn por inspecci&#243;n visual</bold>
      </p>
      <p>Tres m&#233;todos para la detecci&#243;n del umbral anaerobio por inspecci&#243;n visual fueron utilizados:</p>
      <p><italic>M&#233;todo del equivalente ventilatorio (EqV)</italic><sup>23</sup> - Momento en que ocurre un aumento en el equivalente ventilatorio para consumo de ox&#237;geno (V<sub>E</sub>/VO<sub>2</sub>) sin el concomitante aumento en lo equivalente ventilatorio para la excreci&#243;n de di&#243;xido de carbono (V<sub>E</sub>/VCO<sub>2</sub>).</p>
      <p><italic>El M&#233;todo del exceso de di&#243;xido de carbono (ExCO<sub>2</sub>)</italic><sup>21</sup> - Con el aumento de la intensidad del ejercicio, se observa un exceso de producci&#243;n de di&#243;xido de carbono calculado como ((VCO<sub>2</sub><sup>2</sup>/VO<sub>2</sub>)-VCO<sub>2</sub>).</p>
      <p><italic>M&#233;todo V-slope simplificado (V-slope)</italic><sup>22</sup> - en el gr&#225;fico de coordinadas cartesianas, que tiene en el eje de las abscisas el consumo de ox&#237;geno por minuto (VO<sub>2</sub>) y en el de las ordenadas la excreci&#243;n de gas carb&#243;nico por minuto (VCO<sub>2</sub>), se observ&#243; el momento en que los puntos ultrapasaran la l&#237;nea paralela a la bisectriz del &#225;ngulo reto.</p>
      <p>A cada individuo, los tres m&#233;todos de determinaci&#243;n del UAn fueron analizados visualmente por dos investigadores experimentados.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis del UAn por m&#233;todo matem&#225;tico</bold>
      </p>
      <p>Dos funciones de regresi&#243;n lineal se describieron para el examen a partir de la relaci&#243;n entre VO<sub>2</sub><italic>versus</italic> VO<sub>2</sub>, as&#237; como sigue:</p>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-e01-es.jpg"/></p>
      <p>donde (x<sub>0</sub>,y<sub>0</sub>) representan las coordinadas del punto cr&#237;tico (UAn).</p>
      <p>En la primera interacci&#243;n, las observaciones x<sub>1</sub>, x<sub>2</sub> y x<sub>3</sub> se incluyeron estimando los par&#225;metros de la primera l&#237;nea de regresi&#243;n. Las n-3 observaciones remanentes x<sub>1</sub>,...x<sub>4</sub> se utilizaron para ajustar la segunda l&#237;nea de regresi&#243;n. En la interacci&#243;n siguiente, la primera l&#237;nea de regresi&#243;n se ajust&#243; con las observaciones x<sub>1</sub>,...x<sub>4</sub> y los par&#225;metros de la segunda l&#237;nea de regresi&#243;n fueron basados en las n-4 observaciones. A cada interacci&#243;n, una observaci&#243;n adicional de la segunda parte de los datos se transfiri&#243; a la primera parte y la segunda l&#237;nea de regresi&#243;n se ajust&#243; con las observaciones remanentes.</p>
      <p><italic>M&#233;todo matem&#225;tico de Vieth</italic><sup>10</sup> (MM<sub>SQR</sub>) - La estimaci&#243;n de los par&#225;metros se bas&#243; en el m&#233;todo de los m&#237;nimos cuadrados. Para la inferencia del punto de inflexi&#243;n, la suma de los cuadrados de los residuos (SQR) se calcul&#243; para cada l&#237;nea de regresi&#243;n.</p>
      <p>
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-e02-es.jpg"/></p>
      <p>La SQR es usada como un criterio para determinar el mejor ajuste. Los ajustes &#243;ptimos de a<sub>1</sub>,b<sub>1</sub>,a<sub>2</sub>,b<sub>2</sub> y x<sub>0</sub> son los valores pertenecientes a la m&#237;nima SQR para las dos rectas.</p>
      <p><italic>M&#233;todo matem&#225;tico modificado</italic><sup>21</sup><italic>del V-slope de Beaver et al<sup>9</sup></italic> (MM<italic>slope</italic>) <italic>-</italic> La intersecci&#243;n entre dos l&#237;neas de regresi&#243;n fue empleada para la determinaci&#243;n del UAn. La soluci&#243;n se acept&#243; al observarse un aumento en la inclinaci&#243;n del segmento inferior para el superior igual a un. Este m&#233;todo, que originalmente empleaba el an&#225;lisis de los gases recolectados a cada incursi&#243;n respiratoria, se modific&#243; para la utilizaci&#243;n del promedio de las incursiones a cada 20 segundos<sup>21</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Determinaci&#243;n del umbral de lactato</bold>
      </p>
      <p>Los resultados obtenidos por el an&#225;lisis de lactato sangu&#237;neo se determinaron determinados individualmente a trav&#233;s del m&#233;todo log-log, descripto por Beaver et al<sup>24</sup>. La transformaci&#243;n de los datos para la base logar&#237;tmica se llev&#243; a cabo para localizaci&#243;n del punto de inflexi&#243;n, o del umbral de lactato, que se entendi&#243; como el punto de cruzamiento entre las dos rectas formadas.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>El tratamiento estad&#237;stico se llev&#243; a cabo por medio de los aplicativos <italic>Statistical Package for the Social Sciences<sup>&#174;</sup></italic> (<italic>SPSS,</italic> EUA<italic>),</italic> SigmaPlot<sup>&#174;</sup> (<italic>Systat Software Inc.</italic>, Alemania) <italic>y Microsoft Excel<sup>&#174;</sup></italic> para <italic>Windows XP<sup>&#174;</sup></italic> (<italic>Microsoft</italic>, EUA). Se emple&#243; la estad&#237;stica descriptiva con el promedio &#177; desviaci&#243;n est&#225;ndar (DE). Se utiliz&#243; el gran promedio de los resultados obtenidos a partir de los m&#233;todos EqV y V<italic>-slope,</italic> por los dos evaluadores, denomin&#225;ndose UAn<sub>-a</sub>. El gran promedio de los resultados obtenidos a partir de los m&#233;todos EqV y V<italic>-slope</italic> ExCO<sub>2</sub> por los dos evaluadores de denomin&#243; UAn-b. Los valores medidos a partir del UAn a <italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> y UAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub> y MM<italic><sub>slope</sub></italic>, pa a G-1 y; UL <italic>versus</italic> UAn<sub>-a,</sub> UAn<sub>-b,</sub> MM<sub>SQR</sub> y MM<italic><sub>slope</sub></italic>, pa a G-2, se confrontaron mediante an&#225;lisis de varian a (ANOVA) con un factor y prue a <italic>post-hoc</italic> de <italic>Tukey-HSD</italic>. Los l&#237;mites de concordancia de <italic>Bland-Altman</italic><sup>28</sup> se emplearon. El grado de asociaci&#243;n entre los m&#233;todos se determin&#243; por medio del coeficiente de correlaci&#243;n intraclase (<italic>CCI</italic>). El error tambi&#233;n se observ&#243; por medio del error t&#233;cnico de la medici&#243;n ( ) y del coeficiente de variaci&#243;n (<italic>CV</italic>). Se emple&#243; tambi&#233;n el tratamiento estad&#237;stico mencionado anteriormente para evaluar los resultados obtenidos a trav&#233;s de los dos evaluadores. Se compararon los &#237;ndices obtenidos de UAn<sub>-a</sub> y UAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> Evaluador 1 y Evaluador 2 por medio de ANOVA con dos factores y prueba <italic>post-hoc</italic> de <italic>Tukey-HSD.</italic> Todas las pruebas estad&#237;sticas se llevaron a cabo en el nivel de significancia <underline>&lt;</underline> <italic>0,05</italic>.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>Las caracter&#237;sticas de los sujetos se encuentran en la <xref ref-type="table" rid="es_12t01-body3">Tabla 1</xref>. La <xref ref-type="table" rid="es_12t02-body3">Tabla 2</xref> presenta el promedio y DE para el UAn<sub>-a</sub>, UAn-<sub>b</sub>, ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> y UL, incluyendo estad&#237;stica comparativa entre UAn<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> y UAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> para G-1 y UL <italic>versus</italic> UAn<sub>-a</sub>, UAn<sub>-b,</sub> MM<sub>SQR</sub> y MM<italic><sub>slope</sub></italic> para G-2. Se nota que solamente el MM<italic><sub>slope</sub></italic> present&#243; diferencia significativa, cuando confrontado con UAn<sub>-a</sub> y UAn-<sub>b</sub> (<italic>p</italic> = 0,001) y <italic>CV</italic> se mostr&#243; superior a 18% en las dos formas de detecci&#243;n del UAn. No se observ&#243; diferencia significativa entre el UAn<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub> y MM<sub>SQR</sub> y UAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub>. En el G-2 los m&#233;todos de inspecci&#243;n visual presentaron buena correlaci&#243;n, as&#237; como el MM<sub>SQR</sub>, cuando comparados con el UL.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_12t02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>Los diagramas de dispersi&#243;n del lado izquierdo de las <xref ref-type="fig" rid="es_12f01-body3">figuras 1</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_12f02-body3">2</xref> presentan la relaci&#243;n entre UAn<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub>, MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> y UAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic>, respectivamente. En la <xref ref-type="fig" rid="es_12f03-body3">figura 3</xref> se encuentra al relaci&#243;n entre UL <italic>versus</italic> UAn<sub>-a</sub>, UAn-<sub>b,</sub> MM<sub>SQR</sub> y MM<italic><sub>slope.</sub></italic> Se nota la aproximaci&#243;n entre la l&#237;nea de identidad y las l&#237;neas de tendencia para UAn<sub>-a</sub><italic>versus</italic> ExCO<sub>2</sub> y MM<sub>SQR</sub> y UAn<sub>-b</sub><italic>versus</italic> MM<sub>SQR</sub> y UL <italic>versus</italic> UAn<sub>-a</sub>, UAn<sub>-b</sub> y MM<sub>SQR</sub>. Los datos del lado derecho de estas figuras se refieren a los l&#237;mites de concordancia de <italic>Bland-Altman</italic><sup>27</sup>. La <xref ref-type="table" rid="es_12t02-body3">Tabla 2</xref> resume los valores encontrados a cada an&#225;lisis.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_12f01-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_12f02-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gf02-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_12f03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gf03-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>No hubo diferencia significativa para la determinaci&#243;n del UAn por medio de la inspecci&#243;n visual entre evaluadores (p=0,757) y m&#233;todos (p=0,700), as&#237; como no hubo interacci&#243;n entre evaluadores <italic>versus</italic> m&#233;todos (p=0,876). Los evaluadores presentaron para UAn<sub>-a</sub>: l&#237;mites de concordancia = 0,02 &#177; 0,29 l<sup>.</sup>min<sup>-1</sup>, <italic>CCI</italic> = 0,92, <italic>s</italic> = 0,11 l<sup>.</sup>min<sup>-1</sup> y <italic>CV</italic> = 7%; y para UAn<sub>-b</sub>: l&#237;mites de concordancia = 0,01 &#177; 0,24 l<sup>.</sup>min<sup>-1</sup>, <italic>CCI</italic> = 0,95, <italic>s</italic> = 0,09 l<sup>.</sup>min<sup>-1</sup> y <italic>CV</italic> = 6%.</p>
      <p>La <xref ref-type="table" rid="es_12t03-body3">Tabla 3</xref> presenta los &#237;ndices de confiabilidad obtenidos a partir de estudios previos de equipamientos cl&#237;nicos o para el uso laboratorial. Se observaron los &#237;ndices CCI elevados entre los equipamientos para el uso cl&#237;nico, a excepci&#243;n del MetaM&#225;x II. &#205;ndices semejantes son encontrados en equipamientos de uso laboratorial.</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_12t03-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0354-00090-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La prueba ergoespirom&#233;trica y el an&#225;lisis del UAn permiten el estudio de la integraci&#243;n entre los sistemas pulmonar, cardiovascular y musculoesquel&#233;tico<sup>29,30</sup>. Hay casos en que este es el &#250;nico medio para la comprensi&#243;n de mecanismos fisiopatol&#243;gicos como en la enfermedad vascular pulmonar severa sin la hipertensi&#243;n derecha, en el foramen oval abierto con el desarrollo de shunt izquierda-derecha durante el ejercicio, en la disnea de esfuerzo, en la hipoxemia de esfuerzo, entre otras<sup>31</sup>. Su aplicaci&#243;n en grupos de cardi&#243;patas y neum&#243;patas es vantajosa antes de procedimientos invasivos o de alto costo<sup>30,31</sup>. La propuesta del presente estudio fue probar la exactitud de un equipo ergoespirom&#233;trico que permite mediciones con la calidad destinada a la aplicaci&#243;n cl&#237;nica. Se compararon los m&#233;todos matem&#225;ticos propuestos por Beaver et al<sup>9</sup> y Vieth<sup>10</sup>, con los m&#233;todos V-<italic>Slope</italic><sup>22</sup>, Equivalente Ventilatorio para el VO<sub>2</sub><sup>23</sup>, Exceso de CO<sub>2</sub><sup>21</sup> y Umbral de Lactato<sup>24</sup> para la determinaci&#243;n del UAn.</p>
      <p>La muestra de este estudio estaba compuesta por sujetos no atletas h&#237;gidos, con o sin experiencia en el cicloerg&#243;metro, dedicados o no a programas de entrenamiento aer&#243;bio. Caracter&#237;sticas hereditarias y la implicaci&#243;n en programas de ejercicios pueden explicar la gran dispersi&#243;n en los valores del VO<sub>2m&#225;x</sub>. Aun considerando la experiencia de los individuos con el cicloerg&#243;metro, este equipo puede sobrecargar los miembros inferiores, ocasionando la fatiga precozmente<sup>32,33</sup>. La fatiga de los miembros inferiores puede resultar en bajo VO<sub>2m&#225;x</sub> y UAn (%) relativamente alto<sup>31</sup>. El UAn puede, todav&#237;a, ciertamente ser supra o subestimado en respuesta a los incrementos en la sobrecarga<sup>9</sup>. El UAn (%) encontrado para los sujetos durante la prueba progresiva fue pr&#243;ximo a lo esperado para individuos no obesos, f&#237;sicamente activos y aparentemente sanos<sup>31</sup>. Billat<sup>34</sup> demostr&#243; que sujetos altamente entrenados son capaces de utilizar m&#225;s intensamente las v&#237;as oxidativas, por tanto con menor acumulaci&#243;n de lactato, con intensidades de hasta el 90% de sus VO<sub>2m&#225;x</sub>. Nuestros resultados permitieron estimar el UAn, por los m&#233;todos del UAn<sub>-a,</sub> UAn<sub>-b,</sub> MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> y UL, en porcentaje del VO<sub>2m&#225;x</sub> y, fueron pr&#243;ximos al esperado para una prueba llevada a cabo en cicloerg&#243;metro<sup>31</sup>.</p>
      <p>Gaskill et al<sup>21</sup> estudiaran la asociaci&#243;n existente entre los diversos m&#233;todos de inspecci&#243;n visual y sugirieron que hay beneficios en el an&#225;lisis combinado de los m&#233;todos: V<italic>-slope</italic>, ExCO<sub>2</sub> y EqV. Otro estudio, utilizando el mismo equipamiento aqu&#237; adoptado, tambi&#233;n sugiri&#243; la utilizaci&#243;n de an&#225;lisis combinados de par&#225;metros de cambios gaseosos y ventilatorios a fin de que se reduzca el error metodol&#243;gico en la determinaci&#243;n del UAn. La presente investigaci&#243;n ha optado por hacer comparaciones mediante datos combinados (UAn<sub>-a</sub> y UAn<sub>-b</sub>) y se ha probado solamente el m&#233;todo del ExCO<sub>2</sub> en separado. El an&#225;lisis estad&#237;stico mostr&#243; una buena asociaci&#243;n entre el m&#233;todo ExCO<sub>2</sub> y el m&#233;todo UAn<sub>-a</sub>, sin embargo el empleo de un m&#233;todo m&#225;s para la detecci&#243;n del UAn no reduzco significativamente el CV% del observado para el MM<sub>SQR</sub>, MM<italic><sub>slope</sub></italic> y UL (<xref ref-type="table" rid="es_12t02-body3">Tab. 2</xref>).</p>
      <p>Los datos presentados en la <xref ref-type="table" rid="es_12t02-body3">Tabla 2</xref> y en las <xref ref-type="fig" rid="es_12f01-body3">figuras 1</xref>, <xref ref-type="fig" rid="es_12f02-body3">2</xref> y <xref ref-type="fig" rid="es_12f03-body3">3</xref> sugieren una satisfactoria aproximaci&#243;n entre los m&#233;todos UAn<sub>-a</sub> y UAn<sub>-b</sub>. Estos m&#233;todos presentaron una excelente correlaci&#243;n con el MM<sub>SQR</sub> y UL. Una correlaci&#243;n razonable se encontr&#243; entre el UL y el MM<italic><sub>slope</sub></italic>. Caiozzo et al<sup>23</sup> presentaron el EqV como el mejor m&#233;todo aislado para la determinaci&#243;n del UAn (r = 0,93). Seg&#250;n estos autores, el m&#233;todo V<italic>-slope</italic> no produce una buena estimaci&#243;n del UAn. Sin embargo, Gaskill et al<sup>21</sup> no encontraron diferencia significativa entre los m&#233;todos V<italic>-slope</italic> y EqV cuando comparado con el UL (&#177; 5 ml<sup>.</sup>min<sup>-1</sup>) indicando una buena concordancia entre los m&#233;todos. Los hallazgos semejantes fueron relatados por Santos et al<sup>35</sup> y por Granja Filho et al<sup>20</sup>.</p>
      <p>Beaver et al<sup>9</sup> propusieron un m&#233;todo con que se eliminan los puntos que produzcan una inclinaci&#243;n de la l&#237;nea de regresi&#243;n menor que 0,6 y los valores superiores al punto de compensaci&#243;n respiratorio. La presente investigaci&#243;n, con base en un estudio anterior<sup>21</sup>, ha cambiado el m&#233;todo original para que todos los datos se utilizaran en el ajuste lineal. Dicha adaptaci&#243;n fue necesaria en raz&#243;n de la resoluci&#243;n temporal de las mediciones por medio del equipo aqu&#237; empleado. Kelly<sup>36</sup> observ&#243; que los resultados obtenidos por el m&#233;todo matem&#225;tico original de Beaver et al<sup>9</sup> han presentado un mayor error est&#225;ndar de la estimaci&#243;n, cuando comparado al MM<sub>SQR</sub>. Santos et al<sup>35</sup> encontraron para este m&#233;todo &#237;ndices porcentuales del 83% del VO<sub>2m&#225;x</sub>. En nuestro estudio observamos intensidades elevadas de UAn<sup>31</sup> por medio del MM<italic><sub>slope</sub></italic>, indicando una posible imprecisi&#243;n del m&#233;todo.</p>
      <p>Pocos son los estudios relacionados a la confiabilidad de los sistemas de an&#225;lisis metab&#243;lico de bajo costo. La <xref ref-type="table" rid="es_12t03-body3">Tabla 3</xref> presenta algunos indicadores para equipos de uso cl&#237;nico y cient&#237;fico. El equipo aqu&#237; utilizado presenta una confiabilidad prueba-reprueba de un 5,5% para el VO<sub>2m&#225;x</sub>, seg&#250;n Granja Filho et al<sup>20</sup>. Melanson et al<sup>17</sup> encontraron CCI de 0,96 para VO<sub>2</sub> y 0,86 para V<sub>E</sub>. En el mismo estudio<sup>17</sup>, se valid&#243; el equipo al compararlo con un sistema referencia computarizado y se encontraron coeficientes de correlaci&#243;n de <italic>Pearson</italic> de 0,91 a 0,97 para V<sub>E</sub> y 0,88 a 0,97 para VO<sub>2</sub>. Wideman et al<sup>19</sup> encontraron diferencias del 2% al 11% para VO<sub>2</sub> y el 5% al 17% para VCO<sub>2</sub> en diversas intensidades. Una diferencia promedio de un 3,9% para VO<sub>2</sub> se encontr&#243; por Novitsky et al<sup>18</sup> cuando comparado con el Sensormedics 2900<sup>&#174;</sup>. Los &#237;ndices presentados en la <xref ref-type="table" rid="es_12t03-body3">Tabla 3</xref> referentes la validad y confiabilidad del VO<sub>2</sub>, VCO<sub>2</sub> y V<sub>E</sub> del TEEM 100, y dem&#225;s equipos cl&#237;nicos, se encuentran ligeramente en un nivel inferior de los observados para los equipamientos m&#225;s sofisticados destinados a las investigaciones cient&#237;ficas.</p>
      <p>Teniendo en consideraci&#243;n la importancia del UAn como &#237;ndice de tolerancia al ejercicio e indicador del condicionamiento en diversos grupos de individuos<sup>1-7</sup>, concluimos que el MM<sub>SQR</sub>, as&#237; como los m&#233;todos de inspecci&#243;n visual del UAn<sub>-a</sub> y UAn<sub>-b</sub> son satisfactoriamente exactos y objetivos a la determinaci&#243;n de aquella referencia metab&#243;lica. La inclusi&#243;n de m&#225;s un m&#233;todo de inspecci&#243;n visual (ExCO2) no redujo significativamente el error. Concluimos tambi&#233;n que el MM<italic><sub>slope</sub></italic> no present&#243; exactitud significativa a la determinaci&#243;n del UAn en el equipo aqu&#237; adoptado<sup>38</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>Los autores de este estudio expresan sus agradecimientos a la Asociaci&#243;n de los Amigos del Centro de Estudios y Perfeccionamiento del Hospital de los Servidores del Estado de R&#237;o de Janeiro, ante al Dr. Aluysio S. Aderaldo Jr. por la contribuci&#243;n significativa para la realizaci&#243;n de este trabajo y a los colegas Gilberto Sab&#243;ia Pompeu Neto, Michelle F. S. Porto Nogueira y Lucenildo Cerqueira. Este estudio ha recibido la ayuda de FAPERJ y MCT/CNPq.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio fue financiado por CAPES, MCT/CNPq y FAPERJ.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Fernando dos Santos Nogueira por la Universidad Federal de Rio de Janeiro.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
