<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD v1.1 20151215//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.1/JATS-journalpublishing1.dtd">
<article xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" specific-use="sps-1.9" dtd-version="1.1" xml:lang="pt" article-type="research-article">
  <front>
    <journal-meta>
      <journal-id journal-id-type="publisher-id">abc</journal-id>
      <journal-title-group>
        <journal-title>Arquivos Brasileiros de Cardiologia</journal-title>
        <abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Arq. Bras. Cardiol.</abbrev-journal-title>
      </journal-title-group>
      <issn pub-type="ppub">0066-782X</issn>
      <issn pub-type="epub">1678-4170</issn>
      <publisher>
        <publisher-name>Sociedade Brasileira de Cardiologia - SBC</publisher-name>
        <publisher-loc>S&#227;o Paulo, SP, Brazil</publisher-loc>
      </publisher>
    </journal-meta>
    <article-meta>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v3">tYzCNgWr5WKYBx5yxnCT95m</article-id>
      <article-id pub-id-type="other">00010</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v2">S0066-782X2010001300010</article-id>
      <article-id pub-id-type="publisher-id" specific-use="scielo-v1">S0066-782X(10)09500310</article-id>
      <article-id pub-id-type="doi">10.1590/S0066-782X2010005000094</article-id>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Artigos Originais</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title>S&#237;ndrome metab&#243;lica e menopausa: estudo transversal em ambulat&#243;rio de ginecologia</article-title>
      </title-group>
      <contrib-group>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Figueiredo Neto</surname>
            <given-names>Jos&#233; Albuquerque de</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Figuer&#234;do</surname>
            <given-names>Eduardo Durans</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barbosa</surname>
            <given-names>Jos&#233; Bonif&#225;cio</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Barbosa</surname>
            <given-names>Fabr&#237;cio de Flores</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Costa</surname>
            <given-names>Geny Rose Cardoso</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nina</surname>
            <given-names>Vin&#237;cius Jos&#233; da Silva</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
        <contrib contrib-type="author">
          <name>
            <surname>Nina</surname>
            <given-names>Rachel Vilela de Abreu Haickel</given-names>
          </name>
          <xref ref-type="aff" rid="aff01"/>
        </contrib>
      </contrib-group>
      <aff id="aff01">
        <addr-line>
          <named-content content-type="city">S&#227;o Luiz</named-content>
          <named-content content-type="state">Maranh&#227;o</named-content>
        </addr-line>
        <institution content-type="orgname">Universidade Federal do Maranh&#227;o</institution>
        <country country="BR">Brazil</country>
      </aff>
      <pub-date date-type="collection" publication-format="electronic">
        <month>09</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
      <volume>95</volume>
      <issue>3</issue>
      <fpage>339</fpage>
      <lpage>345</lpage>
      <history>
        <date date-type="received">
          <day>27</day>
          <month>08</month>
          <year>2009</year>
        </date>
        <date date-type="accepted">
          <day>26</day>
          <month>04</month>
          <year>2010</year>
        </date>
        <date date-type="rev-recd">
          <day>18</day>
          <month>03</month>
          <year>2010</year>
        </date>
      </history>
      <permissions>
        <license license-type="open-access" xlink:href="http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/" xml:lang="en">
          <license-p>This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.</license-p>
        </license>
      </permissions>
      <abstract>
        <p>FUNDAMENTO: No Brasil, s&#227;o escassos os estudos sobre s&#237;ndrome metab&#243;lica na popula&#231;&#227;o geral, mais raros s&#227;o os que a correlacionam ao climat&#233;rio. OBJETIVO: Determinar a preval&#234;ncia da s&#237;ndrome metab&#243;lica e seus componentes em mulheres climat&#233;ricas. M&#201;TODOS: Estudo transversal com 323 mulheres climat&#233;ricas, divididas em dois grupos: pr&#233; e p&#243;s-menopausadas. Foram avaliadas para presen&#231;a de s&#237;ndrome metab&#243;lica, segundo os crit&#233;rios do National Cholesterol Education Program's (NCEP) e da International Diabetes Federation (IDF). Foi verificada a associa&#231;&#227;o entre as vari&#225;veis estudadas e a s&#237;ndrome metab&#243;lica por meio de an&#225;lise uni e multivariada. Um p-valor &lt; 0,05 foi considerado significante estatisticamente. RESULTADOS: A preval&#234;ncia de s&#237;ndrome metab&#243;lica no climat&#233;rio foi de 34,7% (NCEP) e de 49,8% (IDF). Os componentes mais frequentes da s&#237;ndrome metab&#243;lica foram o HDL-colesterol baixo, hipertens&#227;o arterial, obesidade abdominal, hipertrigliceridemia e diabete em ambos os crit&#233;rios. A an&#225;lise multivariada mostrou que a idade foi o fator de risco mais importante para o surgimento da s&#237;ndrome metab&#243;lica (p &lt; 0,001), que esteve presente em 44,4% (NCEP) e 61,5% (IDF) das mulheres menopausadas em compara&#231;&#227;o a 24% (NCEP) e 37% (IDF) daquelas na pr&#233;-menopausa. CONCLUS&#195;O: A preval&#234;ncia de s&#237;ndrome metab&#243;lica foi maior nas mulheres menopausadas que naquelas na pr&#233;-menopausa. O principal fator de risco para o aumento dessa preval&#234;ncia foi a idade. A menopausa, quando analisada isoladamente, n&#227;o se constituiu um fator de risco para a s&#237;ndrome metab&#243;lica.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="pt" kwd-group-type="author-generated">
        <kwd>S&#237;ndrome metab&#243;lica</kwd>
        <kwd>menopausa</kwd>
        <kwd>preval&#234;ncia</kwd>
        <kwd>doen&#231;as cardiovasculares</kwd>
      </kwd-group>
      <pub-date publication-format="electronic" date-type="pub">
        <day>23</day>
        <month>07</month>
        <year>2010</year>
      </pub-date>
    </article-meta>
  </front>
  <body>
    <p>ARTIGOS ORIGINAIS </p>
    <p> EPIDEMIOLOGIA</p>
    <p>
      <bold>S&#237;ndrome metab&#243;lica e menopausa: estudo transversal em ambulat&#243;rio de ginecologia</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Jos&#233; Albuquerque de Figueiredo Neto; Eduardo Durans Figuer&#234;do; Jos&#233; Bonif&#225;cio Barbosa; Fabr&#237;cio de Flores Barbosa; Geny Rose Cardoso Costa; Vin&#237;cius Jos&#233; da Silva Nina; Rachel Vilela de Abreu Haickel Nina</bold>
    </p>
    <p>Universidade Federal do Maranh&#227;o, Hospital Tarqu&#237;nio Lopes Filho, S&#227;o Luiz, MA - Brasil</p>
    <p>
      <xref ref-type="corresp" rid="back">Correspond&#234;ncia</xref>
    </p>
    <p>
      <bold>RESUMO</bold>
    </p>
    <p><bold>FUNDAMENTO:</bold> No Brasil, s&#227;o escassos os estudos sobre s&#237;ndrome metab&#243;lica na popula&#231;&#227;o geral, mais raros s&#227;o os que a correlacionam ao climat&#233;rio. </p>
    <p><bold>OBJETIVO:</bold> Determinar a preval&#234;ncia da s&#237;ndrome metab&#243;lica e seus componentes em mulheres climat&#233;ricas. </p>
    <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudo transversal com 323 mulheres climat&#233;ricas, divididas em dois grupos: pr&#233; e p&#243;s-menopausadas. Foram avaliadas para presen&#231;a de s&#237;ndrome metab&#243;lica, segundo os crit&#233;rios do <italic>National Cholesterol Education Program's</italic> (NCEP) e da <italic>International Diabetes Federation</italic> (IDF). Foi verificada a associa&#231;&#227;o entre as vari&#225;veis estudadas e a s&#237;ndrome metab&#243;lica por meio de an&#225;lise uni e multivariada. Um p-valor &lt; 0,05 foi considerado significante estatisticamente. </p>
    <p><bold>RESULTADOS:</bold> A preval&#234;ncia de s&#237;ndrome metab&#243;lica no climat&#233;rio foi de 34,7% (NCEP) e de 49,8% (IDF). Os componentes mais frequentes da s&#237;ndrome metab&#243;lica foram o HDL-colesterol baixo, hipertens&#227;o arterial, obesidade abdominal, hipertrigliceridemia e diabete em ambos os crit&#233;rios. A an&#225;lise multivariada mostrou que a idade foi o fator de risco mais importante para o surgimento da s&#237;ndrome metab&#243;lica (p &lt; 0,001), que esteve presente em 44,4% (NCEP) e 61,5% (IDF) das mulheres menopausadas em compara&#231;&#227;o a 24% (NCEP) e 37% (IDF) daquelas na pr&#233;-menopausa. </p>
    <p><bold>CONCLUS&#195;O:</bold> A preval&#234;ncia de s&#237;ndrome metab&#243;lica foi maior nas mulheres menopausadas que naquelas na pr&#233;-menopausa. O principal fator de risco para o aumento dessa preval&#234;ncia foi a idade. A menopausa, quando analisada isoladamente, n&#227;o se constituiu um fator de risco para a s&#237;ndrome metab&#243;lica.</p>
    <p><bold>Palavras-chave:</bold> S&#237;ndrome metab&#243;lica, menopausa, preval&#234;ncia, doen&#231;as cardiovasculares.</p>
    <p>
      <bold>Introdu&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A epidemiologia, o quadro cl&#237;nico e o progn&#243;stico das doen&#231;as cardiovasculares s&#227;o diferentes em homens e mulheres. Tipicamente, as mulheres desenvolvem esse tipo de doen&#231;a dez anos ap&#243;s os homens<sup>1</sup>. Na faixa et&#225;ria dos 50 aos 64 anos, elas apresentam um aumento consider&#225;vel no risco cardiovascular<sup>2</sup>. Essa mudan&#231;a no perfil de risco cardiovascular coincide com o climat&#233;rio e caracteriza-se pelo surgimento ou piora de alguns fatores de risco: obesidade central, hipertens&#227;o arterial sist&#234;mica (HAS) e dislipidemia. Esse conjunto de fatores somado &#224; hiperglicemia ou resist&#234;ncia &#224; insulina comp&#245;em o conceito da s&#237;ndrome metab&#243;lica (SM)<sup>3,4</sup>.</p>
    <p>A quest&#227;o a respeito do papel da menopausa como fator de risco para a SM &#233; anterior ao estabelecimento do conceito da s&#237;ndrome como se conhece atualmente. Desde a d&#233;cada de 70, estudos mostram uma associa&#231;&#227;o causal entre a menopausa e os fatores de risco componentes da SM, enquanto outros atribuem o aumento do risco apenas ao processo de envelhecimento<sup>5-7</sup>.</p>
    <p>Estudos latino-americanos com menopausadas demonstraram que idade, sedentarismo, tempo de menopausa, obesidade e hipertens&#227;o aumentam o risco de desenvolver SM<sup>8,9</sup>.</p>
    <p>O risco de doen&#231;a arterial coronariana (DAC) atribu&#237;do &#224; SM parece ser especialmente alto no sexo feminino, e estima-se que metade dos eventos cardiovasculares nas mulheres esteja relacionada &#224; SM<sup>10</sup>. A associa&#231;&#227;o entre a menopausa e SM &#233; controversa, por&#233;m, independentemente de a menopausa ser ou n&#227;o um fator de risco isolado para a SM, qualquer aumento na preval&#234;ncia conduzir&#225; a resultados indesej&#225;veis, entre esses o aumento das doen&#231;as cardiovasculares<sup>11</sup>.</p>
    <p>No Brasil, especialmente no norte e no nordeste, estudos a respeito da SM na popula&#231;&#227;o geral s&#227;o bastante escassos. Mais raros ainda s&#227;o os que correlacionam a SM ao climat&#233;rio. Essa car&#234;ncia de dados, somada &#224; import&#226;ncia da SM como fator de risco cardiovascular motivou-nos a realizar este estudo, cujo objetivo foi determinar a preval&#234;ncia da SM e de seus componentes em mulheres climat&#233;ricas, na pr&#233; e p&#243;s-menopausa, bem como a associa&#231;&#227;o entre o estado menopausal e a SM.</p>
    <p>
      <bold>M&#233;todos</bold>
    </p>
    <p>
      <bold>Delineamento do estudo</bold>
    </p>
    <p>Estudo transversal e anal&#237;tico realizado de fevereiro a setembro de 2008 em ambulat&#243;rio de ginecologia de um hospital p&#250;blico terci&#225;rio, sendo recrutadas 355 pacientes, das quais 32 recusaram-se a participar da pesquisa.</p>
    <p>
      <bold>Popula&#231;&#227;o</bold>
    </p>
    <p>Mulheres climat&#233;ricas (40 a 65 anos) sintom&#225;ticas, com &#250;tero intacto e sem terapia hormonal. Foram constitu&#237;dos dois grupos: mulheres p&#243;s-menopausadas e mulheres pr&#233;-menopausadas.</p>
    <p>O c&#225;lculo amostral, considerando-se a preval&#234;ncia de SM de 30%, intervalo de confian&#231;a de 5%, precis&#227;o absoluta de 3%, foi de 323 pacientes.</p>
    <p>
      <bold>Defini&#231;&#245;es</bold>
    </p>
    <p><italic>Climat&#233;rio -</italic> Per&#237;odo da vida da mulher compreendido entre o fim da fase reprodutiva e o in&#237;cio da senectude (40 a 65 anos de idade)<sup>12</sup>.</p>
    <p><italic>Climat&#233;rio sintom&#225;tico -</italic> Caracteriza-se por: instabilidade vasomotora, sangramento menstrual irregular, sintomas psicol&#243;gicos e atrofia geniturin&#225;ria<sup>13</sup>.</p>
    <p><italic>Menopausa -</italic> &#218;ltima menstrua&#231;&#227;o espont&#226;nea<sup>12</sup>.</p>
    <p><italic>Pr&#233;-menopausa -</italic> Per&#237;odo em que a mulher climat&#233;rica ainda apresenta ciclos menstruais, regulares ou n&#227;o<sup>13</sup>.</p>
    <p><italic>Perimenopausa ou transi&#231;&#227;o menopausal -</italic> Per&#237;odo que tem in&#237;cio dois anos antes da &#250;ltima menstrua&#231;&#227;o, estendendo-se at&#233; um ano ap&#243;s. As mulheres apresentam ciclos menstruais irregulares e altera&#231;&#245;es end&#243;crinas<sup>13</sup>.</p>
    <p><italic>P&#243;s-menopausa -</italic> Per&#237;odo iniciado um ano ap&#243;s a &#250;ltima menstrua&#231;&#227;o. &#201; subdividida em precoce (at&#233; cinco anos da &#250;ltima menstrua&#231;&#227;o) ou tardia (mais de cinco anos)<sup>13</sup>.</p>
    <p><italic>S&#237;ndrome metab&#243;lica -</italic> Transtorno representado por um conjunto de fatores de risco cardiovascular relacionados &#224; deposi&#231;&#227;o central de gordura, resist&#234;ncia insul&#237;nica, HAS, HDL-colesterol (HDL-c) baixo e hipertrigliceridemia, diagnosticado de acordo com os crit&#233;rios do Programa Nacional de Educa&#231;&#227;o em Colesterol - III Painel de Tratamento de Adultos (<italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III - NCEP-ATP III-2005</italic>)<sup>3</sup> e da Federa&#231;&#227;o Internacional de Diabete (<italic>International Diabetes Federation - IDF-2005</italic>)<sup>4</sup> (<xref ref-type="table" rid="t1">Tabela 1</xref>),</p>
    <table-wrap id="t1">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt01.jpg"/></table-wrap>
    <p>Segundo o NCEP-ATP III, a SM representa a combina&#231;&#227;o de tr&#234;s das seguintes vari&#225;veis: diabete, HAS, obesidade abdominal, hipertrigliceridemia, baixo HDL-c<sup>3</sup>. De acordo com a IDF, o diagn&#243;stico &#233; feito pela presen&#231;a de obesidade abdominal (CA <underline>&gt;</underline> 80 cm) e mais dois crit&#233;rios entre os apresentados na <xref ref-type="table" rid="t1">tabela 1</xref><sup>4</sup>.</p>
    <p>
      <bold>Coleta de dados</bold>
    </p>
    <p>Foi preenchida uma ficha-protocolo que continha: idade, grupo (pr&#233; ou p&#243;s-menopausa), cor da pele, ocupa&#231;&#227;o, antecedentes pessoais e familiares, tabagismo, etilismo, medicamentos, press&#227;o arterial, circunfer&#234;ncia abdominal (CA), circunfer&#234;ncia do quadril (CQ), IMC, trigliceridemia, HDL-c, glicemia de jejum.</p>
    <p>Para "idade", foram adotadas quatro categorias: 40 a 45; 46 a 50; 51 a 55 e 56 a 65 anos. Para "ocupa&#231;&#227;o", foram adotadas tr&#234;s categorias: n&#227;o manual; manual e fora da popula&#231;&#227;o economicamente ativa (PEA). Os dados foram digitados no MS-Excel<sup>&#174;</sup> (Microsoft, Charlotte, NC, USA) e, em seguida, exportados para o Stata 10.0<sup>&#174;</sup> (Statacorp, College Station, TX, USA) para a an&#225;lise estat&#237;stica.</p>
    <p>
      <bold>An&#225;lise estat&#237;stica</bold>
    </p>
    <p>Os dados foram apresentados como m&#233;dia, desvio-padr&#227;o, percentagens, <italic>odds ratio</italic> e intervalos de confian&#231;a.</p>
    <p>A associa&#231;&#227;o entre o estado menopausal e a SM foi verificada em modelo de regress&#227;o log&#237;stica simples, estimando-se o <italic>odds ratio</italic> e seu intervalo de confian&#231;a de 95%. Foi realizada tamb&#233;m an&#225;lise bivariada entre faixa et&#225;ria, cor da pele e ocupa&#231;&#227;o com SM. Em modelo de regress&#227;o log&#237;stica m&#250;ltipla, foi calculado o <italic>odds ratio</italic> do estado menopausal em rela&#231;&#227;o &#224; SM, ajustado para faixa et&#225;ria, cor da pele e ocupa&#231;&#227;o. As an&#225;lises foram feitas separadamente para os crit&#233;rios NCEP e IDF. Um valor de p&lt;0.05 foi considerado significante estatisticamente.</p>
    <p>
      <bold>Aspectos &#233;ticos</bold>
    </p>
    <p>Os dados foram coletados ap&#243;s a aprova&#231;&#227;o pelo Comit&#234; de &#201;tica em Pesquisa da institui&#231;&#227;o, e as pacientes assinaram um Termo de Consentimento Livre e Esclarecido.</p>
    <p>
      <bold>Resultados</bold>
    </p>
    <p>A idade m&#233;dia da popula&#231;&#227;o estudada foi de 49,7 anos. A preval&#234;ncia de SM pelos crit&#233;rios do NCEP foi de 34,7% (112 casos), enquanto, pela IDF, foi de 49,85% (161 casos).</p>
    <p>Das 323 mulheres, 154 (47,68%) estavam na pr&#233;-menopausa, e 169 (52,32%), na p&#243;s-menopausa. A SM foi mais prevalente na p&#243;s-menopausa que na pr&#233;-menopausa por ambos os crit&#233;rios. Segundo o NCEP, 44,4% das p&#243;s-menopausadas apresentaram SM em compara&#231;&#227;o a 24% na pr&#233;-menopausa - OR=2,52 (IC=1,56-4,07), p&lt;0,001. J&#225; pela IDF, a SM esteve presente em 61,5% das p&#243;s-menopausadas e em 37% das pr&#233;-menopausadas - OR=2,72 (IC=1,74-4,27), p&lt;0,001.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224;s faixas et&#225;rias, a SM foi mais frequente quanto maior a idade da paciente, havendo associa&#231;&#227;o estatisticamente significativa entre a idade e a ocorr&#234;ncia de SM por ambos os crit&#233;rios (p&lt;0,001).</p>
    <p>Quando utilizado o conceito do NCEP, n&#227;o houve associa&#231;&#227;o estatisticamente significativa (p=0,228) entre a cor da pele e a ocorr&#234;ncia de SM, apesar da sua maior frequ&#234;ncia naquelas de cor negra (42,9%), seguidas por brancas (37,9%) e pardas (31%). Tal associa&#231;&#227;o tamb&#233;m n&#227;o foi observada quando utilizado o conceito da IDF (p=0,323); embora a SM tenha sido mais prevalente nas mulheres negras (59,2%) seguidas por pardas (49,2%) e brancas (46%).</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o &#224;s ocupa&#231;&#245;es, observou-se que a SM foi predominante nas mulheres fora da popula&#231;&#227;o economicamente ativa (PEA) em ambos os protocolos de diagn&#243;stico. Segundo o NCEP, a SM esteve presente em 42,2% das mulheres fora da PEA, em 29,8% daquelas com ocupa&#231;&#245;es n&#227;o manuais e em 29,7% das mulheres com ocupa&#231;&#245;es manuais (p=0,071). Tamb&#233;m n&#227;o houve associa&#231;&#227;o estat&#237;stica entre as categorias de ocupa&#231;&#227;o e a preval&#234;ncia de SM segundo a IDF (p=0,110).</p>
    <p>A preval&#234;ncia de SM, distribu&#237;da quanto a idade, estado menopausal, cor da pele e ocupa&#231;&#227;o, encontra-se demonstrada na <xref ref-type="table" rid="t2">Tabela 2</xref> (NCEP) e na <xref ref-type="table" rid="t3">Tabela 3</xref> (IDF).</p>
    <table-wrap id="t2">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt02.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="t3">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt03.jpg"/></table-wrap>
    <p>Quando os componentes da SM s&#227;o analisados isoladamente, o HDL-C baixo apresentou preval&#234;ncia de 79,6% (n=257), seguido pela HAS em 65% das pacientes (n=210), hipertrigliceridemia em 12,4% (n=40) e hiperglicemia em 11,8% (n=38).</p>
    <p>A preval&#234;ncia de obesidade abdominal foi de 40,9% (n=132) pelos crit&#233;rios do NCEP (CA<underline>&gt;</underline> 88 cm) e de 81,1% (n=262) segundo o conceito da IDF (CA<underline>&gt;</underline> 80 cm).</p>
    <p>A preval&#234;ncia de todos os componentes estudados foi maior entre as p&#243;s-menopausadas que entre as pr&#233;-menopausadas, apresentando signific&#226;ncia estat&#237;stica apenas a obesidade abdominal e a HAS (CA-IDF p=0,049) (CA-NCEP p&lt;0,001) (HAS p=0,001) (<xref ref-type="table" rid="aop08910t4">Tabela 4</xref>).</p>
    <p content-type="asset">
      <table-wrap id="aop08910t4">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt04.jpg"/></table-wrap>
    </p>
    <p>O n&#250;mero de componentes entre as portadoras de SM tamb&#233;m foi analisado. Segundo o NCEP, 73,2% das portadoras de SM apresentaram tr&#234;s, 19,6% apresentaram quatro, e 7,1% apresentaram todos os cinco componentes da SM. Quando utilizado o crit&#233;rio da IDF, 77,6%, 15,5% e 6,8% das portadoras de SM apresentaram, respectivamente, tr&#234;s, quatro e cinco componentes.</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o ao estado menopausal, o n&#250;mero de componentes entre as portadoras de SM mostrou-se aumentado entre as p&#243;s-menopausadas em ambos os crit&#233;rios de diagn&#243;stico.</p>
    <p>Houve associa&#231;&#227;o estatisticamente significativa entre aumento da idade e preval&#234;ncia de SM pelo conceito do NCEP (p&lt;0,001) e pela IDF (p=0,005). Pelos crit&#233;rios do NCEP, observou-se incremento de 15 vezes no risco de SM em mulheres na faixa et&#225;ria de 56 a 65 anos (OR=14,87 IC 4,24-52,13) quando comparadas &#224;quelas entre 40 e 45 anos. Tamb&#233;m houve aumento significativo (7,5 vezes) do risco de SM quando as mesmas faixas et&#225;rias foram comparadas segundo o conceito da IDF. (OR=7,5 IC 2,18-26,07)</p>
    <p>Em rela&#231;&#227;o ao estado menopausal, cor da pele e ocupa&#231;&#227;o, a an&#225;lise multivariada n&#227;o demonstrou associa&#231;&#227;o estatisticamente significativa entre essas vari&#225;veis e a ocorr&#234;ncia de SM (<xref ref-type="table" rid="t5">Tabela 5</xref> <italic>-</italic> NCEP) (<xref ref-type="table" rid="t6">Tabela 6</xref> <italic>-</italic> IDF).</p>
    <table-wrap id="t5">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt05.jpg"/></table-wrap>
    <table-wrap id="t6">
      <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt06.jpg"/></table-wrap>
    <p>
      <bold>Discuss&#227;o</bold>
    </p>
    <p>O conceito de SM j&#225; existe h&#225; v&#225;rias d&#233;cadas; entretanto, somente a partir da uniformiza&#231;&#227;o dos crit&#233;rios de diagn&#243;stico, foi poss&#237;vel comparar a preval&#234;ncia entre as popula&#231;&#245;es. Diferen&#231;as gen&#233;ticas, alimentares, n&#237;vel de sedentarismo, idade, sexo e h&#225;bitos de vida influenciam a preval&#234;ncia da SM e seus componentes<sup>11</sup>.</p>
    <p>A preval&#234;ncia da SM em mulheres &#233; muito vari&#225;vel. De acordo com as caracter&#237;sticas da popula&#231;&#227;o estudada e do crit&#233;rio de diagn&#243;stico adotado, encontram-se preval&#234;ncias que v&#227;o de 10,7% em mulheres coreanas acima de 30 anos pelo NCEP<sup>14,15</sup> at&#233; 74% em p&#243;s-menopausadas coronariopatas na cidade de Birmingham (EUA) pela IDF<sup>16</sup>.</p>
    <p>A preval&#234;ncia geral de SM pelo NCEP, neste estudo, foi de 34,7%. Esses dados est&#227;o de acordo com os encontrados por Ford e cols.<sup>17</sup> em 4.441 mulheres americanas acima de 40 anos, (33%). Deibert e cols.<sup>18</sup>, acompanhando mulheres climat&#233;ricas por 12 meses na Alemanha, encontrou preval&#234;ncia de 36,1% de SM (NCEP).</p>
    <p>Neste estudo, pelo conceito do NCEP, a preval&#234;ncia da SM entre as p&#243;s-menopausadas (44,4%) foi maior que entre as pr&#233;-menopausadas (24%). Esse dado &#233; compat&#237;vel com um estudo multic&#234;ntrico de 2007 realizado com 3.965 mulheres climat&#233;ricas latino-americanas<sup>9</sup>, que diagnosticou SM em 42,9% das p&#243;s-menopausadas e em 28,1% das pr&#233;-menopausadas. Deibert e cols.<sup>18</sup> encontraram preval&#234;ncia de 36,1% na p&#243;s-menopausada e de 22,7% na pr&#233;-menopausa. Estudos com mulheres menopausadas no Canad&#225;<sup>19</sup>, Equador<sup>8</sup> e Coreia do Sul<sup>20</sup> encontraram preval&#234;ncias de 31%, 41,5% e 54,6% respectivamente.</p>
    <p>Pelos crit&#233;rios da IDF, observou-se maior preval&#234;ncia de SM entre as p&#243;s-menopausadas (61,5%) em rela&#231;&#227;o &#224;s pr&#233;-menopausadas (37%). Entre chinesas menopausadas, Ding e cols.<sup>21</sup> encontraram 37,3% de SM-IDF. Influ&#234;ncias s&#243;cio-culturais, h&#225;bitos alimentares, n&#237;vel de sedentarismo e diferente urbaniza&#231;&#227;o entre as popula&#231;&#245;es tamb&#233;m alteram a preval&#234;ncia da SM, o que pode justificar essa diferen&#231;a.</p>
    <p>Quanto &#224; faixa et&#225;ria, esse estudo encontrou uma preval&#234;ncia crescente da SM. Segundo o NCEP, 14,1% entre 40 e 45 anos e 66,7% entre 56 e 64 anos. Pelo conceito da IDF, 33,3% e 82,4% nas mesmas faixas et&#225;rias. Esse dado mostrou-se estatisticamente significante tanto na an&#225;lise univariada quanto na multivariada. No Brasil, dados epidemiol&#243;gicos a respeito da SM s&#227;o escassos na popula&#231;&#227;o geral e mais raros ainda entre mulheres climat&#233;ricas. Estudo realizado no semi&#225;rido baiano com 138 mulheres encontrou 18,2% de SM (NCEP-2001) em mulheres abaixo de 45 anos e 56,9% naquelas com 45 anos ou mais<sup>22</sup>. Estudo conduzido em Vit&#243;ria-ES que avaliou 887 mulheres encontrou preval&#234;ncia de SM (NCEP-2001) de 33,6% em mulheres de 45 a 54 anos e de 53,4% entre 55 e 64 anos<sup>23</sup>. Estudo realizado nas Ilhas Seychelles encontrou preval&#234;ncias de 46% e 68% em mulheres nas faixas et&#225;rias de 45 a 54 e 55 a 64 anos<sup>24</sup>.</p>
    <p>O aspecto gen&#233;tico pode contribuir para a alta preval&#234;ncia encontrada neste estudo, pois o tra&#231;o negroide encontra-se amplamente distribu&#237;do na popula&#231;&#227;o estudada (73,1% negras/pardas). O mesmo ocorre nas popula&#231;&#245;es estudadas na Bahia<sup>22</sup> (84,3%) e no Esp&#237;rito Santo<sup>23</sup> (66,8%). &#201; importante destacar a alta frequ&#234;ncia dos componentes da SM entre os afro-descendentes, tais como HAS mais precoce e mais prevalente, obesidade e DM tipo 2, particularmente nas mulheres negras<sup>22</sup>.</p>
    <p>Quando os componentes da SM s&#227;o analisados isoladamente, a altera&#231;&#227;o mais encontrada foi a obesidade abdominal pela IDF (CA <underline>&gt;</underline> 80 cm), com uma frequ&#234;ncia de 81,1%. Como o crit&#233;rio de obesidade abdominal pela IDF &#233; mais rigoroso que o do NCEP (CA <underline>&gt;</underline> 88 cm), e j&#225; que as mulheres climat&#233;ricas apresentaram um aumento estatisticamente significante da CA, esse componente tornou-se o mais frequente, seguido pelo HDL-c baixo (79,6%), HAS (65%), obesidade abdominal (NCEP) (40,9%), hipertrigliceridemia (12,4%) e hiperglicemia de jejum (11,8%). Quando analisados os componentes da SM em rela&#231;&#227;o ao estado menopausal, a mesma ordem de frequ&#234;ncias foi mantida, e todas as altera&#231;&#245;es foram mais frequentes no grupo p&#243;s-menopausa. Oliveira e cols.<sup>22</sup> encontraram a mesma ordem de frequ&#234;ncias, nas seguintes percentagens: 84,1%, 53,6%, 47,1%, 18,1% e 16,7%. Em Vit&#243;ria-ES, houve uma invers&#227;o apenas nos dois primeiros componentes, os demais seguiram a mesma ordem<sup>23</sup>.</p>
    <p>Em estudo realizado em Porto Alegre, 5,1% das mulheres apresentavam agrega&#231;&#227;o de quatro a cinco fatores de risco para doen&#231;as cardiovasculares, e 4,5% apresentavam hipertens&#227;o e diabete agregados, dois componentes da SM<sup>25</sup>.</p>
    <p>Oh e cols.<sup>15</sup> estudaram 449 mulheres sul-coreanas e encontraram como componentes mais frequentes: HDL-c baixo, HAS, hipertrigliceridemia, hiperglicemia e obesidade abdominal. Segundo os autores, as caracter&#237;sticas gen&#233;ticas da popula&#231;&#227;o coreana s&#227;o respons&#225;veis por essa menor preval&#234;ncia de obesidade abdominal.</p>
    <p>Os estudos que objetivam demonstrar a correla&#231;&#227;o entre a menopausa e os fatores de risco cardiovascular, incluindo a SM, s&#227;o contradit&#243;rios. Uma maior preval&#234;ncia de cada fator e da SM entre mulheres menopausadas que em mulheres em idade f&#233;rtil &#233; o resultado mais encontrado. Nas d&#233;cadas de 1980 e 1990, Staessen e col. demonstraram que mulheres menopausadas e mais idosas tinham PA maior que mulheres na pr&#233;-menopausa e mais jovens<sup>26,27</sup>. Em 1987, Villecco e cols.<sup>28</sup> encontraram "acr&#233;scimo tempor&#225;rio na PA, relacionado &#224; fal&#234;ncia ovariana". Hjortland e cols.<sup>29</sup> acompanharam 1.686 mulheres climat&#233;ricas e n&#227;o encontraram diferen&#231;a significativa no peso, na PA e na glicemia na p&#243;s-menopausa.</p>
    <p>Uma recente revis&#227;o na Calif&#243;rnia que correlacionou a menopausa cir&#250;rgica ao risco cardiovascular n&#227;o p&#244;de realizar a metan&#225;lise pretendida devido &#224; heterogeneidade dos resultados encontrados, bem como &#224;s falhas metodol&#243;gicas dos estudos<sup>30</sup>.</p>
    <p>Esses resultados conflitantes podem ser atribu&#237;dos a v&#225;rios fatores: diferentes desenhos metodol&#243;gicos, popula&#231;&#227;o estudada, faixa et&#225;ria, tempo desde a menopausa, menopausa espont&#226;nea ou cir&#250;rgica, crit&#233;rios diagn&#243;sticos da SM e at&#233; mesmo graves erros metodol&#243;gicos. Um estudo realizado na Universidade de Bristol, por exemplo, o estado "menopausada" foi atribu&#237;do a toda mulher acima de 50 anos, sob o argumento de que "essa &#233; a idade m&#233;dia da menopausa na mulher brit&#226;nica"<sup>31</sup>.</p>
    <p>Diante de tantos fatores de confus&#227;o, torna-se dif&#237;cil extrair alguma conclus&#227;o definitiva desses estudos. H&#225; uma cren&#231;a generalizada de que as mulheres perdem a "vantagem cardiovascular" ap&#243;s a menopausa, aumentando a morbimortalidade cardiovascular<sup>32</sup>. O decl&#237;nio da fun&#231;&#227;o ovariana &#233; considerado a causa desse fen&#244;meno<sup>9,33,34</sup>.</p>
    <p>As estat&#237;sticas dispon&#237;veis n&#227;o fornecem suporte para uma conclus&#227;o definitiva sobre o papel da menopausa como fator de risco isolado para o aumento na preval&#234;ncia da SM. Neste estudo, as mulheres menopausadas apresentaram uma preval&#234;ncia mais alta da SM quando considerados ambos os crit&#233;rios de diagn&#243;stico, por&#233;m essa diferen&#231;a n&#227;o se mostrou estatisticamente significativa quando feito o ajuste pela idade, o que diverge da maioria dos estudos. A estratifica&#231;&#227;o em grupos et&#225;rios mostrou-se estatisticamente significativa na an&#225;lise univariada e multivariada. Portanto, os resultados encontrados permitem-nos concluir que, na popula&#231;&#227;o estudada, o aumento na preval&#234;ncia da SM nas mulheres menopausadas foi causado principalmente pelo aumento da idade.</p>
    <p>Casiglia e cols.<sup>35</sup>, estudando 9.364 homens e mulheres italianos encontraram resultados semelhantes aos deste estudo: maior preval&#234;ncia dos componentes da SM na p&#243;s-menopausa, por&#233;m essa diferen&#231;a desapareceu ap&#243;s ajuste para idade. Os autores citam, na conclus&#227;o do trabalho, que "os efeitos cardiovasculares usualmente atribu&#237;dos &#224; menopausa parecem ser uma mera consequ&#234;ncia da maior idade das menopausadas"<sup>35</sup>.</p>
    <p>A quest&#227;o em torno do papel da menopausa como fator de risco para o surgimento da SM e de suas consequ&#234;ncias permanece controversa. Uma limita&#231;&#227;o deste estudo foi o n&#250;mero pequeno da popula&#231;&#227;o estudada, ainda que os resultados estejam de acordo com diversos outros trabalhos<sup>8,9,19,22,23</sup>. Devido &#224; heterogeneidade &#233;tnica e cultural da popula&#231;&#227;o dessa regi&#227;o, ser&#227;o necess&#225;rios outros estudos para confirmar os resultados encontrados e, a partir da&#237;, desenvolver a&#231;&#245;es de preven&#231;&#227;o da SM nas mulheres climat&#233;ricas.</p>
    <p>
      <bold>Conclus&#227;o</bold>
    </p>
    <p>A SM foi mais prevalente na p&#243;s-menopausa que na pr&#233;-menopausa por ambos os crit&#233;rios. A menopausa n&#227;o se constituiu um fator de risco independente para a SM, sendo a idade o principal fator de risco independente para a sua ocorr&#234;ncia.</p>
    <p>
      <bold>Potencial Conflito de Interesses</bold>
    </p>
    <p>Declaro n&#227;o haver conflito de interesses pertinentes.</p>
    <p>
      <bold>Fontes de Financiamento</bold>
    </p>
    <p>O presente estudo n&#227;o teve fontes de financiamento externas.</p>
    <p>
      <bold>Vincula&#231;&#227;o Acad&#234;mica</bold>
    </p>
    <p>Este artigo &#233; parte de disserta&#231;&#227;o de Mestrado de Eduardo Durans Figueredo pela Universidade Federal do Maranh&#227;o e do Hospital Tarqu&#237;nio Lopes Filho.</p>
    <p>
      <fn id="back" fn-type="corresp">
        <p>Correspond&#234;ncia:</p>
        <p> Jos&#233; Albuquerque de Figueiredo Neto </p>
        <p> Rua Rer Ribeiro Mesquita - Ed. Dom Gabriel, apto 402 </p>
        <p> Calhau - 65075-260 - S&#227;o Luiz, MA - Brasil </p>
        <p> E-mail: </p>
        <p>
          <email xlink:href="jafneto@cardiol.br">jafneto@cardiol.br</email>
        </p>
        <p>
          <email xlink:href="jafneto@terra.com.br">jafneto@terra.com.br</email>
        </p>
      </fn>
    </p>
    <p>Artigo recebido em 27/08/09; revisado recebido em 18/03/10; aceito em 26/04/10.</p>
  </body>
  <back>
    <ref-list>
      <ref id="B1">
        <mixed-citation>1. Ouyang P, Michos    ED, Karas RH. Hormone replacement therapy and the cardiovascular system: lessons    learned and unanswered questions. J Am Coll Cardiol. 2006; 47 (9): 1741-53.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hormone replacement therapy and the cardiovascular system: lessons learned and unanswered questions</article-title>
          <source>J Am Coll Cardiol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>1741</fpage>
          <lpage>53</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>47</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ouyang</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Michos</surname>
              <given-names>ED</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Karas</surname>
              <given-names>RH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B2">
        <mixed-citation>2. Ford ES, Will    JC, Ford MAP, Mokdad AH. Health insurance status and cardiovascular disease    risk factors among 50-64-year-old U.S. women: findings from the Third National    Health and Nutrition Examination Survey. J Womens Health. 1998; 7 (8): 997-1006.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Health insurance status and cardiovascular disease risk factors among 50-64-year-old U: S. women: findings from the Third National Health and Nutrition Examination Survey</article-title>
          <source>J Womens Health</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>997</fpage>
          <lpage>1006</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>7</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ford</surname>
              <given-names>ES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Will</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ford</surname>
              <given-names>MAP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mokdad</surname>
              <given-names>AH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B3">
        <mixed-citation>3. American Heart    Association; National Heart, Lung, and Blood Institute. Diagnosis and management    of the metabolic syndrome: an American Heart Association/National Heart, Lung,    and Blood Institute Scientific Statement. Circulation. 2005; 112 (17): 2735-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Diagnosis and management of the metabolic syndrome: an American Heart Association/National Heart, Lung, and Blood Institute Scientific Statement</article-title>
          <source>Circulation</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>2735</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>17</issue>
          <volume>112</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B4">
        <mixed-citation>4. Alberti KG,    Zimmet P, Shaw J. Metabolic syndrome: a new world-wide definition: a consensus    statement from the International Diabetes Federation. Diabet Med. 2006; 23 (5):    469-80.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Metabolic syndrome: a new world-wide definition: a consensus statement from the International Diabetes Federation</article-title>
          <source>Diabet Med</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>469</fpage>
          <lpage>80</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>23</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Alberti</surname>
              <given-names>KG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zimmet</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shaw</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B5">
        <mixed-citation>5. Casiglia E,    d'Este D, Ginocchio G, Colangeli G, Onesto C, Tramontin P, et al. Lack of influence    of menopause on blood pressure and cardiovascular risk profile: a 16-year longitudinal    study concerning a cohort of 568 women. J Hypertens. 1996;14 (6): 729-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Lack of influence of menopause on blood pressure and cardiovascular risk profile: a 16-year longitudinal study concerning a cohort of 568 women</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>1996</year>
          </date>
          <fpage>729</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Casiglia</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>d'Este</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginocchio</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Colangeli</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Onesto</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tramontin</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B6">
        <mixed-citation>6. Casiglia E,    Ginocchio G, Tikhonoff V, D'Este D, Mazza A, Pizziol A, et al. Blood pressure    and metabolic profile after surgical menopause: comparison with fertile and    naturally-menopausal women. J Hum Hypertens. 2000; 14 (12): 799-805.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Blood pressure and metabolic profile after surgical menopause: comparison with fertile and naturally-menopausal women</article-title>
          <source>J Hum Hypertens</source>
          <date>
            <year>2000</year>
          </date>
          <fpage>799</fpage>
          <lpage>805</lpage>
          <issue>12</issue>
          <volume>14</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Casiglia</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ginocchio</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tikhonoff</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>D'Este</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mazza</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pizziol</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B7">
        <mixed-citation>7. Park YW, Zhu    S, Palaniappan L, Heshka S, Carnethon MR, Heymsfield SB. The metabolic syndrome:    prevalence and associated risk factor findings in the US population from the    Third National Health and Nutrition Examination Survey, 1988-1994. Arch Intern    Med. 2003;163 (4): 427-36.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The metabolic syndrome: prevalence and associated risk factor findings in the US population from the Third National Health and Nutrition Examination Survey, 1988-1994</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>427</fpage>
          <lpage>36</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>163</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>YW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhu</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Palaniappan</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heshka</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Carnethon</surname>
              <given-names>MR</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heymsfield</surname>
              <given-names>SB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B8">
        <mixed-citation>8. Hidalgo LA,    Chedraui PA, Morocho N, Alvarado M, Chavez D, Huc A. The metabolic syndrome    among postmenopausal women in Ecuador. Gynecol Endocrinol. 2006; 22 (8): 447-54.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The metabolic syndrome among postmenopausal women in Ecuador</article-title>
          <source>Gynecol Endocrinol</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>447</fpage>
          <lpage>54</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>22</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hidalgo</surname>
              <given-names>LA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chedraui</surname>
              <given-names>PA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Morocho</surname>
              <given-names>N</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Alvarado</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chavez</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Huc</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B9">
        <mixed-citation>9. Collaborative    Group for Research of the Climacteric in Latin America. The US National Cholesterol    Education Program's Adult Treatment Panel III (NCEP-ATP III): prevalence of    the metabolic syndrome in postmenopausal Latin American women. Climacteric.    2007; 10 (2): 164-70.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The US National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III (NCEP-ATP III): prevalence of the metabolic syndrome in postmenopausal Latin American women</article-title>
          <source>Climacteric</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>164</fpage>
          <lpage>70</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>10</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B10">
        <mixed-citation>10. Wilson PWF,    Kannel WB, Silbershatz H, d'Agostino RB. Clustering of metabolic factors and    coronary heart disease. Arch Intern Med. 1999; 159 (10): 1104-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clustering of metabolic factors and coronary heart disease</article-title>
          <source>Arch Intern Med</source>
          <date>
            <year>1999</year>
          </date>
          <fpage>1104</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>10</issue>
          <volume>159</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Wilson</surname>
              <given-names>PWF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kannel</surname>
              <given-names>WB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Silbershatz</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B11">
        <mixed-citation>11. Cameron AJ,    Shaw JE, Zimmet PZ. The metabolic syndrome: prevalence in worldwide populations.    Endocrinol Metab Clin North Am. 2004; 33 (2): 351-75.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The metabolic syndrome: prevalence in worldwide populations</article-title>
          <source>Endocrinol Metab Clin North Am</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>351</fpage>
          <lpage>75</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>33</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Cameron</surname>
              <given-names>AJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Shaw</surname>
              <given-names>JE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zimmet</surname>
              <given-names>PZ</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B12">
        <mixed-citation>12. Sociedade Brasileira    de Cardiologia. I Diretriz brasileira sobre preven&#231;&#227;o de doen&#231;as    cardiovasculares em mulheres climat&#233;ricas e a influ&#234;ncia da terapia    de reposi&#231;&#227;o hormonal (TRH). Arq Bras Cardiol. 2008; 91 (1supl.1):    1-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>I Diretriz brasileira sobre preven&#231;&#227;o de doen&#231;as cardiovasculares em mulheres climat&#233;ricas e a influ&#234;ncia da terapia de reposi&#231;&#227;o hormonal (TRH)</article-title>
          <source>Arq Bras Cardiol.</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>91</volume>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B13">
        <mixed-citation>13. Fernandes CE,    Baracat EC, Lima GR, editors. Climat&#233;rio manual de orienta&#231;&#227;o.    S&#227;o Paulo: Ponto; 2004.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="book">
          <source>Climat&#233;rio manual de orienta&#231;&#227;o</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fernandes</surname>
              <given-names>CE</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Baracat</surname>
              <given-names>EC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>GR</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B14">
        <mixed-citation>14. Hyun YJ, Kim    OY, Jang Y, Ha JW, Chae JS, Kim JY, et al. Evaluation of metabolic syndrome    risk in korean premenopausal women: not waist circumference but visceral fat.    Circ J. 2008; 72 (8): 1308-15.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Evaluation of metabolic syndrome risk in korean premenopausal women: not waist circumference but visceral fat</article-title>
          <source>Circ J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1308</fpage>
          <lpage>15</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>72</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hyun</surname>
              <given-names>YJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>OY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jang</surname>
              <given-names>Y</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ha</surname>
              <given-names>JW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Chae</surname>
              <given-names>JS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>JY</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B15">
        <mixed-citation>15. Oh JY, Hong    YS, Sung Y-A, Barrett-Connor E. Prevalence and factor analysis of metabolic    syndrome in an urban Korean population. Diabetes Care. 2004; 27 (8): 2027-32.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Prevalence and factor analysis of metabolic syndrome in an urban Korean population</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2004</year>
          </date>
          <fpage>2027</fpage>
          <lpage>32</lpage>
          <issue>8</issue>
          <volume>27</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oh</surname>
              <given-names>JY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hong</surname>
              <given-names>YS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sung Y-A</surname>
            </name>
            <name>
              <surname>Barrett-Connor</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B16">
        <mixed-citation>16. Brown TM, Vaidya    D, Rogers WJ, Waters DD, Howard BV, Tardif JC, et al. Does prevalence of the    metabolic syndrome in women with coronary artery disease differ by the ATP III    and IDF criteria? J Womens Health (Larchmt). 2008; 17 (5): 841-7.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Does prevalence of the metabolic syndrome in women with coronary artery disease differ by the ATP III and IDF criteria</article-title>
          <source>J Womens Health (Larchmt)</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>841</fpage>
          <lpage>7</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>17</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Brown</surname>
              <given-names>TM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vaidya</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Rogers</surname>
              <given-names>WJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Waters</surname>
              <given-names>DD</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Howard</surname>
              <given-names>BV</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tardif</surname>
              <given-names>JC</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B17">
        <mixed-citation>17. Ford ES, Giles    WH. A comparison of the prevalence of the metabolic syndrome using two proposed    definitions. Diabetes Care. 2003; 26 (3) :575-81.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>A comparison of the prevalence of the metabolic syndrome using two proposed definitions</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2003</year>
          </date>
          <fpage>575</fpage>
          <lpage>81</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ford</surname>
              <given-names>ES</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Giles</surname>
              <given-names>WH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B18">
        <mixed-citation>18. Deibert P,    K&#246;nig D, Vitolins MZ, Landmann U, Frey I, Zahradnik HP, et al. Effect of    a weight loss intervention on anthropometric measures and metabolic risk factors    in pre- versus postmenopausal women. Nutr J. 2007; 6: 31.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Effect of a weight loss intervention on anthropometric measures and metabolic risk factors in pre- versus postmenopausal women</article-title>
          <source>Nutr J</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>31</fpage>
          <volume>6</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Deibert</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>K&#246;nig</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Vitolins</surname>
              <given-names>MZ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Landmann</surname>
              <given-names>U</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Frey</surname>
              <given-names>I</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zahradnik</surname>
              <given-names>HP</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B19">
        <mixed-citation>19. Pich&#233;    ME, Weisnagel SJ, Corneau L, Nadeau A, Bergeron J, Lemieux S. The WHO and NCEP/ATPIII    definitions of the metabolic syndrome in postmenopausal women: are they so different?    Metab Syndr Relat Disord. 2006; 4 (1): 17-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The WHO and NCEP/ATPIII definitions of the metabolic syndrome in postmenopausal women: are they so different?</article-title>
          <source>Metab Syndr Relat Disord</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>17</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <issue>1</issue>
          <volume>4</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Pich&#233;</surname>
              <given-names>ME</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Weisnagel</surname>
              <given-names>SJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Corneau</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Nadeau</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bergeron</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lemieux</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B20">
        <mixed-citation>20. Kim HM, Park    J, Ryu SY, Kim J. The effect of menopause on the metabolic syndrome among Korean    women: the Korean National Health and Nutrition Examination Survey, 2001. Diabetes    Care. 2007; 30 (3): 701-6.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The effect of menopause on the metabolic syndrome among Korean women: the Korean National Health and Nutrition Examination Survey, 2001</article-title>
          <source>Diabetes Care</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>701</fpage>
          <lpage>6</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>30</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>HM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Park</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ryu</surname>
              <given-names>SY</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kim</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B21">
        <mixed-citation>21. Ding QF, Hayashi    T, Zhang XJ, Funami J, Ge L, Li J, et al. Risks of CHD identified by different    criteria of metabolic syndrome and related changes of adipocytokines in elderly    postmenopausal women. J Diabetes Complications. 2007; 21 (5): 315-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Risks of CHD identified by different criteria of metabolic syndrome and related changes of adipocytokines in elderly postmenopausal women</article-title>
          <source>J Diabetes Complications</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>315</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>5</issue>
          <volume>21</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Ding</surname>
              <given-names>QF</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hayashi</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Zhang</surname>
              <given-names>XJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Funami</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Ge</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Li</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B22">
        <mixed-citation>22. Oliveira EP,    Souza MLA, Lima MDA. Preval&#234;ncia de s&#237;ndrome metab&#243;lica    em uma &#225;rea rural do semi-&#225;rido baiano. Arq Bras Endocrinol Metab.    2006; 50 (3): 456-65.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preval&#234;ncia de s&#237;ndrome metab&#243;lica em uma &#225;rea rural do semi-&#225;rido baiano</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2006</year>
          </date>
          <fpage>456</fpage>
          <lpage>65</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>50</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Oliveira</surname>
              <given-names>EP</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Souza</surname>
              <given-names>MLA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lima</surname>
              <given-names>MDA</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B23">
        <mixed-citation>23. Salaroli LB,    Barbosa GC, Mill JG, Molina MCB. Preval&#234;ncia de s&#237;ndrome metab&#243;lica    em estudo de base populacional, Vit&#243;ria, ES - Brasil. Arq Bras Endocrinol    Metab. 2007; 51 (7): 1143-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Preval&#234;ncia de s&#237;ndrome metab&#243;lica em estudo de base populacional, Vit&#243;ria, ES - Brasil</article-title>
          <source>Arq Bras Endocrinol Metab</source>
          <date>
            <year>2007</year>
          </date>
          <fpage>1143</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>7</issue>
          <volume>51</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Salaroli</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Barbosa</surname>
              <given-names>GC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mill</surname>
              <given-names>JG</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Molina</surname>
              <given-names>MCB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B24">
        <mixed-citation>24. Kelliny C,    William J, Riesen W, Paccaud F, Bovet P. Metabolic syndrome according to different    definitions in a rapidly developing country of the African region. Cardiovasc    Diabetol. 2008; 18: 7-27.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Metabolic syndrome according to different definitions in a rapidly developing country of the African region</article-title>
          <source>Cardiovasc Diabetol</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>7</fpage>
          <lpage>27</lpage>
          <volume>18</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kelliny</surname>
              <given-names>C</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>William</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Riesen</surname>
              <given-names>W</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Paccaud</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bovet</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B25">
        <mixed-citation>25. Fuchs SC, Moreira    LB, Camey SA, Moreira MB, Fuchs FD. Clustering of risk factors for cardiovascular    disease among women in Southern Brazil: a population-based study. Cad Sa&#250;de    P&#250;blica. 2008; 24 (suppl. 2): s285-s293.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Clustering of risk factors for cardiovascular disease among women in Southern Brazil: a population-based study</article-title>
          <source>Cad Sa&#250;de P&#250;blica</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>s285</fpage>
          <lpage>s293</lpage>
          <volume>24</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Fuchs</surname>
              <given-names>SC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>LB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Camey</surname>
              <given-names>SA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Moreira</surname>
              <given-names>MB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fuchs</surname>
              <given-names>FD</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B26">
        <mixed-citation>26. Staessen J,    Bulpitt CJ, Fagard R, Lijnen P, Amery A. The influence of menopause on blood    pressure. J Hum Hypertens. 1989; 3 (6): 427-33.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The influence of menopause on blood pressure</article-title>
          <source>J Hum Hypertens</source>
          <date>
            <year>1989</year>
          </date>
          <fpage>427</fpage>
          <lpage>33</lpage>
          <issue>6</issue>
          <volume>3</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Staessen</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bulpitt</surname>
              <given-names>CJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fagard</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Lijnen</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Amery</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B27">
        <mixed-citation>27. Staessen JA,    Celis H, Fagard R. The epidemiology of the association between hypertension    and menopause. J Hum Hypertens. 1998; 12 (9): 587-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>The epidemiology of the association between hypertension and menopause</article-title>
          <source>J Hum Hypertens</source>
          <date>
            <year>1998</year>
          </date>
          <fpage>587</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>9</issue>
          <volume>12</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Staessen</surname>
              <given-names>JA</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Celis</surname>
              <given-names>H</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Fagard</surname>
              <given-names>R</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B28">
        <mixed-citation>28. Villecco AS,    de Alo&#237;sio D, Pilati G, Mauloni M, Roncuzzi A, Bottiglioni F. Non-invasive    24-hr monitoring of high blood pressure in climateric outpatients. Maturitas.    1987; 9 (3): 267-74.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Non-invasive 24-hr monitoring of high blood pressure in climateric outpatients</article-title>
          <source>Maturitas</source>
          <date>
            <year>1987</year>
          </date>
          <fpage>267</fpage>
          <lpage>74</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>9</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Villecco</surname>
              <given-names>AS</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>de Alo&#237;sio</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Pilati</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Mauloni</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Roncuzzi</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bottiglioni</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B29">
        <mixed-citation>29. Hjortland MC,    McNamara PM, Kannel WB. Some atherogenic concomitants of menopause: the Framingham    Study. Am J Epidemiol. 1976; 103 (3): 304-11.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Some atherogenic concomitants of menopause: the Framingham Study</article-title>
          <source>Am J Epidemiol</source>
          <date>
            <year>1976</year>
          </date>
          <fpage>304</fpage>
          <lpage>11</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>103</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Hjortland</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McNamara</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Kannel</surname>
              <given-names>WB</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B30">
        <mixed-citation>30. Jacoby VL,    Grady D, Sawaya GF. Oophorectomy as a risk factor for coronary heart disease.    Am J Obstet Gynecol. 2009; 200 (2): 140.e1-9.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Oophorectomy as a risk factor for coronary heart disease</article-title>
          <source>Am J Obstet Gynecol</source>
          <date>
            <year>2009</year>
          </date>
          <fpage>140.e1</fpage>
          <lpage>9</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>200</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jacoby</surname>
              <given-names>VL</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Grady</surname>
              <given-names>D</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Sawaya</surname>
              <given-names>GF</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B31">
        <mixed-citation>31. Razay G, Heaton    KW, Bolton CH. Coronary heart disease risk factors in relation to the menopause.    Q J Med. 1992; 85(307-308): 889-96.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Coronary heart disease risk factors in relation to the menopause</article-title>
          <source>Q J Med</source>
          <date>
            <year>1992</year>
          </date>
          <fpage>889</fpage>
          <lpage>96</lpage>
          <issue>307-308</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Razay</surname>
              <given-names>G</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Heaton</surname>
              <given-names>KW</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bolton</surname>
              <given-names>CH</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B32">
        <mixed-citation>32. Jung BH, Jeon    MJ, Bai SW. Hormone-dependent aging problems in women. Yonsei Med J. 2008; 49    (3): 345-51.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Hormone-dependent aging problems in women</article-title>
          <source>Yonsei Med J</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>345</fpage>
          <lpage>51</lpage>
          <issue>3</issue>
          <volume>49</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Jung</surname>
              <given-names>BH</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Jeon</surname>
              <given-names>MJ</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bai</surname>
              <given-names>SW</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B33">
        <mixed-citation>33. Kannel WB,    Hjortland MC, McNamara PM, Gordon T. Menopause and risk of cardiovascular disease:    the Framingham study. Ann Intern Med. 1976; 85 (4): 447-52.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Menopause and risk of cardiovascular disease: the Framingham study</article-title>
          <source>Ann Intern Med</source>
          <date>
            <year>1976</year>
          </date>
          <fpage>447</fpage>
          <lpage>52</lpage>
          <issue>4</issue>
          <volume>85</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kannel</surname>
              <given-names>WB</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Hjortland</surname>
              <given-names>MC</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>McNamara</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Gordon</surname>
              <given-names>T</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B34">
        <mixed-citation>34. Kearney PM,    Whelton M, Reynolds K, Muntner P, Whelton PK, He J. Global burden of hypertension:    analysis of worldwide data. Lancet. 2005; 365 (9455): 217-23.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Global burden of hypertension: analysis of worldwide data</article-title>
          <source>Lancet</source>
          <date>
            <year>2005</year>
          </date>
          <fpage>217</fpage>
          <lpage>23</lpage>
          <issue>9455</issue>
          <volume>365</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Kearney</surname>
              <given-names>PM</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whelton</surname>
              <given-names>M</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Reynolds</surname>
              <given-names>K</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Muntner</surname>
              <given-names>P</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Whelton</surname>
              <given-names>PK</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>He</surname>
              <given-names>J</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
      <ref id="B35">
        <mixed-citation>35. Casiglia E,    Tikhonoff V, Caffi S, Bascelli A, Schiavon L, Guidotti F, et al. Menopause does    not affect blood pressure and risk profile, and menopausal women do not become    similar to men. J Hypertens. 2008; 26 (2): 1983-92.</mixed-citation>
        <element-citation publication-type="journal">
          <article-title>Menopause does not affect blood pressure and risk profile, and menopausal women do not become similar to men</article-title>
          <source>J Hypertens</source>
          <date>
            <year>2008</year>
          </date>
          <fpage>1983</fpage>
          <lpage>92</lpage>
          <issue>2</issue>
          <volume>26</volume>
          <person-group person-group-type="author">
            <name>
              <surname>Casiglia</surname>
              <given-names>E</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Tikhonoff</surname>
              <given-names>V</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Caffi</surname>
              <given-names>S</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Bascelli</surname>
              <given-names>A</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Schiavon</surname>
              <given-names>L</given-names>
            </name>
            <name>
              <surname>Guidotti</surname>
              <given-names>F</given-names>
            </name>
          </person-group>
        </element-citation>
      </ref>
    </ref-list>
  </back>
  <sub-article article-type="translation" id="TRes" xml:lang="es">
    <front-stub>
      <article-categories/>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="es">S&#237;ndrome metab&#243;lico y menopausia: estudio transversal en ambulatorio de ginecolog&#237;a</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="es">
        <p>FUNDAMENTO: En Brasil, son raros los estudios sobre s&#237;ndrome metab&#243;lico en la poblaci&#243;n general, m&#225;s raros son los que la correlacionan al climaterio. OBJETIVO: Determinar la prevalencia del s&#237;ndrome metab&#243;lico y sus componentes en mujeres climat&#233;ricas. M&#201;TODOS: Estudio transversal con 323 mujeres climat&#233;ricas, divididas en dos grupos: pre y posmenop&#225;usicas. Se evaluaron para presencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico, seg&#250;n los criterios del NCEP y de la IDF. Se verific&#243; la asociaci&#243;n entre las variables estudiadas y el s&#237;ndrome metab&#243;lico por medio de an&#225;lisis uni e multivariado. Un p-valor &lt; 0.05 fue considerado significante estad&#237;sticamente. RESULTADOS: La prevalencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico en el climaterio fue de un 34,7% (NCEP) y de un 49,8% (IDF). Los componentes m&#225;s frecuentes del s&#237;ndrome metab&#243;lico fueron el HDL-colesterol bajo, hipertensi&#243;n arterial, obesidad abdominal, hipertrigliceridemia y diabetes en ambos criterios. El an&#225;lisis multivariado evidenci&#243; que la edad fue el factor de riesgo m&#225;s importante para el surgimiento del s&#237;ndrome metab&#243;lico (p&lt;0.001), que estuvo presente en un 44,4% (NCEP) y un 61,5% (IDF) de las mujeres menop&#225;usicas en comparaci&#243;n a 24% (NCEP) y el 37% (IDF) de aquellas en la premenopausia. CONCLUSI&#211;N: La prevalencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico fue mayor en las mujeres menop&#225;usicas que en aquellas en la premenopausia. El principal factor de riesgo para el aumento de esta prevalencia fue la edad. La menopausia, cuando analizada aisladamente, no se constituy&#243; un factor de riesgo para el s&#237;ndrome metab&#243;lico.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="es">
        <kwd>S&#237;ndrome metab&#243;lico</kwd>
        <kwd>menopausia, prevalencia</kwd>
        <kwd>enfermedades cardiovasculares</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ART&#205;CULO ORIGINAL</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body2">
          <label>
            <bold>S&#237;ndrome metab&#243;lico y menopausia: estudio transversal en ambulatorio de ginecolog&#237;a </bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Jos&#233; Albuquerque de Figueiredo Neto; Eduardo Durans Figuer&#234;do; Jos&#233; Bonif&#225;cio Barbosa; Fabr&#237;cio de Flores Barbosa; Geny Rose Cardoso Costa; Vin&#237;cius Jos&#233; da Silva Nina; Rachel Vilela de Abreu Haickel Nina</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Universidade Federal do Maranh&#227;o, Hospital Tarqu&#237;nio Lopes Filho, S&#227;o Luiz, MA - Brasil</p>
      <p>Correspondencia</p>
      <p>
        <bold>RESUMEN</bold>
      </p>
      <p><bold>FUNDAMENTO: </bold> En Brasil, son raros los estudios sobre s&#237;ndrome metab&#243;lico en la poblaci&#243;n general, m&#225;s raros son los que la correlacionan al climaterio.</p>
      <p><bold>OBJETIVO:</bold> Determinar la prevalencia del s&#237;ndrome metab&#243;lico y sus componentes en mujeres climat&#233;ricas.</p>
      <p><bold>M&#201;TODOS:</bold> Estudio transversal con 323 mujeres climat&#233;ricas, divididas en dos grupos: pre y posmenop&#225;usicas. Se evaluaron para presencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico, seg&#250;n los criterios del NCEP y de la IDF. Se verific&#243; la asociaci&#243;n entre las variables estudiadas y el s&#237;ndrome metab&#243;lico por medio de an&#225;lisis uni e multivariado. Un p-valor &lt; 0.05 fue considerado significante estad&#237;sticamente.</p>
      <p><bold>RESULTADOS:</bold> La prevalencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico en el climaterio fue de un 34,7% (NCEP) y de un 49,8% (IDF). Los componentes m&#225;s frecuentes del s&#237;ndrome metab&#243;lico fueron el HDL-colesterol bajo, hipertensi&#243;n arterial, obesidad abdominal, hipertrigliceridemia y diabetes en ambos criterios. El an&#225;lisis multivariado evidenci&#243; que la edad fue el factor de riesgo m&#225;s importante para el surgimiento del s&#237;ndrome metab&#243;lico (p&lt;0.001), que estuvo presente en un 44,4% (NCEP) y un 61,5% (IDF) de las mujeres menop&#225;usicas en comparaci&#243;n a 24% (NCEP) y el 37% (IDF) de aquellas en la premenopausia.</p>
      <p><bold>CONCLUSI&#211;N: </bold> La prevalencia de s&#237;ndrome metab&#243;lico fue mayor en las mujeres menop&#225;usicas que en aquellas en la premenopausia. El principal factor de riesgo para el aumento de esta prevalencia fue la edad. La menopausia, cuando analizada aisladamente, no se constituy&#243; un factor de riesgo para el s&#237;ndrome metab&#243;lico.</p>
      <p><bold>Palabras clave: </bold> S&#237;ndrome metab&#243;lico, menopausia, prevalencia, enfermedades cardiovasculares.</p>
      <p>
        <bold>Introducci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>La epidemiologia, el cuadro cl&#237;nico y el pron&#243;stico de las enfermedades cardiovasculares son distintos en varones y mujeres. T&#237;picamente, las mujeres desarrollan este tipo de enfermedad diez a&#241;os tras los varones<sup>1</sup>. En el grupo de edad de los 50 a los 64 a&#241;os, ellas presentan un aumento considerable en el riesgo cardiovascular<sup>2</sup>. Este cambio en el perfil de riesgo cardiovascular coincide con el climaterio y se caracteriza por el surgimiento o empeora de algunos factores de riesgo: obesidad central, hipertensi&#243;n arterial sist&#233;mica (HAS) y dislipidemia. Este conjunto de factores sumado a la hiperglucemia o a la resistencia a la insulina componen el concepto del s&#237;ndrome metab&#243;lico (SM)<sup>3,4</sup>.</p>
      <p>La cuesti&#243;n a respeto del rol de la menopausia como factor de riesgo para el SM es anterior al establecimiento del concepto del s&#237;ndrome como se conoce actualmente. Desde la d&#233;cada de 70, los estudios muestran una asociaci&#243;n causal entre la menopausia y los factores de riesgo componentes del SM, mientras que otros atribuyen el aumento del riesgo solamente al proceso de envejecimiento<sup>5-7</sup>.</p>
      <p>Estudios latinoamericanos con menop&#225;usicas demostraron que la edad, sedentarismo, tiempo de menopausia, obesidad e hipertensi&#243;n aumentan el riesgo de desarrollar SM<sup>8,9</sup>.</p>
      <p>El riesgo de enfermedad arterial coronaria (EAC) atribuido a la SM parece ser especialmente alto en el sexo femenino, y se estima que la mitad de los eventos cardiovasculares en las mujeres est&#233; relacionada al SM<sup>10</sup>. La asociaci&#243;n entre la menopausia y el SM es controvertida, sin embargo, independientemente de la menopausia ser o no un factor de riesgo aislado para el SM, cualquier aumento en la prevalencia conducir&#225; a resultados indeseables, entre estos el aumento de las enfermedades cardiovasculares<sup>11</sup>.</p>
      <p>En Brasil, especialmente en las regiones norte y nordeste, los estudios que dicen respecto al SM en la poblaci&#243;n general son much&#237;simo raros. M&#225;s raros todav&#237;a son los que correlacionan el SM al climaterio. Esta carencia de datos, a&#241;adida a la importancia del SM como factor de riesgo cardiovascular no motiv&#243; a realizar este estudio, cuyo objetivo fue determinar la prevalencia del SM y de sus componentes en mujeres climat&#233;ricas, en la pre y posmenopausia, as&#237; como la asociaci&#243;n entre el estado menop&#225;usico y el SM.</p>
      <p>
        <bold>M&#233;todos</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Delineamiento del estudio</bold>
      </p>
      <p>Estudio transversal y anal&#237;tico realizado de febrero a septiembre de 2008 en ambulatorio de ginecolog&#237;a de un hospital p&#250;blico terciario, siendo reclutadas a 355 pacientes, de las cuales 32 se recusaron a participar en la investigaci&#243;n.</p>
      <p>
        <bold>Poblaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>Mujeres climat&#233;ricas (40 a 65 a&#241;os) sintom&#225;ticas, con &#250;tero intacto y sin terapia hormonal. Fueron constituidos dos grupos: mujeres posmenop&#225;usicas y mujeres premenop&#225;usicas.</p>
      <p>El c&#225;lculo muestral, consider&#225;ndose la prevalencia de SM del 30%, intervalo de confianza del 5%, precisi&#243;n absoluta del 3%, fue de 323 pacientes.</p>
      <p>
        <bold>Definiciones</bold>
      </p>
      <p><italic>Climaterio -</italic> Per&#237;odo de la vida de la mujer comprendido entre el fin de la fase reproductiva y el inicio de la senectud (40 a 65 a&#241;os de edad)<sup>12</sup>.</p>
      <p><italic>Climaterio sintom&#225;tico -</italic> Caracterizase por: inestabilidad vasomotora, sangrado menstrual irregular, s&#237;ntomas psicol&#243;gicos y atrofia geniturinaria<sup>13</sup>.</p>
      <p><italic>Menopausia</italic> - &#218;ltima menstruaci&#243;n espont&#225;nea<sup>12</sup>.</p>
      <p><italic>Premenopausia -</italic> Per&#237;odo en que la mujer climat&#233;rica presenta a&#250;n ciclos menstruales, regulares o no<sup>13</sup>.</p>
      <p><italic>Perimenopausia o transici&#243;n menop&#225;usica</italic> - Per&#237;odo que tiene inicio dos a&#241;os antes de la &#250;ltima menstruaci&#243;n, extendi&#233;ndose hasta un a&#241;o despu&#233;s. Las mujeres presentan ciclos menstruales irregulares y alteraciones end&#243;crinas<sup>13</sup>.</p>
      <p><italic>Posmenopausia</italic> - Per&#237;odo iniciado un a&#241;o tras la &#250;ltima menstruaci&#243;n. Se subdivide en precoz (hasta cinco a&#241;os de la &#250;ltima menstruaci&#243;n) o tard&#237;a (m&#225;s de cinco a&#241;os)<sup>13</sup>.</p>
      <p><italic>S&#237;ndrome metab&#243;lico</italic> - Trastorno representado por un conjunto de factores de riesgo cardiovascular relacionados a la deposici&#243;n central de grasa, resistencia insul&#237;nica, HAS, HDL-colesterol (HDL-c) bajo e hipertrigliceridemia, diagnosticado de acuerdo con los criterios del Programa Nacional de Educaci&#243;n en Colesterol - III Panel de Tratamiento de Adultos (<italic>National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III - NCEP-ATP III-2005</italic>)<sup>3</sup> y de la Federaci&#243;n Internacional de Diabetes (<italic>International Diabetes Federation - IDF-2005</italic>)<sup>4</sup> (<xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref>),</p>
      <table-wrap id="t1-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt01-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Seg&#250;n el NCEP-ATP III, el SM representa la combinaci&#243;n de tres de las siguientes variables: diabetes, HAS, obesidad abdominal, hipertrigliceridemia, bajo HDL-c<sup>3</sup>. De acuerdo con la IDF, el diagn&#243;stico se hace por la presencia de obesidad abdominal (CA <underline>&gt;</underline>80 cm) y m&#225;s dos criterios entre los presentados en la <xref ref-type="table" rid="t1-body2">Tabla 1</xref><sup>4</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Recolecci&#243;n de datos</bold>
      </p>
      <p>Se complet&#243; una ficha-protocolo que conten&#237;a: edad, grupo (pre o posmenopausia), color de la piel, ocupaci&#243;n, antecedentes personales y familiares, tabaquismo, etilismo, medicamentos, presi&#243;n arterial, circunferencia abdominal (CA), circunferencia de la cadera (CC), IMC, trigliceridemia, HDL-c, glucemia de ayuno.</p>
      <p>Para la "edad", se adoptaron cuatro categor&#237;as: 40-45; 46-50; 51-55 y 56-65 a&#241;os. Para "ocupaci&#243;n", se adoptaron tres categor&#237;as: no manual; manual y fuera de la poblaci&#243;n econ&#243;micamente activa (PEA). Los datos se digitaron en MS-Excel<sup>&#174;</sup> (Microsoft, Charlotte, NC, USA) y, acto seguido, exportados al Stata 10.0<sup>&#174;</sup> (Statacorp, College Station, TX, USA) para el an&#225;lisis estad&#237;stico.</p>
      <p>
        <bold>An&#225;lisis estad&#237;stico</bold>
      </p>
      <p>Los datos se presentaron como promedio, desviaci&#243;n est&#225;ndar, porcentajes, <italic>odds ratio</italic> e intervalos de confianza.</p>
      <p>La asociaci&#243;n entre el estado menop&#225;usico y el SM se verifico en modelo de regresi&#243;n log&#237;stica simple, estim&#225;ndose el <italic>odds ratio</italic> y su intervalo de confianza del 95%. Se llev&#243; a cabo tambi&#233;n el an&#225;lisis bivariado entre grupo de edad, color de la piel y la ocupaci&#243;n con el SM. En modelo de regresi&#243;n log&#237;stica m&#250;ltiple, se calcul&#243; el <italic>odds ratio</italic> del estado menop&#225;usico con relaci&#243;n al SM, ajustado para grupo de edad, color de la piel y ocupaci&#243;n. Los an&#225;lisis se hicieron separadamente con los criterios NCEP e IDF. Un valor de p&lt;0.05 se consider&#243; significante estad&#237;sticamente.</p>
      <p>
        <bold>Aspectos &#233;ticos</bold>
      </p>
      <p>Los datos se recolectaron tras la aprobaci&#243;n por el Comit&#233; de &#201;tica en Investigaci&#243;n de la Instituci&#243;n, y las pacientes firmaron un Formulario de Consentimiento Informado.</p>
      <p>
        <bold>Resultados</bold>
      </p>
      <p>La edad promedio de la poblaci&#243;n estudiada fue de 49,7 a&#241;os. La prevalencia de SM por los criterios del NCEP fue de un 34,7% (112 casos), mientras que, por la IDF, fue de un 49,85% (161 casos).</p>
      <p>De las 323 mujeres, 154 (47,68%) estaban en la premenopausia, y 169 (52,32%), en la posmenopausia. La SM fue m&#225;s prevalente en la posmenopausia que en la premenopausia por ambos criterios. Seg&#250;n el NCEP, un 44,4% de las posmenop&#225;usicas presentaron SM en comparaci&#243;n al 24% en la premenopausia - OR=2,52 (IC=1,56-4,07), p&lt;0,001. Ya por la IDF, la SM estuvo presente en un 61,5% de las posmenop&#225;usicas y en un 37% de las premenop&#225;usicas - OR=2,72 (IC=1,74-4,27), p&lt;0,001.</p>
      <p>Con relaci&#243;n a las franjas etarias, el SM fue m&#225;s frecuente cuanto mayor la edad de la paciente, habiendo asociaci&#243;n estad&#237;sticamente significativa entre la edad y la ocurrencia de SM por ambos criterios (p&lt;0,001).</p>
      <p>Cuando utilizado el concepto del NCEP, no hubo asociaci&#243;n estad&#237;sticamente significativa (p=0,228) entre el color del la piel y la ocurrencia de SM, a pesar de su mayor frecuencia en aquellas de color negra (42,9%), seguidas por blancas (37,9%) y pardas (31%). Dicha asociaci&#243;n tambi&#233;n no se observ&#243; cuando utilizado el concepto de la IDF (p=0,323); aunque el SM haya sido m&#225;s prevalente en las mujeres negras (59,2%) seguidas por pardas (49,2%) y blancas (46%).</p>
      <p>En cuanto a las ocupaciones, se observ&#243; que el SM se mostr&#243; predominante en las mujeres fuera de la poblaci&#243;n econ&#243;micamente activa (PEA) en ambos protocolos de diagn&#243;stico. Segundo el NCEP, el SM estuvo presente en un 42,2% de las mujeres fuera de la PEA, en un 29,8% de aquellas con ocupaciones no manuales y en un 29,7% de las mujeres con ocupaciones manuales (p=0,071). No hubo asimismo asociaci&#243;n estad&#237;stica entre las categor&#237;as de ocupaci&#243;n y la prevalencia de SM seg&#250;n el IDF (p=0,110).</p>
      <p>La prevalencia de SM, distribuida en cuanto la edad, estado menop&#225;usico, color de la piel y ocupaci&#243;n, se encuentra detallada en la <xref ref-type="table" rid="t2-body2">Tabla 2</xref> (NCEP) y en la <xref ref-type="table" rid="t3-body2">Tabla 3</xref> (IDF).</p>
      <table-wrap id="t2-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt02-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t3-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt03-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>Cuando los componentes del SM se analizan aisladamente, el HDL-C bajo present&#243; prevalencia de un 79,6% (n=257), seguido por la HAS en el 65% de las pacientes (n=210), hipertrigliceridemia en un 12,4% (n=40) e hiperglucemia en un 11,8% (n=38).</p>
      <p>La prevalencia de obesidad abdominal fue un 40,9% (n=132) por los criterios del NCEP (CA <underline>&gt;</underline>88 cm) y de un 81,1% (n=262) seg&#250;n el concepto de la IDF (CA <underline>&gt;</underline>80 cm).</p>
      <p>La prevalencia de todos los componentes estudiados fue mayor entre las posmenop&#225;usicas que entre las premenop&#225;usicas, presentando significancia estad&#237;stica solamente la obesidad abdominal y la HAS (CA-IDF p=0,049) (CA-NCEP p&lt;0,001) (HAS p=0,001) (<xref ref-type="table" rid="es_10t04-body2">Tabla 4</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="es_10t04-body2">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt04-es.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>El n&#250;mero de componentes entre las portadoras de SM tambi&#233;n fue analizado. Seg&#250;n el NCEP, un 73,2% de las portadoras de SM present&#243; tres, un 19,6% present&#243; cuatro, y un 7,1% present&#243; todos los cinco componentes del SM. Cuando utilizado el criterio de la IDF, un 77,6%, un 15,5% y un 6,8% de las portadoras del SM present&#243;, respectivamente, tres, cuatro y cinco componentes.</p>
      <p>Respecto al estado menop&#225;usico, el n&#250;mero de componentes entre las portadoras de SM se mostr&#243; aumentado entre las posmenop&#225;usicas en ambos criterios de diagn&#243;stico.</p>
      <p>Hubo asociaci&#243;n estad&#237;sticamente significativa entre aumento de la edad y prevalencia de SM por el concepto del NCEP (p&lt;0,001) y por la IDF (p=0,005). Por los criterios del NCEP, se observ&#243; incremento de 15 veces en el riesgo de SM en mujeres en el grupo de edad de 56 a 65 a&#241;os (OR=14,87 IC 4,24-52,13) cuando comparadas a aquellas entre 40 y 45 a&#241;os. Tambi&#233;n hubo aumento significativo (7,5 veces) del riesgo de SM cuando los mismos grupos de edad se compararon seg&#250;n el concepto de IDF. (OR=7,5 IC 2,18-26,07)</p>
      <p>Con relaci&#243;n al estado menop&#225;usico, color de la piel y ocupaci&#243;n, el an&#225;lisis multivariado no demostr&#243; asociaci&#243;n estad&#237;sticamente significativa entre estas variables y la ocurrencia de SM (<xref ref-type="table" rid="t5-body2">Tabla 5</xref> <italic>-</italic> NCEP) (<xref ref-type="table" rid="t6-body2">Tabla 6</xref> <italic>-</italic> IDF).</p>
      <table-wrap id="t5-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt05-es.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t6-body2">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt06-es.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El concepto de SM ya existe desde hace muchas d&#233;cadas; sin embargo, solamente a partir de la uniformizaci&#243;n de los criterios de diagn&#243;stico, fue posible comparar la prevalencia entre las poblaciones. Diferencias gen&#233;ticas, alimentarias, nivel de sedentarismo, edad, sexo y h&#225;bitos de vida influencian la prevalencia del SM y sus componentes<sup>11</sup>.</p>
      <p>La prevalencia del SM en mujeres es muy variable. De acuerdo a las caracter&#237;sticas de la poblaci&#243;n estudiada y del criterio de diagn&#243;stico adoptado, se encuentran prevalencias que van desde un 10,7% en mujeres coreanas con edad superior a 30 a&#241;os por el NCEP<sup>14,15</sup> hasta el 74% en posmenop&#225;usicas coronari&#243;patas en la ciudad de Birmingham (EUA) por la IDF<sup>16</sup>.</p>
      <p>La prevalencia general de SM por el NCEP, en este estudio, fue de un 34,7%. Estos datos est&#225;n de acuerdo con los encontrados por Ford et al<sup>17</sup> en 4.441 mujeres americanas con edad superior a 40 a&#241;os, (33%). Deibert et al<sup>18</sup>, al seguir mujeres climat&#233;ricas por 12 meses en Alemania, ha encontrado prevalencia de un 36,1% de SM (NCEP).</p>
      <p>En este estudio, por el concepto del NCEP, la prevalencia del SM entre las posmenop&#225;usicas (44,4%) fue mayor que entre las premenop&#225;usicas (24%). Este dato es compatible con un estudio multic&#233;ntrico de 2007 realizado con 3.965 mujeres climat&#233;ricas latinoamericanas<sup>9</sup>, que diagnostic&#243; SM en un 42,9% de las posmenop&#225;usicas y en un 28,1% de las premenop&#225;usicas. Deibert et al<sup>18</sup> encontraron prevalencia de un 36,1% en la posmenop&#225;usica y de un 22,7% en la premenopausia. Estudios con mujeres menop&#225;usicas en Canad&#225;<sup>19</sup>, Ecuador<sup>8</sup> y Corea del Sur<sup>20</sup> encontraron prevalencias del 31%, un 41,5% y un 54,6% respectivamente.</p>
      <p>Por los criterios de la IDF, se observ&#243; mayor prevalencia de SM entre las posmenop&#225;usicas (61,5%) con relaci&#243;n a las premenop&#225;usicas (37%). Entre chinos menop&#225;usicas, Ding et al<sup>21</sup> encontraron un 37,3% de SM-IDF. Influencias socioculturales, h&#225;bitos alimentarios, nivel de sedentarismo y diferente urbanizaci&#243;n entre las poblaciones tambi&#233;n alteran la prevalencia del SM, lo que puede justificar esta diferencia.</p>
      <p>En cuanto al grupo de edad, este estudio encontr&#243; una prevalencia creciente del SM. Seg&#250;n el NCEP, un 14,1% entre 40 y 45 a&#241;os y un 66,7% entre 56 y 64 a&#241;os. Por el concepto de la IDF, un 33,3% y un 82,4% en los mismos grupos de edad. Este dato se mostr&#243; estad&#237;sticamente significativo tanto en el an&#225;lisis univariado como en el multivariado. En Brasil, datos epidemiol&#243;gicos a respeto del SM son raros en la poblaci&#243;n general y a&#250;n m&#225;s raros entre mujeres climat&#233;ricas. Un estudio realizado en el semi&#225;rido de Bah&#237;a con 138 mujeres encontr&#243; un 18,2% de SM (NCEP-2001) en mujeres con edad inferior a 45 a&#241;os y un 56,9% en aquellas con 45 a&#241;os o m&#225;s<sup>22</sup>. Estudio conducido en Vit&#243;ria-ES que evalu&#243; 887 mujeres encontr&#243; prevalencia de SM (NCEP-2001) de un 33,6% en mujeres de 45 a 54 a&#241;os y de un 53,4% entre 55 y 64 a&#241;os<sup>23</sup>. Estudio llevado a cabo en las Islas Seychelles encontr&#243; prevalencias del 46% y el 68% en mujeres en los grupos de edad de 45-54 y 55-64 a&#241;os<sup>24</sup>.</p>
      <p>El aspecto gen&#233;tico puede contribuir a la alta prevalencia encontrada en este estudio, ya que el trazo negroide se encuentra ampliamente distribuido en la poblaci&#243;n estudiada (73,1% negras/pardas). El mismo ocurre en las poblaciones estudiadas en Bah&#237;a<sup>22</sup> (84,3%) y en Esp&#237;rito Santo<sup>23</sup> (66,8%). Es importante destacar la alta frecuencia de los componentes del SM entre los afro-descendentes, tales como HAS m&#225;s precoz y m&#225;s prevalente, obesidad y DM tipo 2, particularmente en las mujeres negras<sup>22</sup>.</p>
      <p>Cuando los componentes del SM se analizan aisladamente, la alteraci&#243;n m&#225;s encontrada fue la obesidad abdominal por la IDF (CA <underline>&gt;</underline>80cm), con una frecuencia de un 81,1%. Como el criterio de obesidad abdominal por la IDF es m&#225;s riguroso que el del NCEP (CA <underline>&gt;</underline>88cm), y ya que las mujeres climat&#233;ricas presentaron un aumento estad&#237;sticamente significativo de la CA, este componente se convirti&#243; en lo m&#225;s frecuente, seguido por el HDL-c bajo (79,6%), HAS (65%), obesidad abdominal (NCEP) (40,9%), hipertrigliceridemia (12,4%) e hiperglucemia de ayuno (11,8%). Cuando analizados los componentes del SM con relaci&#243;n al estado menop&#225;usico, el mismo orden de frecuencias se mantuvo, y todas las alteraciones fueron m&#225;s frecuentes en el grupo posmenopausia. Oliveira et al<sup>22</sup> encontraron el mismo orden de fecuencias, en los siguientes porcentajes: 84,1%, 53,6%, 47,1%, 18,1% y 16,7%. En Vit&#243;ria-ES, hubo solamente una inversi&#243;n en los primeros componentes, los dem&#225;s siguieron el mismo orden<sup>23</sup>.</p>
      <p>En estudio llevado a cabo en Porto Alegre, un 5,1% de las mujeres present&#243; agregaci&#243;n de cuatro a cinco factores de riesgo para enfermedades cardiovasculares, y un 4,5% presentaban hipertensi&#243;n y diabetes agregados, dos componentes del SM<sup>25</sup>.</p>
      <p>Oh et al<sup>15</sup> estudiaron 449 mujeres surcoreanas y encontraron como componentes m&#225;s frecuentes: HDL-c bajo, HAS, hipertrigliceridemia, hiperglucemia y obesidad abdominal. Seg&#250;n los autores, las caracter&#237;sticas gen&#233;ticas de la poblaci&#243;n coreana son responsables por esta menor prevalencia de obesidad abdominal.</p>
      <p>Los estudios que objetivan demonstrar la correlaci&#243;n entre la menopausia y los factores de riesgo cardiovascular, incluyendo el SM, son contradictorios. Una mayor prevalencia de cada factor y del SM entre mujeres menop&#225;usicas que en mujeres en edad f&#233;rtil es el resultado m&#225;s encontrado. En las d&#233;cadas de 1980 y 1990, Staessen et al demostraron que mujeres menop&#225;usicas y m&#225;s ancianas ten&#237;an PA mayor que mujeres en la premenopausia y m&#225;s j&#243;venes<sup>26,27</sup>. En 1987, Villecco et al<sup>28</sup> encontraron "incremento temporal en la PA, relacionado a la falla ov&#225;rica". Hjortland et al<sup>29</sup> siguieron a 1.686 mujeres climat&#233;ricas y no encontraron diferencia significativa en el peso, en la PA y en la glucemia en la posmenopausia.</p>
      <p>Una reciente revisi&#243;n en la California que correlacion&#243; la menopausia quir&#250;rgica al riesgo cardiovascular no ha podido realizar la meta-an&#225;lisis pretendida debido a la heterogeneidad de los resultados encontrados, as&#237; como a las fallas metodol&#243;gicas de los estudios<sup>30</sup>.</p>
      <p>Estos resultados conflictivos pueden atribuirse a varios factores: distintos dise&#241;os metodol&#243;gicos, poblaci&#243;n estudiada, grupo de edad, tiempo desde la menopausia, menopausia espont&#225;nea o quir&#250;rgica, criterios diagn&#243;sticos del SM y hasta mismo severos errores metodol&#243;gicos. Un estudio llevado a cabo en la Universidad de Bristol, por ejemplo, el estado "menop&#225;usica" fue atribuido a toda mujer con edad superior a 50 a&#241;os, bajo el argumento de que "esta es la edad promedio de la menopausia en la mujer brit&#225;nica"<sup>31</sup>.</p>
      <p>Ante tantos factores de confusi&#243;n, se vuelve dif&#237;cil extraer alguna conclusi&#243;n definitiva de estos estudios. Hay una creencia generalizada de que las mujeres pierden la "ventaja cardiovascular" tras la menopausia, aumentando la morbimortalidad cardiovascular<sup>32</sup>. El descenso de la funci&#243;n ov&#225;rica es considerado como la causa de este fen&#243;meno<sup>9,33,34</sup>.</p>
      <p>Las estad&#237;sticas disponibles no suministran soporte a una conclusi&#243;n definitiva sobre el rol de la menopausia como factor de riesgo aislado para el aumento en la prevalencia da SM. En este estudio, las mujeres menop&#225;usicas presentaron una prevalencia m&#225;s alta del SM cuando considerados ambos criterios de diagn&#243;stico, adem&#225;s de esta diferencia no se mostr&#243; estad&#237;sticamente significativa cuando realizado el ajuste por la edad, lo que diverge de la mayor&#237;a de los estudios. La estratificaci&#243;n en grupos de edad de mostr&#243; estad&#237;sticamente significativa en el an&#225;lisis univariado y multivariado. Por tanto, los resultados encontrados nos permiten concluir que, en la poblaci&#243;n estudiada, el aumento en la prevalencia del SM en las mujeres menop&#225;usicas fue causado principalmente por el aumento de la edad.</p>
      <p>Casiglia et al<sup>35</sup>, al estudiar a 9.364 mujeres y varones italianos encontraron resultados semejantes a los de este estudio: mayor prevalencia de los componentes del SM en la posmenopausia, adem&#225;s de esta diferencia desapareci&#243; tras ajuste para edad. Los autores citan, en la conclusi&#243;n del trabajo, que "los efectos cardiovasculares usualmente atribuidos a la menopausia parecen ser una mera consecuencia de la mayor edad de las menop&#225;usicas"<sup>35</sup>.</p>
      <p>La cuesti&#243;n alrededor del rol de la menopausia como factor de riesgo para el surgimiento del SM y de sus consecuencias permanece controvertida. Una limitaci&#243;n de este estudio fue el n&#250;mero peque&#241;o de la poblaci&#243;n estudiada, aunque los resultados est&#225;n de acuerdo con diversos otros trabajos<sup>8,9,19,22,23</sup>. Debido a la heterogeneidad &#233;tnica y cultural de la poblaci&#243;n de esta regi&#243;n, se necesitan desarrollar otros estudios para confirmar los resultados encontrados y, a partir de ah&#237;, desarrollar acciones de prevenci&#243;n del SM en las mujeres climat&#233;ricas.</p>
      <p>
        <bold>Conclusi&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El SM fue m&#225;s prevalente en la posmenopausia que en la premenopausia por ambos criterios. La menopausia no se constituy&#243; un factor de riesgo independiente para el SM, y la edad es el principal factor de riesgo independiente para su ocurrencia.</p>
      <p>
        <bold>Potencial Conflicto de Intereses</bold>
      </p>
      <p>Declaro no haber conflicto de intereses pertinentes.</p>
      <p>
        <bold>Fuentes de Financiaci&#243;n</bold>
      </p>
      <p>El presente estudio no tuvo fuentes de financiaci&#243;n externas.</p>
      <p>
        <bold>Vinculaci&#243;n Acad&#233;mica</bold>
      </p>
      <p>Este art&#237;culo forma parte de disertaci&#243;n de Maestr&#237;a de Eduardo Durans Figueredo por la Universidad Federal del Maranh&#227;o y del Hospital Tarqu&#237;nio Lopes Filho.</p>
      <p>
        <bold>Referencias</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
  <sub-article article-type="translation" id="TRen" xml:lang="en">
    <front-stub>
      <article-categories>
        <subj-group subj-group-type="heading">
          <subject>Original Articles</subject>
        </subj-group>
      </article-categories>
      <title-group>
        <article-title xml:lang="en">Metabolic syndrome and menopause: cross-sectional study in gynecology clinic</article-title>
      </title-group>
      <abstract xml:lang="en">
        <p>BACKGROUND: In Brazil, there are few studies of the metabolic syndrome in the general population, and even fewer studies that establish a correlation between metabolic syndrome and climacteric. OBJECTIVE: To determine the prevalence of metabolic syndrome and its components among climacteric women. METHODS: Cross-sectional study with 323 climacteric women, divided into two groups: pre and post-menopausal. They were examined for the presence of metabolic syndrome, according to the criteria of National Cholesterol Education Program's (NCEP) and International Diabetes Federation (IDF). It was possible to notice the association between the variables under study and the metabolic syndrome by conducting a univariate analysis and a multivariate analysis. A p-value &lt; 0.05 was considered statistically significant. RESULTS: The prevalence of metabolic syndrome during the climacteric was 34.7% (NCEP) and 49.8% (IDF). The most frequent components of the metabolic syndrome were low HDL-cholesterol, hypertension, abdominal obesity, hypertriglyceridemia and diabetes in both criteria. The multivariate analysis showed that age was the most important risk factor for the development of metabolic syndrome (p &lt; 0.001), which was present in 44.4% (NCEP) and 61.5% (IDF) of postmenopausal women compared to 24% (NCEP) and 37% (IDF) of premenopausal women. CONCLUSION: The prevalence of metabolic syndrome was higher in postmenopausal women than in premenopausal women. The main risk factor for the increase in this prevalence was age. Menopause, when it is analyzed alone, did not constitute a risk factor for metabolic syndrome.</p>
      </abstract>
      <kwd-group xml:lang="en">
        <kwd>Metabolic syndrome</kwd>
        <kwd>menopause</kwd>
        <kwd>prevalence</kwd>
        <kwd>cardiovascular diseases</kwd>
      </kwd-group>
    </front-stub>
    <body>
      <p>
        <bold>ORIGINAL ARTICLES</bold>
      </p>
      <p>
        <fn id="top-body3">
          <label>
            <bold>Metabolic syndrome and menopause: cross-sectional study in gynecology clinic</bold>
          </label>
          <p>
            <bold>Jos&#233; Albuquerque de Figueiredo Neto; Eduardo Durans Figuer&#234;do; Jos&#233; Bonif&#225;cio Barbosa; Fabr&#237;cio de Flores Barbosa; Geny Rose Cardoso Costa; Vin&#237;cius Jos&#233; da Silva Nina; Rachel Vilela de Abreu Haickel Nina</bold>
          </p>
        </fn>
      </p>
      <p>Universidade Federal do Maranh&#227;o, Hospital Tarqu&#237;nio Lopes Filho, S&#227;o Luiz, MA - Brazil</p>
      <p>Mailing address</p>
      <p>
        <bold>ABSTRACT</bold>
      </p>
      <p><bold>BACKGROUND:</bold> In Brazil, there are few studies of the metabolic syndrome in the general population, and even fewer studies that establish a correlation between metabolic syndrome and climacteric.</p>
      <p><bold>OBJECTIVE:</bold> To determine the prevalence of metabolic syndrome and its components among climacteric women.</p>
      <p><bold>METHODS:</bold> Cross-sectional study with 323 climacteric women, divided into two groups: pre and post-menopausal. They were examined for the presence of metabolic syndrome, according to the criteria of National Cholesterol Education Program's (NCEP) and International Diabetes Federation (IDF). It was possible to notice the association between the variables under study and the metabolic syndrome by conducting a univariate analysis and a multivariate analysis. A p-value&lt;0.05 was considered statistically significant.</p>
      <p><bold>RESULTS:</bold> The prevalence of metabolic syndrome during the climacteric was 34.7% (NCEP) and 49.8% (IDF). The most frequent components of the metabolic syndrome were low HDL-cholesterol, hypertension, abdominal obesity, hypertriglyceridemia and diabetes in both criteria. The multivariate analysis showed that age was the most important risk factor for the development of metabolic syndrome (p&lt;0.001), which was present in 44.4% (NCEP) and 61.5% (IDF) of postmenopausal women compared to 24% (NCEP) and 37% (IDF) of premenopausal women.</p>
      <p><bold>CONCLUSION:</bold> The prevalence of metabolic syndrome was higher in postmenopausal women than in premenopausal women. The main risk factor for the increase in this prevalence was age. Menopause, when it is analyzed alone, did not constitute a risk factor for metabolic syndrome.</p>
      <p><bold>Key words:</bold> Metabolic syndrome; menopause; prevalence; cardiovascular diseases.</p>
      <p>
        <bold>Introduction</bold>
      </p>
      <p>The epidemiology, case history and prognosis of cardiovascular diseases are different in men and women. Typically, women develop this type of disease ten years after men<sup>1</sup>. Among women aged 50 to 64, there is a considerable increase in cardiovascular risk<sup>2</sup>. This change in the cardiovascular risk profile coincides with the climacteric and it is characterized by the emergence or worsening of some risk factors: central obesity, systemic hypertension (SH) and dyslipidaemia. This set of factors, along with hyperglycemia or insulin resistance, comprises the concept of the metabolic syndrome (MS)<sup>3,4</sup>.</p>
      <p>The question about the role of menopause as a risk factor for MS was raised before the establishment of the syndrome concept as it is known today. Since the 70s, studies have shown a causal relationship between menopause and the risk factors that compose the metabolic syndrome, while others attribute the increase in risk only to the aging process<sup>5-7</sup>.</p>
      <p>Latin American studies with menopausal women have shown that age, sedentary lifestyle, time of menopause, obesity and hypertension increase the risk of developing MS<sup>8,9</sup>.</p>
      <p>The risk of coronary artery disease (CAD) attributed to MS seems to be particularly high among females, and it is estimated that half of all cardiovascular events in women is related to MS<sup>10</sup>. The relationship between menopause and MS is controversial. However, regardless of whether or not menopause is an independent risk factor for MS, any increase in prevalence will lead to undesirable results, including an increase in cardiovascular diseases<sup>11</sup>.</p>
      <p>In Brazil, especially in the north and northeast, studies on MS in the general population are scarce. Rarer still are those that associate MS with the climacteric. This lack of data, plus the importance of MS as a cardiovascular risk factor, encouraged us to conduct this study, which was intended to determine the prevalence of MS and its components in premenopausal and postmenopausal climacteric women, as well as the association between the menopausal status and MS.</p>
      <p>
        <bold>Methods</bold>
      </p>
      <p>
        <bold>Study design</bold>
      </p>
      <p>Analytical and cross-sectional study conducted from February to September 2008 in the gynecology clinic of a tertiary public hospital, with the recruitment of 355 patients, 32 of whom refused to participate in the research.</p>
      <p>
        <bold>Population</bold>
      </p>
      <p>Climacteric women (aged 40 to 65) with symptoms, with an intact uterus and no hormonal therapy. They were divided into two groups: postmenopausal women and premenopausal women.</p>
      <p>The sample size calculation, considering the MS prevalence of 30%, confidence interval of 5%, absolute accuracy of 3%, was of 323 patients.</p>
      <p>
        <bold>Definitions</bold>
      </p>
      <p><italic>Climacteric -</italic> Period of the woman's life between the end of the reproductive phase and the onset of senescence (40-65 years)<sup>12</sup>.</p>
      <p><italic>Symptomatic climacteric -</italic> It is characterized by: vasomotor instability, irregular menstrual bleeding, psychological symptoms and genitourinary atrophy<sup>13</sup>.</p>
      <p><italic>Menopause -</italic> Last spontaneous menstruation<sup>12</sup>.</p>
      <p><italic>Premenopause -</italic> Period during which climacteric women still have menstrual cycles, whether such cycles are regular or not<sup>13</sup>.</p>
      <p><italic>Perimenopause or menopausal transition -</italic> Period that extends from two years before the last menstruation and until one year later. Women have irregular menstrual cycles and endocrine changes<sup>13</sup>.</p>
      <p><italic>Postmenopause -</italic> Period that starts one year after the last menstruation. It is subdivided into early (up to five years after the last menstruation) or late (more than five years after the last menstruation)<sup>13</sup>.</p>
      <p><italic>Metabolic syndrome -</italic> Disorder represented by a set of cardiovascular risk factors related to central adiposity, insulin resistance, hypertension, low HDL-cholesterol (HDL-c) and hypertriglyceridemia, diagnosed according to the criteria of the National Cholesterol Education Program's Adult Treatment Panel III - NCEP-ATP III-2005<sup>3</sup> and the International Diabetes Federation - IDF-2005<sup>4</sup> (<xref ref-type="table" rid="t1-body3">Table 1</xref>),</p>
      <table-wrap id="t1-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt01-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>According to NCEP-ATP III, MS represents the combination of three of the following variables: diabetes, systemic hypertension, abdominal obesity, hypertriglyceridemia, low HDL-c<sup>3</sup>. According to the IDF, the diagnosis is made by the presence of abdominal obesity (AC<underline>&gt;</underline>80 cm) plus two criteria among those presented in <xref ref-type="table" rid="t1-body3">Table 1</xref><sup>4</sup>.</p>
      <p>
        <bold>Data collection</bold>
      </p>
      <p>A registration form was filled out. This form contained: age, group (pre or postmenopausal), race, occupation, personal and family history, smoking, alcoholism, medicines, blood pressure, abdominal circumference (AC), hip circumference (HC), BMI, triglycerides, HDL-C, fasting blood glucose.</p>
      <p>For "age", four categories were adopted: ages 40 to 45; 46 to 50; 51 to 55 and 56 to 65. For "occupation," three categories were adopted: non-manual; manual and out of the economically active population (EAP). The data were entered into MS-Excel<sup>TM</sup> (Microsoft, Charlotte, NC, USA) and then exported to Stata<sup>TM</sup> 10.0 (StataCorp, College Station, TX, USA) for statistical analysis.</p>
      <p>
        <bold>Statistical analysis</bold>
      </p>
      <p>The data were presented as mean, standard deviation, percentages, odds ratios and confidence intervals.</p>
      <p>The relationship between the menopausal status and MS was observed in a simple logistic regression model, with the odds ratio and its confidence interval being estimated at 95%. We also conducted a bivariate analysis of age group, race and occupation in relation to MS. In a multiple logistic regression model, we calculated the odds ratio of the menopausal status in relation to MS, adjusted for age group, race and occupation. The analyses were carried out separately for NCEP and IDF criteria. A p value higher than 0.05 was considered statistically significant.</p>
      <p>
        <bold>Ethical aspects</bold>
      </p>
      <p>The data were collected after the institution's Research Ethics Committee gave its approval, and the patients signed an Informed Consent Form.</p>
      <p>
        <bold>Results</bold>
      </p>
      <p>The average age of the population studied was 49.7 years. The prevalence of MS by NCEP criteria was 34.7% (112 cases), while by the IDF, it was 49.85% (161 cases).</p>
      <p>Out of the 323 women, 154 (47.68%) were premenopausal and 169 (52.32%) were postmenopausal. MS was more prevalent among postmenopausal women than among premenopausal women by both criteria. According to the NCEP criteria, 44.4% of postmenopausal women had MS, compared to 24% of premenopausal women - OR=2.52 (CI = 1.56 to 4.07), p&lt;0.001. And by the IDF, MS was present in 61.5% of postmenopausal women and in 37% of premenopausal women - OR = 2.72 (CI = 1.74 to 4.27), p&lt;0.001.</p>
      <p>With respect to age, the older the patient was, the more frequent the MS became, with a statistically significant relationship between age and occurrence of MS by both criteria (p&lt;0.001).</p>
      <p>When the NCEP concept was used, there was no statistically significant relationship (p=0.228) between race and the occurrence of MS, despite its greater frequency among black people (42.9%), followed by white people (37.9 %) and mixed race people (31%). This relationship was not observed when the IDF concept was used (p=0.323), although the MS was more prevalent among black women (59.2%), followed by mixed race (49.2%) and white (46%).</p>
      <p>With respect to occupations, it was observed that the MS was prevalent among women outside the economically active population (EAP) in both diagnosis protocols. By the NCEP criteria, MS was present in 42.2% of women outside the EAP, in 29.8% of those with non-manual occupations and in 29.7% of women with manual occupations (p=0.071). There was also no statistical relationship between the occupation categories and the prevalence of MS by the IDF criteria (p=0.110).</p>
      <p>The prevalence of MS, distributed according to age, menopausal status, race and occupation, is shown in <xref ref-type="table" rid="t2-body3">Table 2</xref> (NCEP) and <xref ref-type="table" rid="t3-body3">Table 3</xref> (IDF).</p>
      <table-wrap id="t2-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt02-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t3-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt03-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>When the components of MS were examined separately, low HDL-C was prevalent among 79.6% of the patients (n=257), followed by systemic hypertension in 65% of patients (n=210), hypertriglyceridemia in 12.4% (n=40) and hyperglycemia in 11.8% (n = 38).</p>
      <p>Abdominal obesity was prevalent among 40.9% (n=132) of the individuals, by the NCEP criteria (AC<underline>&gt;</underline>88 cm), and among 81.1% (n = 262), according to the IDF concept (AC<underline>&gt;</underline>80 cm).</p>
      <p>The prevalence of all components studied was higher among postmenopausal women than among premenopausal women, where only abdominal obesity and systemic hypertension were statistically significant (AC-IDF p=0.049) (AC-NCEP p &lt;0.001) (systemic hypertension, p=0.001) (<xref ref-type="table" rid="en_aop08910t4-body3">Table 4</xref>).</p>
      <p content-type="asset">
        <table-wrap id="en_aop08910t4-body3">
          <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt04-en.jpg"/></table-wrap>
      </p>
      <p>The number of components among patients with MS was also analyzed. According to the NCEP concept, 73.2% of women with MS had three, 19.6% had four, and 7.1% had all five MS components. When the IDF criterion was used, 77.6%, 15.5% and 6.8% of the women with MS had, respectively, three, four and five components.</p>
      <p>With respect to the menopausal status, the number of components among the patients with SM increased among postmenopausal women, by both diagnosis criteria.</p>
      <p>There was a statistically significant relationship between the increase in age and the prevalence of MS, by the NCEP concept (p&lt;0.001) and by the IDF concept (p=0.005). By the NCEP criteria, there was a 15-fold increase in the risk of MS among women aged 56 to 65 (OR=14.87; CI 4.24 to 52.13) compared to those between 40 and 45 years old. There was also a significant increase (7.5 times) in the risk of MS when the same age groups were compared according to the IDF concept. (OR=7.5 CI 2.18 to 26.07)</p>
      <p>With regard to menopausal status, race and occupation, the multivariate analysis revealed no statistically significant relationship between these variables and the occurrence of MS (<xref ref-type="table" rid="t5-body3">Table 5</xref> - NCEP) (<xref ref-type="table" rid="t6-body3">Table 6</xref> - IDF).</p>
      <table-wrap id="t5-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt05-en.jpg"/></table-wrap>
      <table-wrap id="t6-body3">
        <graphic xlink:href="1678-4170-abc-95-03-0339-00094-gt06-en.jpg"/></table-wrap>
      <p>
        <bold>Discussion</bold>
      </p>
      <p>The MS concept has been around for several decades, but it was only after the standardization of diagnostic criteria that it was possible to compare prevalence between populations. Differences in genetic profile, eating habits, level of physical activity, age, gender, and lifestyle influence the prevalence of MS and its components<sup>11</sup>.</p>
      <p>The prevalence of MS in women varies a lot. According to the characteristics of the population studied and the diagnostic criteria adopted, the prevalence ranges from 10.7% among Korean women above 30 years-old by the NCEP criteria<sup>14,15</sup>, to 74% in post-menopausal women with coronary artery disease in Birmingham (USA) by the IDF<sup>16</sup>.</p>
      <p>The overall prevalence of MS by NCEP, in this study, was 34.7%. Such data are consistent with those found by Ford et al<sup>17</sup> in 4,441 American women over 40 (33%). Deibert et al<sup>18</sup> conducted a study that followed climacteric women for 12 months in Germany and they found a prevalence of 36.1% of MS (NCEP).</p>
      <p>In this study, by the NCEP concept, the prevalence of metabolic syndrome among postmenopausal women (44.4%) was higher than among pre-menopausal women (24%). This finding is consistent with a multicenter study conducted in 2007 with 3,965 climacteric women in Latin America<sup>9</sup>, which found MS in 42.9% of postmenopausal women and 28.1% of premenopausal women. Deibert et al<sup>18</sup> found prevalence of 36.1% among post-menopausal women and 22.7% among premenopausal women. Studies of menopausal women in Canada<sup>19</sup>, Ecuador<sup>8</sup> and South Korea<sup>20</sup> found prevalence of 31%, 41.5% and 54.6% respectively.</p>
      <p>By the IDF criteria, there was higher prevalence of MS among postmenopausal women (61.5%) compared to premenopausal women (37%). Among menopausal Chinese women, Ding et al<sup>21</sup> found 37.3% of MS (IDF). Socio-cultural influences, eating habits, sedentary lifestyle and different levels of urbanization among the populations also change the prevalence of MS, which may explain this difference.</p>
      <p>As to the age group, this study found an increasing prevalence of MS. According to NCEP criteria, 14.1% of the 40 to 45 age group and 66.7% of the 56 to 64 age group. By the IDF concept, 33.3% and 82.4% of the same age groups. This finding was statistically significant in both the univariate analysis and multivariate analysis. In Brazil, epidemiological data referring to MS in the general population are scarce and rarer still with regard MS among climacteric women. A study conducted in the semiarid region of Bahia State with 138 women found 18.2% of MS (NCEP-2001) among women under the age of 45 and 56.9% among those that were 45 years or older<sup>22</sup>. A study conducted in the city of Vit&#243;ria, State of Esp&#237;rito Santo, which evaluated 887 women, found prevalence of MS (NCEP-2001) of 33.6% in women aged 45 to 54 and 53.4% among those aged 55 to 64<sup>23</sup>. A study conducted in Seychelles found prevalence of 46% and 68% among women in the 45 to 54 and 55 to 64 age groups<sup>24</sup>.</p>
      <p>The genetic aspect may contribute to the high prevalence found in this study, because the Negroid features are widely distributed in the population studied (73.1% black women/mixed-race women). The same occurs in the populations studied in Bahia<sup>22</sup> (84.3%) and Esp&#237;rito Santo<sup>23</sup> (66.8%). It is important to highlight the high frequency of metabolic-syndrome components among African descendants, such as systemic hypertension at an earlier stage and more prevalent, obesity and type 2 DM, particularly in black women<sup>22</sup>.</p>
      <p>When the components of MS are examined separately, the change most frequently found was abdominal obesity by the IDF criteria (AC <underline>&gt;</underline> 80 cm), with frequency of 81.1%. As the IDF criterion for abdominal obesity is more stringent than the NCEP criterion (AC <underline>&gt;</underline> 88 cm), and as climacteric women showed a statistically significant increase in AC, this component became the most frequent one, followed by low HDL-c (79.6%), systemic hypertension (65%), abdominal obesity (NCEP) (40.9%), hypertriglyceridemia (12.4%) and fasting hyperglycemia (11.8%). When all the components of MS were analyzed in relation to menopausal status, the same order of frequency was maintained, and all changes were more common in the postmenopausal group. Oliveira et al<sup>22</sup> found the same frequency order, in the following percentages: 84.1%, 53.6%, 47.1%, 18.1% and 16.7%. In the city of Vitoria, State of Esp&#237;rito Santo, there was an inversion only in the first two components. The other ones followed the same order<sup>23</sup>.</p>
      <p>In a study conducted in the city of Porto Alegre, 5.1% of women had an aggregate of four to five risk factors for cardiovascular disease, and 4.5% had a combination of high blood pressure and diabetes, which are two of the MS components<sup>25</sup>.</p>
      <p>Oh et al<sup>15</sup> studied 449 South Korean women and the most frequent components were: Low HDL-c, systemic hypertension, hypertriglyceridemia, hyperglycemia and abdominal obesity. According to the authors, the genetic characteristics of the Korean population are responsible for this lower prevalence of abdominal obesity.</p>
      <p>The studies that are aimed at demonstrating the correlation between menopause and cardiovascular risk factors, including MS, are contradictory. A higher prevalence of each factor and the MS among menopausal women than among women of childbearing age is the most common result. In the 1980s and 1990s, Staessen et al. demonstrated that menopausal women and older women had higher BP than premenopausal and younger women<sup>26,27</sup>. In 1987, Villecco et al<sup>28</sup> found a "temporary increase in BP, related to ovarian failure." Hjortland et al<sup>29</sup> monitored 1,686 climacteric women and found no significant difference in weight, BP and blood glucose in postmenopausal women.</p>
      <p>A recent review in California that linked surgical menopause with cardiovascular risk failed to allow the desired meta-analysis due to the heterogeneity of the results found, also due to methodological errors of the studies<sup>30</sup>.</p>
      <p>These conflicting results may be attributed to several factors: different study designs, population studied, age, time since menopause, spontaneous or surgical menopause, diagnostic criteria of MS and even serious methodological errors. In a study conducted at the University of Bristol, for example, the "menopausal" status was assigned to every woman over 50, arguing that "this is the average age of menopause for British women<sup>31</sup>."</p>
      <p>Before so many confounding factors, it becomes difficult to draw any definitive conclusion from these studies. There is widespread belief that women lose the "cardiovascular advantage" after menopause, and this increases cardiovascular morbidity and mortality<sup>32</sup>. The decline in ovarian function is considered the cause of this phenomenon<sup>9,33,34</sup>.</p>
      <p>Statistics available do not provide support for a definitive conclusion about the role of menopause as an independent risk factor for the increase in the prevalence of MS. In this study, there was a higher prevalence of MS among menopausal women when both diagnostic criteria were considered, but this difference was not statistically significant after the adjustment for age, which differs from most studies. The age-group stratification was statistically significant in the univariate analysis and multivariate analysis. Therefore, our results allow us to conclude that, in the study population, the increase in the prevalence of metabolic syndrome among postmenopausal women was caused mainly by the age increase.</p>
      <p>Casiglia et al<sup>35</sup>, in a study with 9,364 Italian men and women found results that were similar to the ones of this study: higher prevalence of MS components among post-menopausal women, but this difference disappeared after adjustment for age. In the study conclusion, the authors mentioned that "the cardiovascular effects usually attributed to menopause seem to be merely a consequence of the older age of menopausal women<sup>35</sup>."</p>
      <p>The issue involving the role of menopause as a risk factor for the onset of MS and its effects remains controversial. A limitation of this study was the small population studied, although the results are consistent with many other studies<sup>8,9,19,22,23</sup>. Due to the ethnic and cultural heterogeneity of the population of this region, other studies are needed to confirm the results found and, then, take actions to prevent MS in climacteric women.</p>
      <p>
        <bold>Conclusion</bold>
      </p>
      <p>MS was more prevalent among postmenopausal women than among premenopausal women by both criteria. Menopause is not an independent risk factor for metabolic syndrome. Age is the main independent risk factor for the occurrence of MS.</p>
      <p>
        <bold>Potential Conflict of Interest</bold>
      </p>
      <p>No potential conflict of interest relevant to this article was reported.</p>
      <p>
        <bold>Sources of Funding</bold>
      </p>
      <p>There were no external funding sources for this study.</p>
      <p>
        <bold>Study Association</bold>
      </p>
      <p>This article is part of the thesis of master submitted by Eduardo Durans Figueredo, from Universidade Federal do Maranh&#227;o e do Hospital Tarqu&#237;nio Lopes Filho.</p>
      <p>
        <bold>References</bold>
      </p>
    </body>
  </sub-article>
</article>
