<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">gxzmGjgTMXX6BBw5zcmKr6M</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001300011</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500311</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000100</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>Compara&#231;&#227;o de diferentes crit&#233;rios de defini&#231;&#227;o para diagn&#243;stico de s&#237;ndrome metab&#243;lica em idosas</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Paula</surname>
            <given-names>Hudsara Aparecida de Almeida</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Ribeiro</surname>
            <given-names>Rita de C&#225;ssia Lanes</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Rosado</surname>
            <given-names>Lina Enriqueta Frandsen Paez de Lima</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Pereira</surname>
            <given-names>Renan Salazar Ferreira</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Franceschini</surname>
            <given-names>Sylvia do Carmo Castro</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">Vi&#231;osa</named-content>
          <named-content content-type="state">Minas Gerais</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal de Vi&#231;osa</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>346</fpage>
      <lpage>353</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>04</day>
          <month>10</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>04</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>26</day>
          <month>12</month>
          <year>2009</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: Os crit&#233;rios para melhor defini&#231;&#227;o da s&#237;ndrome metab&#243;lica (SM), especialmente para a popula&#231;&#227;o idosa, ainda s&#227;o pouco conhecidos, e sua compreens&#227;o torna-se cada vez mais necess&#225;ria. OBJETIVO: Comparar quatro propostas de defini&#231;&#227;o da SM, duas oficiais (National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III/NCEP-ATPIII e International Diabetes Federation/IDF) e duas candidatas defini&#231;&#245;es propostas (S&#237;ndrome Metab&#243;lica - National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III - modificada/SM-ATPM e S&#237;ndrome Metab&#243;lica - International Diabetes Federation - modificada/SM-IDFM), derivadas da modifica&#231;&#227;o de crit&#233;rios oficiais. M&#201;TODOS: Participaram deste estudo 113 mulheres (60-83 anos), submetidas a avalia&#231;&#227;o antropom&#233;trica, de press&#227;o arterial, de perfil lip&#237;dico, de glicemia de jejum e de quest&#245;es relacionadas a h&#225;bitos de vida e condi&#231;&#245;es de sa&#250;de. An&#225;lises estat&#237;sticas foram efetuadas por meio dos testes qui-quadrado e de determina&#231;&#227;o do coeficiente Kappa. RESULTADOS: A frequ&#234;ncia dos altos n&#237;veis press&#243;ricos foram similares nas duas defini&#231;&#245;es oficiais (54,8%), com redu&#231;&#227;o nas duas defini&#231;&#245;es propostas (33,6%). A altera&#231;&#227;o na homeostase de glicose foi maior pela defini&#231;&#227;o IDF e SM-IDFM (30,1%). A hipertrigliceridemia e os baixos n&#237;veis de HDL-c foram similares em todas as defini&#231;&#245;es (35,4%). No que se refere &#224; obesidade abdominal, a maior ocorr&#234;ncia foi registrada pelo crit&#233;rio do IDF (88,5%). A presen&#231;a de s&#237;ndrome metab&#243;lica teve maior e menor frequ&#234;ncias de acordo com a proposta do IDF (45,1%) e SM-IDFM (22,1%), respectivamente. Foi encontrada maior concord&#226;ncia entre a defini&#231;&#227;o modificada SM-ATPM com NCEP-ATPIII e SM-IDFM (Kappa: 0,79 e 0,77; p &lt; 0,00001). CONCLUS&#195;O: A proposta SM-ATPM mostrou-se mais adequada para a detec&#231;&#227;o da SM nas idosas avaliadas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>S&#237;ndrome metab&#243;lica</kwd>
        <kwd>idoso</kwd>
        <kwd>fatores de risco</kwd>
        <kwd>obesidade abdominal</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>30</day>
        <month>07</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGOS ORIGINAIS </p>
    <p> EPIDEMIOLOGIA</p>
    <p>Compara&#231;&#227;o de diferentes crit&#233;rios de defini&#231;&#227;o para diagn&#243;stico de s&#237;ndrome metab&#243;lica em idosas</p>
    <p>
      <bold>Hudsara Aparecida de Almeida Paula; Rita de C&#225;ssia Lanes Ribeiro; Lina Enriqueta Frandsen Paez de Lima Rosado; Renan Salazar Ferreira Pereira; Sylvia do Carmo Castro Franceschini</bold>
    </p>
    <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa - UFV, Vi&#231;osa, MG - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="end">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> Os crit&#233;rios para melhor defini&#231;&#227;o da s&#237;ndrome metab&#243;lica (SM), especialmente para a popula&#231;&#227;o idosa, ainda s&#227;o pouco conhecidos, e sua compreens&#227;o torna-se cada vez mais necess&#225;ria. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Comparar quatro propostas de defini&#231;&#227;o da SM, duas oficiais (<italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III/NCEP-ATPIII</italic> e <italic>International Diabetes Federation/IDF</italic>) e duas candidatas defini&#231;&#245;es propostas (S&#237;ndrome Metab&#243;lica - <italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III </italic>- modificada/SM-ATPM e S&#237;ndrome Metab&#243;lica - <italic>International Diabetes Federation </italic>- modificada/SM-IDFM), derivadas da modifica&#231;&#227;o de crit&#233;rios oficiais. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Participaram deste estudo 113 mulheres (60-83 anos), submetidas a avalia&#231;&#227;o antropom&#233;trica, de press&#227;o arterial, de perfil lip&#237;dico, de glicemia de jejum e de quest&#245;es relacionadas a h&#225;bitos de vida e condi&#231;&#245;es de sa&#250;de. An&#225;lises estat&#237;sticas foram efetuadas por meio dos testes qui-quadrado e de determina&#231;&#227;o do coeficiente Kappa. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> A frequ&#234;ncia dos altos n&#237;veis press&#243;ricos foram similares nas duas defini&#231;&#245;es oficiais (54,8%), com redu&#231;&#227;o nas duas defini&#231;&#245;es propostas (33,6%). A altera&#231;&#227;o na homeostase de glicose foi maior pela defini&#231;&#227;o IDF e SM-IDFM (30,1%). A hipertrigliceridemia e os baixos n&#237;veis de HDL-c foram similares em todas as defini&#231;&#245;es (35,4%). No que se refere &#224; obesidade abdominal, a maior ocorr&#234;ncia foi registrada pelo crit&#233;rio do IDF (88,5%). A presen&#231;a de s&#237;ndrome metab&#243;lica teve maior e menor frequ&#234;ncias de acordo com a proposta do IDF (45,1%) e SM-IDFM (22,1%), respectivamente. Foi encontrada maior concord&#226;ncia entre a defini&#231;&#227;o modificada SM-ATPM com NCEP-ATPIII e SM-IDFM (Kappa: 0,79 e 0,77; p &lt; 0,00001). </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A proposta SM-ATPM mostrou-se mais adequada para a detec&#231;&#227;o da SM nas idosas avaliadas. </p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> S&#237;ndrome metab&#243;lica, idoso, fatores de risco, obesidade abdominal.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A s&#237;ndrome metab&#243;lica/(SM), considerada epidemia mundial, &#233; um transtorno complexo associado &#224; alta morbimortalidade cardiovascular e elevado custo socioecon&#244;mico. &#201; caracterizada por um agrupamento de fatores de risco cardiovascular, que inclui obesidade abdominal, altos n&#237;veis press&#243;ricos, altera&#231;&#245;es na homeostase glic&#234;mica e dislipidemia<sup>1-5</sup>. Coerente ao exposto, Wang e cols.<sup>4</sup> evidenciaram, por meio de estudo longitudinal, que a SM definida por diferentes crit&#233;rios foi preditora de mortalidade por doen&#231;a cardiovascular em idosos finlandeses. E, no geral, destaca-se que esta &#250;ltima se constitui na principal causa de mortalidade na senesc&#234;ncia humana<sup>6,7</sup>.</p>
    <p>O estudo da s&#237;ndrome metab&#243;lica, entretanto, n&#227;o tem sido adequadamente explorado nos indiv&#237;duos com 60 anos ou mais, de forma que a compreens&#227;o da extens&#227;o de tal dist&#250;rbio nesse segmento da popula&#231;&#227;o &#233; necess&#225;ria para a distribui&#231;&#227;o racional de recursos para cuidados m&#233;dicos e pesquisas, bem como para o seu adequado enfrentamento. Ressalta-se, ainda, que a preval&#234;ncia de SM em anci&#227;os n&#227;o tem sido bem definida, em parte porque esses indiv&#237;duos v&#234;m tradicionalmente sendo sub-representados em grandes estudos epidemiol&#243;gicos<sup>5,8</sup>.</p>
    <p>Tem sido documentado que a ocorr&#234;ncia dessa desordem cl&#237;nica se incrementa com o envelhecimento e varia dependendo da defini&#231;&#227;o, regi&#227;o e popula&#231;&#227;o<sup>9,10</sup>. Ford e cols.<sup>11</sup> indicaram que a preval&#234;ncia de SM aumentou de 6,7% entre adultos de 20 a 29 anos para aproximadamente 40% entre aqueles com 60 anos ou mais nos Estados Unidos, de acordo com o <italic>Third National Health and Nutrition Examination Survey</italic> (NHANES III).</p>
    <p>Na Coreia, Kim cols.<sup>12</sup>, ao avaliarem a preval&#234;ncia de SM e sua associa&#231;&#227;o com doen&#231;a cardiovascular, averiguaram que essa rela&#231;&#227;o era maior em mulheres mais velhas, mostrando, assim, eleva&#231;&#227;o mais &#237;ngreme com o avan&#231;ar da idade nesse g&#234;nero. Esse achado pode ser devido ao ac&#250;mulo de gordura visceral e ao aumento de v&#225;rios outros fatores de risco cardiovascular ap&#243;s a menopausa<sup>13</sup>.</p>
    <p>Diferentes estudos conduzidos com idosas na It&#225;lia<sup>5</sup>, na Alemanha<sup>14</sup>, na Su&#233;cia<sup>15</sup>, nos Estados Unidos<sup>2</sup>, na China<sup>3</sup> e em Taiwan<sup>10</sup> registraram ocorr&#234;ncia expressiva e vari&#225;vel de SM (59,8%; 24% a 46%; 33% a 58%; 39%; 39,2% a 54,1%; e 54,4%), utilizando os crit&#233;rios <italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III/</italic>NECP- ATP III; NECP - ATP III e <italic>International Diabetes Federation</italic> (IDF); NECP-ATP III e IDF; NECP-ATP III; NECP-ATP III e IDF; <italic>America Heart Association/National Heart Lung Blood Institute Definition</italic>/AHA\NHLBI, respectivamente.</p>
    <p>Esse fato refor&#231;a o problema relacionado com os crit&#233;rios usados para a defini&#231;&#227;o de SM, bem como seus pontos de corte, o que implica repercuss&#245;es na pr&#225;tica cl&#237;nica, al&#233;m de limitar a comparabilidade entre diferentes estudos<sup>1</sup>.</p>
    <p>&#192; luz de todos os aspectos apresentados, o prop&#243;sito deste trabalho foi comparar quatro propostas de defini&#231;&#227;o da SM, sendo duas oficiais (ATPIII e IDF) e duas sugeridas neste estudo (S&#237;ndrome Metab&#243;lica - <italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III</italic> modificada/SM-ATPM e S&#237;ndrome Metab&#243;lica -<italic> International Diabetes Federation </italic>modificada/SM-IDFM), derivadas da modifica&#231;&#227;o de crit&#233;rios oficiais, para identifica&#231;&#227;o da SM em uma amostra de idosas.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Desenho do estudo e casu&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Trata-se de um estudo observacional, de corte transversal conduzido no Munic&#237;pio de Vi&#231;osa (MG), com 113 mulheres (idade &#179;60 anos) cadastradas no Programa Sa&#250;de da Fam&#237;lia (PSF). Para o c&#225;lculo do tamanho da amostra, foi utilizado o programa <italic>Epi Info</italic> vers&#227;o 6.04<sup>16</sup>, considerando-se 2.058 o n&#250;mero total de mulheres idosas cadastradas em todos os PSF do munic&#237;pio em quest&#227;o; adotou-se a frequ&#234;ncia esperada para diabetemelito(DM) em idosos de 12,06%<sup>17</sup>. Foram utilizados 5% como o intervalo de varia&#231;&#227;o aceit&#225;vel na estimativa da frequ&#234;ncia esperada e 95% como n&#237;vel de confian&#231;a desejado, totalizando amostra m&#237;nima de 79 idosas. A esse valor adicionaram-se 40% como margem de seguran&#231;a, com o intuito de evitar comprometimento por perdas e negativas de participa&#231;&#227;o em raz&#227;o, especialmente, dos rigorosos crit&#233;rios de inclus&#227;o.</p>
    <p>Para a sele&#231;&#227;o da amostra, os crit&#233;rios de inclus&#227;o adotados foram: n&#227;o haver apresentado nenhum evento coron&#225;rio pr&#233;vio (infarto agudo do mioc&#225;rdio, angina de peito, acidente vascular cerebral (AVC)); n&#227;o fazer uso de hipoglicemiantes; anti-hipertensivos e/ou hipolipemiantes; ou outros f&#225;rmacos que sabidamente pudessem interferir na homeostase de glicose e/ou n&#237;veis press&#243;ricos e/ou lip&#237;dios/lipoprote&#237;nas.</p>
    <p>Consultaram-se as fichas de cadastro familiar nas unidades b&#225;sicas de sa&#250;de, e selecionaram-se as idosas que atendiam aos crit&#233;rios de inclus&#227;o preestabelecidos. Realizaram-se visitas domiciliares e, com rela&#231;&#227;o &#224;s idosas que se interessaram em participar do estudo, agendou-se uma consulta nutricional, em que foram orientadas quanto ao jejum de 12 horas para exames bioqu&#237;micos, a n&#227;o ingest&#227;o de &#225;lcool nas 72 horas (tr&#234;s dias) que antecederam ao exame e &#224; n&#227;o realiza&#231;&#227;o de atividade f&#237;sica nas 24 horas anteriores.</p>
    <p>A coleta de dados foi realizada no Setor de Nutri&#231;&#227;o da Divis&#227;o de Sa&#250;de da Universidade Federal de Vi&#231;osa (UFV).</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos laboratoriais</bold>
    </p>
    <p>A an&#225;lise bioqu&#237;mica foi realizada no Laborat&#243;rio de An&#225;lises Cl&#237;nicas da Divis&#227;o de Sa&#250;de da UFV, em Vi&#231;osa (MG), e constou de dosagem de glicemia de jejum, pela metodologia de glicose oxidase, colesterol total, HDL-c/high density lipoprotein/lipoprote&#237;na de alta densidade, triglicer&#237;deos (todos esses determinados pelo m&#233;todo colorim&#233;trico enzim&#225;tico) e LDL-c/low density lipoprotein/lipoprote&#237;na de baixa densidade (mensurada por meio da f&#243;rmula proposta por Friedewald e cols.<sup>18</sup>). As amostras de sangue foram coletadas por pun&#231;&#227;o venosa, ap&#243;s 12 horas de jejum, com material descart&#225;vel, centrifugadas por 10 minutos a 3.600 rpm e dosadas no analisador autom&#225;tico de par&#226;metros bioqu&#237;micos COBAS Mira Plus<sup>&#226;</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Inqu&#233;rito sociossanit&#225;rio</bold>
    </p>
    <p>As volunt&#225;rias foram submetidas a uma entrevista estruturada para preenchimento de question&#225;rio que se compunha de perguntas relacionadas a condi&#231;&#245;es de sa&#250;de e de estilo de vida.</p>
    <p>
      <bold>Press&#227;o sangu&#237;nea</bold>
    </p>
    <p>A press&#227;o arterial foi aferida por meio de um esfigmoman&#244;metro de coluna de merc&#250;rio, por um &#250;nico t&#233;cnico de enfermagem, sendo a realiza&#231;&#227;o de todo o procedimento de acordo com propostas oficialmente preconizadas<sup>19</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Antropometria</bold>
    </p>
    <p>Essa avalia&#231;&#227;o incluiu dados de peso, altura, per&#237;metro da cintura (PC) e &#237;ndice de massa corporal (IMC) derivado da raz&#227;o entre o peso (kg) e estatura ao quadrado (m<sup>2</sup>), para o qual se utilizou como crit&#233;rio de classifica&#231;&#227;o a proposta de Lipschitz<sup>20</sup>.</p>
    <p>Seguindo procedimentos preconizados pela OMS<sup>21</sup>, as aferi&#231;&#245;es foram realizadas por um mesmo avaliador treinado, e as idosas foram pesadas por meio de balan&#231;a eletr&#244;nica digital, com capacidade de 200 kg e sensibilidade de 100 g, trajando roupas leves (orientadas previamente), sem agasalhos e sem sapatos; a altura foi obtida utilizando-se um estadi&#244;metro vertical milimetrado, com extens&#227;o de 2,2 m e escala de 0,1 cm. O per&#237;metro da cintura (PC) foi aferido, ao n&#237;vel umbilical, com fita m&#233;trica flex&#237;vel e inel&#225;stica, com precis&#227;o de 0,1 cm, sem comprimir os tecidos. Durante a mensura&#231;&#227;o, a participante permaneceu em posi&#231;&#227;o ortost&#225;tica, com o peso corporal distribu&#237;do igualmente entre os dois p&#233;s, e a leitura foi realizada ao final da expira&#231;&#227;o normal.</p>
    <p>
      <bold>Defini&#231;&#245;es de s&#237;ndrome metab&#243;lica</bold>
    </p>
    <p>A escolha dos crit&#233;rios de defini&#231;&#227;o oficiais (NCEP-ATPIII e IDF) adotados neste estudo norteou-se pelo fato de serem esses os mais utilizados em estudos epidemiol&#243;gicos, em virtude da maior facilidade operacional dos dados cl&#237;nicos e laboratoriais necess&#225;rios.</p>
    <p>Duas outras defini&#231;&#245;es (S&#237;ndrome Metab&#243;lica - <italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III</italic> - ATP modificada/SM-ATPM e S&#237;ndrome Metab&#243;lica -<italic> International Diabetes Federation </italic>- IDF modificada/SM-IDFM), derivadas da modifica&#231;&#227;o de crit&#233;rios oficiais (NCEP-ATPIII e IDF), foram propostas neste estudo, em virtude de distintas classifica&#231;&#245;es nos crit&#233;rios sugeridos pela comunidade cient&#237;fica. Nas duas defini&#231;&#245;es modificadas, considerou-se o ponto de corte de 92 cm para per&#237;metro da cintura, para classificar a obesidade abdominal, com base nos resultados encontrados em trabalho preliminar realizado com essa mesma amostra de mulheres idosas (n=113), seguindo o mesmo protocolo deste estudo, em que se identificou tal ponto de corte como o melhor valor observado em termos de sensibilidade (80,0%) e especificidade (58,2%) para predi&#231;&#227;o de anormalidades caracter&#237;sticas da s&#237;ndrome metab&#243;lica, com &#225;rea sob a curva ROC (<italic>Receiver Operating Characteristic Curve</italic>) &#177; erro-padr&#227;o: 0,694 &#177; 0,079; intervalo de confian&#231;a de 95%: 0,600-0,777 e <italic>p</italic>=0,015.</p>
    <p>Considerou-se como hipertensos os idosos que apresentaram n&#237;veis press&#243;ricos &#179;140/90 mmHg, conforme sugerido pela Organiza&#231;&#227;o Mundial da Sa&#250;de (OMS)<sup>22</sup>. Para o diagn&#243;stico da s&#237;ndrome metab&#243;lica, as defini&#231;&#245;es adotadas encontram-se descritas no <xref ref-type="fig" rid="aop09710_port_quadro01m">quadro 1</xref>.</p>
    <p content-type="asset">
      <fig id="aop09710_port_quadro01m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gf01.jpg"/></fig>
    </p>
    <p>Colesterol total e LDL-c foram inclu&#237;dos nas an&#225;lises por representarem risco cardiovascular global.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise dos dados</bold>
    </p>
    <p>Para an&#225;lise dos dados foram utilizados os <italic>softwaresSigma Statistic&#226; for Windows</italic><sup>23</sup>e <italic>Epi Info</italic> vers&#227;o 6.04<sup>16</sup>. O n&#237;vel de signific&#226;ncia estat&#237;stica adotado foi de 5%. A normalidade da distribui&#231;&#227;o das vari&#225;veis foi determinada a partir do teste de Kolmogorov-Smirnov. Subsequentemente, aplicaram-se medidas de tend&#234;ncia central e variabilidade para a an&#225;lise descritiva dos dados, e as vari&#225;veis categ&#243;ricas foram apresentadas em propor&#231;&#245;es.</p>
    <p>Na compara&#231;&#227;o entre vari&#225;veis categ&#243;ricas, utilizou-se o teste qui-quadrado de Pearson (&#935;<sup>2</sup>). A concord&#226;ncia entre os diferentes crit&#233;rios utilizados para a defini&#231;&#227;o da s&#237;ndrome metab&#243;lica foi analisada por meio da determina&#231;&#227;o do coeficiente <italic>Kappa</italic><sup>24</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Aspectos &#233;ticos</bold>
    </p>
    <p>Este trabalho foi analisado e aprovado pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa com Seres Humanos da Universidade Federal de Vi&#231;osa, em Vi&#231;osa (MG). Antes de iniciar o estudo, todas as participantes assinaram o termo de consentimento livre e esclarecido.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>Das 113 idosas avaliadas, a idade mediana foi de 65 anos, e o estado nutricional apresentou um perfil predominante de eutrofia (47,8%), seguido de excesso de peso (35,4%). As caracter&#237;sticas gerais da amostra est&#227;o apresentadas na <xref ref-type="table" rid="tab1">tabela 1</xref>. Entre os fatores agravantes do risco cardiovascular, desperta aten&#231;&#227;o o predom&#237;nio da aus&#234;ncia da pr&#225;tica de exerc&#237;cio f&#237;sico regular (70,8% n=80) e a presen&#231;a de hist&#243;ria familiar de hipertens&#227;o arterial (38,1% n=43), de diabete melito (23,0% n=26), de dislipidemias (15,0% n=17), de angina (10,6% n=12) e de problemas de circula&#231;&#227;o (AVC e/ou infarto e/ou trombose) (30,9% n=35). Baixa escolaridade, categoriza&#231;&#227;o representada por idosas analfabetas ou com ensino fundamental incompleto, apresentou porcentual expressivo (85,8% n=94). No tocante &#224; renda familiar <italic>per capita</italic>, 13,5% (n=14) apresentaram menos de &#189; sal&#225;rio m&#237;nimo, limite abaixo do qual se define uma fam&#237;lia como pobre.</p>
    <table-wrap id="tab1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Os n&#237;veis press&#243;ricos inadequados (<xref ref-type="table" rid="tab2">tab. 2</xref>) foram similares (54,8%) nas duas defini&#231;&#245;es oficiais (NCEP-ATPIII e IDF) e inferiores (33,6%) nas duas defini&#231;&#245;es propostas (SM-ATPM e SM-IDFM). A altera&#231;&#227;o na homeostase de glicose foi maior pela defini&#231;&#227;o IDF e SM-IDFM, enquanto a hipertrigliceridemia e os baixos n&#237;veis de HDL-c apresentaram frequ&#234;ncia similar para todas as defini&#231;&#245;es. No que se refere &#224; obesidade abdominal, a maior ocorr&#234;ncia foi registrada pelo crit&#233;rio do IDF (88,5%), cujo ponto de corte &#233; o mais "rigoroso" entre os demais. A presen&#231;a de SM teve maior e menor frequ&#234;ncia, de acordo com a proposta do IDF (45,1%) e SM-IDFM (22,1%), respectivamente (<xref ref-type="table" rid="tab2">tab. 2</xref>).</p>
    <table-wrap id="tab2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <p>Foi encontrada maior concord&#226;ncia entre a defini&#231;&#227;o modificada SM-ATPM com NCEP-ATPIII e SM-IDFM, conforme expresso pelos coeficientes de concord&#226;ncia <italic>Kappa</italic> (0,79 e 0,77 - p &lt; 0,00001), nessa ordem (<xref ref-type="table" rid="aop09710_port_tab03m">tab. 3</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop09710_port_tab03m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt03.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>Na <xref ref-type="table" rid="aop09710_port_tab04m">tabela 4</xref>, apresentam-se dispostos o n&#250;mero de fatores de risco metab&#243;lico segundo as defini&#231;&#245;es NCEP-ATPIII e SM-ATPM por faixa et&#225;ria, sendo verificado que na proposta modificada o total de fatores de risco desfavor&#225;veis foi menor, numericamente, em rela&#231;&#227;o &#224; proposta oficial. N&#227;o foi observada associa&#231;&#227;o entre a faixa et&#225;ria e o n&#250;mero de fatores de risco cardiometab&#243;lico (p &gt; 0,05).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop09710_port_tab04m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>O n&#250;mero de fatores de risco para a s&#237;ndrome metab&#243;lica diferiu estatisticamente entre o grupo PC elevado e PC normal pela defini&#231;&#227;o do IDF, n&#227;o sendo observada diferen&#231;a estat&#237;stica desse quesito com a SM-IDFM e entre a faixa et&#225;ria e os dois crit&#233;rios de defini&#231;&#227;o para SM em an&#225;lise (<xref ref-type="table" rid="aop09710_port_tab05m">tab. 5</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop09710_port_tab05m">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt05.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Ainda se desconhece um &#250;nico crit&#233;rio para melhor classifica&#231;&#227;o da SM<sup>25</sup>, e a utiliza&#231;&#227;o de diferentes crit&#233;rios diagn&#243;sticos, por sua vez, limita a compara&#231;&#227;o das frequ&#234;ncias dela entre popula&#231;&#245;es. A multicausalidade, como diferen&#231;as gen&#233;ticas, grupo et&#225;rio, sexo e fatores ambientais (como alimenta&#231;&#227;o e n&#237;vel de atividade f&#237;sica), &#233; tamb&#233;m elemento que contribui para a variabilidade na preval&#234;ncia dessa desordem<sup>22</sup>. Assim, o incremento do risco de doen&#231;a cardiovascular associado com a SM pode depender da defini&#231;&#227;o usada<sup>3</sup>.</p>
    <p>A Federa&#231;&#227;o Internacional de Diabetes (IDF) formulou uma defini&#231;&#227;o mundial para s&#237;ndrome metab&#243;lica divulgada em 2005<sup>26</sup> tendo como diferenciais a obesidade abdominal como pr&#233;-requisito, respeitando-se as diferentes etnias, al&#233;m de um ponto de corte menor para considerar anormalidade glic&#234;mica. De acordo com Brown e cols.<sup>25</sup>, an&#225;lises em popula&#231;&#245;es saud&#225;veis sugerem que a defini&#231;&#227;o do IDF identifica mais homens com SM que o crit&#233;rio NCEP-ATPIII, com pequenas diferen&#231;as entre mulheres.</p>
    <p>Ent&#227;o, desde que foi publicada a defini&#231;&#227;o do IDF para a SM, surgiu grande especula&#231;&#227;o sobre qual (NCEP-ATPIII ou IDF) seria o melhor preditor de eventos cardiovasculares<sup>25</sup>. At&#233; o momento, o que tem sido demonstrado &#233; que a defini&#231;&#227;o NCEP-ATPIII tem sido associada com alta preval&#234;ncia de doen&#231;a cardiovascular e como melhor preditor da incid&#234;ncia do referido evento, em compara&#231;&#227;o com a proposta pelo IDF. Em pacientes austr&#237;acos, a SM segundo NCEP-ATPIII detectou significantemente eventos vasculares (raz&#227;o de risco ajustada 1,74; 95% CI 1,255-2,427; <italic>p</italic>=0,001), por&#233;m a SM definida pelo crit&#233;rio IDF n&#227;o demonstrou essa predi&#231;&#227;o (1,18; 0,859 -1,646) e <italic>p=</italic>0,297)<sup>27</sup>.</p>
    <p>J&#225; Athyros e cols.<sup>9</sup> evidenciaram que a preval&#234;ncia de doen&#231;a cardiovascular aumentou na presen&#231;a de SM, independentemente da defini&#231;&#227;o usada. Entretanto, como destacado por esses autores, esse incremento foi mais pronunciado quando utilizado o crit&#233;rio NCEP-ATPIII, em compara&#231;&#227;o com a defini&#231;&#227;o do IDF. Al&#233;m disso, essa &#250;ltima incluiu ampla propor&#231;&#227;o de pessoas que n&#227;o tiveram incremento na preval&#234;ncia de doen&#231;a cardiovascular.</p>
    <p>He e cols.<sup>3</sup> constataram, entretanto, em idosos chineses, que aqueles que apresentaram SM pelo crit&#233;rio do IDF, mas n&#227;o pelo NCEP-ATPIII, tiveram elevadas raz&#245;es de chance para doen&#231;a arterial coronariana (1,66; 95%IC: 1,31-2,10) e acidente vascular cerebral (1,53; 95%IC: 1,13-2,06), indicando, assim, que nessa popula&#231;&#227;o estudada o crit&#233;rio IDF mostrou ser mais pertinente que o do NCEP-ATPIII para <italic>screening </italic>e estimativa de risco.</p>
    <p>Considerando a ocorr&#234;ncia de cada componente da SM, de acordo com a defini&#231;&#227;o do NCEP-ATPIII os valores encontrados neste estudo para altos n&#237;veis press&#243;ricos (54,8%) e altera&#231;&#227;o na homeostase glic&#234;mica (10,6%) foram inferiores ao reportado em idosas italianas<sup>5</sup> e norte-americanas<sup>2,28</sup> (90,1%, 23,9%; 80,5%, 19,9%; e 70,5%, 14,4%, respectivamente). Para hipertrigliceridemia, o valor encontrado (30,1%) foi tamb&#233;m inferior ao observado em outras amostras de anci&#227;s<sup>2,5</sup> (36,8%) e (32,5%). Os baixos n&#237;veis de HDL-c (35,4%) e obesidade abdominal (64,6%), por sua vez, foram inferiores ao encontrado por Maggi<sup>5</sup> (56,4% e 75,2%, respectivamente) e superiores ao verificado por McNeill e cols.<sup>28</sup> (24,0% e 53,7%, nessa ordem).</p>
    <p>A concord&#226;ncia entre as quatro defini&#231;&#245;es para s&#237;ndrome metab&#243;lica testadas neste estudo foi boa entre as propostas SM-ATPM e NCEP-ATP III (0,79), SM-ATPM e SM-IDFM (0,77) e NCEP-ATPIII e IDF (0,70). Entretanto, mostrou-se moderada entre SM-ATPM (0,53) e IDF e desse com SM-IDFM (0,51).</p>
    <p>Nos Estados Unidos<sup>25</sup> foi comparada a preval&#234;ncia de SM de acordo com as defini&#231;&#245;es NCEP-ATPIII (70%) e IDF (74%), apresentando concord&#226;ncia de 92,2%, em mulheres na p&#243;s-menopausa, com idade m&#233;dia de 65,3 &#177; 8,4 anos.</p>
    <p>O ponto de corte de 92 cm para per&#237;metro da cintura, embora maior que o recomendado por comit&#234;s internacionais, de 80 cm<sup>26 </sup>e 88 cm<sup>29</sup> pode, provavelmente, ser mais adequado ao se avaliar em mulheres idosas. Ainda que a obesidade abdominal seja frequentemente encontrada em associa&#231;&#227;o com a resist&#234;ncia insul&#237;nica, que por sua vez tem sido indicada como o elo etiol&#243;gico para a SM, a ocorr&#234;ncia desse tipo de obesidade n&#227;o pode ser usada, &#224; primeira vista, como evid&#234;ncia para a coexist&#234;ncia de RI, visto que o PC &#233; influenciado tanto por gordura subcut&#226;nea quanto visceral<sup>15</sup>.</p>
    <p>O limite de classifica&#231;&#227;o para press&#227;o arterial inadequada &#233; tamb&#233;m distinto entre os diferentes crit&#233;rios sugeridos pela comunidade cient&#237;fica, variando de <underline>&gt;</underline> 130/85 mmHg a <underline>&gt;</underline> 140/90<sup>22,30</sup>. Diante do exposto, &#233; importante destacar que o processo de envelhecimento determina diversas altera&#231;&#245;es no sistema cardiocirculat&#243;rio, entre as quais h&#225; aumento do componente col&#225;geno e perda do componente el&#225;stico nas grandes art&#233;rias, ocasionando maior rigidez da parede. Nas arter&#237;olas, observou-se aumento da espessura da parede e redu&#231;&#227;o de sua luz. E, ainda, no sistema nervoso aut&#244;nomo h&#225; diminui&#231;&#227;o do n&#250;mero de receptores adren&#233;rgicos e menor resposta cardiovascular aos est&#237;mulos simp&#225;ticos e parassimp&#225;ticos<sup>31</sup>.</p>
    <p>A caracteriza&#231;&#227;o do metabolismo anormal de glicose, por meio do teste da glicemia de jejum, passou por altera&#231;&#227;o do ponto de corte, antes considerado <underline>&gt;</underline> 110 mg/dl e agora considerado <underline>&gt;</underline> 100 mg/dl pelo "Expert Committee on the Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus"<sup>32</sup>. A defini&#231;&#227;o do NCEP-ATPIII considera o primeiro valor, enquanto o crit&#233;rio do IDF pressup&#245;e a ado&#231;&#227;o do segundo valor descrito. Segundo McNeill e cols.<sup>28</sup> existem algumas cr&#237;ticas quanto a essa modifica&#231;&#227;o, as quais s&#227;o sustentadas pela aus&#234;ncia de resultados consistentes de alto risco de doen&#231;a cardiovascular atribu&#237;do a n&#237;veis de glicemia, uma vez que outros fatores de risco estabelecidos foram levados em conta, como o substancial n&#250;mero de americanos que s&#227;o classificados como tendo "pr&#233;-diabete", mas que nunca desenvolveram diabete melito.</p>
    <p>Neste estudo, foi observado que a diferen&#231;a nos pontos de corte para a glicemia de jejum, entre as defini&#231;&#245;es utilizadas, implicou, aproximadamente, tr&#234;s vezes maior ocorr&#234;ncia de altera&#231;&#227;o glic&#234;mica, comparando uma defini&#231;&#227;o com a outra, ou seja, de 10,6% (NCEP-ATPIII e SM-ATPM) para 30,1% (IDF e SM-IDFM). Comportamento semelhante foi verificado por McNeill e cols.<sup>28</sup> em estudo com idosos norte-americanos (65-92 anos), em que fora constatado que a preval&#234;ncia de indiv&#237;duos com glicemia de jejum alterada variou de 14,4% para 40,7%, em decorr&#234;ncia, tamb&#233;m, da distin&#231;&#227;o entre os pontos de corte adotados.</p>
    <p>Quanto ao n&#250;mero de fatores de risco para SM, de acordo com as diferentes defini&#231;&#245;es, pelos crit&#233;rios NCEP-ATPIII e SM-ATPM, a maioria das idosas concentrou-se no grupo de menor n&#250;mero de fatores de risco (0 a 2) (69,0% e 76,9%, respectivamente), pr&#243;ximo ao observado na Tail&#226;ndia<sup>33</sup>, em mulheres com idade <underline>&gt;</underline> 55 anos (62,1%). Pelo crit&#233;rio IDF, observaram-se maiores frequ&#234;ncias entre os grupos de fatores de risco naquelas mulheres com PC elevado. Embora n&#227;o se possa estabelecer rela&#231;&#227;o de causa-efeito por se tratar de um estudo transversal, a associa&#231;&#227;o estatisticamente significante leva a supor que o PC elevado, segundo os par&#226;metros propostos, predisp&#245;e a um maior n&#250;mero de fatores de risco para a SM. Contudo, limita&#231;&#227;o importante do crit&#233;rio de obesidade abdominal pelo IDF &#233; que se utiliza para as Am&#233;ricas Central e do Sul a mesma recomenda&#231;&#227;o para sul-asi&#225;ticos. No caso da proposta SM-IDFM, houve predom&#237;nio da amostra no grupo de PC normal. Santibhavank<sup>33</sup> tamb&#233;m verificou, como neste estudo (51%), que pelo crit&#233;rio IDF sobressaiu o grupo de dois a quatro fatores de risco (66,2%) para a SM.</p>
    <p>Como pode ser observado, a modifica&#231;&#227;o nos crit&#233;rios NCEP-ATPIII e IDF teve como efeito varia&#231;&#245;es expressivas na ocorr&#234;ncia de altos n&#237;veis press&#243;ricos e na obesidade abdominal, como esperado, em virtude dos limiares maiores nos pontos de corte substitutos, refletindo na redu&#231;&#227;o da preval&#234;ncia de SM pelos dois crit&#233;rios adaptados, em compara&#231;&#227;o com as propostas oficiais.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Diante de todos os aspectos explorados neste estudo, no contexto de sa&#250;de p&#250;blica, em que h&#225; necessidade maior de direcionar mais eficazmente os recursos humanos e financeiros para os grupos com mais alto risco de morbimortalidade, o crit&#233;rio SM-ATPM mostrou-se o mais pertinente para identifica&#231;&#227;o da SM na amostra avaliada de mulheres de 60 a 83 anos. Vale destacar que a proposta SM-ATPM &#233; derivada do crit&#233;rio NCEP-ATPIII, que por sua vez tem sido indicado como melhor preditor de desfecho cardiovascular em idosos. Ademais, o melhor coeficiente <italic>Kappa</italic> foi observado entre tais defini&#231;&#245;es. Entretanto, essa conclus&#227;o n&#227;o pode ser extrapolada para a popula&#231;&#227;o idosa em geral, visto que, para adotar determinado crit&#233;rio como o melhor para a classifica&#231;&#227;o da s&#237;ndrome metab&#243;lica nesse segmento et&#225;rio, faz-se necess&#225;rio comparar as diferentes propostas de defini&#231;&#227;o da SM avaliadas, por meio de uma amostra populacional maior.</p>
    <p>
      <bold>Agradecimentos</bold>
    </p>
    <p>&#192; Fapemig (CDS APQ - 4752-4.08/07), pelo recurso utilizado na execu&#231;&#227;o do Projeto; ao CNPq, pela concess&#227;o da bolsa de mestrado; e a todas as volunt&#225;rias que participaram deste estudo.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo foi financiado pela FAPEMIG e parcialmente financiado pelo CNPq.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Hudsara Aparecida de Almeida Paula pela Universidade Federal de Vi&#231;osa - UFV.</p>
    <p>
      <fn id="end" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Hudsara Aparecida de Almeida Paula </p>
        <p> Departamento de Nutri&#231;&#227;o e Sa&#250;de da Universidade Federal de Vi&#231;osa (UFV) </p>
        <p> Edif&#237;cio Centro de Ci&#234;ncias Biol&#243;gicas II </p>
        <p> Avenida PH Rolfs s/n </p>
        <p> 36570-000 - Vi&#231;osa, MG - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="hud_sara@hotmail.com">hud_sara@hotmail.com</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 04/10/09; revisado recebido em 26/12/09; aceito em 04/03/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Sociedade Brasileira de Cardiologia. I Diretriz brasileira de diagn&#243;stico e tratamento da s&#237;ndrome metab&#243;lica. Arq Bras Cardiol. 2005; 84 (supl 1): 3-28.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>I Diretriz brasileira de diagn&#243;stico e tratamento da s&#237;ndrome metab&#243;lica</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>3</fpage>
          <lpage>28</lpage>
          <volume>84</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Goodpaster B, Krishnaswami S, Harris T, Katsiaras A, Kritchevsky S, Simonsick E, et al. Obesity, regional body fat distribution, and the metabolic syndrome in older men and women. Arch Intern Med. 2005; 165 (7): 777-83.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Obesity, regional body fat distribution, and the metabolic syndrome in older men and women</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>777</fpage>
          <lpage>83</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>165</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Goodpaster</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Krishnaswami</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Harris</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katsiaras</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kritchevsky</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Simonsick</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. He Y, Jiang B, Wang J, Feng K, Chang Q, Fan L, et al. Prevalence of the metabolic syndrome and its relation to cardiovascular disease in an elderly Chinese population. J Am Coll Cardiol. 2006; 47 (8): 1588-94.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of the metabolic syndrome and its relation to cardiovascular disease in an elderly Chinese population</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1588</fpage>
          <lpage>94</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>He</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jiang</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Feng</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chang</surname>
              <given-names>Q</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fan</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Wang J, Ruotsalainen S, Moilanen L, Lepisto P, Laakso M, Kuusisto J. The metabolic syndrome predicts cardiovascular mortality: a 13-year follow-up study in elderly non-diabetic Finns. Eur Heart J. 2007; 28 (7): 857-64.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The metabolic syndrome predicts cardiovascular mortality: a 13-year follow-up study in elderly non-diabetic Finns</article-title>
          <source>Eur Heart J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>857</fpage>
          <lpage>64</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wang</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ruotsalainen</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moilanen</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lepisto</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Laakso</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuusisto</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Maggi S, Noale M, Zambon A, Limongi F, Romanato G, Crepaldi G. Validity of the ATP III diagnostic criteria for the metabolic syndrome in an elderly Italian Caucasian population. The Italian Longitudinal Study on Aging. Atherosclerosis. 2008; 197 (2): 877-82.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Validity of the ATP III diagnostic criteria for the metabolic syndrome in an elderly Italian Caucasian population: The Italian Longitudinal Study on Aging</article-title>
          <source>Atherosclerosis</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>877</fpage>
          <lpage>82</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>197</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Maggi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Noale</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zambon</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Limongi</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Romanato</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Crepaldi</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Marafon LP, Cruz IBM, Schwanke CHA, Moriguchi EH. Preditores cardiovasculares da mortalidade em idosos longevos. Cad Sa&#250;de P&#250;blica. 2003; 19 (3): 799-808.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preditores cardiovasculares da mortalidade em idosos longevos</article-title>
          <source>Cad Sa&#250;de P&#250;blica</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>799</fpage>
          <lpage>808</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Marafon</surname>
              <given-names>LP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Cruz</surname>
              <given-names>IBM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schwanke</surname>
              <given-names>CHA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moriguchi</surname>
              <given-names>EH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Moraes EN. Aterosclerose: diagn&#243;stico e tratamento. In: Moraes EN. Princ&#237;pios b&#225;sicos de geriatria e gerontologia. Belo Horizonte: Coopmed; 2008. p.189-201.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Princ&#237;pios b&#225;sicos de geriatria e gerontologia</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>189</fpage>
          <lpage>201</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Moraes</surname>
              <given-names>EN</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moraes</surname>
              <given-names>EN</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Scuteri A, Najjar S, Morrell C, Lakatta E. The metabolic syndrome in older individuals: prevalence and prediction of cardiovascular events. Diabetes Care. 2005; 28 (4): 882-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The metabolic syndrome in older individuals: prevalence and prediction of cardiovascular events</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>882</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>28</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Scuteri</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Najjar</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morrell</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lakatta</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Athyros V, Ganotakis E, Elisaf M, Liberopoulos E, Goudevenos L, Karagiannis A. Prevalence of vascular disease in metabolic syndrome using three proposed definitions. Int J Cardiol. 2007; 117 (2): 204-10.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of vascular disease in metabolic syndrome using three proposed definitions</article-title>
          <source>Int J Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>204</fpage>
          <lpage>10</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>117</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Athyros</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ganotakis</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Elisaf</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Liberopoulos</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Goudevenos</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karagiannis</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Wen C, Lee Y, Lin W, Huang H, Yao C, Sung P, et al. The metabolic syndrome increases cardiovascular mortality in Taiwanese elderly. Eur J Clin Invest. 2008; 38 (7): 469-745.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The metabolic syndrome increases cardiovascular mortality in Taiwanese elderly</article-title>
          <source>Eur J Clin Invest</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>469</fpage>
          <lpage>745</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>38</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wen</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lee</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lin</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huang</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Yao</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sung</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Ford E, Giles W, Dietz W. Prevalence of the metabolic syndrome among US adults: findings from the Third National Health and Nutrition Examination Survey. JAMA. 2002; 287 (3): 356-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of the metabolic syndrome among US adults: findings from the Third National Health and Nutrition Examination Survey</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>356</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>287</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ford</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giles</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dietz</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. kim MH, Kim MK, Choi BY, Shin YJ. Prevalence of the metabolic syndrome and its association with cardiovascular diseases in Korea. J Korean Med Sci. 2004; 19 (2): 195-201.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of the metabolic syndrome and its association with cardiovascular diseases in Korea</article-title>
          <source>J Korean Med Sci</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>195</fpage>
          <lpage>201</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>kim MH</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>MK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Choi</surname>
              <given-names>BY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shin</surname>
              <given-names>YJ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Lovegrove J, Silva K, Wright J, Williams C. Adiposity, insulin and lipid metabolism in post-menopausal women. Int J Obes. 2002; 26 (4): 475-86.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adiposity, insulin and lipid metabolism in post-menopausal women</article-title>
          <source>Int J Obes</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <fpage>475</fpage>
          <lpage>86</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lovegrove</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silva</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wright</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Williams</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Rathmann W, Haastert B, Icks A, Giani G, Holle R, Koenig W, et al. Prevalence of the metabolic syndrome in the elderly population according to IDF, WHO, and NCEP definitions and associations with C-reactive protein. Diabetes Care. 2006; 29 (2): 461.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of the metabolic syndrome in the elderly population according to IDF, WHO, and NCEP definitions and associations with C-reactive protein</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>461</fpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Rathmann</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Haastert</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Icks</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giani</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Holle</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koenig</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Nilsson G, Hedberg P, Jonason T, Lonnberg I, Tenerz A, Forberg R, et al. Waist circumference alone predicts insulin resistance as good as the metabolic syndrome in elderly women. Eur J Intern Med. 2008; 19 (7): 520-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Waist circumference alone predicts insulin resistance as good as the metabolic syndrome in elderly women</article-title>
          <source>Eur J Intern Med</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>520</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>19</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Nilsson</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hedberg</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jonason</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lonnberg</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tenerz</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Forberg</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Dean AD, Dean JA, Burton AH, Dicker RC. Epi Info [computer programs]. Version 6.04: a word processing, database, and statistics program for epidemiology on micro-computers. Atlanta, Georgia: Centers of Disease Control and Prevention; 1994.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Epi Info</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dean</surname>
              <given-names>AD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dean</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Burton</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Dicker</surname>
              <given-names>RC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Valente C. Estudo Multic&#234;ntrico do diabetes mellitus - an&#225;lise situacional no munic&#237;pio de Vi&#231;osa-MG. [Monografia]. Vi&#231;osa (MG): Universidade Federal de Vi&#231;osa; 2002.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="thesis">
          <source>Estudo Multic&#234;ntrico do diabetes mellitus: an&#225;lise situacional no munic&#237;pio de Vi&#231;osa-MG</source>
          <date>
            <year>2002</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Valente</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Friedewald W, Levy R, Fredrickson D. Estimation of the concentration of low-density lipoprotein cholesterol in plasma, without use of the preparative ultracentrifuge. Clin Chem. 1972; 18 (6): 499-502.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Estimation of the concentration of low-density lipoprotein cholesterol in plasma, without use of the preparative ultracentrifuge</article-title>
          <source>Clin Chem</source>
          <date>
            <year>1972</year>
          </date>
          <fpage>499</fpage>
          <lpage>502</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Friedewald</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Levy</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fredrickson</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Sociedade Brasileira de Cardiologia. V Diretrizes brasileiras de hipertens&#227;o. Arq Bras Cardiol. 2007; 89 (3): e24-e79.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>V Diretrizes brasileiras de hipertens&#227;o</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>e24</fpage>
          <lpage>e79</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>89</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Lipschitz DA. Screening for nutritional status in the elderly. Prim Care. 1994; 21 (1): 55-67.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Screening for nutritional status in the elderly</article-title>
          <source>Prim Care</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <fpage>55</fpage>
          <lpage>67</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Lipschitz</surname>
              <given-names>DA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. OMS. Organizaci&#243;n Mundial de la Salud. El Estado F&#237;sico: Uso e Interpretaci&#243;n de la antropometr&#237;a. Geneva. (S&#233;rie de Informes T&#233;cnicos, 854); 1995. p. 9-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>El Estado F&#237;sico: Uso e Interpretaci&#243;n de la antropometr&#237;a</source>
          <date>
            <year>1995</year>
          </date>
          <fpage>9</fpage>
          <lpage>14</lpage>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Dami&#227;o R, Pititto B, Gimeno S, Ferreira S. Aspectos epidemiol&#243;gicos e nutricionais da s&#237;ndrome metab&#243;lica. In: Kac G, Sichieri R, Gigante DP. Epidemiologia nutricional. Rio de Janeiro: Editora Fiocruz/Editora Atheneu; 2007. p. 389-408.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Epidemiologia nutricional</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>389</fpage>
          <lpage>408</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Dami&#227;o</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pititto</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gimeno</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ferreira</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kac</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sichieri</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gigante</surname>
              <given-names>DP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Fox E, Kuo J, Tilling L, Ulrich C. User's manual - Sigma stat: statistical software for windows. Germany; 1994.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>User's manual - Sigma stat: statistical software for windows</source>
          <date>
            <year>1994</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fox</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kuo</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tilling</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ulrich</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Picon P, Zanztta C, Gerchman F, Zelmanovitz T, Gross J, Canani L. An&#225;lise dos crit&#233;rios de defini&#231;&#227;o da s&#237;ndrome metab&#243;lica em pacientes com Diabetes Melito Tipo 2. Arq Bras Endocrinol Metab. 2006; 50 (2): 264-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>An&#225;lise dos crit&#233;rios de defini&#231;&#227;o da s&#237;ndrome metab&#243;lica em pacientes com Diabetes Melito Tipo 2</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>264</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Picon</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zanztta</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gerchman</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zelmanovitz</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gross</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Canani</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Brown T, Vaidya D, Rogers W, Waters D, Howard B, Tardif J, et al. Does prevalence of the metabolic syndrome in women with coronary artery disease differ by the ATPIII and IDF criteria? J Womens Health (Larchmt). 2008; 17 (5): 841-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Does prevalence of the metabolic syndrome in women with coronary artery disease differ by the ATPIII and IDF criteria</article-title>
          <source>J Womens Health (Larchmt)</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>841</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vaidya</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waters</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Howard</surname>
              <given-names>B</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tardif</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <label>26</label>
        <mixed-citation>26. International Diabetes Federation (IDF). [homepage na Internet]. The IDF consensus worldwide definition of the metabolic syndrome; 2005. [Acesso em 2007 set. 14]. Dispon&#237;vel em: <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.idforg.com.br">http://wwwidforg</ext-link>.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>The IDF consensus worldwide definition of the metabolic syndrome</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Saely C, Koch L, Schmid F, Marte T, Aczel S, Langer P, et al. Adult treatment panel III 2001 but not International Diabetes Federation 2005 criteria of the metabolic syndrome predict clinical cardiovascular events in subjects who underwent coronary angiography. Diabetes Care. 2006; 29 (4): 901-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Adult treatment panel III 2001 but not International Diabetes Federation 2005 criteria of the metabolic syndrome predict clinical cardiovascular events in subjects who underwent coronary angiography</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>901</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>29</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Saely</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Koch</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schmid</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Marte</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Aczel</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Langer</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. McNeill A, Katz R, Girman C, Rosamond W, Wagenknecht L, Barzilay J, et al. Metabolic syndrome and cardiovascular disease in older people: the cardiovascular health study. J Am Geriatr Soc. 2006; 54 (9): 1317-24.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Metabolic syndrome and cardiovascular disease in older people: the cardiovascular health study</article-title>
          <source>J Am Geriatr Soc</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1317</fpage>
          <lpage>24</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>54</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>McNeill</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Katz</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Girman</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rosamond</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Wagenknecht</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barzilay</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Executive Summary of the Third Report Of The National Cholesterol Education Program (NCEP). Expert Panel on detection, evaluation, and treatment of high blood cholesterol in adults (Adult treatment panel III). JAMA. 2001; 285 (19): 2486-97.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Expert Panel on detection, evaluation, and treatment of high blood cholesterol in adults (Adult treatment panel III)</article-title>
          <source>JAMA</source>
          <date>
            <year>2001</year>
          </date>
          <fpage>2486</fpage>
          <lpage>97</lpage>
          <issue>19</issue>
          <volume>285</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Miranda P, Defronzo R, Califf R, Guyton J. Metabolic syndrome: definition, pathophysiology, and mechanisms. Am Heart J. 2005; 149 (1): 33-45.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Metabolic syndrome: definition, pathophysiology, and mechanisms</article-title>
          <source>Am Heart J</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>33</fpage>
          <lpage>45</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>149</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Miranda</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Defronzo</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Califf</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guyton</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Carvalho Filho E. Fisiologia do envelhecimento. In: Papaleo Netto M. Tratado de gerontologia. 2&#350; ed. S&#227;o Paulo: Editora Atheneu; 2007. p. 105-18.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Tratado de gerontologia</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>105</fpage>
          <lpage>18</lpage>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Carvalho Filho</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Papaleo Netto</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. The Expert Committee on the Diagnosis and classification of diabetes mellitus. Follow-up Report on the Diagnosis of Diabetes Mellitus. Diabetes Care. 2003; 26 (11): 3160-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The Expert Committee on the Diagnosis and classification of diabetes mellitus: Follow-up Report on the Diagnosis of Diabetes Mellitus</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>3160</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>11</issue>
          <volume>26</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Santibhavank P. Prevalence of metabolic syndrome in Nakhon Sawan population. J Med Assoc Thai. 2007; 90 (6): 1109-14.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence of metabolic syndrome in Nakhon Sawan population</article-title>
          <source>J Med Assoc Thai</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1109</fpage>
          <lpage>14</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>90</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Santibhavank</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">Comparaci&#243;n entre distintos criterios de definici&#243;n para diagn&#243;stico de s&#237;ndrome metab&#243;lico en mujeres adultas mayores</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: Los criterios para mejor definici&#243;n del s&#237;ndrome metab&#243;lico/(SM), especialmente para la poblaci&#243;n de adultos mayores, son todav&#237;a poco conocidos, y su comprensi&#243;n se convierte en cada vez m&#225;s necesaria. OBJETIVO: Comparar cuatro propuestas de definici&#243;n del SM, dos oficiales (National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III/NCEP-ATPIII e International Diabetes Federation/IDF) y dos candidatas definiciones propuestas (s&#237;ndrome metab&#243;lico - National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III - modificada/SM-ATPM y S&#237;ndrome Metab&#243;lico - International Diabetes Federation - cambiada/SM-IDFM), derivadas del cambio de criterios oficiales. M&#201;TODOS: Participaron en este estudio 113 mujeres (60-83 a&#241;os), sometidas a evaluaci&#243;n antropom&#233;trica, de presi&#243;n arterial, de perfil lip&#237;dico, de glucemia de ayuno y de cuestiones relacionadas a h&#225;bitos de vida y condiciones de salud. An&#225;lisis estad&#237;sticas se efectuaron por medio de las pruebas chi-cuadrado y de determinaci&#243;n del coeficiente Kappa. RESULTADOS: La frecuencia de los altos niveles de presi&#243;n fue similar en las dos definiciones oficiales (54,8%), con reducci&#243;n en las dos definiciones propuestas (33,6%). La alteraci&#243;n en la homeostasis de glucosa fue mayor por la definici&#243;n IDF y SM-IDFM (30,1%). La hipertrigliceridemia y los bajos niveles de HDL-c fueron similares en todas las definiciones (35,4%). En lo que se refiere a la obesidad abdominal, la mayor ocurrencia se registr&#243; por medio del criterio del IDF (88,5%). La presencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico tuvo mayor y menor frecuencias de acuerdo con la propuesta del IDF (45,1%) y SM-IDFM (22,1%), respectivamente. Se encontr&#243; una mayor concordancia entre la definici&#243;n cambiada SM-ATPM con NCEP-ATPIII y SM-IDFM (Kappa: 0,79 y 0,77; p&lt;0,00001). CONCLUSI&#211;N: La propuesta SM-ATPM se hall&#243; m&#225;s adecuada para la detecci&#243;n del SM en las mujeres adultas mayores evaluadas.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>S&#237;ndrome metab&#243;lico</kwd>
        <kwd>adulto mayor</kwd>
        <kwd>factores de riesgo</kwd>
        <kwd>obesidad abdominal</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>Comparaci&#243;n entre distintos criterios de definici&#243;n para diagn&#243;stico de s&#237;ndrome metab&#243;lico en mujeres adultas mayores</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Hudsara Aparecida de Almeida Paula; Rita de C&#225;ssia Lanes Ribeiro; Lina Enriqueta Frandsen Paez de Lima Rosado; Renan Salazar Ferreira Pereira; Sylvia do Carmo Castro Franceschini</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa - UFV, Vi&#231;osa, MG - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> Los criterios para mejor definici&#243;n del s&#237;ndrome metab&#243;lico/(SM), especialmente para la poblaci&#243;n de adultos mayores, son todav&#237;a poco conocidos, y su comprensi&#243;n se convierte en cada vez m&#225;s necesaria.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Comparar cuatro propuestas de definici&#243;n del SM, dos oficiales (<italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III/NCEP-ATPIII</italic> e <italic>International Diabetes Federation/IDF</italic>) y dos candidatas definiciones propuestas (s&#237;ndrome metab&#243;lico - <italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III -</italic> modificada/SM-ATPM y S&#237;ndrome Metab&#243;lico - <italic>International Diabetes Federation -</italic> cambiada/SM-IDFM), derivadas del cambio de criterios oficiales.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Participaron en este estudio 113 mujeres (60-83 a&#241;os), sometidas a evaluaci&#243;n antropom&#233;trica, de presi&#243;n arterial, de perfil lip&#237;dico, de glucemia de ayuno y de cuestiones relacionadas a h&#225;bitos de vida y condiciones de salud. An&#225;lisis estad&#237;sticas se efectuaron por medio de las pruebas chi-cuadrado y de determinaci&#243;n del coeficiente Kappa.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> La frecuencia de los altos niveles de presi&#243;n fue similar en las dos definiciones oficiales (54,8%), con reducci&#243;n en las dos definiciones propuestas (33,6%). La alteraci&#243;n en la homeostasis de glucosa fue mayor por la definici&#243;n IDF y SM-IDFM (30,1%). La hipertrigliceridemia y los bajos niveles de HDL-c fueron similares en todas las definiciones (35,4%). En lo que se refiere a la obesidad abdominal, la mayor ocurrencia se registr&#243; por medio del criterio del IDF (88,5%). La presencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico tuvo mayor y menor frecuencias de acuerdo con la propuesta del IDF (45,1%) y SM-IDFM (22,1%), respectivamente. Se encontr&#243; una mayor concordancia entre la definici&#243;n cambiada SM-ATPM con NCEP-ATPIII y SM-IDFM (Kappa: 0,79 y 0,77; p&lt;0,00001).</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N:</bold> La propuesta SM-ATPM se hall&#243; m&#225;s adecuada para la detecci&#243;n del SM en las mujeres adultas mayores evaluadas.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> S&#237;ndrome metab&#243;lico, adulto mayor, factores de riesgo, obesidad abdominal.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El s&#237;ndrome metab&#243;lico/(SM), considerado como una epidemia mundial, es un trastorno complejo asociado al alta morbimortalidad cardiovascular y un elevado costo socioecon&#243;mico. Se caracteriza por un agrupamiento de factores de riesgo cardiovascular, que incluye obesidad abdominal, altos niveles de presi&#243;n, alteraciones en la homeostasis gluc&#233;mica y dislipidemia<sup>1-5</sup>. Coherente al expuesto, Wang et al<sup>4</sup> evidenciaron, por medio de estudio longitudinal, que el SM definido por distintos criterios fue predictora de mortalidad por enfermedad cardiovascular en adultos mayores finlandeses. Y, en general, se destaca que esta &#250;ltima se constituye en la principal causa de mortalidad en la senescencia humana<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>El estudio del s&#237;ndrome metab&#243;lico, sin embargo, no viene siendo adecuadamente explorado en los individuos con 60 a&#241;os o m&#225;s, de forma que la comprensi&#243;n de la extensi&#243;n de dicho disturbio en este segmento de la poblaci&#243;n es necesaria para la distribuci&#243;n racional de recursos para cuidados m&#233;dicos e investigaciones, as&#237; como para su adecuado enfrentamiento. Todav&#237;a se resalta que la prevalencia de SM en ancianos no viene siendo bien definida, en parte porque estos individuos ha estado tradicionalmente siendo sub-representados en grandes estudios epidemiol&#243;gicos<sup>5,8</sup>.</p>
      <p>Se viene documentando que la ocurrencia de esta desorden cl&#237;nica se incrementa con el envejecimiento y var&#237;a dependiendo de la definici&#243;n, regi&#243;n y poblaci&#243;n<sup>9,10</sup>. Ford et al<sup>11</sup> indicaron que la prevalencia de SM aument&#243; de un 6,7% entre adultos de 20 a 29 a&#241;os para aproximadamente el 40% entre aquellos con 60 a&#241;os o m&#225;s en los Estados Unidos, de acuerdo con el <italic>Third National Health and Nutrition Examination Survey</italic> (NHANES III).</p>
      <p>En Corea, Kim et al<sup>12</sup>, al evaluar la prevalencia de SM y su asociaci&#243;n con enfermedad cardiovascular, averiguaron que esta relaci&#243;n era mayor en mujeres m&#225;s viejas, mostrando, as&#237;, elevaci&#243;n m&#225;s inclinado con el avance de la edad en este g&#233;nero. Este hallazgo puede ser debido a la acumulaci&#243;n de grasa visceral y al aumento de diversos otros factores de riesgo cardiovascular tras la menopausa<sup>13</sup>.</p>
      <p>Diferentes estudios conducidos con mujeres adultas mayores en Italia<sup>5</sup>, Alemania<sup>14</sup>, Suecia<sup>15</sup>, Estados Unidos<sup>2</sup>, China<sup>3</sup> y Taiwan<sup>10</sup> registraron ocurrencia expresiva y variable de SM (59,8%; 24% a 46%; 33% a 58%; 39%; 39,2% a 54,1%; y 54,4%), utilizando los criterios <italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III/</italic>NECP- ATP III; NECP - ATP III e <italic>International Diabetes Federation</italic> (IDF); NECP-ATP III e IDF; NECP-ATP III; NECP-ATP III e IDF; <italic>America Heart Association/National Heart Lung Blood Institute Definition</italic>/AHA\NHLBI, respectivamente.</p>
      <p>Este hecho refuerza el problema relacionado con los criterios usados para la definici&#243;n de SM, as&#237; como sus puntos de corte, lo que implica repercusiones en la pr&#225;ctica cl&#237;nica, adem&#225;s de limitar la comparabilidad entre diferentes estudios<sup>1</sup>.</p>
      <p>A la luz de todos los aspectos presentados, el prop&#243;sito de este trabajo fue comparar cuatro propuestas de definici&#243;n del SM, siendo dos oficiales (ATPIII e IDF) y dos sugeridas en este estudio (s&#237;ndrome metab&#243;lico - <italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III</italic> cambiada/SM-ATPM y S&#237;ndrome Metab&#243;lico - <italic>International Diabetes Federation</italic> cambiada/SM-IDFM), derivadas del cambio de criterios oficiales, para identificaci&#243;n de la SM en una muestra de adultos mayores.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Dise&#241;o del estudio y casu&#237;stica</bold>
      </p>
      <p>Se trata de un estudio observacional, de cohorte transversal conducido en el Municipio de Vi&#231;osa (MG), con 113 mujeres (edad &#179;60 a&#241;os) registradas en el Programa Salud de la Familia (PSF). Para el c&#225;lculo del tama&#241;o de la muestra, se utiliz&#243; el programa <italic>Epi Info</italic> versi&#243;n 6.04<sup>16</sup>, teniendo en cuenta 2.058 el n&#250;mero total de mujeres adultas mayores registradas en todos los PSF del municipio en cuesti&#243;n; se adopt&#243; la frecuencia esperada para la diabetes melito (DM) en adultos mayores de un 12,06%<sup>17</sup>. Se utiliz&#243; el 5% como el intervalo de variaci&#243;n aceptable en la estimaci&#243;n de la frecuencia esperada y el 95% como nivel de confianza deseado, totalizando muestra m&#237;nima de 79 adultas mayores. A este valor se a&#241;adieron el 40% como margen de seguridad, con la intenci&#243;n de evitarse el compromiso por p&#233;rdidas y negativas de participaci&#243;n en raz&#243;n, especialmente, de los rigurosos criterios de inclusi&#243;n.</p>
      <p>Para la selecci&#243;n de la muestra, los criterios de inclusi&#243;n adoptados fueron: no haber presentado ning&#250;n evento coronario previo (infarto agudo de miocardio, angina de pecho, accidente cerebrovascular (ACV); sin hacer uso de hipoglucemiantes; antihipertensivos y/o hipolipemiantes; o otros f&#225;rmacos que sabidamente pudieran interferir en la homeostasis de glucosa y/o niveles de presi&#243;n y/o l&#237;pidos/lipoprote&#237;nas.</p>
      <p>Se consultaron las fichas de registro familiar en las unidades b&#225;sicas de salud, y se seleccionaron las mujeres adultas mayores que atend&#237;an a los criterios de inclusi&#243;n preestablecidos. Se realizaron visitas domiciliares y, con relaci&#243;n a las mujeres adultas mayores que se interesaron en participar en el estudio, qued&#243; marcada una consulta nutricional, en que fueron orientadas en cuanto al ayuno de 12 horas para ex&#225;menes bioqu&#237;micos, a la no ingesta de alcohol en las 72 horas (tres d&#237;as) que antecedieron al examen y a la no realizaci&#243;n de actividad f&#237;sica en las 24 horas anteriores.</p>
      <p>La recolecci&#243;n de datos se llev&#243; a cabo en el Sector de Nutrici&#243;n de la Divisi&#243;n de Salud de la Universidad Federal de Vi&#231;osa (UFV).</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos laboratoriales</bold>
      </p>
      <p>El an&#225;lisis bioqu&#237;mica realiz&#243; en el Laboratorio de An&#225;lisis Cl&#237;nicos de la Divisi&#243;n de Salud de la UFV, en Vi&#231;osa (MG), y const&#243; de dosificaci&#243;n de glucemia de ayuno, por la metodolog&#237;a de glucosa oxidasa, colesterol total, HDL-c/high density lipoprotein/lipoprote&#237;na de alta densidad, triglic&#233;ridos (todos estos determinados por el m&#233;todo colorim&#233;trico enzim&#225;tico) y LDL-c/low density lipoprotein/lipoprote&#237;na de baja densidad (cuantificada por medio de la f&#243;rmula propuesta por Friedewald et al<sup>18</sup>). Las muestras de sangre se recolectaron por punci&#243;n venosa, tras 12 horas de ayuno, con material descartable, centrifugadas por 10 minutos a 3.600 rpm y dosificadas en el analizador autom&#225;tico de par&#225;metros bioqu&#237;micos COBAS Mira Plus<sup>&#174;</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Encuesta socio-sanitaria</bold>
      </p>
      <p>Las voluntarias se sometieron a una entrevista estructurada para que se completara el cuestionario que se conformaba preguntas relacionadas a condiciones de salud y de estilo de vida.</p>
      <p>
        <bold>Presi&#243;n sangu&#237;nea</bold>
      </p>
      <p>La presi&#243;n arterial se calcul&#243; por medio de un esfigmoman&#243;metro de columna de mercurio, por un &#250;nico t&#233;cnico de enfermer&#237;a, siendo la realizaci&#243;n de todo el procedimiento de acuerdo con propuestas oficialmente preconizadas<sup>19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Antropometr&#237;a</bold>
      </p>
      <p>Esta evaluaci&#243;n incluy&#243; datos de peso, altura, per&#237;metro de la cintura (PC) e &#237;ndice de masa corporal (IMC) derivado de la raz&#243;n entre el peso (kg) y la estatura al cuadrado (m<sup>2</sup>), para el que se utiliz&#243; como criterio de clasificaci&#243;n la propuesta de Lipschitz<sup>20</sup>.</p>
      <p>Siguiendo procedimientos preconizados por la OMS<sup>21</sup>, los c&#225;lculos fueron realizadas por un mismo evaluador entrenado, y las mujeres adultas mayores se pesaron por medio de balanza electr&#243;nica digital, con capacidad de 200 kg y sensibilidad de 100 g, llevando prendas ligeras (orientadas previamente), sin abrigos y calzados; la altura se obtuvo utiliz&#225;ndose un estadi&#243;metro vertical milimetrado, con extensi&#243;n de 2,2 m y escala de 0,1 cm. El per&#237;metro de la cintura (PC) se calcul&#243;, al nivel umbilical, con cinta m&#233;trica flexible e inel&#225;stica, con precisi&#243;n de 0,1 cm, sin comprimir los tejidos. Durante el c&#225;lculo, la participante permaneci&#243; en posici&#243;n ortost&#225;tica, con el peso corporal distribuido igualmente entre los dos pies, y la lectura se llev&#243; a cabo al final de la espiraci&#243;n normal.</p>
      <p>
        <bold>Definiciones de s&#237;ndrome metab&#243;lico</bold>
      </p>
      <p>La elecci&#243;n de los criterios de definici&#243;n oficiales (NCEP-ATPIII e IDF) adoptados en este estudio se norte&#243; por el hecho de ser estos los m&#225;s utilizados en estudios epidemiol&#243;gicos, en virtud de la mayor facilidad operacional de los datos cl&#237;nicos y laboratoriales necesarios.</p>
      <p>Dos otras definiciones (s&#237;ndrome metab&#243;lico - <italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III</italic> - ATP cambiada/SM-ATPM y S&#237;ndrome Metab&#243;lico - <italic>International Diabetes Federation</italic> - IDF cambiada/SM-IDFM), derivadas del cambio de criterios oficiales (NCEP-ATPIII e IDF), se propusieron en este estudio, en virtud de distintas clasificaciones en los criterios sugeridos por la comunidad cient&#237;fica. En las dos definiciones cambiadas, se consider&#243; el punto de corte de 92 cm para per&#237;metro de la cintura, para clasificar la obesidad abdominal, con base en los resultados encontrados en trabajo preliminar realizado con esta misma muestra de mujeres adultas mayores (n=113), siguiendo el mismo protocolo de este estudio, en que se identific&#243; tal punto de corte como el mejor valor observado en t&#233;rminos de sensibilidad (80,0%) y especificidad (58,2%) para predicci&#243;n de anormalidades caracter&#237;sticas del s&#237;ndrome metab&#243;lico, con el &#225;rea bajo la curva ROC (<italic>Receiver Operating Characteristic Curve</italic>) &#177; error-est&#225;ndar: 0,694 &#177; 0,079; intervalo de confianza del 95%: 0,600-0,777 y <italic>p</italic>=0,015.</p>
      <p>Se consideraron como hipertensos a los adultos mayores que presentaron niveles de presi&#243;n &lt;u&gt;&amp;gt;&lt;/u&gt;140/90 mmHg, conforme sugerido por la Organizaci&#243;n Mundial de la Salud (OMS)<sup>22</sup>. Para el diagn&#243;stico del s&#237;ndrome metab&#243;lico, las definiciones adoptadas est&#225;n descriptas en el <xref ref-type="fig" rid="es_11c01-body2">cuadro 1</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="es_11c01-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gf01-es.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Colesterol total y LDL-c se incluyeron en los an&#225;lisis por representar riesgo cardiovascular global.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis de los datos</bold>
      </p>
      <p>Para el an&#225;lisis de los datos se utilizaron los <italic>softwares Sigma Statistic<sup>&#174;</sup> for Windows</italic><sup>23</sup><italic>y Epi Info</italic> versi&#243;n 6.04<sup>16</sup>. El nivel de significancia estad&#237;stica adoptado fue del 5%. La normalidad de la distribuci&#243;n de las variables se determin&#243; a partir de la prueba de Kolmogorov-Smirnov. Acto seguido, se aplicaron las mediciones de tendencia central y variabilidad para el an&#225;lisis descriptivo de los datos, y las variables categ&#243;ricas se presentaron en proporciones.</p>
      <p>En la comparaci&#243;n entre variables categ&#243;ricas, se utiliz&#243; la prueba chi-cuadrado de Pearson (&#967;<sup>2</sup>). La concordancia entre los distintos criterios utilizados para la definici&#243;n del s&#237;ndrome metab&#243;lico se abaliz&#243; por medio de la determinaci&#243;n del coeficiente <italic>Kappa</italic><sup>24</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Aspectos &#233;ticos</bold>
      </p>
      <p>Este trabajo fue analizado y aprobado por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n con Seres Humanos de la Universidad Federal de Vi&#231;osa, en Vi&#231;osa (MG). Antes de iniciar el estudio, todas las participantes firmaron el formulario de consentimiento informado.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>De las 113 mujeres adultas mayores evaluadas, la edad mediana fue de 65 a&#241;os, y el estado nutricional present&#243; un perfil predominante de eutrofia (47,8%), seguido de exceso de peso (35,4%). Las caracter&#237;sticas generales de la muestra est&#225;n presentadas en la <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>. Entre los factores agravantes del riesgo cardiovascular, despierta atenci&#243;n el predominio de la ausencia de la pr&#225;ctica de ejercicio f&#237;sico regular (70,8% n=80) y la presencia de historia familiar de hipertensi&#243;n arterial (38,1% n=43), de diabetes melito (23,0% n=26), de dislipidemias (15,0% n=17), de angina (10,6% n=12) y de problemas de circulaci&#243;n (ACV y/o infarto y/o trombosis) (30,9% n=35). Baja escolaridad, categorizaci&#243;n representada por adultas mayores analfabetas o con ense&#241;anza fundamental incompleto, present&#243; porcentual expresivo (85,8% n=94). En lo que toca a la renta familiar <italic>per capita</italic>, un 13,5% (n=14) present&#243; menos de &#189; salario m&#237;nimo, l&#237;mite inferior de lo que se define una familia como pobre.</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Los niveles de presi&#243;n inadecuados (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">tab. 2</xref>) se hallaron similares (54,8%) en las dos definiciones oficiales (NCEP-ATPIII y IDF) e inferiores (33,6%) en las dos definiciones propuestas (SM-ATPM y SM-IDFM). La alteraci&#243;n en la homeostasis de glucosa fue mayor por la definici&#243;n IDF y SM-IDFM, mientras que la hipertrigliceridemia y los bajos niveles de HDL-c presentaron frecuencia similar para todas las definiciones. En lo que se refiere a la obesidad abdominal, la mayor ocurrencia se registr&#243; por el criterio del IDF (88,5%), cuyo punto de corte es el m&#225;s "riguroso" entre los dem&#225;s. La presencia de SM tuvo mayor y menor frecuencias de acuerdo con la propuesta del IDF (45,1%) y SM-IDFM (22,1%), respectivamente (<xref ref-type="table" rid="t2-body2">tab. 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Se encontr&#243; mayor concordancia entre la definici&#243;n cambiada SM-ATPM con NCEP-ATPIII y SM-IDFM, conforme expresado por los coeficientes de concordancia <italic>Kappa</italic> (0,79 y 0,77 - p&lt;0,00001), en este orden (<xref ref-type="table" rid="es_11t03-body2">tab. 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_11t03-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>En la <xref ref-type="table" rid="es_11t04-body2">tabla 4</xref>, se presentan dispuestos el n&#250;mero de factores de riesgo metab&#243;lico seg&#250;n las definiciones NCEP-ATPIII y SM-ATPM por grupo de edad, y se verifica que en la propuesta cambiada el total de factores de riesgo desfavorables fue menor, num&#233;ricamente, con relaci&#243;n a la propuesta oficial. No se observ&#243; asociaci&#243;n entre el grupo de edad y el n&#250;mero de factores de riesgo cardiometab&#243;lico (p&gt;0,05).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_11t04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>El n&#250;mero de factores de riesgo para el s&#237;ndrome metab&#243;lico se distingui&#243; estad&#237;sticamente entre el grupo PC elevado y PC normal por la definici&#243;n del IDF, sin observarse diferencia estad&#237;stica de este quesito con la SM-IDFM y entre el grupo de edad y los dos criterios de definici&#243;n para SM en an&#225;lisis (<xref ref-type="table" rid="es_11t05-body2">tab. 5</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_11t05-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Todav&#237;a se desconoce un &#250;nico criterio para una mejor clasificaci&#243;n del SM<sup>25</sup>, y la utilizaci&#243;n de distintos criterios diagn&#243;sticos, a su vez, limita la comparaci&#243;n de las frecuencias de ella entre poblaciones. La multicausalidad, como diferencias gen&#233;ticas, grupo de edad, sexo y factores ambientales (como alimentaci&#243;n y nivel de actividad f&#237;sica), es tambi&#233;n elemento que contribuye para la variabilidad en la prevalencia de este desorden<sup>22</sup>. As&#237;, el incremento del riesgo de enfermedad cardiovascular asociado con el SM puede depender de la definici&#243;n usada<sup>3</sup>.</p>
      <p>La Federaci&#243;n Internacional de Diabetes (IDF) formul&#243; una definici&#243;n mundial para s&#237;ndrome metab&#243;lico divulgado en 2005<sup>26</sup> teniendo como diferenciales la obesidad abdominal como prerrequisito, respetando las diferentes etnias, adem&#225;s de un punto de corte menor para considerar anormalidad gluc&#233;mica. De acuerdo con Brown et al<sup>25</sup>, an&#225;lisis en poblaciones sanas sugieren que la definici&#243;n del IDF identifica m&#225;s a varones con SM que el criterio NCEP-ATPIII, con peque&#241;as diferencias entre mujeres.</p>
      <p>As&#237; que, desde que se public&#243; la definici&#243;n del IDF para el SM, surgi&#243; una gran especulaci&#243;n sobre cual (NCEP-ATPIII &#243; IDF) ser&#237;a el mejor predictor de eventos cardiovasculares<sup>25</sup>. Hasta el momento, lo que se viene evidenciando es que la definici&#243;n NCEP-ATPIII ha estado asociada con el alta prevalencia de enfermedad cardiovascular y como mejor predictor de la incidencia del referido evento, en comparaci&#243;n con la propuesta por el IDF. En pacientes austr&#237;acos, el SM segundo NCEP-ATPIII detect&#243; significantemente eventos vasculares (raz&#243;n de riesgo ajustada 1,74; 95% CI 1,255-2,427; <italic>p</italic>=0,001), sin embargo el SM definido por el criterio IDF no demostr&#243; esta predicci&#243;n (1,18; 0,859 -1,646) y <italic>p=</italic>0,297)<sup>27</sup>.</p>
      <p>Ya Athyros et al<sup>9</sup> evidenciaron que la prevalencia de enfermedad cardiovascular aument&#243; en la presencia de SM, independientemente de la definici&#243;n usada. Sin embargo, como destacado por estos autores, este incremento fue m&#225;s pronunciado cuando utilizado el criterio NCEP-ATPIII, en comparaci&#243;n con la definici&#243;n del IDF. Adem&#225;s de ello, esta &#250;ltima incluy&#243; amplia proporci&#243;n de personas que no tuvieron incremento en la prevalencia de enfermedad cardiovascular.</p>
      <p>He et al<sup>3</sup> constataron, sin embargo, en adultos chinos, que aquellos que presentaron SM por el criterio del IDF, pero no por el NCEP-ATPIII, tuvieron elevadas razones de probabilidad para enfermedad arterial coronaria (1,66; 95%IC: 1,31-2,10) y accidente vascular cerebral (1,53; 95%IC: 1,13-2,06), indicando, as&#237;, que en esta poblaci&#243;n estudiada el criterio IDF mostr&#243; ser m&#225;s pertinente que el del NCEP-ATPIII para <italic>screening</italic> y estimaci&#243;n de riesgo.</p>
      <p>Teniendo en cuenta la ocurrencia de cada componente del SM, de acuerdo con la definici&#243;n del NCEP-ATPIII los valores encontrados en este estudio para altos niveles de presi&#243;n (54,8%) y alteraci&#243;n en la homeostasis gluc&#233;mica (10,6%) fueron inferiores al reportado en mujeres adultas mayores italianas<sup>5</sup> y estadounidenses<sup>2,28</sup> (90,1%, 23,9%; 80,5%, 19,9%; y 70,5%, 14,4%, respectivamente). Para hipertrigluceridemia, el valor encontrado (30,1%) fue tambi&#233;n inferior al observado en otras muestras de ancianas<sup>2,5</sup> (36,8%) y (32,5%). Los bajos niveles de HDL-c (35,4%) y obesidad abdominal (64,6%), a su vez, fueron inferiores al encontrado por Maggi<sup>5</sup> (56,4% y 75,2%, respectivamente) y superiores al verificado por McNeill et al<sup>28</sup> (24,0% y 53,7%, en este orden).</p>
      <p>La concordancia entre las cuatro definiciones para s&#237;ndrome metab&#243;lico probadas en este estudio fue buena entre las propuestas SM-ATPM y NCEP-ATP III (0,79), SM-ATPM y SM-IDFM (0,77) y NCEP-ATPIII e IDF (0,70). Sin embargo, se mostr&#243; moderada entre SM-ATPM (0,53) e IDF y de este con SM-IDFM (0,51).</p>
      <p>En los Estados Unidos<sup>25</sup> se compar&#243; la prevalencia de SM de acuerdo con las definiciones NCEP-ATPIII (70%) e IDF (74%), presentando concordancia de un 92,2%, en mujeres en la posmenopausa, con edad promedio de 65,3 &#177; 8,4 a&#241;os.</p>
      <p>El punto de corte de 92 cm para per&#237;metro de la cintura, aunque mayor que lo recomendado por comit&#233;s internacionales, de 80cm<sup>26</sup> y 88cm<sup>29</sup> puede, probablemente, ser m&#225;s adecuado al avaluarse en mujeres adultas mayores. Aunque la obesidad abdominal se encuentre frecuentemente en asociaci&#243;n con la resistencia insul&#237;nica, que a su vez se viene indicando como el eslab&#243;n etiol&#243;gico para el SM, la ocurrencia de este tipo de obesidad no se puede usar, a la primera vista, como evidencia para la coexistencia de RI, visto que el PC es influenciado tanto por grasa subcut&#225;nea como visceral<sup>15</sup>.</p>
      <p>El l&#237;mite de clasificaci&#243;n para presi&#243;n arterial inadecuada es tambi&#233;n distinto entre los distintos criterios sugeridos por la comunidad cient&#237;fica, variando de &#179;130/85 mmHg a &#179;140/90<sup>22,30</sup>. Ante del expuesto, es importante destacar que el proceso de envejecimiento determina diversas alteraciones en el sistema cardiocirculatorio, entre las que hay aumento del componente col&#225;geno y p&#233;rdida del componente el&#225;stico en las grandes arterias, ocasionando una mayor rigidez de la pared. En las arteriolas, se observ&#243; un aumento del espesor de la pared y una reducci&#243;n de su luz. Y, todav&#237;a, en el sistema nervioso aut&#243;nomo hay disminuci&#243;n del n&#250;mero de receptores adrenergicos y menor respuesta cardiovascular a los est&#237;mulos simp&#225;ticos y parasimp&#225;ticos<sup>31</sup>.</p>
      <p>La caracterizaci&#243;n del metabolismo anormal de glucosa, por medio de la prueba de la glucemia de ayuno, pas&#243; por alteraci&#243;n del punto de corte, antes considerado &lt;u&gt;&amp;gt;&lt;/u&gt;110 mg/dl y ahora considerado &lt;u&gt;&amp;gt;&lt;/u&gt;100 mg/dl por el "Expert Committee on the Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus"<sup>32</sup>. La definici&#243;n del NCEP-ATPIII considera el primer valor, mientras que el criterio del IDF tiene como presupuesto la adopci&#243;n del segundo valor descripto. Seg&#250;n McNeill et al<sup>28</sup> hay algunas cr&#237;ticas en cuanto a este cambio, las que se sostienen por la ausencia de resultados consistentes de alto riesgo de enfermedad cardiovascular atribuido a niveles de glucemia, una vez que otros factores de riesgo establecidos se tuvieron en cuenta, como el sustancial n&#250;mero de estadounidenses que se clasificaron como con "pre-diabetes", pero que nunca hab&#237;an desarrollado diabetes melito.</p>
      <p>En este estudio, se observ&#243; que la diferencia en los puntos de corte para la glucemia de ayuno, entre las definiciones utilizadas, implic&#243;, aproximadamente, tres veces mayor ocurrencia de alteraci&#243;n gluc&#233;mica, comparando una definici&#243;n con la otra, es decir, de un 10,6% (NCEP-ATPIII y SM-ATPM) para un 30,1% (IDF y SM-IDFM). Un comportamiento semejante se verific&#243; por McNeil et al<sup>28</sup> en un estudio con adultos mayores estadounidenses (65-92 a&#241;os), en que se constat&#243; que la prevalencia de individuos con glucemia de ayuno alterada vari&#243; de un 14,4% para un 40,7%, como resultado tambi&#233;n de la distinci&#243;n entre los puntos de corte adoptados.</p>
      <p>En cuanto al n&#250;mero de factores de riesgo para SM, de acuerdo con las diferentes definiciones, por los criterios NCEP-ATPIII y SM-ATPM, la mayor&#237;a de las mujeres adultas mayores se concentr&#243; en el grupo de menor n&#250;mero de factores de riesgo (0 a 2) (69,0% y 76,9%, respectivamente), pr&#243;ximo al observado en Tailandia<sup>33</sup>, en mujeres con edad &#179; 55 a&#241;os (62,1%). Por el criterio IDF, se observaron mayores frecuencias entre los grupos de factores de riesgo en aquellas mujeres con PC elevado. Aunque no se pueda establecer una relaci&#243;n de causa-efecto por tratarse de un estudio transversal, la asociaci&#243;n estad&#237;sticamente significativa lleva a suponer que el PC elevado, seg&#250;n los par&#225;metros propuestos, predispone a un mayor n&#250;mero de factores de riesgo para el SM. Con todo, una limitaci&#243;n importante del criterio de obesidad abdominal por el IDF es que se utiliza para las Am&#233;ricas Central y del Sur la misma recomendaci&#243;n para surasi&#225;ticos. En el caso de la propuesta SM-IDFM, hubo predominio de la muestra en el grupo de PC normal. Santibhavank<sup>33</sup> tambi&#233;n verific&#243;, como se hizo en este estudio (51%), que por el criterio IDF se ha sobresalido el grupo de dos a cuatro factores de riesgo (66,2%) para el SM.</p>
      <p>Como se puede observar, el cambio en los criterios NCEP-ATPIII e IDF tuvo como efecto variaciones expresivas en la ocurrencia de altos niveles de presi&#243;n y en la obesidad abdominal, como esperado, en virtud de los umbrales mayores en los puntos de corte sustitutos, lo que reflej&#243; en la reducci&#243;n de la prevalencia de SM por los dos criterios adaptados, en comparaci&#243;n con las propuestas oficiales.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Ante todos los aspectos explorados en este estudio, en el marco de la salud p&#250;blica, en que hay necesidad mayor de direccionar m&#225;s eficazmente los recursos humanos y financieros para los grupos con m&#225;s alto riesgo de morbimortalidad, el criterio SM-ATPM se mostr&#243; lo m&#225;s pertinente para identificaci&#243;n del SM en la muestra evaluada de mujeres de 60 a 83 a&#241;os. Vale destacar que la propuesta SM-ATPM es derivada del criterio NCEP-ATPIII, que a su vez se viene indicando como mejor predictor de desenlace cardiovascular en adultos mayores. Adem&#225;s, el mejor coeficiente <italic>Kappa</italic> se observ&#243; entre dichas definiciones. Sin embargo, esta conclusi&#243;n no se puede extrapolar para la poblaci&#243;n adulta mayor en general, visto que, para adoptar determinado criterio como el mejor para la clasificaci&#243;n del s&#237;ndrome metab&#243;lico en este segmento etario, se hace necesario comparar las diferentes propuestas de definici&#243;n del SM evaluadas, por medio de una muestra poblacional mayor.</p>
      <p>
        <bold>Agradecimientos</bold>
      </p>
      <p>A la Fapemig (CDS APQ - 4752-4.08/07), por el recurso utilizado en la ejecuci&#243;n del Proyecto; al CNPq, por la concesi&#243;n de la beca de maestr&#237;a; y a todas las voluntarias que participaron en este estudio.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio se financi&#243; por la FAPEMIG y parcialmente financiado por el CNPq.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Hudsara Aparecida de Almeida Paula por la Universidad Federal de Vi&#231;osa - UFV.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Comparison of the different definition criteria for the diagnosis of the metabolic syndrome in elderly women</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: The criteria for best defining the metabolic syndrome (MS), especially in the elderly population, are still little known, and the understanding is increasingly necessary. OBJECTIVE: Compare the four MS definition proposals, two official ones (National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III/NCEP-ATPIII and International Diabetes Federation/IDF) and two proposed definitions (Metabolic Syndrome - National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III - modified/MS-ATPM and Metabolic Syndrome - International Diabetes Federation - modified/MS-IDFM), derived from the changes in the official criteria. METHODS: A total of 113 women (60-83 years old) participated in this study; they were submitted to anthropometric, blood pressure, lipid profile, fasting glycemia tests and answered questions related to life style habits and health conditions. Statistical analyses were performed using the chi-square test and Kappa coefficient determination. RESULTS: The frequency of the high pressure levels was similar in the two official definitions (54.8%), with a reduction in the two proposed definitions (33.6%). The homeostasis change of the glucose was higher as per the IDF and MS-IDFM (30.1%). The hypertriglyceridemia and the low levels of HDL-c were similar in all the definitions (35.4%). In relation to the abdominal obesity, the higher occurrence was registered by the IDF criteria (88.5%). The presence of the metabolic syndrome presented higher and lower frequencies as per the IDF proposal (45.1%) and MS-IDFM (22.1%), respectively. Higher agreement was found between the modified definition MS-ATPM with NCEP-ATPIII and MS-IDFM (Kappa: 0.79 and 0.77; p &lt; 0.00001). CONCLUSION: The MS-ATPM proposal was found more adequate for the MS detection in the evaluated elderly women.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Metabolic syndrome</kwd>
        <kwd>aged</kwd>
        <kwd>risk factors</kwd>
        <kwd>obesity</kwd>
        <kwd>abdominal</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLES</bold>
      </p>
      <p><undefined id="topo-body3"/>Comparison of the different definition criteria for the diagnosis of the metabolic syndrome in elderly women</p>
      <p>
        <bold>Hudsara Aparecida de Almeida Paula; Rita de C&#225;ssia Lanes Ribeiro; Lina Enriqueta Frandsen Paez de Lima Rosado; Renan Salazar Ferreira Pereira; Sylvia do Carmo Castro Franceschini</bold>
      </p>
      <p>Universidade Federal de Vi&#231;osa - UFV, Vi&#231;osa, MG - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> The criteria for best defining the metabolic syndrome (MS), especially in the elderly population, are still little known, and the understanding is increasingly necessary.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> Compare the four MS definition proposals, two official ones (National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III/NCEP-ATPIII and International Diabetes Federation/IDF) and two proposed definitions (Metabolic Syndrome-National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III - modified/MS-ATPM and Metabolic Syndrome - International Diabetes Federation - modified/MS-IDFM), derived from the changes in the official criteria.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> A total of 113 women (60-83 years old) participated in this study; they were submitted to anthropometric, blood pressure, lipid profile, fasting glycemia tests and answered questions related to life style habits and health conditions. Statistical analyses were performed using the chi-square test and Kappa coefficient determination.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> The frequency of the high pressure levels was similar in the two official definitions (54.8%), with a reduction in the two proposed definitions (33.6%). The homeostasis change of the glucose was higher as per the IDF and MS-IDFM (30.1%). The hypertriglyceridemia and the low levels of HDL-c were similar in all the definitions (35.4%). In relation to the abdominal obesity, the higher occurrence was registered by the IDF criteria (88.5%). The presence of the metabolic syndrome presented higher and lower frequencies as per the IDF proposal (45.1%) and MS-IDFM (22.1%), respectively. Higher agreement was found between the modified definition MS-ATPM with NCEP-ATPIII and MS-IDFM (Kappa: 0.79 and 0.77; p &lt; 0.00001).</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The MS-ATPM proposal was found more adequate for the MS detection in the evaluated elderly women. </p>
      <p><bold>Key words:</bold> Metabolic syndrome; aged; risk factors; obesity, abdominal.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The Metabolic Syndrome/(MS), considered a worldwide epidemic, is a complex disorder associated to high cardiovascular morbimortality and high socioeconomic cost. It is characterized by a group of cardiovascular risk factors, which includes abdominal obesity, high blood pressure levels, glycemic homeostasis changes and dyslipidemia<sup>1-5</sup>. Wang et al<sup>4</sup> were coherent to the above mentioned and presented evidences, by means of a longitudinal study, that the MS defined by different criteria has predicted the mortality due to cardiovascular disease in Finnish elderly people. And, in general, it is emphasized that the latter is the major mortality cause in the human senescence<sup>6,7</sup>.</p>
      <p>The metabolic syndrome study, however, has not been adequately explored in the 60-year old, or older, people, so the understanding of the extension of such disorder in this population segment is necessary for the national distribution of resources for medical care and research, as well as for the adequate management. It is also emphasized that the prevalence of MS in elderly people has not been defined, partly because these individuals have been traditionally under represented in large epidemiologic studies<sup>5,8</sup>.</p>
      <p>It has been documented that the occurrence of this clinical disorder has been incremented with the aging and varies depending on the definition, region and population<sup>9,10</sup>. Ford et al<sup>11</sup> indicate that the prevalence of MS increased 6.7% between the 20 to 29-year old adults to approximately 40% between those who are 60 years old or more in the United States, as per the Third National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES III).</p>
      <p>In Korea, Kim et al<sup>12</sup>, when evaluated the prevalence of MS and its association with cardiovascular disease found that this relation was higher in older women, showing a steeper increase with the aging of this gender. This finding can be due to the accumulation of visceral fat and due to the increase in several other cardiovascular risk factors, after the menopause<sup>13</sup>.</p>
      <p>Different studies performed with elderly women in Italy<sup>5</sup>, in Germany<sup>14</sup>, in Sweden<sup>15</sup>, in the United States<sup>2</sup>, in China<sup>3</sup> and in Taiwan<sup>10</sup> registered expressive and variable MS occurrence (59.8%; 24% to 46%; 33% to 58%; 39%; 39.2% to 54.1%; and 54.4%), using the criteria of National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III/NECP- ATP III; NECP - ATP III and International Diabetes Federation (IDF); NECP-ATP III and IDF; NECP-ATP III; NECP-ATP III and IDF; America Heart Association/National Heart Lung Blood Institute Definition/AHA\NHLBI, respectively.</p>
      <p>This fact reinforces the problem related to the criteria used for the MS definition, as well as their cutoff points, which shows repercussions in the clinical practice, in addition to limit the comparability between different studies<sup>1</sup>.</p>
      <p>In view of all the presented aspects, the purpose of this study was to compare four proposals of MS definition, being two official (ATPIII and IDF) and two suggested ones in this study (Metabolic Syndrome - National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III modified/MS - ATPM and Metabolic Syndrome -International Diabetes Federationmodified/MS-IDFM), derived from the modification of the official criteria, for identification of MS in a sample of elderly women.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study design and case analysis</bold>
      </p>
      <p>It is an observational, transversal study, performed in the Municipality of Vi&#231;osa (MG), with 113 women (age &gt; 60) registered in Family Health Program (FHP). For the calculation of the sample size, it was used the program Epi Info, version 6.04<sup>16</sup>, taking into consideration 2,058 as the total number of elderly women registered in all FHP of the municipality; the expected frequency for diabetes mellitus (DM) in elderly people of 12.06%<sup>17</sup> was adopted. The acceptable variance interval of 5% in the expected frequency estimate was adopted, as well as 95% as desired confidence level, totaling a minimum sample of 79 elderly women. To this value, 40% was added as safety margin, aiming at preventing a damage due to losses and participation denial due to, especially, the strict inclusion criteria.</p>
      <p>For the sample selection, the inclusion criteria adopted were no previous coronary event (acute myocardial infarctation, angina pectoris, cerebral vascular accident (CVA)); no use of hypoglycemic, anti-hypertensive and/or hypolipemiant drugs, or other drugs known to interfere in the glucose homeostasis and/or blood pressure levels and/or lipids/lipid proteins.</p>
      <p>The family records were reviewed in the health basic units and the elderly women who met the pre-established inclusion criteria were selected. Visits to their homes were performed and a nutritional visit was scheduled for those elderly women interested in participating in the study. They were oriented about a 12-hour fast for biochemical tests and not to take alcohol 72 hours (three days) before the test and to perform no physical activity in the previous 24 hours.</p>
      <p>The data collection was performed in the Health Division's Nutrition Sector of the Federal University of Vi&#231;osa (UFV).</p>
      <p>
        <bold>Lab methods</bold>
      </p>
      <p>The biochemical analysis was performed in the Clinical Analysis Lab of the Health Division of UFV, in Vi&#231;osa (MG), and was consisted of fasting glycemia dosage using the glucose oxidase method, total cholesterol, HDL-c/high density lipoprotein, triglycerides (all these determined by the enzymatic colorimetric method) and LDL-c/low density lipoprotein (measured by means of the formula proposed by Friedewald et al<sup>18</sup>). The blood samples were collected by venous puncture, after a 12-hour fast, with disposable material, and centrifugation for 10 minutes at 3,600 rpm and dosed in the automatic analyser, with COBAS Mira Plus<sup>&#226; </sup>biochemical parameters.</p>
      <p>
        <bold>Sociosanitary inquiry</bold>
      </p>
      <p>The volunteers underwent a structured interview to complete a questionnaire consisted of questions related to the health conditions and life style</p>
      <p>
        <bold>Blood pressure</bold>
      </p>
      <p>The blood pressure was measured using a mercury column sfigmomanometer, by a sole nursing technician, being the whole procedure carried out as per the officially preconized proposals<sup>19</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Anthropometry</bold>
      </p>
      <p>This evaluation included weight, height, waist perimeter (WP) data and body mass index (BMI) derived from the ratio between the weight (kg) and squared stature (m<sup>2</sup>). Lipschitz's<sup>20</sup> proposal was used as classification criteria.</p>
      <p>Following procedures preconized by WHO<sup>21</sup>, the measurements were performed by the same trained evaluator, and the elderly women were weighed by means of digital electronic scales, with 200 kg-capacity and 100g sensitivity, wearing light clothes (previously oriented), without coats and shoes. The height was obtained using a vertical stadiometer in millimeters, with 2,2 m extension and 0.1 cm scale. The waist perimeter (WP) was measured, at the umbilical level, with a flexible and non-elastic measuring tape, with 0.1 cm-precision, without compressing the tissues. During the measurement, the participant was in the orthostatic position, with the body weight equally distributed between the two feet, and the reading was performed at the end of the normal expiration.</p>
      <p>
        <bold>Metabolic syndrome definitions</bold>
      </p>
      <p>The official definition criteria (NCEP-ATPIII and IDF) selection adopted in this study was oriented by the fact that these are the most used ones in epidemiologic studies, due to the higher operating easiness of the obtained clinical and lab data.</p>
      <p>Two other definitions (Metabolic Syndrome - National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III - ATP modified/MS-ATPM and Metabolic Syndrome -International Diabetes Federation- IDF modified/MS-IDFM), derived from the modification of the official criteria (NCEP-ATPIII and IDF), were proposed in this study, due to the distinct classifications in the criteria suggested by the scientific community. In the two modified definitions, it was considered the cutoff point of 92 cm for the waist perimeter, to classify the abdominal obesity, based on the results found in the preliminary study performed with the same elderly women sample (n=113), following the same protocol of this study, when such cutoff point was identified as the best value observed in terms of sensitivity (80.0%) and specificity (58.2%) for predicting the abnormalities characteristic of the metabolic syndrome, with under the ROC (Receiver Operating Characteristic) curve area &#177; standard error: 0.694 &#177; 0.079; confidence interval of 95%: 0.600-0.777 and <italic>p</italic>=0.015.</p>
      <p>The elderly women considered as hypertensive were those who presented blood pressure levels &#179;140/90 mmHg, as suggested by the World Health Organization (WHO)<sup>22</sup>. For the diagnosis of the metabolic syndrome, the definitions adopted are described in <xref ref-type="fig" rid="aop09710_ing_chart01m-body3">chart 1</xref>.</p>
      <p content-type="asset">
        <fig id="aop09710_ing_chart01m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gf01-en.jpg"/></fig>
      </p>
      <p>Total cholesterol and LDL-c were included in the analysis as they represent a global cardiovascular risk.</p>
      <p>
        <bold>Data analysis</bold>
      </p>
      <p>For the data analysis, the software Sigma Statistic&#226; for Windows<sup>23</sup>and Epi Info version 6.04<sup>16</sup> were used. The statistical significance level was of 5%. The normality of variable distribution was determined from the Kolmogorov-Smirnov test. Subsequently, central trend measures and variability were applied for the data descriptive analysis, and the categorical variables were presented in proportions.</p>
      <p>When comparing the categorical variables, the Person's chi-square test (x<sup>2</sup>) was used. The agreement between the different criteria used for the metabolic syndrome definition was analyzed by means of Kappa coefficient determination<sup>24</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Ethic aspects</bold>
      </p>
      <p>This study was analyzed and approved by the Ethics Committee in Research with Human Beings of Federal University of Vi&#231;osa, in Vi&#231;osa (MG). Before starting the study, all participants signed the informed consent.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>From the 113 elderly women, the median age was of 65 years old, and the nutritional status presented a predominant profile of eutrophy (47.8%), followed by overweight (35.4%). The general characteristics of the sample are presented in <xref ref-type="table" rid="tab1-body3">table 1</xref>. Among the cardiovascular risk worsening factors, it was remarkable the predominance of absence of regular physical exercise (70.8% n=80) and the presence of family history of blood hypertension (38.1% n=43), diabetes mellitus (23.0% n=26), dyslipidemia (15.0% n=17), angina (10.6% n=12) and circulation problems (CVA and/or infarctation and/or thrombosis) (30.9% n=35). Low education level, categorization represented by illiterate or with incomplete basic study elderly women, presented an expressive percentage (85.8% n=94). Regarding the <italic>per capita</italic> family income, 13.5% (n=14) presented less than &#189; minimum wage, limit below which a family is defined as poor.</p>
      <table-wrap id="tab1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>The inadequate blood pressure levels (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">table 2</xref>) were similar (54.8%) in the two official definitions (NCEP-ATPIII and IDF) and inferior (33.6%) in the two proposed definitions (MS-ATPM and MS-IDFM). The glucose homeostasis change was higher by the IDF and MS-IDFM definition, while the hypertriglyceridemia and the low HDL-c levels presented similar frequency for all definitions. Regarding the abdominal obesity, the higher occurrence was recorded by the IDF criteria (88.5%), which cutoff point is the "strictest" one among the others. The MS presence had higher and lower frequency, as per the IDF proposal (45.1%) and MS-IDFM (22.1%), respectively (<xref ref-type="table" rid="tab2-body3">tab. 2</xref>).</p>
      <table-wrap id="tab2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>Higher agreement between the modified MS-ATPM definition with NCEP-ATPIII and MS-IDFM, as seen through the Kappa agreement coefficient (0.79 and 0.77 - p &lt; 0.00001), in this order (<xref ref-type="table" rid="aop09710_ing_tab03m-body3">tab. 3</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="aop09710_ing_tab03m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>On <xref ref-type="table" rid="aop09710_ing_tab04m-body3">table 4</xref>, the metabolic risk factor number is presented, as per NCEP-ATPIII and MS-ATPM definitions by age group, being found that in the modified proposal the total of unfavorable risk factors was lower, numerically, in relation to the official proposal. It was not observed any association between the age group and the number of cardiometabolic risk factors (p&gt;0.05).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="aop09710_ing_tab04m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The number of risk factors for the metabolic syndrome differed statistically between the high WP group and the normal WP group as per the IDF definition. No statistical difference was observed in this aspect with MS-IDFM and between the age group and the two definition criteria for MS under analysis (<xref ref-type="table" rid="aop09710_ing_tab05m-body3">tab 5</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="aop09710_ing_tab05m-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0346-00100-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>It is not known yet a sole criterium for the best MS classification<sup>25</sup>, and the use of different diagnostic criteria, in turn, limits the comparison of its frequency among the populations. The multicauses, as genetic differences, age group, sex and environmental factors (as food and physical activity level), is also an element that contributes to the variability in the prevalence of this disorder<sup>22</sup>. Thus, the increased risk of cardiovascular disease associated with the MS can depend on the used definition<sup>3</sup>.</p>
      <p>The International Diabetes Federation (IDF) formulated a worldwide definition for the metabolic syndrome presented in 2005<sup>26</sup>, having as differentials the abdominal obesity as a pre-requirement, being respected the ethnic group differences, in addition to an inferior cutoff point to consider as glycemic abnormality. According to Brown et al<sup>25</sup>, analyses in healthy population suggest that the IDF definition identifies more men with MS than the NCEP-ATPIII criteria, with small differences among women.</p>
      <p>Thus, since the IDF definition for MS was published, great speculation arisen on which one (NCEP-ATPIII or IDF) would be the best predictor of cardiovascular events<sup>25</sup>, Up to now, what has been demonstrated is that the NCEP-ATPKIII definition has been associated to high prevalence of cardiovascular disease and as the best predictor of the incidence of said event, in comparison to the proposal by the IDF. In Austrian patients, the MS according to NCEP-ATPIII detected significant vascular events (adjusted risk ratio of 1.74; 95% CI 1.255-2.427; <italic>p</italic>=0.001), however the MS defined by the IDF criteria did not demonstrate this prediction (1.18; 0.859 - 1.646) and <italic>p=</italic>0.297)<sup>27</sup>.</p>
      <p>Athyros et at<sup>9</sup> evidenced that the cardiovascular disease prevalence of the cardiovascular disease increased in the presence of the MS, independent of the used definition. However, as emphasized by these authors, this increase was more pronounced when the NCEP-ATPIII criteria is used, in comparison to the IDF definition. In addition, the latter included broad proportion of people who did not present increase in the prevalence of cardiovascular disease.</p>
      <p>He et al<sup>3</sup> found, however, that in the Chinese elderly people who presented MS as per the IDF criteria, but not as per the NCEP-ATPIII, had high ratio of coronary arterial disease chance (1.66; 95% CI: 1.31-2.10) and cerebral vascular accident (1.53; 95%CI: 1.13-2.06), indicating,thus, that in this studied population, the IDF criteria demonstrated it is more pertinent than the NCEP-ATPIII for screening and risk estimate.</p>
      <p>Considering the occurrence of each MS component, as per the NCEP-ATPIII definition, the values found in this study for the high blood pressure levels (54.8%) and for the change in the glycemic homeostasis (10.6%) were inferior to the one reported for Italian<sup>5</sup> and North American<sup>2,28</sup> elderly people (90.1%, 23.9%; 80.5%, 19.9%; and 70.5%, 14.4%, respectively). For hypertriglyceridemia, the value found (30.1%) was also inferior to the one observed in other samples of elderly women<sup>2,5</sup> (36.8%) and (32.5%). The low HDL-c levels (35.4%) and abdominal obesity (64.6%), in turn, were inferior to the ones found by Maggi<sup>5</sup> (56.4% and 75.2%, respectively) and superior to the ones by McNeill et al<sup>28</sup> (24.0% and 53.7%, in this order).</p>
      <p>The agreement among the four definitions for the metabolic syndrome tested in this study was good between the MS-ATPM and NCEP-ATP III proposals (0.79), MS-ATPM and MS-IDFM (0.77) and NCEP-ATPIII and IDF (0.70). However, it was shown as moderate between MS-ATPM (0.53) and IDF and this with MS-IDFM (0.51).</p>
      <p>In the United States<sup>25</sup>, the prevalence of MS was compared according to the NCEP-ATPIII (70%) and IDF (74%) definitions, presenting agreement of 92.2%, in post-menopausal women, with average age of 65.3 &#177; 8.4 years old.</p>
      <p>The cutoff point of 92 cm for the waist perimeter, although higher that the recommended by the international committees, of 80 cm<sup>26</sup> and 88 cm<sup>29</sup> can, probably, be more adequate to evaluate elderly women. Although the abdominal obesity is frequently found in association with the insulinic resistance, which, in turn, has been indicated as the ethiological link for the MS, the occurrence of this kind of obesity can not be used, at a first sight, as an evidence for the co-existence of the IR, as the WP is influenced by the subcutaneous and visceral fat<sup>15</sup>.</p>
      <p>The classification limit for the inadequate arterial pressure is also different among the different criteria suggested by the scientific community, varying from <underline>&gt;</underline> 130/85 mmHg to <underline>&gt;</underline> 140/90<sup>22,30</sup>. Considering the above mentioned, it is important to emphasize that the aging process determines several changes in the cardiocirculatory system, among which there is an increase of the collagen component and loss of elastic component in the large arteries, causing higher rigidity of the wall. In the arterioles, it was observed an increase of the wall thickness and reduction of their light. And, also, in the autonomous nervous system, there is a decrease in the number of adrenergic receptors and lower cardiovascular response to the sympathetic and parasympathetic stimuli<sup>31</sup>.</p>
      <p>The abnormal glucose metabolism characterization, by means of the fasting glycemia test, passed through a cutoff point change, previously considered as <underline>&gt;</underline> 110 mg/dl and now considered as <underline>&gt;</underline> 100 mg/dl by the "Expert Committee on the Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus"<sup>32</sup>. The NCEP-ATPIII definition considers the first value, which the IDF criteria presupposes the adoption of the second described value. According to NcNeill et al<sup>28</sup>, there are some reviews regarding this change, which are supported by the absence of consistent results of the high risk of cardiovascular disease attributed to the glycemia levels, as the other risk factors established were taken into account, such as the substantial number of Americans who are classified with "pre-diabetes", but who have never developed diabetes mellitus</p>
      <p>In this study, it was observed that the difference in the cutoff points for the fasting glycemia, among the used definitions, implicated, approximately, in a three time-higher occurrence of glycemic change, comparing a definition with the other, that is, from 10.6% (NCEP-ATPIII and MS-ATPM) to 30.1% (IDF and MS-IDFM). Similar behavior was seen by McNeill et al<sup>28</sup> in a study with North American elderly people (65-92 years old), and it was found that the prevalence of individuals with altered fast glycemia varied from 14.4% to 40.7% due, also, to the distinction between the adopted cutoff points.</p>
      <p>Regarding the numbers of risk factors for MS, according to the different definitions, by NCEP-ATPIII and MS-ATPM criteria, the majority of the elderly women concentrated in the group with a lower number of risk factor (0 to 2) (69.0% and 76.9%, respectively), close to the number observed in Thailand<sup>33</sup>, in women who are <underline>&gt;</underline> 55 years old (62.1%). According to the IDF criteria, higher frequencies were observed among the risk factor groups in those women with high WP. Although it is not possible to establish the cause-effect association as it is a transversal study, the statistically significant association leads to the supposition that the high WP, as per the proposed parameters, predisposes to a higher number of risk factors for MS. However, the important limitation of the abdominal obesity criteria by IDF is that the same recommendation used for the Southern Asia is used for Central America and South America. In the case of the MS-IDFM proposal, there was a predominance of the sample in the normal WP groups. Santibhavank<sup>33</sup> also found that, as in this study (51%), the IDF criteria emphasized the group of two to four risk factors (66.2%) for MS.</p>
      <p>As it can be observed, the change of the NCEP-ATPIII and IDF criteria had as effect expressive variations in the occurrence of high levels of blood pressure and abdominal obesity, as expected, due to the higher threshold in the substitute cutoff points, reflecting on the reduction of the MS prevalence by two adapted criteria, in comparison to the official proposals.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>Taking into consideration all the aspects explored in this study, in the context of public health, where there is a great need for more effective directioning, the human and financial resources for the groups with the highest morbimortality risk in the MS-ATPM criteria were found the most pertinent ones for MS identification in the evaluated sample of 60 to 63 year old-women. It is remarkable that the MS-ATPM proposal is derived from the NCEP-ATPIII criteria, which, in turn, has been indicated as the best predictor of the cardiovascular event in elderly people. In addition, the best Kappa coefficient was observed between such definitions. However, this conclusion can not be extrapolated to the elderly population in general, due to the fact that to adopt a certain criterium as the best for the metabolic syndrome classification in this age group, it is necessary to compare the different evaluated definition proposals of MS by means of a bigger populational sample.</p>
      <p>
        <bold>Acknowledgement</bold>
      </p>
      <p>To Fapemig (CDS APQ - 4752-4.08/07), for the resource used in the execution of the Project; to CNPq, for the master degree grant and all the volunteers who participated in this study.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>This study was funded by FAPEMIG and partially funded by CNPq.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Hudsara Aparecida de Almeida Paula, from <italic>Universidade Federal de Vi&#231;osa - UFV</italic>.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
